Khổng Ất Kỷ

魯鎭的酒店的格局，是和別處不同的：都是當街一個曲尺形的大櫃臺，櫃裏面豫備着熱水，可以隨時温酒。做工的人，傍午傍晚散了工，每每花四文銅錢，買一碗酒——這是二十多年前的事，現在每碗要漲到十文，——靠櫃外站着，熱熱的喝了休息；倘肯多花一文，便可以買一碟鹽煑筍，或者茴香豆，做下酒物了，如果出到了十幾文，那就能買一樣葷菜，但這些顧客，多是短衣幫，大抵沒有這樣闊綽。只有穿長衫的，纔踱進店面隔壁的房子裏，要酒要菜，慢慢地坐喝。

Quán rượu ở Lỗ Trấn bày biện không giống những nơi khác: quán nào cũng có một cái quầy lớn hình thước thợ quay ra mặt phố, bên trong quầy để sẵn nước nóng, lúc nào cũng có thể hâm rượu. Những người làm thuê, lúc gần trưa hay lúc chạng vạng tan việc, thường bỏ ra bốn đồng tiền đồng mua một bát rượu, — đó là chuyện hơn hai mươi năm trước, bây giờ mỗi bát đã lên tới mười đồng, — đứng tựa bên ngoài quầy, uống nóng cho đỡ mệt; nếu chịu bỏ thêm một đồng thì có thể mua một đĩa măng luộc muối hay đậu hồi hương làm đồ nhắm, còn nếu bỏ ra đến hơn chục đồng thì mua được một món mặn, nhưng những khách này phần đông thuộc hạng áo ngắn, đại để không rộng tay đến thế. Chỉ những người mặc áo dài mới thong thả bước vào gian phòng bên cạnh, gọi rượu gọi thức nhắm, ngồi mà uống từ từ.

我從十二歲起，便在鎭口的咸亨酒店裏當夥計，掌櫃說，樣子太儍，怕侍候不了長衫主顧，就在外面做點事罷。外面的短衣主顧，雖然容易說話，但嘮嘮叨叨纏夾不淸的也很不少。他們往往要親眼看着黃酒從罎子裏舀出，看過壺子底裏有水沒有，又親看將壺子放在熱水裏，然後放心：在這嚴重監督之下，羼水也很爲難。所以過了幾天，掌櫃又說我幹不了這事。幸虧薦頭的情面大，辭退不得，便改爲專管温酒的一種無聊職務了。

Từ năm mười hai tuổi, tôi đã làm hầu bàn ở quán rượu Hàm Hanh đầu trấn. Ông chủ quán bảo trông tôi ngờ nghệch quá, e không hầu nổi khách áo dài, thôi thì làm việc ở ngoài vậy. Khách áo ngắn ở ngoài tuy dễ nói chuyện, nhưng hạng lải nhải lôi thôi, lằng nhằng không dứt cũng chẳng phải ít. Họ thường muốn tận mắt nhìn rượu vàng múc ra từ vò, xem đáy bình có nước hay không, lại tận mắt nhìn đặt bình vào nước nóng, rồi mới yên tâm: dưới sự giám sát nghiêm ngặt như thế, pha nước vào rượu cũng khó lắm. Cho nên được ít hôm, ông chủ lại bảo tôi không làm nổi việc ấy. May nhờ người tiến cử có thể diện lớn, không đuổi được, bèn đổi sang chuyên lo cái việc hâm rượu nhạt nhẽo.

我從此便整天的站在櫃臺裏，專管我的職務。雖然沒有什麽失職，但總覺有些單調，有些無聊。掌櫃是一副凶臉孔，主顧也沒有好聲氣，教人活潑不得；只有孔乙己到店，纔可以笑幾聲，所以至今還記得。

Từ đó tôi suốt ngày đứng sau quầy, chuyên lo việc của mình. Tuy chẳng có gì sơ suất, nhưng vẫn thấy hơi đơn điệu, hơi buồn tẻ. Ông chủ thì mặt mũi dữ dằn, khách cũng chẳng ai nói năng tử tế, khiến người ta không sao vui vẻ được; chỉ khi Khổng Ất Kỷ đến quán mới được cười mấy tiếng, cho nên đến giờ tôi vẫn còn nhớ.

孔乙己是站着喝酒而穿長衫的唯一的人。他身材很高大；靑白臉色，皺紋間時常夾些傷痕；一部亂蓬蓬的花白的鬍子。穿的雖然是長衫，可是又髒又破，似乎十多年沒有補，也沒有洗。他對人說話，總是滿口之乎者也，教人半懂不懂的。因爲他姓孔，別人便從描紅紙上的『上大人孔乙己』這半懂不懂的話裏，替他取下一個綽號，叫作孔乙己。孔乙己一到店，所有喝酒的人便都看着他笑，有的叫道：『孔乙己，你臉上又添上新傷疤了！』他不回答，對櫃裏說：『温兩碗酒，要一碟茴香豆。』便排出九文大錢。他們又故意的高聲嚷道：『你一定又偸了人家的東西了！』孔乙己睜大眼睛說：『你怎麽這樣憑空汚人淸白……』『什麽淸白？我前天親眼見你偸了何家的書，弔着打。』孔乙己便漲紅了臉，額上的靑筋條條綻出，爭辯道：『竊書不能算偸……竊書！……讀書人的事，能算偸麽？』接連便是難懂的話，什麽『君子固窮』，什麽『者乎』之類，引得衆人都哄笑起來；店內外充滿了快活的空氣。

Khổng Ất Kỷ là người duy nhất đứng uống rượu mà mặc áo dài. Hắn người cao lớn; sắc mặt xanh tái, giữa các nếp nhăn thường lẫn vài vết sẹo; một bộ râu hoa râm rối bù. Áo hắn mặc tuy là áo dài, nhưng vừa bẩn vừa rách, tựa hồ hơn mười năm chưa vá, cũng chưa giặt. Hắn nói chuyện với ai cũng mở miệng là chi hồ giả dã, khiến người ta nửa hiểu nửa không. Vì hắn họ Khổng, người ta bèn lấy câu nửa hiểu nửa không “Thượng đại nhân Khổng Ất Kỷ” trên tờ giấy tập tô chữ đỏ, đặt cho hắn một cái tên hiệu là Khổng Ất Kỷ. Khổng Ất Kỷ vừa đến quán, tất cả những người đang uống rượu đều nhìn hắn mà cười, có người gọi to: “Khổng Ất Kỷ, mặt anh lại thêm vết sẹo mới rồi!” Hắn không trả lời, nói vào trong quầy: “Hâm hai bát rượu, cho một đĩa đậu hồi hương.” Rồi xếp ra chín đồng tiền lớn. Họ lại cố ý gào to: “Anh chắc lại ăn cắp đồ của người ta rồi!” Khổng Ất Kỷ trợn tròn mắt nói: “Sao anh lại vô cớ bôi nhọ sự trong sạch của người ta…” “Trong sạch gì? Hôm kia chính mắt tôi thấy anh ăn cắp sách nhà họ Hà, bị treo lên mà đánh.” Khổng Ất Kỷ bèn đỏ bừng mặt, gân xanh trên trán nổi lên từng sợi, cãi: “Thiết thư… lấy sách không thể tính là ăn cắp… Thiết thư!… Việc của người đọc sách, sao tính là ăn cắp được?” Liền sau đó là những câu khó hiểu, nào là “quân tử cố cùng”, nào là “giả hồ” gì gì đó, khiến mọi người cười ồ cả lên; trong quán ngoài quán tràn ngập bầu không khí vui vẻ.

聽人家背地裏談論，孔乙己原來也讀過書，但終于沒有進學，又不會營生；于是愈過愈窮，弄到將要討飯了。幸而寫得一筆好字，便替人家鈔鈔書，換一碗飯喫。可惜他又有一樣壞脾氣，便是好喝嬾做。坐不到幾天，便連人和書籍紙張筆硯，一齊失蹤。如是幾次，叫他鈔書的人也沒有了。孔乙己沒有法，便免不了偶然做些偸竊的事。但他在我們店裏，品行卻比別人都好，就是從不拖欠；雖然間或沒有現錢，暫時記在粉板上，但不出一月，定然還淸，從粉板上拭去了孔乙己的名字。

Nghe người ta bàn tán sau lưng thì Khổng Ất Kỷ vốn cũng có đi học, nhưng rốt cuộc không đỗ nổi tú tài, lại không biết làm ăn; thế là càng ngày càng nghèo, đến mức sắp phải đi ăn mày. May mà hắn viết chữ đẹp, bèn chép sách thuê cho người ta, đổi lấy bát cơm. Tiếc thay hắn lại có một tật xấu, ấy là ham uống lười làm. Ngồi chép chưa được mấy hôm thì cả người lẫn sách vở giấy bút nghiên mực cùng biến mất tăm. Mấy lần như thế, chẳng còn ai thuê hắn chép sách nữa. Khổng Ất Kỷ không còn cách nào, khó tránh khỏi thỉnh thoảng làm chuyện trộm cắp. Nhưng ở quán chúng tôi, phẩm hạnh của hắn lại tốt hơn người khác, ấy là chưa bao giờ khất nợ; tuy đôi khi không có tiền mặt, tạm ghi lên tấm bảng phấn, nhưng chưa đầy một tháng thế nào cũng trả đủ, xóa tên Khổng Ất Kỷ khỏi tấm bảng phấn.

孔乙己喝過半碗酒，漲紅的臉色漸漸復了原，旁人便又問道，『孔乙己，你當眞認識字麽？』孔乙己看着問他的人，顯出不屑置辯的神氣。他們便接着說道：『你怎的連半個秀才也撈不到呢？』孔乙己立刻顯出頹唐不安模樣，臉上籠上了一層灰色，嘴裏說些話；這回可是全是之乎者也之類，一些不懂了。在這時候，衆人也都哄笑起來：店內外充滿了快活的空氣。

Khổng Ất Kỷ uống xong nửa bát rượu, sắc mặt đỏ gay dần dần trở lại như cũ, những người bên cạnh lại hỏi: “Khổng Ất Kỷ, anh biết chữ thật đấy à?” Khổng Ất Kỷ nhìn người hỏi, tỏ vẻ khinh khỉnh, không thèm biện bạch. Họ bèn nói tiếp: “Thế sao đến nửa cái tú tài anh cũng không vớ được?” Khổng Ất Kỷ lập tức lộ vẻ ủ rũ bất an, mặt như phủ một lớp màu tro xám, miệng nói mấy câu gì đó; lần này thì toàn là chi hồ giả dã các thứ, chẳng hiểu được chút nào. Những lúc ấy, mọi người cũng đều cười ồ lên: trong quán ngoài quán tràn ngập bầu không khí vui vẻ.

在這些時候，我可以附和着笑，掌櫃是決不責備的。而且掌櫃見了孔乙己，也每每這樣問他，引人發笑。孔乙己自己知道不能和他們談天，便只好向孩子說話。有一回對我說道，『你讀過書麽？』我略略點一點頭。他說，『讀過書，……我便考你一考。茴香豆的茴字，怎樣寫的？』我想，討飯一樣的人，也配考我麽？便回過臉去，不再理會。孔乙己等了許久，很懇切的說道：『不能寫罷？……我教給你，記着！這些字應該記着。將來做掌櫃的時候，寫帳要用。』我暗想我和掌櫃的等級還很遠呢，而且我們掌櫃也從不將茴香豆上帳；又好笑，又不耐煩，嬾嬾的答他道：『誰要你教，不是草頭底下一個來回的回字麽？』孔乙己顯出極高興的樣子，將兩個指頭的長指甲敲着櫃臺，點頭說：『對呀對呀！……回字有四樣寫法，你知道麽？』我愈不耐煩了，努着嘴走遠。孔乙己剛用指甲蘸了酒，想在櫃上寫字，見我毫不熱心，便又歎一口氣，顯出極惋惜的樣子。

Những lúc như thế, tôi có thể cười theo, ông chủ không bao giờ trách. Mà ông chủ mỗi lần gặp Khổng Ất Kỷ cũng thường hỏi hắn như vậy để mọi người cười. Khổng Ất Kỷ tự biết không thể chuyện trò với bọn họ, đành chỉ nói chuyện với trẻ con. Có lần hắn bảo tôi: “Cậu có đi học không?” Tôi khẽ gật đầu. Hắn nói: “Có đi học à,… vậy tôi khảo cậu một chút. Chữ hồi trong đậu hồi hương viết thế nào?” Tôi nghĩ, một kẻ chẳng khác gì ăn mày mà cũng đòi khảo tôi ư? Bèn quay mặt đi, không thèm để ý nữa. Khổng Ất Kỷ đợi hồi lâu, rất tha thiết nói: “Không viết được à?… Tôi dạy cho, nhớ lấy! Những chữ này phải nhớ. Sau này làm chủ quán, ghi sổ sẽ phải dùng đến.” Tôi thầm nghĩ mình còn cách bậc ông chủ xa lắm, vả lại ông chủ chúng tôi cũng chẳng bao giờ ghi đậu hồi hương vào sổ; vừa buồn cười vừa sốt ruột, uể oải đáp: “Ai cần anh dạy, chẳng phải là bộ thảo đầu, dưới là chữ hồi trong ‘lai hồi’ đó sao?” Khổng Ất Kỷ tỏ vẻ vô cùng mừng rỡ, lấy móng dài của hai ngón tay gõ lên mặt quầy, gật gù nói: “Đúng rồi, đúng rồi!… Chữ hồi có bốn cách viết, cậu có biết không?” Tôi càng sốt ruột, bĩu môi bỏ đi. Khổng Ất Kỷ vừa nhúng móng tay vào rượu, định viết lên quầy, thấy tôi chẳng chút hào hứng, lại thở dài một tiếng, tỏ vẻ hết sức tiếc rẻ.

有幾回，鄰舍孩子聽得笑聲，也趕熱鬧，圍住了孔乙己。他便給他們茴香豆喫，一人一顆。孩子喫完豆，仍然不散，眼睛都望着碟子。孔乙己着了慌，伸開五指將碟子罩住，彎腰下去說道：『不多了，我已經不多了。』直起身又看一看豆，自己搖頭說：『不多不多！多乎哉？不多也。』于是這一羣孩子都在笑聲裏走散了。

Có mấy lần, lũ trẻ hàng xóm nghe tiếng cười cũng chạy đến xem vui, vây quanh Khổng Ất Kỷ. Hắn bèn cho chúng ăn đậu hồi hương, mỗi đứa một hạt. Bọn trẻ ăn hết đậu vẫn không chịu tản đi, mắt đều nhìn vào đĩa. Khổng Ất Kỷ cuống lên, xòe năm ngón tay úp lên đĩa, cúi người xuống nói: “Không nhiều nữa, tôi không còn nhiều nữa.” Đứng thẳng dậy lại nhìn đĩa đậu, tự lắc đầu nói: “Không nhiều, không nhiều! Đa hồ tai? Bất đa dã.” Thế là đám trẻ cùng tản đi trong tiếng cười.

孔乙己是這樣的使人快活，可是沒有他，別人也便這麽過。

Khổng Ất Kỷ làm cho người ta vui vẻ như thế, nhưng không có hắn, người ta cũng cứ thế mà sống.

有一天，大約是中秋前的兩三天，掌櫃正在慢慢的結帳，取下粉板，忽然說：『孔乙己長久沒有來了。還欠十九個錢呢！』我纔也覺得他的確長久沒有來了。一個喝酒的人說道，『他怎麽會來？……他打折了腿了。』掌櫃說：『哦！』『他總仍舊是偸。這一回，是自己發昏，竟偸到丁舉人家裏去了。他家的東西，偸得的麽？』『後來怎麽樣？』『怎麽樣？先寫服辯，後來是打，打了大半夜，再打折了腿。』『後來呢？』『後來打折了腿了。』『打折了怎樣呢？』『怎樣？……誰曉得？許是死了。』掌櫃也不再問，仍然慢慢的算他的帳。

Một hôm, khoảng hai ba ngày trước Trung thu, ông chủ đang thong thả tính sổ, gỡ tấm bảng phấn xuống, bỗng nói: “Khổng Ất Kỷ lâu lắm không đến rồi. Còn nợ mười chín đồng đấy!” Lúc ấy tôi cũng mới thấy là hắn quả thật đã lâu không đến. Một người uống rượu nói: “Hắn đến làm sao được?… Hắn bị đánh gãy chân rồi.” Ông chủ nói: “Ồ!” “Hắn vẫn cứ ăn cắp. Lần này tự mình u mê, lại dám ăn cắp vào tận nhà ông cử Đinh. Đồ nhà ấy mà ăn cắp được à?” “Sau thế nào?” “Thế nào à? Trước tiên bắt viết tờ nhận tội, sau đó là đánh, đánh gần hết đêm, rồi đánh gãy chân.” “Sau nữa?” “Sau nữa thì bị đánh gãy chân rồi.” “Gãy rồi thì sao?” “Sao à?… Ai mà biết? Có khi chết rồi.” Ông chủ cũng không hỏi nữa, vẫn thong thả tính sổ của mình.

中秋過後，秋風是一天涼比一天，看看將近初冬；我整天的靠着火，也須穿上棉襖了。一天的下半天，沒有一個顧客，我正合了眼坐着。忽然間聽得一個聲音，『温一碗酒。』這聲音雖然極低，卻很耳熟。看時又全沒有人。站起來向外一望，那孔乙己便在櫃臺下對了門檻坐着。他臉上黑而且瘦，已經不成樣子；穿一件破夾襖，盤着兩腿，下面墊一個蒲包，用草繩在肩上掛住；見了我，又說道，『温一碗酒。』掌櫃也伸出頭去，一面說：『孔乙己麽？你還欠十九個錢呢！』孔乙己很頹唐的仰面答道，『這……下回還淸罷。這一回是現錢，酒要好。』掌櫃仍然同平常一樣，笑着對他說，『孔乙己，你又偸了東西了！』但他這回卻不十分分辯，單說了一句『不要取笑！』『取笑？要是不偸，怎麽會打斷腿？』孔乙己低聲說道：『跌斷，跌，跌……』他的眼色，很像懇求掌櫃，不要再提。此時已經聚集了幾個人，便和掌櫃都笑了。我温了酒，端出去，放在門檻上。他從破衣袋裏摸出四文大錢，放在我手裏，見他滿手是泥，原來他便用這手走來的。不一會，他喝完酒，便又在旁人的說笑聲中，坐着用這手慢慢走去了。

Qua Trung thu, gió thu ngày một lạnh hơn, xem chừng sắp sang đầu đông; tôi suốt ngày ở bên lò lửa mà vẫn phải mặc áo bông. Một buổi chiều, không có lấy một người khách, tôi đang nhắm mắt ngồi. Bỗng nghe một tiếng nói: “Hâm một bát rượu.” Tiếng nói ấy tuy rất khẽ, nhưng nghe rất quen tai. Nhìn ra thì lại chẳng thấy ai. Đứng dậy nhìn ra ngoài, thì ra Khổng Ất Kỷ đang ngồi dưới chân quầy, quay mặt ra ngưỡng cửa. Mặt hắn đen và gầy, đã tiều tụy chẳng ra hình dạng gì nữa; mặc một cái áo kép rách, hai chân xếp bằng, bên dưới lót một cái bao cói, dùng dây rơm quàng lên vai; thấy tôi, hắn lại nói: “Hâm một bát rượu.” Ông chủ cũng thò đầu ra, vừa nói: “Khổng Ất Kỷ đấy à? Anh còn nợ mười chín đồng đấy!” Khổng Ất Kỷ rất ủ rũ ngửa mặt lên đáp: “Cái đó… lần sau trả đủ. Lần này là tiền mặt, rượu phải ngon nhé.” Ông chủ vẫn như mọi khi, cười bảo hắn: “Khổng Ất Kỷ, anh lại ăn cắp đồ rồi!” Nhưng lần này hắn không cãi mấy, chỉ nói một câu: “Đừng giễu!” “Giễu à? Nếu không ăn cắp, sao lại bị đánh gãy chân?” Khổng Ất Kỷ nói khẽ: “Ngã gãy, ngã, ngã…” Ánh mắt hắn như van nài ông chủ đừng nhắc đến nữa. Lúc này đã có mấy người tụ lại, bèn cùng ông chủ cười ồ. Tôi hâm rượu, bưng ra, đặt lên ngưỡng cửa. Hắn móc trong túi áo rách ra bốn đồng tiền lớn, đặt vào tay tôi, thấy tay hắn đầy bùn, thì ra hắn đã dùng đôi tay này mà đi tới đây. Chẳng mấy chốc, hắn uống xong rượu, lại giữa tiếng nói cười của những người xung quanh, ngồi mà dùng đôi tay ấy chầm chậm đi khỏi.

自此以後，又長久沒有看見孔乙己。到了年關，掌櫃取下粉板說：『孔乙己還欠十九個錢呢！』到第二年的端午，又說：『孔乙己還欠十九個錢呢！』到中秋可是沒有說，再到年關也沒有看見他。

Từ đó về sau, lại lâu lắm không thấy Khổng Ất Kỷ. Đến cuối năm, ông chủ gỡ tấm bảng phấn xuống nói: “Khổng Ất Kỷ còn nợ mười chín đồng đấy!” Đến Tết Đoan Ngọ năm sau lại nói: “Khổng Ất Kỷ còn nợ mười chín đồng đấy!” Đến Trung thu thì không nói nữa, lại đến cuối năm cũng không thấy hắn.

我到現在終于沒有見——大約孔乙己的確死了。

Đến bây giờ rốt cuộc tôi vẫn không thấy hắn — có lẽ Khổng Ất Kỷ đích thực đã chết rồi.

（一九一九年三月。）

(Tháng 3 năm 1919.)