Lối lên miền Oku

Vì sao đáng đọc

Oku no hosomichi, tiếng Anh thường dịch là The Narrow Road to the Deep North (tạm gọi: Lối nhỏ lên miền Oku), ghi lại chuyến đi Matsuo Bashō bắt đầu vào mùa xuân 1689, rời Edo (nay là Tokyo) cùng người bạn đồng hành Kawai Sora để lên vùng nội địa phía bắc. Hai người đi chừng 2.400 km, phần lớn bằng chân. Kết quả là một haibun, thể loại pha văn xuôi với haiku, và sách mở đầu bằng một câu mà Donald Keene dịch là “Tháng ngày là những kẻ lữ hành của muôn đời”. Sách ngắn, và đến nay vẫn đọc như đang đi bộ: một địa danh, vài dòng văn xuôi giản dị, một bài thơ, rồi lại lên đường.

Đây không phải nhật ký. Bashō mất chừng năm năm sửa văn bản sau khi về, và đối chiếu với nhật ký của Sora thì thấy ông đã tự cho mình quyền sáng tạo; chẳng hạn ông tả một đêm ở quán trọ với các kỹ nữ mà nhật ký của Sora không nhắc tới. Sách được in lần đầu năm 1702, tám năm sau khi ông mất (1694). Nó có tiền lệ cả ở Trung Hoa lẫn Nhật Bản: ông tôn sùng Đỗ Phủ, gọi Saigyō là nhà thơ waka lớn nhất, và có vọng âm của Truyện nhà Heike. Về sau, Yosa Buson, người ngưỡng mộ Bashō và cũng đã đi qua vùng bắc Honshū, đã vẽ các cảnh từ sách này.

Hãy để ý cách văn xuôi chuẩn bị cho bài thơ. Nhiều mục chỉ là vài dòng bối cảnh chừa ra một khoảng trống, và bài haiku nằm trong khoảng trống ấy thay vì giải thích nó. Cũng hãy để ý những gì bị lược đi, vì Bashō đã biên tập chính chuyến đi của mình. Bài thơ về túp lều tranh ở phần mở đầu, “Ngay túp lều tranh / cũng có ngày đổi chủ / thành nhà búp bê”, cho thấy giọng điệu: ông rời một mái nhà để lên đường. Người đọc Việt Nam sẽ thấy quen cái tên Đỗ Phủ, người Bashō tôn kính, trong dòng thơ chữ Hán mà văn học Việt Nam cũng lớn lên cùng.

Phần giới thiệu do LitMundi soạn với sự hỗ trợ của AI và đối chiếu với các nguồn dưới đây.