PHỤ LỤC D
Thuật ngữ cốt lõi
Sách nói · Charon
PHỤ LỤC D — Thuật ngữ cốt lõi
Một từ Việt thường chưa giữ hết sắc thái của một từ Pāli. Các mục dưới đây là lời giải nghĩa để dùng sách, có nguồn đối chiếu; khi cần kết luận về giáo lý, hãy trở lại đúng bài và đúng ngữ cảnh.
Tìm nhanh Mục lục thuật ngữ
Bốn nhóm để tra cứu
Đạo lộ và năng lực tâm: Tứ Thánh Đế, Bát Chánh Đạo, Năm giới, niệm, tỉnh giác, định và tuệ.Nhập lưu, kiết sử và bốn quả: tịnh tín, ba kiết sử đầu, năm hạ phần, các quả và Sa-môn quả.Duyên khởi và kinh nghiệm: xúc, thọ, ái, thủ, năm uẩn và duyên khởi.Phương pháp và các nhóm pháp: triền cái, giác chi, phong đại, niệm xứ, chỉ-quán, tư, tác ý và ghi nhận.Các định nghĩa hỗ trợ việc hiểu. Chúng không biến một tên Pāli thành phép xác nhận kinh nghiệm hoặc quả vị.
Đạo lộ và năng lực tâm Thuật ngữ Pāli
cattāri ariyasaccāni · Tứ Thánh Đế
Đối chiếu Kinh Chuyển Pháp Luân và Kinh Tất Cả Lậu Hoặc
Bốn sự thật: khổ, nguồn sinh khổ, sự chấm dứt khổ và con đường đưa đến chấm dứt khổ. Kinh Chuyển Pháp Luân nêu bốn nhiệm vụ tương ứng: hiểu đầy đủ, đoạn trừ, thực chứng và tu tập. Đồng ý với bốn mệnh đề bằng lời chưa có nghĩa đã hoàn tất bốn nhiệm vụ.
Thuật ngữ Pāli
pañca sīlāni · Năm giới
Đối chiếu Kinh Năm Sợ Hãi Thù Hận và bài kinh dạy dân làng Veḷudvāra
Năm điều học căn bản của cư sĩ: tránh sát sinh, lấy của không cho, tà hạnh trong dục, nói dối và chất say gây buông lung. Trong công thức này, giới thứ tư là tránh nói dối; bài kinh dạy dân làng Veḷudvāra nêu rộng hơn với bốn loại lời nói cần tránh. Giữ giới là điều cần được thực hành, không phải một nghi thức bảo đảm thanh tịnh tự động.
Thuật ngữ Pāli
sati · sammāsati · niệm · chánh niệm
Đối chiếu Kinh Niệm Xứ , Kinh Nhập Tức Xuất Tức Niệm và Kinh Phân Tích Bát Chánh Đạo
Sati là niệm, có nghĩa liên quan đến ghi nhớ và không quên. Để dùng sách, có thể hiểu là nhớ điều cần được tu tập và giữ hướng nhận biết. Trong Niệm xứ, niệm đi cùng nhiệt tâm và tỉnh giác. Sammāsati là chánh niệm, một chi của đạo lộ; không nên gọi mọi lần chú ý hoặc nhớ một việc là đã đầy đủ chánh niệm theo kinh.
Thuật ngữ Pāli
sampajañña · tỉnh giác, biết rõ
Đối chiếu Kinh Niệm Xứ
Trong phần sinh hoạt thường ngày của Kinh Niệm Xứ , thuật ngữ gắn với biết rõ khi đi, về, nhìn, co, duỗi, ăn, uống và các hoạt động khác. Cách sách nói “biết việc đang làm và hoàn cảnh” là lời gợi ý để thực hành; tỉnh giác và niệm hỗ trợ nhau nhưng không chỉ là hai từ thay thế.
Thuật ngữ Pāli
paññā · tuệ, trí thấy đúng
Đối chiếu Kinh Chuyển Pháp Luân , Kinh Khemaka và Kinh Chánh Tri Kiến
Sự phân biệt và thấy đúng theo Pháp, nhất là về khổ, nguồn sinh, sự chấm dứt và con đường. Đây là cách giải nghĩa trong phạm vi sách; tuệ không đồng nhất với kiến thức thuộc lòng, trải nghiệm lạ hoặc khả năng kể về trạng thái thiền.
Nhập lưu, kiết sử và bốn quả Bản đồ thuật ngữ, theo bài kinh về các bậc hữu học và bài kinh về mười kiết sử
Ba kiết sử đầu
Thân kiến, hoài nghi và chấp thủ giới-tập tục là ba cái đầu trong nhóm năm hạ phần kiết sử. Thêm dục tham và sân thì đủ năm. Nhập lưu đoạn ba kiết sử đầu; Bất lai đoạn cả năm hạ phần. “Ba hạ phần” đôi khi là cách nói tắt, không phải một bảng độc lập khác.Thuật ngữ Pāli
sakkāya-diṭṭhi · thân kiến
Đối chiếu Tiểu Kinh Phương Quảng và Kinh Khemaka
Bốn cách nắm với mỗi uẩn: uẩn là tự ngã; tự ngã sở hữu uẩn; uẩn ở trong tự ngã; tự ngã ở trong uẩn. Năm uẩn và bốn cách thành hai mươi. Đại từ “tôi”, một nỗi lo sức khỏe hoặc chăm sóc bản thân không tự là thân kiến. Đoạn thân kiến cũng không đồng nghĩa đã đoạn ngã mạn “tôi là”.
Thuật ngữ Pāli
sīlabbataparāmāsa · giới cấm thủ, chấp thủ giới-tập tục
Đối chiếu Kinh Tất Cả Lậu Hoặc , Kinh Đại Bát Niết-bàn và Kinh Hạnh Con Chó
Một cách giải nghĩa để đọc là nắm giới, tập tục hoặc lối thực hành như thể riêng hình thức ấy đủ đem đến thanh tịnh và giải thoát. Đây là lời giải thích có giới hạn của sách, không phải định nghĩa nguyên văn đầy đủ tại câu Kinh Tất Cả Lậu Hoặc . Đoạn kiết sử này không có nghĩa bỏ giới; Gương Pháp vẫn nêu giới hạnh vững chắc.
Thuật ngữ Pāli
orambhāgiya-saṃyojana · hạ phần kiết sử
Đối chiếu bài kinh về các bậc hữu học và bài kinh về mười kiết sử
Nhóm năm gồm thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, dục tham và sân. Nhập lưu đoạn ba cái đầu; Nhất lai đoạn ba cái ấy và làm mỏng tham, sân, si; Bất lai đoạn cả năm. “Hạ phần” không có nghĩa đây là những lỗi nhẹ hoặc dễ bỏ.
Thuật ngữ Pāli
byāpāda · sân, ác ý
Đối chiếu bài kinh về mười kiết sử và Đại Kinh Māluṅkyaputta
Chiều thù nghịch, ác ý trong nhóm hạ phần kiết sử. Thọ khó chịu, nhận ra nguy hiểm hoặc đặt ranh giới không gây hại chưa tự là byāpāda. Một hành vi mơ hồ cần được hiểu thêm; nhưng nếu ác ý thực sự còn có mặt thì không phù hợp với tuyên bố đã đoạn tận sân. Sự thận trọng không xóa tiêu chuẩn của giáo lý.
Bản đồ thuật ngữ, theo bài kinh về bốn quả Sa-môn và Kinh Bố-tát
Tên quả khác tên người thành tựu
Tên bốn quả là sotāpattiphala, sakadāgāmiphala, anāgāmiphala và arahattaphala.
Tên người thành tựu lần lượt là sotāpanna, sakadāgāmī, anāgāmī và arahant. Phân biệt dạng từ giúp tra cứu; không tạo thêm bốn quả khác.
Thuật ngữ Pāli
sakadāgāmī · bậc Nhất lai
Đối chiếu bài kinh về các bậc hữu học và bài kinh về bốn quả Sa-môn
Người đã đoạn ba kiết sử đầu và làm mỏng tham, sân, si; theo khung tái sinh của kinh, trở lại thế giới này một lần nữa rồi chấm dứt khổ. Làm mỏng không đồng nghĩa đoạn dục tham và sân như ở Bất lai.
Duyên khởi và cấu trúc kinh nghiệm Thuật ngữ Pāli
phassa · xúc, tiếp xúc
Đối chiếu Kinh Phân Tích Duyên Khởi và Kinh Thế Gian
Sự gặp nhau của căn, cảnh tương ứng và thức. Chẳng hạn mắt, hình sắc và nhãn thức gặp nhau thì có nhãn xúc. Xúc làm duyên cho thọ; nó không chỉ là chạm da hoặc toàn bộ một cảm xúc.
Thuật ngữ Pāli
vedanā · thọ
Đối chiếu Kinh Niệm Xứ , Kinh Thể Nhập và Kinh Sáu Sáu
Sắc thái dễ chịu, khó chịu hoặc không dễ chịu cũng không khó chịu. Thọ sinh do xúc, không phải toàn bộ cảm xúc. Một cơn giận có thể có thọ khó chịu, nóng nơi thân, sự nhận ra, ký ức, ý nghĩ và ý muốn đáp trả. Sāmisa và nirāmisa không đơn giản có nghĩa thọ ở thân và thọ ở tâm; xem Chương 3.
Thuật ngữ Pāli
khandha · uẩn, nhóm hiện tượng
Đối chiếu Tiểu Kinh Phương Quảng và Kinh Vô Ngã Tướng
Năm uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành và thức. Không phải năm vật tách biệt nằm trong người. Để hiểu thân kiến, cần xem bốn quan hệ giữa mỗi uẩn với tự ngã trong Tiểu Kinh Phương Quảng , không chỉ việc một cảm giác có đổi hay không.
Thuật ngữ Pāli
pañcupādānakkhandhā · năm thủ uẩn
Đối chiếu Kinh Uẩn và Tiểu Kinh Phương Quảng
Năm uẩn hữu lậu, có thể bị chấp thủ. “Hữu lậu” chỉ sự liên hệ với lậu hoặc, những ô nhiễm ràng buộc tâm. Thuật ngữ không chỉ những lúc ta đang nhận thấy mình bám víu. Tiểu Kinh Phương Quảng còn phân biệt các thủ uẩn với dục và tham đối với chúng; một phút bình tĩnh không tự chứng minh chấp thủ đã đoạn tận.
Thuật ngữ Pāli
paṭiccasamuppāda · duyên khởi
Đối chiếu Kinh Phân Tích Duyên Khởi và Kinh Thế Gian
Sự sinh khởi tùy thuộc điều kiện; các bài được dẫn cũng trình bày chiều đoạn diệt. Kinh Phân Tích Duyên Khởi nêu chuỗi từ vô minh đến già chết; Kinh Thế Gian triển khai từ sáu cửa. Ví dụ phản ứng trong hiện tại chỉ làm rõ một phần, không thu hữu, sinh và già chết thành vài giây tâm lý.
Nhóm pháp và phương pháp thực hành Thuật ngữ Pāli
nīvaraṇa · bojjhaṅga · triền cái · giác chi
Đối chiếu Kinh Niệm Xứ , bài kinh về cách quân bình các giác chi và Kinh Thức Ăn
Năm triền cái: tham dục, sân, hôn trầm-thụy miên, trạo cử-hối và hoài nghi. Bảy giác chi: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định và xả. Kinh Niệm Xứ dạy biết có mặt, vắng mặt và những điều kiện liên hệ đến đoạn trừ hoặc phát triển. Chương 6 giúp đọc các từ khó; một ngày mệt hoặc một câu hỏi chưa tự xác định triền cái.
Thuật ngữ Pāli
vāyo-dhātu · phong đại, yếu tố chuyển động
Đối chiếu sách Tiến Trình Minh Sát
Thiền sư Mahāsi, trong sách Tiến Trình Minh Sát , trình bày đề mục bụng theo những nét như sự nâng đỡ, căng và chuyển động được biết qua thân. Thuật ngữ thuộc hệ phân tích truyền thống, không phải lời khẳng định về một luồng khí vô hình. Cảm nhận đang có cần được phân biệt với chữ “phồng, xẹp” và điều mình tưởng tượng phải cảm thấy.
Thuật ngữ Pāli
satipaṭṭhāna · niệm xứ
Đối chiếu Kinh Niệm Xứ
Thường được diễn đạt là sự thiết lập hoặc nền tảng của chánh niệm đối với thân, thọ, tâm và pháp. Kinh Niệm Xứ trình bày cụ thể từng lĩnh vực, cùng các điệp khúc về sinh, diệt và không chấp thủ. Niệm xứ không đồng nghĩa riêng kỹ thuật ghi nhãn.
Thuật ngữ tiếng Anh
noting · ghi nhận trong tâm
Đối chiếu sách Thiền Minh Sát Thực Hành và Phụ lục B
Noting là từ tiếng Anh, không phải thuật ngữ Pāli. Trong phương pháp Mahāsi được sách giới thiệu, nhãn ngắn như “phồng”, “nghe”, “nghĩ” hỗ trợ nhận biết. Thiền sư Mahāsi dặn không đọc thành tiếng hay tụng lặp từ. Bảng nhãn tiếng Việt do sách soạn, không nằm nguyên dạng trong Kinh Niệm Xứ . Nhận ra muộn vẫn có thể trở về; không cần dựng lại trình tự chưa biết hoặc ghi nhãn trước khi xử lý nguy hiểm.
Giới hạn cần nhớ
Khi chưa chắc tên, giữ mô tả gần điều đã biết
Có thể ghi cảm giác, hoàn cảnh, thời lượng và tác động lên sinh hoạt bằng lời thường. Một thuật ngữ chỉ giúp khi dùng đúng nghĩa. Không cần nâng trải nghiệm thành một tên tuệ, cũng không cần tự kết án vì chưa biết gọi nó là gì.