Hadji Murat

I

I

Я возвращался домой полями. Была самая середина лета. Луга убрали и только что собирались косить рожь.

Tôi đi bộ về nhà qua các cánh đồng. Đang giữa mùa hè. Cỏ ở các đồng cỏ đã cắt xong, và người ta vừa chuẩn bị gặt lúa mạch đen.

Есть прелестный подбор цветов этого времени года: красные, белые, розовые, душистые, пушистые кашки; наглые маргаритки; молочно-белые с ярко-желтой серединой «любишь-не-любишь» с своей прелой пряной вонью; желтая сурепка с своим медовым запахом; высоко стоящие лиловые и белые тюльпановидные колокольчики; ползучие горошки; желтые, красные, розовые, лиловые, аккуратные скабиозы; с чуть розовым пухом и чуть слышным приятным запахом подорожник; васильки, ярко-синие на солнце и в молодости и голубые и краснеющие вечером и под старость; и нежные, с миндальным запахом, тотчас же вянущие, цветы повилики.

Mùa này có một bộ hoa thật đáng yêu: những bông cỏ ba lá đỏ, trắng, hồng, thơm ngát, xù lông; những đóa cúc dại trơ tráo; những bông “yêu-không-yêu” trắng như sữa với nhụy vàng chói, mang cái mùi hăng hăng, cay cay của lá mục; cải dại vàng với mùi mật ong; hoa chuông hình tulip tím và trắng vươn cao; đậu dại leo bò; những bông scabiosa vàng, đỏ, hồng, tím, gọn gàng ngay ngắn; cây mã đề với lớp lông tơ phớt hồng và mùi thơm dễ chịu thoang thoảng; hoa cúc lam, sáng xanh rực dưới nắng khi còn non, còn khi về chiều hay lúc già thì nhạt xanh và ửng đỏ; và những đóa bìm bìm mảnh mai, thơm mùi hạnh nhân, chóng tàn.

Я набрал большой букет разных цветов и шел домой, когда заметил в канаве чудный малиновый, в полном цвету, репей того сорта, который у нас называется «татарином» и который старательно окашивают, а когда он нечаянно скошен, выкидывают из сена покосники, чтобы не колоть на него рук. Мне вздумалось сорвать этот репей и положить его в середину букета. Я слез в канаву и, согнав впившегося в середину цветка и сладко и вяло заснувшего там мохнатого шмеля, принялся срывать цветок. Но это было очень трудно: мало того что стебель кололся со всех сторон, даже через платок, которым я завернул руку, — он был так страшно крепок, что я бился с ним минут пять, по одному разрывая волокна. Когда я, наконец, оторвал цветок, стебель уже был весь в лохмотьях, да и цветок уже не казался так свеж и красив. Кроме того, он по своей грубости и аляповатости не подходил к нежным цветам букета. Я пожалел, что напрасно погубил цветок, который был хорош в своем месте, и бросил его. «Какая, однако, энергия и сила жизни, — подумал я, вспоминая те усилия, с которыми я отрывал цветок. — Как он усиленно защищал и дорого продал свою жизнь».

Tôi hái một bó hoa lớn đủ loại và đang đi về nhà thì thấy trong cái rãnh có một cây kế đỏ tía tuyệt đẹp, nở rộ hết cỡ, thuộc giống mà ở chỗ chúng tôi gọi là “Tatar”; người cắt cỏ cẩn thận cắt tránh nó, còn nếu lỡ cắt phải thì họ nhặt ra khỏi đống cỏ khô, để khỏi đâm vào tay. Tôi nảy ý muốn hái cây kế này, cắm vào giữa bó hoa. Tôi trèo xuống rãnh, đuổi con ong nghệ lông xù đang bám chặt vào giữa bông hoa, ngủ say sưa và uể oải ở đó, rồi bắt đầu bẻ hoa. Nhưng việc ấy rất khó: không chỉ thân cây đâm vào tay từ mọi phía, ngay cả qua chiếc khăn tôi quấn quanh bàn tay, mà nó còn dai đến phát khiếp, tôi vật lộn với nó chừng năm phút, xé đứt từng thớ một. Đến khi cuối cùng tôi bẻ được bông hoa, thì thân cây đã tơi tả như giẻ rách, còn bông hoa cũng không còn trông tươi đẹp như trước. Hơn nữa, vì thô kệch và sỗ sàng, nó chẳng hợp với những bông hoa mảnh mai trong bó. Tôi tiếc đã vô cớ giết một bông hoa vốn đẹp ở đúng chỗ của nó, và vứt nó đi. “Thế mà có biết bao nhiêu nghị lực và sức sống — tôi nghĩ, nhớ lại những cố gắng mà tôi đã bỏ ra để bẻ bông hoa ấy. — Nó đã bảo vệ sự sống của mình mới dữ dội làm sao, và bán nó mới đắt làm sao.”

Дорога к дому шла паровым, только что вспаханным черноземным полем. Я шел наизволок по пыльной черноземной дороге. Вспаханное поле было помещичье, очень большое, так что с обеих сторон дороги и вперед в гору ничего не было видно, кроме черного, ровно взборожденного, еще не скороженного пара. Пахота была хорошая, и нигде по полю не виднелось ни одного растения, ни одной травки, — все было черно. «Экое разрушительное, жестокое существо человек, сколько уничтожил разнообразных живых существ, растений для поддержания своей жизни», — думал я, невольно отыскивая чего-нибудь живого среди этого мертвого черного поля. Впереди меня, вправо от дороги, виднелся какой-то кустик. Когда я подошел ближе, я узнал в кустике такого же «татарина», которого цветок я напрасно сорвал и бросил.

Con đường về nhà chạy qua một thửa đất bỏ hóa vừa cày xong, đen kịt. Tôi leo lên dốc, trên con đường bụi bặm giữa đất đen. Thửa ruộng cày ấy là của một địa chủ, rộng mênh mông, đến nỗi hai bên đường và phía trước, lên tận đỉnh dốc, chẳng nhìn thấy gì ngoài đất đen, được cày đều tăm tắp, còn chưa bừa. Đường cày rất đẹp, và nơi nào trên cánh đồng cũng không thấy một cây nào, một ngọn cỏ nào — tất cả đều đen. “Con người thật là một sinh vật tàn phá, tàn nhẫn, đã hủy diệt biết bao sinh vật, biết bao cây cỏ khác nhau để duy trì sự sống của mình,” — tôi nghĩ, bất giác tìm kiếm một thứ gì sống giữa cánh đồng đen chết chóc này. Phía trước tôi, bên phải con đường, thấp thoáng một bụi cây nhỏ. Đến gần hơn, tôi nhận ra trong bụi ấy chính là loại “Tatar” kia, mà bông hoa tôi đã vô cớ bẻ rồi vứt đi.

Куст «татарина» состоял из трех отростков. Один был оторван, и, как отрубленная рука, торчал остаток ветки. На других двух было на каждом по цветку. Цветки эти когда-то были красные, теперь же были черные. Один стебель был сломан, и половина его, с грязным цветком на конце, висела книзу; другой, хотя и вымазанный черноземной грязью, все еще торчал кверху. Видно было, что весь кустик был переехан колесом и уже после поднялся и потому стоял боком, но все-таки стоял. Точно вырвали у него кусок тела, вывернули внутренности, оторвали руку, выкололи глаз. Но он все стоит и не сдается человеку, уничтожившему всех его братий кругом его.

Bụi “Tatar” gồm ba nhánh. Một nhánh bị đứt, phần còn lại chĩa ra như cánh tay bị chặt. Trên hai nhánh kia, mỗi nhánh còn một bông hoa. Những bông hoa ấy ngày trước màu đỏ, giờ đã đen. Một thân cây bị gãy, nửa trên, mang bông hoa bẩn thỉu ở đầu, rủ xuống; thân kia tuy lấm bùn đất đen, vẫn còn chổng lên. Có thể thấy cả bụi cây đã bị bánh xe cán qua, rồi sau đó mới ngóc dậy, nên nó đứng nghiêng, nhưng dù sao vẫn đứng. Như thể người ta đã giật khỏi nó một miếng thịt, lôi ruột gan ra ngoài, chặt đứt một cánh tay, móc một con mắt. Nhưng nó vẫn đứng đó và không chịu khuất phục con người, kẻ đã hủy diệt tất cả anh em của nó quanh đấy.

«Экая энергия! — подумал я. — Все победил человек, миллионы трав уничтожил, а этот все не сдается».

“Nghị lực làm sao! — tôi nghĩ. — Con người đã thắng tất cả, đã diệt hàng triệu loài cỏ, mà cây này vẫn không chịu khuất phục.”

И мне вспомнилась одна давнишняя кавказская история, часть которой я видел, часть слышал от очевидцев, а часть вообразил себе. История эта, так, как она сложилась в моем воспоминании и воображении, вот какая.

Và tôi nhớ lại một câu chuyện Kavkaz đã lâu, một phần tôi đã chứng kiến, một phần nghe từ những người đã mắt thấy, và một phần tôi tự tưởng tượng ra. Câu chuyện ấy, như nó đã hình thành trong ký ức và trí tưởng tượng của tôi, là thế này.

В холодный ноябрьский вечер Хаджи-Мурат въезжал в курившийся душистым кизячным дымом чеченский немирно́й аул Махкет.

Vào một buổi tối tháng Mười Một lạnh giá, Hadji Murat cưỡi ngựa vào Makhket, một aul chưa quy phục của người Chechnya, nơi đang nghi ngút làn khói thơm của phân khô đốt lên.

Только что затихло напряженное пение муэдзина, и в чистом горном воздухе, пропитанном запахом кизячного дыма, отчетливо слышны были из-за мычания коров и блеяния овец, разбиравшихся по тесно, как соты, слепленным друг с другом саклям аула, гортанные звуки спорящих мужских голосов и женские и детские голоса снизу от фонтана.

Tiếng cầu kinh căng thẳng của người muezzin vừa tắt, và trong bầu không khí núi non trong trẻo, thấm đẫm mùi khói phân khô, qua tiếng bò rống, tiếng cừu be be đang tản về các sakla dính sát vào nhau chen chúc như tổ ong của aul, nghe rõ những âm họng của những giọng đàn ông đang tranh cãi, cùng giọng đàn bà và trẻ con từ phía dưới, chỗ đài phun nước.

Хаджи-Мурат этот был знаменитый своими подвигами наиб Шамиля, не выезжавший иначе, как с своим значком в сопровождении десятков мюридов, джигитовавших вокруг него. Теперь, закутанный в башлык и бурку, из-под которой торчала винтовка, он ехал с одним мюридом, стараясь быть как можно меньше замеченным, осторожно вглядываясь своими быстрыми черными глазами в лица попадавшихся ему по дороге жителей.

Hadji Murat này là một naib của Shamil, nổi danh vì những chiến công, xưa nay không đi đâu mà không có cờ hiệu riêng, cùng hàng chục murid phi ngựa biểu diễn quanh mình. Giờ đây, trùm kín trong mũ trùm bashlyk và áo burka, từ dưới áo ấy thò ra nòng một khẩu súng trường, ông đi chỉ với một murid, cố hết sức không để ai chú ý, đôi mắt đen nhanh nhẹn thận trọng dò xét mặt những cư dân bắt gặp trên đường.

Въехав в середину аула, Хаджи-Мурат поехал не по улице, ведшей к площади, а повернул влево, в узенький проулочек. Подъехав ко второй в проулочке, врытой в полугоре сакле, он остановился, оглядываясь. Под навесом перед саклей никого не было, на крыше же за свежесмазанной глиняной трубой лежал человек, укрытый тулупом. Хаджи-Мурат тронул лежавшего на крыше человека слегка рукояткой плетки и цокнул языком. Из-под тулупа поднялся старик в ночной шапке и лоснящемся, рваном бешмете. Глаза старика, без ресниц, были красны и влажны, и он, чтобы разлепить их, мигал ими. Хаджи-Мурат проговорил обычное: «Селям алейкум», — и открыл лицо.

Vào tới giữa aul, Hadji Murat không đi theo con phố dẫn ra quảng trường, mà rẽ sang trái, vào một ngõ hẹp. Đến cái sakla thứ hai trong ngõ, dựng chìm vào lưng chừng sườn dốc, ông dừng lại, nhìn quanh. Dưới mái hiên trước sakla không có ai, còn trên mái, sau ống khói đất sét mới trát, có một người nằm, đắp áo lông cừu. Hadji Murat lấy cán roi khẽ chạm vào người nằm trên mái và chép lưỡi. Từ dưới tấm áo lông cừu, một ông già ngồi dậy, đội mũ ngủ, mặc chiếc beshmet rách bóng nhẫy. Đôi mắt ông già, không có lông mi, đỏ và ướt, ông chớp chớp để gỡ chúng ra. Hadji Murat nói câu chào thường lệ: “Selam aleikum,” — rồi lộ mặt ra.

— Алейкум селям, — улыбаясь беззубым ртом, проговорил старик, узнав Хаджи-Мурата, и, поднявшись на свои худые ноги, стал попадать ими в стоявшие подле трубы туфли с деревянными каблуками. Обувшись, он не торопясь надел в рукава нагольный сморщенный тулуп и полез задом вниз по лестнице, приставленной к крыше. И одеваясь и слезая, старик покачивал головой на тонкой сморщенной, загорелой шее и не переставая шамкал беззубым ртом. Сойдя на землю, он гостеприимно взялся за повод лошади Хаджи-Мурата и правое стремя. Но быстро слезший с своей лошади ловкий, сильный мюрид Хаджи-Мурата, отстранив старика, заменил его.

— Aleikum selam, — ông già nói, miệng móm cười, khi nhận ra Hadji Murat, rồi đứng lên trên đôi chân gầy, loay hoay xỏ chân vào đôi guốc gót gỗ để cạnh ống khói. Đi guốc xong, ông thong thả xỏ tay vào ống tay chiếc áo lông cừu nhăn nheo không bọc vải, và bò lùi xuống theo cái thang dựa vào mái. Cả lúc mặc áo lẫn lúc leo xuống, ông già cứ lắc đầu trên cái cổ gầy nhăn, rám nắng, và không ngừng lẩm bẩm bằng cái miệng móm. Xuống tới đất, ông niềm nở nắm lấy dây cương con ngựa của Hadji Murat và bàn đạp bên phải. Nhưng murid của Hadji Murat, người nhanh nhẹn, khỏe mạnh, đã mau lẹ xuống ngựa, gạt ông già ra và thay ông làm việc ấy.

Хаджи-Мурат слез с лошади и, слегка прихрамывая, вошел под навес. Навстречу ему из двери быстро вышел лет пятнадцати мальчик и удивленно уставился черными, как спелая смородина, блестящими глазами на приехавших.

Hadji Murat xuống ngựa và, hơi khập khiễng, bước vào dưới mái hiên. Từ cửa, một cậu bé chừng mười lăm tuổi chạy nhanh ra đón, ngạc nhiên nhìn chằm chằm những người vừa đến bằng đôi mắt đen láy, bóng như quả lý chua chín.

— Беги в мечеть, зови отца, — приказал ему старик и, опередив Хаджи-Мурата, отворил ему легкую скрипнувшую дверь в саклю. В то время как Хаджи-Мурат входил, из внутренней двери вышла немолодая, тонкая, худая женщина, в красном бешмете на желтой рубахе и синих шароварах, неся подушки.

— Chạy ra nhà thờ Hồi giáo, gọi cha về, — ông già bảo nó, rồi đi trước Hadji Murat, mở cho ông cánh cửa nhẹ kẽo kẹt vào sakla. Đúng lúc Hadji Murat bước vào, từ cửa trong có một người đàn bà không còn trẻ, mảnh khảnh, gầy gò bước ra, mặc beshmet đỏ ngoài áo lót vàng và quần thùng thình xanh, tay ôm những chiếc gối.

— Приход твой к счастью, — сказала она и, перегнувшись вдвое, стала раскладывать подушки у передней стены для сидения гостя.

— Ngài đến là điều hạnh phúc, — bà nói, rồi gập người làm đôi, bắt đầu xếp gối dọc theo bức tường phía trước cho khách ngồi.

— Сыновья твои да чтобы живы были, — ответил Хаджи-Мурат, сняв с себя бурку, винтовку и шашку, и отдал их старику.

— Cầu cho các con trai bà luôn sống, — Hadji Murat đáp, cởi áo burka, súng trường và kiếm shashka ra, đưa cho ông già.

Старик осторожно повесил на гвозди винтовку и шашку подле висевшего оружия хозяина, между двумя большими тазами, блестевшими на гладко вымазанной и чисто выбеленной стене.

Ông già cẩn thận treo súng trường và kiếm lên đinh, bên cạnh những món vũ khí của chủ nhà, giữa hai chiếc chậu lớn sáng loáng trên bức tường trát nhẵn và quét vôi trắng sạch sẽ.

Хаджи-Мурат, оправив на себе пистолет за спиною, подошел к разложенным женщиной подушкам и, запахивая черкеску, сел на них. Старик сел против него на свои голые пятки и, закрыв глаза, поднял руки ладонями кверху. Хаджи-Мурат сделал то же. Потом они оба, прочтя молитву, огладили себе руками лица, соединив их в конце бороды.

Hadji Murat, chỉnh lại khẩu súng ngắn sau lưng, tiến đến những chiếc gối người đàn bà đã xếp, vén vạt áo cherkeska rồi ngồi xuống. Ông già ngồi đối diện, trên đôi gót chân trần, nhắm mắt lại, giơ hai tay lên, lòng bàn tay hướng lên trời. Hadji Murat làm theo. Rồi cả hai, đọc xong lời cầu nguyện, vuốt hai bàn tay lên mặt, chụm lại ở cuối chòm râu.

— Не хабар? — спросил Хаджи-Мурат старика, то есть: «что нового?»

— Ne khabar? — Hadji Murat hỏi ông già, nghĩa là: “có tin gì mới?”

— Хабар иок — «нет нового», — отвечал старик, глядя не в лицо, а на грудь Хаджи-Мурата своими красными безжизненными глазами. — Я на пчельнике живу, нынче только пришел сына проведать. Он знает.

— Khabar yok — “không có tin gì mới”, — ông già đáp, nhìn không phải vào mặt mà vào ngực Hadji Murat bằng đôi mắt đỏ, vô hồn. — Tôi sống ở chỗ nuôi ong, hôm nay mới lên thăm thằng con. Nó biết đấy.

Хаджи-Мурат понял, что старик не хочет говорить того, что знает и что нужно было знать Хаджи-Мурату, и, слегка кивнув головой, не стал больше спрашивать.

Hadji Murat hiểu rằng ông già không muốn nói điều ông biết mà Hadji Murat cần phải biết, nên khẽ gật đầu, không hỏi thêm nữa.

— Хорошего нового ничего нет, — заговорил старик. — Только и нового, что все зайцы совещаются, как им орлов прогнать. А орлы всё рвут то одного, то другого. На прошлой неделе русские собаки у мичицких сено сожгли, раздерись их лицо, — злобно прохрипел старик.

— Chẳng có tin tốt gì cả, — ông già lên tiếng. — Chỉ có tin là bọn thỏ họp bàn xem làm sao đuổi được đại bàng. Còn đại bàng cứ xé hết con này đến con khác. Tuần trước, lũ chó Nga đốt cỏ khô của người Michik, mong mặt chúng bị xé toạc, — ông già khàn giọng nói đầy căm giận.

Вошел мюрид Хаджи-Мурата и, мягко ступая большими шагами своих сильных ног по земляному полу, так же как Хаджи-Мурат, снял бурку, винтовку и шашку и, оставив на себе только кинжал и пистолет, сам повесил их на те же гвозди, на которых висело оружие Хаджи-Мурата.

Murid của Hadji Murat bước vào, đôi chân khỏe bước những bước dài nhẹ nhàng trên nền đất, cũng như Hadji Murat, cởi áo burka, súng trường và kiếm shashka ra, chỉ giữ lại dao găm và súng ngắn, rồi tự tay treo chúng lên chính những chiếc đinh đang treo vũ khí của Hadji Murat.

— Он кто? — спросил старик у Хаджи-Мурата, указывая на вошедшего.

— Hắn là ai? — ông già hỏi Hadji Murat, chỉ người vừa vào.

— Мюрид мой. Элдар имя ему, — сказал Хаджи-Мурат.

— Murid của tôi. Tên nó là Eldar, — Hadji Murat nói.

— Хорошо, — сказал старик и указал Элдару место на войлоке, подле Хаджи-Мурата.

— Tốt, — ông già nói và chỉ cho Eldar một chỗ trên tấm nỉ, cạnh Hadji Murat.

Элдар сел, скрестив ноги, и молча уставился своими красивыми бараньими глазами на лицо разговорившегося старика. Старик рассказывал, как ихние молодцы на прошлой неделе поймали двух солдат: одного убили, а другого послали в Ведено к Шамилю. Хаджи-Мурат рассеянно слушал, поглядывая на дверь и прислушиваясь к наружным звукам. Под навесом перед саклей послышались шаги, дверь скрипнула, и вошел хозяин.

Eldar ngồi xếp bằng, lặng lẽ dán đôi mắt đẹp như mắt cừu vào mặt ông già đang nói chuyện thao thao. Ông già kể rằng tuần trước các chàng trai của họ đã bắt được hai người lính: giết một người, còn người kia gửi đến Vedeno cho Shamil. Hadji Murat nghe lơ đãng, liếc nhìn cánh cửa và lắng tai nghe những âm thanh bên ngoài. Dưới mái hiên trước sakla vang lên tiếng bước chân, cánh cửa kẽo kẹt, và chủ nhà bước vào.

Хозяин сакли, Садо, был человек лет сорока, с маленькой бородкой, длинным носом и такими же черными, хотя и не столь блестящими глазами, как у пятнадцатилетнего мальчика, его сына, который бегал за ним и вместе с отцом вошел в саклю и сел у двери. Сняв у двери деревянные башмаки, хозяин сдвинул на затылок давно не бритой, зарастающей черным волосом головы старую, истертую папаху и тотчас же сел против Хаджи-Мурата на корточки.

Chủ nhà sakla, Sado, là một người chừng bốn mươi tuổi, râu nhỏ, mũi dài, và đôi mắt cũng đen như thế, dù không sáng bằng đôi mắt của cậu bé mười lăm tuổi, con trai ông, chạy theo cha, cùng cha vào sakla và ngồi bên cửa. Cởi đôi giày gỗ ở cửa, chủ nhà đẩy chiếc mũ papakha cũ mòn sờn rách ra sau gáy, trên cái đầu đã lâu không cạo, râu tóc đen đang mọc lún phún, rồi lập tức ngồi chồm hổm đối diện Hadji Murat.

Так же как и старик, он, закрыв глаза, поднял руки ладонями кверху, прочел молитву, отер руками лицо и только тогда начал говорить. Он сказал, что от Шамиля был приказ задержать Хаджи-Мурата, живого или мертвого, что вчера только уехали посланные Шамиля, и что народ боится ослушаться Шамиля, и что поэтому надо быть осторожным.

Cũng như ông già, ông nhắm mắt, giơ hai tay lên, lòng bàn tay hướng lên, đọc lời cầu nguyện, lau tay lên mặt, rồi mới bắt đầu nói. Ông nói rằng Shamil đã có lệnh bắt Hadji Murat, sống hay chết, rằng hôm qua mới có những người Shamil phái đến ra đi, và rằng dân chúng sợ không dám cãi lệnh Shamil, nên phải cẩn thận.

— У меня в доме, — сказал Садо, — моему кунаку, пока я жив, никто ничего не сделает. А вот в поле как? Думать надо.

— Trong nhà tôi, — Sado nói, — kunak của tôi, khi tôi còn sống, không ai làm gì được. Nhưng ngoài đồng thì sao? Phải nghĩ kỹ.

Хаджи-Мурат внимательно слушал и одобрительно кивал головой. Когда Садо кончил, он сказал:

Hadji Murat chăm chú nghe và gật đầu tán thành. Khi Sado nói xong, ông bảo:

— Хорошо. Теперь надо послать к русским человека с письмом. Мой мюрид пойдет, только проводника надо.

— Tốt. Giờ phải cử một người mang thư đến chỗ người Nga. Murid của tôi sẽ đi, chỉ cần có người dẫn đường.

— Брата Вату пошлю, — сказал Садо. — Позови Бату, — обратился он к сыну.

— Tôi sẽ cử em Bata, — Sado nói. — Gọi Bata đến, — ông quay sang con trai.

Мальчик, как на пружинах, вскочил на резвые ноги и быстро, махая руками, вышел из сакли. Минут через десять он вернулся с черно-загорелым, жилистым, коротконогим чеченцем в разлезающейся желтой черкеске с оборванными бахромой рукавами и спущенных черных ноговицах. Хаджи-Мурат поздоровался с вновь пришедшим и тотчас же, также не теряя лишних слов, коротко сказал:

Cậu bé, như có lò xo dưới chân, nhảy bật dậy trên đôi chân nhanh nhẹn và vội vã đi ra khỏi sakla, vung vẩy hai tay. Chừng mười phút sau nó trở lại cùng một người Chechnya da đen sạm, gân guốc, chân ngắn, mặc chiếc cherkeska vàng rách bươm, tay áo sờn tua, và ống ôm chân đen xệ xuống. Hadji Murat chào người mới đến và cũng lập tức, không phí lời, ngắn gọn nói:

— Можешь свести моего мюрида к русским?

— Anh dẫn được murid của tôi đến chỗ người Nga không?

— Можно, — быстро, весело заговорил Бата. — Все можно. Против меня ни один чеченец не сумеет пройти. А то другой пойдет, все пообещает, да ничего не сделает. А я могу.

— Được, — Bata nhanh nhảu, vui vẻ nói. — Cái gì cũng được. Chẳng người Chechnya nào qua được mà không có tôi. Kẻ khác đi thì hứa đủ điều, rồi chẳng làm gì. Còn tôi thì làm được.

— Ладно, — сказал Хаджи-Мурат. — За труды получишь три, — сказал он, выставляя три пальца.

— Được, — Hadji Murat nói. — Làm xong thì anh được ba, — ông nói, giơ ba ngón tay.

Бата кивнул головой в знак того, что он понял, но прибавил, что ему дороги не деньги, а он из чести готов служить Хаджи-Мурату. Все в горах знают Хаджи-Мурата, как он русских свиней бил...

Bata gật đầu tỏ ý đã hiểu, nhưng nói thêm rằng đối với anh tiền không quan trọng, anh sẵn lòng phục vụ Hadji Murat vì danh dự. Cả vùng núi ai cũng biết Hadji Murat, biết ông đã đánh bọn heo Nga thế nào...

— Хорошо, — сказал Хаджи-Мурат. — Веревка хороша длинная, а речь короткая.

— Tốt, — Hadji Murat nói. — Dây thì dài là tốt, còn lời nói thì ngắn mới hay.

— Ну, молчать буду, — сказал Бата.

— Vâng, tôi sẽ im, — Bata nói.

— Где Аргун заворачивает, против кручи, поляна в лесу, два стога стоят. Знаешь?

— Chỗ sông Argun uốn khúc, đối diện vách đá dựng, có một bãi trống trong rừng, hai đống rơm. Anh biết không?

— Знаю.

— Biết.

— Там мои три конные меня ждут, — сказал Хаджи-Мурат.

— Ba kỵ binh của tôi đang đợi tôi ở đó, — Hadji Murat nói.

— Айя! — кивая головой, говорил Бата.

— Aya! — Bata vừa nói vừa gật đầu.

— Спросишь Хан-Магому. Хан-Магома знает, что делать и что говорить. Его свести к русскому начальнику, к Воронцову, князю. Можешь?

— Hỏi Khan Mahoma. Khan Mahoma biết phải làm gì và phải nói gì. Dẫn hắn đến chỗ viên chỉ huy Nga, đến công tước Vorontsov. Anh làm được không?

— Сведу.

— Tôi sẽ dẫn.

— Свести и назад привести. Можешь?

— Dẫn đi và đưa về. Làm được không?

— Можно.

— Được.

— Сведешь, вернешься в лес, И я там буду.

— Dẫn xong, anh trở lại rừng, và tôi sẽ ở đó.

— Все сделаю, — сказал Бата, поднялся и, приложив руки к груди, вышел.

— Tôi sẽ làm hết, — Bata nói, đứng dậy, áp tay lên ngực rồi đi ra.

— Еще человека в Гехи послать надо, — сказал Хаджи-Мурат хозяину, когда Бата вышел. — В Гехах надо вот что, — начал было он, взявшись за один из хозырей черкески, но тотчас же опустил руку и замолчал, увидав входивших в саклю двух женщин.

— Còn phải cử thêm một người đi Gekhi, — Hadji Murat nói với chủ nhà khi Bata đã ra. — Ở Gekhi cần thế này, — ông vừa mở lời, nắm lấy một trong những túi đạn của chiếc cherkeska, nhưng lập tức buông tay và im lặng khi thấy hai người đàn bà bước vào sakla.

Одна была жена Садо, та самая немолодая, худая женщина, которая укладывала подушки. Другая была совсем молодая девочка в красных шароварах и зеленом бешмете, с закрывавшей всю грудь занавеской из серебряных монет. На конце ее не длинной, но толстой, жесткой черной косы, лежавшей между плеч худой спины, был привешен серебряный рубль; такие же черные, смородинные глаза, как у отца и брата, весело блестели в молодом, старавшемся быть строгим лице. Она не смотрела на гостей, но видно было, что чувствовала их присутствие.

Một là vợ Sado, chính người đàn bà không còn trẻ, gầy gò đã xếp gối. Người kia là một cô gái còn rất trẻ, mặc quần thùng đỏ và beshmet xanh lục, với tấm mành bằng đồng bạc che kín cả ngực. Ở đầu bím tóc đen không dài nhưng dày và cứng buông giữa hai bả vai trên tấm lưng gầy, đeo lủng lẳng một đồng rúp bạc; đôi mắt đen như quả lý chua, giống mắt cha và anh, long lanh vui vẻ trên gương mặt non trẻ cố làm ra vẻ nghiêm nghị. Cô không nhìn khách, nhưng rõ ràng là cô cảm thấy sự có mặt của họ.

Жена Садо несла низкий круглый столик, на котором были чай, пильгиши, блины в масле, сыр, чуре́к — тонко раскатанный хлеб — и мед. Девочка несла таз, кумган и полотенце.

Vợ Sado bưng một chiếc bàn tròn thấp, trên có trà, pilgishi, bánh kếp chiên bơ, phô mai, churek — thứ bánh cán mỏng — và mật ong. Cô gái bưng chậu, kumgan và khăn.

Садо и Хаджи-Мурат — оба молчали во все время, пока женщины, тихо двигаясь в своих красных бесподошвенных чувяках, устанавливали принесенное перед гостями. Элдар же, устремив свои бараньи глаза на скрещенные ноги, был неподвижен, как статуя, во все то время, пока женщины были в сакле. Только когда женщины вышли и совершенно затихли за дверью их мягкие шаги, Элдар облегченно вздохнул, а Хаджи-Мурат достал один из хозырей черкески, вынул из него пулю, затыкающую его, и из-под пули свернутую трубочкой записку.

Sado và Hadji Murat đều im lặng suốt thời gian hai người đàn bà, khẽ khàng cử động trong đôi chuvyak đỏ không đế cứng, bày những thứ mang đến trước mặt khách. Còn Eldar, đôi mắt cừu dán vào đôi chân xếp bằng, ngồi bất động như pho tượng suốt thời gian hai người đàn bà ở trong sakla. Chỉ khi hai người đàn bà đã đi ra và tiếng bước chân mềm của họ hoàn toàn tắt sau cánh cửa, Eldar mới thở phào, còn Hadji Murat lấy ra một túi đạn trên chiếc cherkeska, rút viên đạn bịt miệng túi, và từ dưới viên đạn rút ra một mẩu giấy cuộn tròn như cái ống nhỏ.

— Сыну отдать, — сказал он, показывая записку.

— Đưa cho con trai tôi, — ông nói, đưa mẩu giấy ra.

— Куда ответ? — спросил Садо.

— Trả lời gửi về đâu? — Sado hỏi.

— Тебе, а ты мне доставишь.

— Về chỗ ông, và ông chuyển cho tôi.

— Будет сделано, — сказал Садо и переложил записку в хозырь своей черкески. Потом, взяв в руки кумган, он придвинул к Хаджи-Мурату таз. Хаджи-Мурат засучил рукава бешмета на мускулистых, белых выше кистей руках и подставил их под струю холодной прозрачной воды, которую лил из кумгана Садо. Вытерев руки чистым суровым полотенцем, Хаджи-Мурат подвинулся к еде. То же сделал и Элдар. Пока гости ели, Садо сидел против них и несколько раз благодарил за посещение. Сидевший у двери мальчик, не спуская своих блестящих черных глаз с Хаджи-Мурата, улыбался, как бы подтверждая своей улыбкой слова отца.

— Sẽ làm, — Sado nói và cất mẩu giấy vào túi đạn trên chiếc cherkeska của mình. Rồi cầm lấy cái kumgan, ông đẩy chiếc chậu lại gần Hadji Murat. Hadji Murat xắn tay áo beshmet lên đôi cánh tay rắn chắc, trắng ở phần trên cổ tay, và đặt dưới dòng nước lạnh trong veo do Sado rót từ kumgan. Lau tay bằng chiếc khăn vải thô sạch, Hadji Murat nhích lại phía đồ ăn. Eldar cũng làm vậy. Trong lúc khách ăn, Sado ngồi đối diện và mấy lần cảm ơn vì họ đã ghé thăm. Cậu bé ngồi bên cửa, không rời đôi mắt đen sáng khỏi Hadji Murat, mỉm cười, như dùng nụ cười để xác nhận lời cha.

Несмотря на то, что Хаджи-Мурат более суток ничего не ел, он съел только немного хлеба, сыра и, достав из-под кинжала ножичек, набрал меду и намазал его на хлеб.

Dù đã hơn một ngày không ăn gì, Hadji Murat chỉ ăn chút bánh mì, phô mai, rồi lấy từ dưới thanh dao găm ra một con dao nhỏ, xúc mật ong và phết lên bánh.

— Наш мед хороший. Нынешний год из всех годов мед: и много и хорош, — сказал старик, видимо довольный тем, что Хаджи-Мурат ел его мед.

— Mật nhà tôi ngon. Năm nay là năm mật ngon nhất trong các năm: vừa nhiều vừa ngon, — ông già nói, có vẻ hài lòng vì Hadji Murat ăn mật của mình.

— Спасибо, — сказал Хаджи-Мурат и отстранился от еды.

— Cảm ơn, — Hadji Murat nói và rời khỏi đồ ăn.

Элдару хотелось еще есть, но он так же, как его мюршид, отодвинулся от стола и подал Хаджи-Мурату таз и кумган.

Eldar còn muốn ăn nữa, nhưng cũng như murshid của mình, anh dời ra khỏi bàn và đưa chậu và kumgan cho Hadji Murat.

Садо знал, что, принимая Хаджи-Мурата, он рисковал жизнью, так как после ссоры Шамиля с Хаджи-Муратом было объявлено всем жителям Чечни, под угрозой казни, не принимать Хаджи-Мурата. Он знал, что жители аула всякую минуту могли узнать про присутствие Хаджи-Мурата в его доме и могли потребовать его выдачи. Но это не только не смущало, но радовало Садо. Садо считал своим долгом защищать гостя — кунака, хотя бы это стоило ему жизни, и он радовался на себя, гордился собой за то, что поступает так, как должно.

Sado biết rằng khi đón Hadji Murat, ông đang liều mạng, vì sau cuộc xích mích giữa Shamil và Hadji Murat, đã có lệnh công bố cho toàn dân Chechnya, đe dọa xử tử, rằng không được tiếp nhận Hadji Murat. Ông biết rằng dân trong aul có thể bất cứ lúc nào biết được sự có mặt của Hadji Murat trong nhà ông và có thể đòi giao nộp ông ta. Nhưng điều đó không những không làm Sado bối rối, mà còn làm ông vui. Sado coi việc bảo vệ khách — kunak — là bổn phận của mình, dù có phải trả bằng mạng sống, và ông mừng cho mình, tự hào về mình vì đã hành xử như phải làm.

— Пока ты в моем доме и голова моя на плечах, никто тебе ничего не сделает, — повторил он Хаджи-Мурату.

— Khi ngài còn ở trong nhà tôi và đầu tôi còn trên vai, thì không ai làm gì được ngài, — ông nhắc lại với Hadji Murat.

Хаджи-Мурат внимательно посмотрел в его блестящие глаза и, поняв, что это была правда, несколько торжественно сказал:

Hadji Murat chăm chú nhìn vào đôi mắt sáng của ông và, hiểu rằng đó là sự thật, nói với vẻ hơi trang trọng:

— Да получишь ты радость и жизнь.

— Cầu cho ông được niềm vui và cuộc sống.

Садо молча прижал руку к груди в знак благодарности за доброе слово.

Sado lặng lẽ áp tay lên ngực để tạ ơn lời chúc lành.

Закрыв ставни сакли и затопив сучья в камине, Садо в особенно веселом и возбужденном состоянии вышел из кунацкой и вошел в то отделение сакли, где жило все его семейство. Женщины еще не спали и говорили об опасных гостях, которые ночевали у них в кунацкой.

Đóng các cánh cửa chớp của sakla lại và nhóm củi trong lò sưởi, Sado, trong tâm trạng đặc biệt vui vẻ và phấn chấn, đi ra khỏi gian khách và vào gian của sakla nơi cả gia đình ông sống. Những người đàn bà chưa ngủ và đang nói về những vị khách nguy hiểm đang ngủ đêm trong gian khách của họ.

II

II

Яркие звезды, которые как бы бежали по макушкам дерев, пока солдаты шли лесом, теперь остановились, ярко блестя между оголенных ветвей дерев.

Những vì sao sáng, tựa như chạy trên ngọn cây trong lúc những người lính đi xuyên rừng, giờ đã đứng yên, lấp lánh giữa những cành cây trơ trụi.

— Спасибо — сухо, — сказал унтер-офицер Панов, снимая с плеча длинное с штыком ружье, и, брякнув им, прислонил его к стволу дерева. Три солдата сделали то же.

— Ơn trời, khô ráo, — hạ sĩ quan Panov nói, nhấc khẩu súng dài có lưỡi lê khỏi vai, khua lạch cạch một tiếng rồi dựa nó vào thân cây. Ba người lính cũng làm như vậy.

— А ведь и есть — потерял, — сердито проворчал Панов, — либо забыл, либо выскочила дорогой.

— Hóa ra mất thật rồi, — Panov cáu kỉnh càu nhàu, — hoặc là quên, hoặc là rơi dọc đường.

— Чего ищешь-то? — спросил один из солдат бодрым, веселым голосом.

— Anh tìm gì thế? — một người lính hỏi bằng giọng khỏe khoắn, vui vẻ.

— Трубку, черт ее знает куда запропала!

— Cái tẩu, quỷ biết nó lạc đi đâu!

— Чубук-то цел? — спросил бодрый голос.

— Còn cái cán thì nguyên chứ? — giọng khỏe khoắn hỏi.

— Чубук - вот он.

— Cán thì đây này.

— А в землю прямо?

— Thế làm thẳng xuống đất được không?

— Ну, где там.

— Ừ, làm gì có chuyện đó.

— Это мы наладим живо.

— Cái đó bọn mình thu xếp được ngay.

Курить в секрете запрещалось, но секрет этот был почти не секрет, а скорее передовой караул, который высылался затем, чтобы горцы не могли незаметно подвезти, как они это делали прежде, орудие и стрелять по укреплению, и Панов не считал нужным лишать себя курения и потому согласился на предложение веселого солдата. Веселый солдат достал из кармана ножик и стал копать землю. Выкопав ямку, он обгладил ее, приладил к ней чубучок, потом наложил табаку в ямку, прижал его, и трубка была готова. Серничок загорелся, осветив на мгновение скуластое лицо лежавшего на брюхе солдата. В чубуке засвистело, и Панов почуял приятный запах загоревшейся махорки.

Hút thuốc trong chốt gác ngầm là bị cấm, nhưng chốt này gần như chẳng còn là chốt ngầm, mà đúng hơn là một toán canh tiền tiêu, được đưa ra để người miền núi không thể lặng lẽ kéo pháo đến như họ vẫn làm trước kia mà bắn vào pháo đài, và Panov không thấy cần phải tự bắt mình bỏ thuốc, vì thế đã đồng ý với đề nghị của người lính vui tính. Người lính vui tính lấy trong túi ra một con dao nhỏ và bắt đầu đào đất. Đào xong cái hố nhỏ, anh vuốt cho nhẵn, lắp cán tẩu vào, rồi nhét thuốc sợi vào hố, nén xuống, và cái tẩu đã xong. Que diêm bật cháy, soi sáng trong chốc lát gương mặt gò má cao của người lính đang nằm sấp. Trong cán tẩu có tiếng xì xì, và Panov ngửi thấy mùi dễ chịu của thuốc sợi bắt lửa.

— Наладил? — сказал он, поднимаясь на ноги.

— Làm xong rồi à? — anh nói, đứng thẳng dậy.

— А то как же.

— Chứ còn gì nữa.

— Эка молодчина Авдеев! Прокурат малый. Ну-ка?

— Giỏi thật, Avdeev! Thằng nhóc lanh lợi. Nào, cho tao thử?

Авдеев отвалился набок, давая место Панову и выпуская дым изо рта.

Avdeev lăn nghiêng sang bên, nhường chỗ cho Panov và nhả khói ra khỏi miệng.

Накурившись, между солдатами завязался разговор.

Hút thuốc xong, giữa những người lính bắt đầu câu chuyện.

— А сказывали, ротный-то опять в ящик залез. Проигрался, вишь, — сказал один из солдат ленивым голосом.

— Nghe nói đại đội trưởng lại thò tay vào hòm rồi. Thua bạc, thấy chưa, — một người lính nói bằng giọng uể oải.

— Отдаст, — сказал Панов.

— Sẽ trả thôi, — Panov nói.

— Известно, офицер хороший, — подтвердил Авдеев.

— Dĩ nhiên rồi, sĩ quan tốt mà, — Avdeev xác nhận.

— Хороший, хороший, — мрачно продолжал начавший разговор, — а по моему совету, надо роте поговорить с ним: коли взял, так скажи, сколько, когда отдашь.

— Tốt, tốt, — người mở đầu câu chuyện tiếp tục, giọng ảm đạm, — nhưng theo ý tôi thì đại đội nên nói chuyện với ông ấy: đã lấy thì cho biết lấy bao nhiêu, bao giờ trả.

— Как рота рассудит, — сказал Панов, отрываясь от трубки.

— Đại đội thấy sao thì làm vậy, — Panov nói, rời cái tẩu ra.

— Известное дело, мир — большой человек, — подтвердил Авдеев.

— Dĩ nhiên rồi, cả đại đội là ông lớn mà, — Avdeev xác nhận.

— Надо, вишь, овса купить да сапоги к весне справить, денежки нужны, а как он их забрал... — настаивал недовольный.

— Phải mua yến mạch, phải sắm giày ống cho kịp mùa xuân, cần tiền chứ, mà ông ấy đã lấy hết... — người bất bình khăng khăng.

— Говорю, как рота хочет, — повторил Панов. — Не в первый раз: возьмет и отдаст.

— Tao đã nói, đại đội muốn thế nào thì thế, — Panov nhắc lại. — Đâu phải lần đầu: lấy rồi lại trả.

В те времена на Кавказе каждая рота заведовала сама через своих выборных всем хозяйством. Она получала деньги от казны по шесть рублей пятьдесят копеек на человека и сама себя продовольствовала: сажала капусту, косила сено, держала свои повозки, щеголяла сытыми ротными лошадьми. Деньги же ротные находились в ящике, ключи от которого были у ротного командира, и случалось часто, что ротный командир брал взаймы из ротного ящика. Так было и теперь, и про это-то и говорили солдаты. Мрачный солдат Никитин хотел потребовать отчет от ротного, а Панов и Авдеев считали, что этого не нужно было.

Thời ấy ở Kavkaz, mỗi đại đội tự lo toàn bộ việc kinh tế, bếp núc của mình thông qua những người do mình bầu ra. Đại đội nhận tiền từ ngân khố, sáu rúp năm mươi kopek mỗi người, và tự lo ăn uống cho mình: trồng cải bắp, cắt cỏ khô, có xe cộ riêng, khoe những con ngựa của đại đội béo tốt. Còn tiền của đại đội thì cất trong hòm, chìa khóa do đại đội trưởng giữ, và thường xảy ra chuyện đại đội trưởng vay tiền trong hòm ấy. Lần này cũng vậy, và chính chuyện đó là điều những người lính đang nói. Người lính ảm đạm Nikitin muốn đòi đại đội trưởng giải trình, còn Panov và Avdeev cho rằng không cần thiết.

После Панова покурил и Никитин и, подстелив под себя шинель, сел, прислонясь к дереву. Солдаты затихли. Только слышно было, как ветер шевелил высоко над головами макушки дерев. Вдруг из-за этого неперестающего тихого шелеста послышался вой, визг, плач, хохот шакалов.

Sau Panov, Nikitin cũng hút, rồi trải áo khoác dài xuống dưới mình, ngồi dựa vào gốc cây. Những người lính im lặng. Chỉ nghe tiếng gió lay động ngọn cây trên cao quá đầu. Bỗng từ sau tiếng xào xạc êm ái không ngớt ấy vang lên tiếng tru, tiếng rít, tiếng khóc, tiếng cười của bầy chó rừng.

— Вишь, проклятые, как заливаются, — сказал Авдеев.

— Nghe lũ khốn kia rống chưa, — Avdeev nói.

— Это они с тебя смеются, что у тебя рожа набок, — сказал тонкий хохлацкий голос четвертого солдата.

— Chúng cười mày đấy, vì cái mặt mày méo xệch, — một giọng Ukraina mảnh của người lính thứ tư nói.

Опять все затихло, только ветер шевелил сучья дерев, то открывая, то закрывая звезды.

Lại tất cả đều lặng đi, chỉ có gió lay cành cây, lúc che lúc hé những vì sao.

— А что, Антоныч, — вдруг спросил веселый Авдеев Панова, — бывает тебе когда скучно?

— Này Antonych, — Avdeev vui tính bỗng hỏi Panov, — có khi nào anh thấy buồn không?

— Какая же скука? — неохотно отвечал Панов.

— Buồn kiểu gì? — Panov miễn cưỡng đáp.

— А мне другой раз так-то скучно, так скучно, что, кажись, и сам не знаю, что бы над собою сделал.

— Còn tôi, có lúc buồn, buồn đến nỗi, chắc vậy, chính tôi cũng không biết mình sẽ làm gì với bản thân.

— Вишь ты! — сказал Панов.

— Ra thế! — Panov nói.

— Я тогда деньги-то пропил, ведь это все от скуки. Накатило, накатило на меня. Думаю: дай пьян нарежусь.

— Hồi trước tôi nhậu hết tiền cũng là vì buồn thôi. Nó ập đến, ập đến. Tôi nghĩ: thôi cứ say cho đã.

— А бывает, с вина еще хуже.

— Có khi uống rượu còn tệ hơn.

— И это было. Да куда денешься?

— Cũng từng thế. Nhưng biết đi đâu bây giờ?

— Да с чего ж скучаешь-то?

— Thế mày buồn vì cái gì?

— Я-то? Да по дому скучаю.

— Tôi à? Nhớ nhà.

— Что ж — богато жили?

— Sao, nhà giàu à?

— Не то что богачи, а жили справно. Хорошо жили. И Авдеев стал рассказывать то, что он уже много раз рассказывал тому же Панову.

— Không phải giàu, nhưng sống đàng hoàng. Sống tốt. Và Avdeev bắt đầu kể lại những điều anh đã kể nhiều lần cho chính Panov nghe.

— Ведь я охотой за брата пошел, — рассказывал Авдеев. — У него ребята сам-пят! А меня только женили. Матушка просить стала. Думаю: что мне! Авось попомнят мое добро. Сходил к барину. Барин у нас хороший, говорит: «Молодец! ступай». Так и пошел за брата.

— Tôi tình nguyện đi thay anh trai, — Avdeev kể. — Ảnh con cái đầy nhà, cả thảy năm miệng ăn! Còn tôi mới cưới vợ. Mẹ tôi van xin. Tôi nghĩ: có gì đâu! Biết đâu họ sẽ nhớ ơn mình. Tôi đến gặp ông chủ. Ông chủ nhà tôi tốt, bảo: “Giỏi lắm! Đi đi.” Thế là tôi đi thay anh.

— Что ж, это хорошо, — сказал Панов.

— Ừ, thế là tốt, — Panov nói.

— А вот веришь ли, Антоныч, теперь скучаю. И больше с того и скучаю, что зачем, мол, за брата пошел. Он, мол, теперь царствует, а ты вот мучаешься. И что больше думаю, то хуже. Такой грех, видно.

— Nhưng anh có tin không, Antonych, giờ thì tôi buồn. Mà buồn nhất là vì nghĩ sao mình lại đi thay anh. Giờ ảnh thì làm vua, còn mình thì khổ sở. Càng nghĩ càng tệ. Tội lỗi, chắc vậy.

Авдеев помолчал.

Avdeev im lặng một lúc.

— Аль покурим опять? — спросил Авдеев.

— Hay lại hút một hơi nữa? — Avdeev hỏi.

— Ну что ж, налаживай!

— Ừ, thì làm đi!

Но курить солдатам не пришлось. Только что Авдеев встал и хотел налаживать опять трубку, как из-за шелеста ветра послышались шаги по дороге. Панов взял ружье и толкнул ногой Никитина. Никитин встал на ноги и поднял шинель. Поднялся и третий — Бондаренко.

Nhưng những người lính không được hút. Avdeev vừa đứng dậy định làm lại cái tẩu thì từ sau tiếng gió xào xạc vang lên tiếng bước chân trên đường. Panov cầm súng và lấy chân đạp Nikitin. Nikitin đứng dậy và nhặt áo khoác dài lên. Người thứ ba — Bondarenko — cũng đứng dậy.

— А я, братцы, какой сон видел...

— Này anh em, tôi vừa mơ thấy một giấc mơ...

Авдеев шикнул на Бондаренку, и солдаты замерли, прислушиваясь. Мягкие шаги людей, обутых не в сапоги, приближались. Все явственнее и явственнее слышалось в темноте хрустение листьев и сухих веток. Потом послышался говор на том особенном, гортанном языке, которым говорят чеченцы. Солдаты теперь не только слышали, но и увидали две тени, проходившие в просвете между деревьями. Одна тень была пониже, другая — повыше. Когда тени поравнялись с солдатами, Панов, с ружьем на руку, вместе с своими двумя товарищами выступил на дорогу.

Avdeev suỵt Bondarenko, và những người lính nín bặt, lắng nghe. Tiếng bước chân mềm của những người không đi ủng đang đến gần. Trong bóng tối, càng lúc càng nghe rõ tiếng lá và cành khô giòn gãy. Rồi vang lên tiếng nói chuyện bằng thứ tiếng họng đặc biệt của người Chechnya. Giờ đây những người lính không chỉ nghe mà còn thấy hai cái bóng đi qua khoảng hở giữa những thân cây. Một bóng thấp hơn, bóng kia cao hơn. Khi hai cái bóng ngang tầm những người lính, Panov, súng cầm trên tay, cùng hai đồng đội bước ra đường.

— Кто идет? — крикнул он.

— Ai đó? — anh quát.

— Чечен мирная, — заговорил тот, который был пониже. Это был Бата. — Ружье иок, шашка иок, — говорил он, показывая на себя. — Кинезь надо.

— Chechnya hòa bình, — người thấp hơn lên tiếng. Đó là Bata. — Súng yok, kiếm yok, — anh nói, chỉ vào mình. — Cần kơ-nia-dơ.

Тот, который был повыше, молча стоял подле своего товарища. На нем тоже не было оружия.

Người cao hơn đứng lặng bên cạnh đồng bạn. Trên người anh ta cũng không có vũ khí.

— Лазутчик. Значит — к полковому, — сказал Панов, объясняя своим товарищам.

— Tên do thám. Vậy là phải đưa đến chỗ trung đoàn trưởng, — Panov nói, giải thích cho đồng đội.

— Кинезь Воронцов крепко надо, большой дело надо, — говорил Бата.

— Công tước Vorontsov cần gấp, việc lớn cần, — Bata nói.

— Ладно, ладно, сведем, — сказал Панов. — Что ж, веди, что ли, ты с Бондаренкой, — обратился он к Авдееву, — а сдашь дежурному, приходи опять. Смотри, — сказал Панов, — осторожней, впереди себя вели идти. А то ведь эти гололобые — ловкачи.

— Được, được, sẽ dẫn đi, — Panov nói. — Thôi, mày dẫn chúng đi, cùng Bondarenko, — anh quay sang Avdeev, — giao cho sĩ quan trực xong thì quay lại. Coi chừng, — Panov nói, — bắt chúng đi trước mặt mình. Bọn đầu trọc này khôn lỏi lắm.

— А что это? — сказал Авдеев, сделав движение ружьем с штыком, как будто он закалывает. — Пырну разок — и пар вон.

— Còn cái này để làm gì? — Avdeev nói, làm động tác với khẩu súng có lưỡi lê như thể đang đâm. — Chọc một nhát — hồn lìa xác.

— Куда ж он годится, коли заколешь, — сказал Бондаренко. — Ну, марш!

— Đâm chết rồi thì nó còn dùng được vào việc gì, — Bondarenko nói. — Thôi, đi!

Когда затихли шаги двух солдат с лазутчиками, Панов и Никитин вернулись на свое место.

Khi tiếng bước chân của hai người lính cùng những tên do thám đã lặng đi, Panov và Nikitin quay về chỗ của mình.

— И черт их носит по ночам! — сказал Никитин.

— Quỷ nào xui chúng đi lang thang ban đêm! — Nikitin nói.

— Стало быть, нужно, — сказал Панов. — А свежо стало, — прибавил он и, раскатав шинель, надел и сел к дереву.

— Thì chắc là cần, — Panov nói. — Trời lạnh rồi đấy, — anh thêm, rồi trải áo khoác dài ra, khoác vào và ngồi xuống gốc cây.

Часа через два вернулся и Авдеев с Бондаренкой.

Khoảng hai giờ sau, Avdeev cùng Bondarenko trở về.

— Что же, сдали? — спросил Панов.

— Sao, giao xong chưa? — Panov hỏi.

— Сдали. А у полкового еще не спят. Прямо к нему свели. А какие эти, братец ты мой, гололобые ребята хорошие, — продолжал Авдеев. — Ей-богу! Я с ними как разговорился.

— Giao rồi. Chỗ trung đoàn trưởng vẫn chưa ngủ. Dẫn thẳng đến ông ấy. Mà bọn đầu trọc này, anh bạn ơi, hóa ra là mấy đứa tử tế, — Avdeev tiếp. — Thật đấy! Tôi nói chuyện với chúng hay lắm.

— Ты, известно, разговоришься, — недовольно сказал Никитин.

— Mày thì dĩ nhiên là nói chuyện hay rồi, — Nikitin bất bình nói.

— Право, совсем как российские. Один женатый. Марушка, говорю, бар? — Бар, говорит. — Баранчук, говорю, бар? — Бар. — Много? — Парочка, говорит. — Так разговорились хорошо. Хорошие ребята.

— Thật mà, hệt như người Nga mình. Một đứa có vợ. Marushka, tôi hỏi, bar? — Bar, nó bảo. — Baranchuk, tôi hỏi, bar? — Bar. — Nhiều không? — Một cặp, nó bảo. — Thế là chuyện trò vui vẻ. Mấy đứa tử tế.

— Как же, хорошие, — сказал Никитин, — попадись ему только один на один, он тебе требуху выпустит.

— Tử tế chứ, — Nikitin nói, — gặp nó một mình với mày thì nó moi ruột mày ra.

— Должно, скоро светать будет, — сказал Панов.

— Chắc sắp sáng rồi, — Panov nói.

— Да, уж звездочки потухать стали, — сказал Авдеев, усаживаясь.

— Ừ, những vì sao nhỏ đã bắt đầu tắt, — Avdeev nói, ngồi xuống.

И солдаты опять затихли.

Và những người lính lại im lặng.

III

III

Теперь, в двенадцать часов ночи, в большой гостиной, с ковром во всю комнату, с опущенными тяжелыми портьерами, за ломберным столом, освещенным четырьмя свечами, сидели хозяева с гостями и играли в карты. Один из играющих был сам хозяин, длиннолицый белокурый полковник с флигель-адъютантскими вензелями и аксельбантами, Воронцов; партнером его был кандидат Петербургского университета, недавно выписанный княгиней Воронцовой учитель для ее маленького сына от первого мужа, лохматый юноша угрюмого вида. Против них играли два офицера: один — широколицый, румяный, перешедший из гвардии, ротный командир Полторацкий, и, очень прямо сидевший, с холодным выражением красивого лица, полковой адъютант. Сама княгиня Марья Васильевна, крупная, большеглазая, чернобровая красавица, сидела подле Полторацкого, касаясь его ног своим кринолином и заглядывая ему в карты. И в ее словах, и в ее взглядах, и улыбке, и во всех движениях ее тела, и в духах, которыми от нее пахло, было то, что доводило Полторацкого до забвения всего, кроме сознания ее близости, и он делал ошибку за ошибкой, все более и более раздражая своего партнера.

Lúc này, mười hai giờ đêm, trong phòng khách lớn, trải thảm kín cả căn phòng, rèm nặng buông kín, quanh chiếc bàn đánh bài thắp bốn ngọn nến, chủ nhà và khách đang ngồi chơi bài. Một trong những người chơi là chính chủ nhà, Vorontsov, viên đại tá mặt dài, tóc vàng, mang chữ lồng và dây ngù của sĩ quan hầu cận hoàng đế; bạn chơi của ông là một cử nhân Đại học Petersburg, gia sư mà công tước phu nhân Vorontsov mới gọi về cho cậu con trai nhỏ của bà với người chồng đầu, một chàng trai tóc rối, vẻ mặt u ám. Đối diện họ là hai sĩ quan: một người mặt rộng, hồng hào, chuyển từ quân cận vệ sang, đại đội trưởng Poltoratsky, và một người ngồi rất thẳng, vẻ mặt đẹp trai lạnh lùng, là sĩ quan phụ tá trung đoàn. Chính công tước phu nhân Marya Vasilyevna, một mỹ nhân to lớn, mắt to, lông mày đen, ngồi cạnh Poltoratsky, chiếc váy crinoline chạm vào chân anh, và liếc nhìn bài của anh. Trong lời nói, trong ánh mắt, nụ cười, trong mọi cử động của thân thể bà, và trong mùi nước hoa tỏa ra từ bà, có thứ khiến Poltoratsky quên hết mọi thứ ngoài ý thức rằng bà đang ở gần, và anh hết lỗi này đến lỗi khác, càng lúc càng làm bạn chơi bực bội.

— Нет, это невозможно! Опять просолил туза! — весь покраснев, проговорил адъютант, когда Полторацкий скинул туза.

— Không, thế này thì không thể được! Lại phí mất con át rồi! — viên sĩ quan phụ tá nói, mặt đỏ bừng, khi Poltoratsky đánh ra con át.

Полторацкий, точно проснувшись, не понимая глядел своими добрыми, широко расставленными черными глазами на недовольного адъютанта.

Poltoratsky, như vừa tỉnh giấc, không hiểu gì, nhìn viên phụ tá đang bực mình, đôi mắt đen hiền lành đặt xa nhau.

— Ну простите его! — улыбаясь, сказала Марья Васильевна. — Видите, я вам говорила, — обратилась она к Полторацкому.

— Thôi, tha lỗi cho anh ấy đi! — Marya Vasilyevna mỉm cười nói. — Anh thấy chưa, tôi đã bảo anh rồi, — bà quay sang Poltoratsky.

— Да вы совсем не то говорили, — улыбаясь, сказал Полторацкий.

— Nhưng bà nói hoàn toàn không phải thế, — Poltoratsky mỉm cười nói.

— Разве не то? — сказала она и также улыбнулась. И эта ответная улыбка так страшно взволновала и обрадовала Полторацкого, что он багрово покраснел и, схватив карты, стал мешать их.

— Không phải thế sao? — bà nói và cũng mỉm cười. Nụ cười đáp lại ấy làm Poltoratsky xúc động và vui sướng dữ dội đến nỗi anh đỏ bừng như máu, chộp lấy bài và bắt đầu xáo.

— Не тебе мешать, — строго сказал адъютант и стал своей белой, с перстнем, рукой сдавать карты, так, как будто он только хотел поскорее избавиться от них.

— Anh không phải xáo, — viên phụ tá nghiêm giọng nói, và bằng bàn tay trắng có đeo nhẫn, bắt đầu chia bài, như thể chỉ muốn mau chóng thoát khỏi chúng.

В гостиную вошел камердинер князя и доложил, что князя требует дежурный.

Người hầu phòng của công tước bước vào phòng khách và báo rằng sĩ quan trực đang cần gặp công tước.

— Извините, господа, — сказал Воронцов, с английским акцентом говоря по-русски. — Ты за меня, Marie, сядешь.

— Xin lỗi các vị, — Vorontsov nói, nói tiếng Nga với giọng Anh. — Marie, em ngồi thay anh nhé.

— Согласны? — спросила княгиня, быстро и легко вставая во весь свой высокий рост, шурша шелком и улыбаясь своей сияющей улыбкой счастливой женщины.

— Các vị đồng ý chứ? — công tước phu nhân hỏi, nhanh nhẹn và nhẹ nhàng đứng dậy với toàn bộ chiều cao của mình, váy lụa sột soạt, mỉm cười nụ cười rạng rỡ của người đàn bà hạnh phúc.

— Я всегда на все согласен, — сказал адъютант, очень довольный тем, что против него играет теперь совершенно не умеющая играть княгиня. Полторацкий же только развел руками, улыбаясь.

— Tôi lúc nào cũng đồng ý hết, — viên phụ tá nói, rất hài lòng vì giờ đây đối thủ của anh là công tước phu nhân, người hoàn toàn không biết chơi. Còn Poltoratsky chỉ dang hai tay ra, mỉm cười.

Роббер кончался, когда князь вернулся в гостиную, Он пришел особенно веселый и возбужденный.

Ván rubber sắp xong thì công tước trở lại phòng khách. Ông đến với vẻ đặc biệt vui và phấn chấn.

— Знаете, что я вам предложу?

— Các vị biết tôi sẽ đề nghị gì không?

— Ну?

— Gì thế?

— Выпьемте шампанского.

— Chúng ta uống sâm banh nhé.

— На это я всегда готов, — сказал Полторацкий.

— Việc ấy thì tôi lúc nào cũng sẵn sàng, — Poltoratsky nói.

— Что же, это очень приятно, — сказал адъютант.

— Ồ, thế thì dễ chịu lắm, — viên phụ tá nói.

— Василий! подайте, — сказал князь.

— Vasily! mang lên đi, — công tước nói.

— Зачем тебя звали? — спросила Марья Васильевна.

— Họ gọi anh làm gì thế? — Marya Vasilyevna hỏi.

— Был дежурный и еще один человек.

— Có sĩ quan trực và một người nữa.

— Кто? Что? — поспешно спросила Марья Васильевна.

— Ai? Chuyện gì? — Marya Vasilyevna vội hỏi.

— Не могу сказать, — пожав плечами, сказал Воронцов.

— Anh không thể nói, — Vorontsov nhún vai nói.

— Не можешь сказать, — повторила Марья Васильевна.— Это мы увидим.

— Anh không thể nói, — Marya Vasilyevna lặp lại. — Chuyện này rồi ta sẽ xem.

Принесли шампанского. Гости выпили по стакану и, окончив игру и разочтясь, стали прощаться.

Sâm banh được mang đến. Các vị khách uống mỗi người một ly, rồi kết thúc ván bài, thanh toán xong, bắt đầu chào từ biệt.

— Ваша рота завтра назначена в лес? — спросил князь Полторацкого.

— Đại đội của anh ngày mai được phân đi rừng phải không? — công tước hỏi Poltoratsky.

— Моя. А что?

— Của tôi. Có chuyện gì thế?

— Так мы увидимся завтра с вами, — сказал князь, слегка улыбаясь.

— Thế thì mai chúng ta sẽ gặp nhau, — công tước nói, mỉm cười nhẹ.

— Очень рад, — сказал Полторацкий, хорошенько не понимая того, что ему говорил Воронцов, и озабоченный только тем, как он сейчас пожмет большую белую руку Марьи Васильевны.

— Rất vui, — Poltoratsky nói, không hiểu rõ điều Vorontsov nói với mình, và chỉ bận tâm làm sao lát nữa sẽ được bắt bàn tay lớn trắng của Marya Vasilyevna.

Марья Васильевна, как всегда, не только крепко пожала, но и сильно тряхнула руку Полторацкого. И еще раз напомнив ему его ошибку, когда он пошел с бубен, она улыбнулась ему, как показалось Полторацкому, прелестной, ласковой и значительной улыбкой.

Marya Vasilyevna, như mọi khi, không chỉ bắt chặt mà còn lắc mạnh tay Poltoratsky. Và nhắc anh thêm một lần nữa về lỗi của anh khi đi quân rô, bà mỉm cười với anh, một nụ cười, như Poltoratsky thấy, đáng yêu, âu yếm và đầy ngụ ý.

————————

————————

Полторацкий шел домой в том восторженном настроении, которое могут понимать только люди, как он, выросшие и воспитанные в свете, когда они, после месяцев уединенной военной жизни, вновь встречают женщину из своего прежнего круга. Да еще такую женщину, как княгиня Воронцова.

Poltoratsky đi về nhà trong tâm trạng hân hoan mà chỉ những người như anh, lớn lên và được nuôi dạy trong giới thượng lưu, mới hiểu được, khi sau nhiều tháng sống đời quân ngũ cô độc, lại gặp một người đàn bà thuộc giới cũ của mình. Lại còn là một người đàn bà như công tước phu nhân Vorontsov.

Подойдя к домику, в котором он жил с товарищем, он толкнул входную дверь, но дверь была заперта. Он стукнул. Дверь не отпиралась. Ему стало досадно, и он стал барабанить в запертую дверь ногой и шашкой. За дверью послышались шаги, и Вавило, крепостной дворовый человек Полторацкого, откинул крючок.

Đến ngôi nhà nhỏ nơi anh ở cùng đồng đội, anh đẩy cánh cửa ra vào, nhưng cửa đã khóa. Anh gõ. Cửa không mở. Anh bực mình, rồi dùng chân và kiếm shashka đập thùm thụp vào cánh cửa khóa. Sau cánh cửa vang lên tiếng bước chân, và Vavilo, người hầu nông nô của Poltoratsky, mở chốt móc.

— С чего вздумал запирать?! Болван!

— Cớ gì mà dám khóa cửa?! Đồ ngu!

— Да разве можно, Алексей Владимир...

— Ơ, sao lại được, Alexei Vladimir...

— Опять пьян! Вот я тебе покажу, как можно... Полторацкий хотел ударить Вавилу, но раздумал.

— Lại say rồi! Để tao cho mày biết sao lại được... — Poltoratsky định đánh Vavilo, nhưng đổi ý.

— Ну, черт с тобой. Свечу зажги.

— Thôi, mặc xác mày. Thắp nến lên.

— Сею минутую.

— Ngay phút này ạ.

Вавило был действительно выпивши, а выпил он потому, что был на именинах у каптенармуса. Вернувшись домой, он задумался о своей жизни в сравнении с жизнью Ивана Макеича, каптенармуса. Иван Макеич имел доходы, был женат и надеялся через год выйти в чистую. Вавило же был мальчиком взят в верх, то есть в услужение господам, и вот уже ему было сорок с лишком лет, а он не женился и жил походной жизнью при своем безалаберном барине. Барин был хороший, дрался мало, но какая же это была жизнь! «Обещал дать вольную, когда вернется с Кавказа. Да куда же мне идти с вольной. Собачья жизнь!» — думал Вавило. И ему так захотелось спать, что он, боясь, чтобы кто-нибудь не вошел и не унес что-нибудь, закинул крючок и заснул.

Vavilo quả thật đã ngà ngà, và sở dĩ uống là vì anh đi dự tiệc mừng tên thánh của viên thượng sĩ quản lương. Về đến nhà, anh ngẫm nghĩ về cuộc đời mình so với cuộc đời Ivan Makeich, viên thượng sĩ quản lương. Ivan Makeich có thu nhập, có vợ, và hy vọng một năm nữa sẽ giải ngũ. Còn Vavilo từ nhỏ đã bị đem lên nhà trên, tức là vào hầu hạ các ông chủ, và giờ đã hơn bốn mươi tuổi mà chưa lấy vợ, sống cuộc đời hành quân bên cạnh ông chủ bừa bãi của mình. Ông chủ tốt, ít đánh, nhưng thế thì có ra gì là cuộc sống! “Hứa cho giấy tự do khi nào từ Kavkaz về. Nhưng cầm giấy tự do thì biết đi đâu. Cuộc sống chó má!” — Vavilo nghĩ. Và anh buồn ngủ đến nỗi, sợ có ai vào lấy mất thứ gì, anh cài chốt móc lại rồi ngủ thiếp đi.

Полторацкий вошел в комнату, где он спал вместе с товарищем Тихоновым.

Poltoratsky bước vào căn phòng nơi anh ngủ cùng đồng đội Tikhonov.

— Ну что, проигрался? — сказал проснувшийся Тихонов.

— Sao, thua rồi à? — Tikhonov tỉnh giấc nói.

— Ан нет, семнадцать рублей выиграл, и клико бутылочку распили.

— Không đâu, thắng mười bảy rúp, lại còn khui một chai Clicquot.

— И на Марью Васильевну смотрел?

— Và cậu nhìn Marya Vasilyevna?

— И на Марью Васильевну смотрел, — повторил Полторацкий.

— Và tớ nhìn Marya Vasilyevna, — Poltoratsky lặp lại.

— Скоро уж вставать, — сказал Тихонов, — и в шесть надо уж выступать.

— Sắp phải dậy rồi, — Tikhonov nói, — mà sáu giờ phải xuất quân.

— Вавило, — крикнул Полторацкий. — Смотри, хорошенько буди меня завтра в пять.

— Vavilo, — Poltoratsky gọi. — Nhớ đánh thức tao cho đàng hoàng vào năm giờ sáng mai.

— Как же вас будить, когда вы деретесь.

— Đánh thức sao nổi, khi ngài cứ đánh người.

— Я говорю, чтоб разбудить. Слышал?

— Tao bảo là phải đánh thức. Nghe rõ chưa?

— Слушаю.

— Dạ nghe.

Вавило ушел, унося сапоги и платье.

Vavilo đi ra, mang theo ủng và quần áo.

А Полторацкий лег в постель и, улыбаясь, закурил папироску и потушил свечу. Он в темноте видел перед собою улыбающееся лицо Марьи Васильевны.

Còn Poltoratsky nằm xuống giường, mỉm cười châm một điếu thuốc và tắt nến. Trong bóng tối, anh thấy trước mặt khuôn mặt đang mỉm cười của Marya Vasilyevna.

————————

————————

У Воронцовых тоже не сейчас заснули. Когда гости ушли, Марья Васильевна подошла к мужу и, остановившись перед ним, строго сказала:

Nhà Vorontsov cũng không ngủ ngay. Khi khách ra về, Marya Vasilyevna đến bên chồng, dừng trước mặt ông, nghiêm giọng nói:

— Eh bieu, vous allez me dire ce que c’est?

— Eh bieu, vous allez me dire ce que c’est?

— Mais, ma chère...

— Mais, ma chère...

— Pas de «ma chère»! C’est un émissaire, n’est-ce pas?

— Pas de “ma chère”! C’est un émissaire, n’est-ce pas?

— Quand même je ne puis pas vous le dire .

— Quand même je ne puis pas vous le dire .

— Vous ne pouvez pas? Alors c’est moi qui vais vous le dire!

— Vous ne pouvez pas? Alors c’est moi qui vais vous le dire!

— Vous?

— Vous?

— Хаджи-Мурат? да? — сказала княгиня, слыхавшая уже несколько дней о переговорах с Хаджи-Муратом и предполагавшая, что у ее мужа был сам Хаджи-Мурат.

— Hadji Murat? phải không? — công tước phu nhân nói, bà đã nghe về cuộc đàm phán với Hadji Murat mấy ngày nay và đoán rằng chồng bà vừa tiếp chính Hadji Murat.

Воронцов не мог отрицать, но разочаровал жену в том, что был не сам Хаджи-Мурат, а только лазутчик, объявивший, что Хаджи-Мурат завтра выедет к нему в то место, где назначена рубка леса.

Vorontsov không thể chối, nhưng làm vợ thất vọng ở chỗ đó không phải chính Hadji Murat, mà chỉ là một tên do thám, báo rằng ngày mai Hadji Murat sẽ đến gặp ông ở nơi đã định cho việc chặt rừng.

Среди однообразия жизни в крепости молодые Воронцовы — и муж и жена — были очень рады этому событию. Поговорив о том, как приятно будет это известие его отцу, муж с женой в третьем часу легли спать.

Giữa cuộc sống đơn điệu trong pháo đài, đôi vợ chồng trẻ Vorontsov — cả chồng lẫn vợ — rất vui mừng trước sự kiện này. Nói với nhau xem tin này sẽ làm cha ông vui thế nào, hai vợ chồng đi ngủ khi đã quá hai giờ sáng.

IV

IV

В середине ночи скрипнула дверь в кунацкой, и Хаджи-Мурат тотчас же поднялся и взялся за пистолет. В комнату, мягко ступая по земляному полу, вошел Садо.

Giữa đêm, cánh cửa gian khách kẽo kẹt, và Hadji Murat lập tức ngồi dậy, nắm lấy khẩu súng ngắn. Sado bước vào phòng, chân đạp nhẹ trên nền đất.

— Что надо? — спросил Хаджи-Мурат бодро, как будто никогда не спал.

— Có việc gì? — Hadji Murat hỏi tỉnh táo, như thể chưa bao giờ ngủ.

— Думать надо, — сказал Садо, усаживаясь на корточки перед Хаджи-Муратом. — Женщина с крыши видела, как ты ехал, — сказал он, — и рассказала мужу, а теперь весь аул знает. Сейчас прибегала к жене соседка, сказывала, что старики собрались у мечети и хотят остановить тебя.

— Phải nghĩ kỹ, — Sado nói, ngồi chồm hổm trước mặt Hadji Murat. — Có người đàn bà trên mái nhà thấy ngài cưỡi ngựa vào, — ông nói, — và kể với chồng, giờ thì cả aul đã biết. Vừa rồi bà hàng xóm chạy sang chỗ vợ tôi, nói rằng các già làng đã họp ở nhà thờ Hồi giáo và muốn chặn ngài lại.

— Ехать надо, — сказал Хаджи-Мурат.

— Phải đi thôi — Hadji Murat nói.

— Кони готовы, — сказал Садо и быстро вышел из сакли.

— Ngựa sẵn sàng rồi — Sado nói, rồi nhanh chóng bước ra khỏi sakla.

— Элдар, — прошептал Хаджи-Мурат, и Элдар, услыхав свое имя и, главное, голос своего мюршида, вскочил на сильные ноги, оправляя папаху. Хаджи-Мурат надел оружие на бурку. Элдар сделал то же. И оба молча вышли из сакли под навес. Черноглазый мальчик подвел лошадей. На стук копыт по убитой дороге улицы чья-то голова высунулась из двери соседней сакли, и, стуча деревянными башмаками, пробежал какой-то человек в гору к мечети.

— Eldar — Hadji Murat thì thầm, và Eldar, nghe thấy tên mình, nhất là nghe thấy giọng của murshid, liền bật dậy trên đôi chân khỏe, chỉnh lại mũ papakha. Hadji Murat đeo vũ khí lên áo burka. Eldar cũng làm như vậy. Cả hai lặng lẽ ra khỏi sakla, ra dưới mái hiên. Cậu bé mắt đen dắt ngựa đến. Nghe tiếng vó gõ trên con đường đất nện của con phố, một cái đầu thò ra từ cửa sakla bên cạnh, và một người nào đó, guốc gỗ lộp cộp, chạy lên dốc về phía nhà thờ Hồi giáo.

Месяца не было, но звезды ярко светили в черном небе, и в темноте видны были очертания крыш саклей и больше других здание мечети с минаретом в верхней части аула. От мечети доносился гул голосов.

Không có trăng, nhưng sao sáng rực trên nền trời đen, và trong bóng tối hiện ra đường nét những mái sakla, và nổi hơn cả là nhà thờ Hồi giáo cùng ngọn tháp ở phần trên của aul. Từ phía nhà thờ vọng lại tiếng người ồn ào.

Хаджи-Мурат, быстро прихватив ружье, вложил ногу в узкое стремя и, беззвучно, незаметно перекинув тело, неслышно сел на высокую подушку седла.

Hadji Murat vội cầm khẩu súng, xỏ chân vào chiếc bàn đạp hẹp, rồi không một tiếng động, không ai kịp nhận ra, ông nhẹ nhàng vắt mình lên và ngồi xuống chiếc yên cao.

— Бог да воздаст вам! — сказал он, обращаясь к хозяину, отыскивая привычным движением правой ноги другое стремя, и чуть-чуть тронул мальчика, державшего лошадь, плетью, в знак того, чтобы он посторонился. Мальчик посторонился, и лошадь, как будто сама зная, что ей надо делать, бодрым шагом тронулась из проулка на главную дорогу. Элдар ехал сзади; Садо, в шубе, быстро размахивая руками, почти бежал за ними, перебегая то на одну, то на другую сторону узкой улицы. У выезда, через дорогу, показалась движущаяся тень, потом — другая.

— Xin Thượng đế đền đáp các vị! — ông nói, quay về phía chủ nhà, chân phải tìm chiếc bàn đạp kia bằng một động tác đã thành quen, và khẽ chạm roi vào cậu bé đang giữ ngựa, ra hiệu cho nó tránh sang bên. Cậu bé tránh ra, và con ngựa, như tự biết phải làm gì, bước những bước khoan khoái rời con hẻm ra đường chính. Eldar đi sau; Sado, mặc áo lông, vung tay lia lịa, gần như chạy theo họ, lúc băng sang bên này, lúc băng sang bên kia con phố hẹp. Ở lối ra, ngang qua đường, hiện ra một bóng người đang di động, rồi một cái nữa.

— Стой! Кто едет? Остановись! — крикнул голос, и несколько людей загородили дорогу.

— Đứng lại! Ai đi đấy? Dừng lại! — một giọng quát lên, và mấy người chắn ngang đường.

Вместо того чтобы остановиться, Хаджи-Мурат выхватил пистолет из-за пояса и, прибавляя хода, направил лошадь прямо на заграждавших дорогу людей. Стоявшие на дороге люди разошлись, и Хаджи-Мурат, не оглядываясь, большой иноходью пустился вниз по дороге. Элдар большой рысью ехал за ним. Позади их щелкнули два выстрела, просвистели две пули, не задевшие ни его, ни Элдара. Хаджи-Мурат продолжал ехать тем же ходом. Отъехав шагов триста, он остановил слегка запыхавшуюся лошадь и стал прислушиваться. Впереди, внизу, шумела быстрая вода. Сзади слышны были перекликающиеся петухи в ауле. Из-за этих звуков послышался приближающийся лошадиный топот и говор позади Хаджи-Мурата. Хаджи-Мурат тронул лошадь я поехал тем же ровным про́ездом.

Thay vì dừng lại, Hadji Murat rút khẩu súng lục ở thắt lưng ra, thúc ngựa nhanh hơn, và phóng thẳng vào đám người chặn đường. Những người đứng giữa đường dạt ra, và Hadji Murat, không ngoảnh lại, cho ngựa chạy nước kiệu hai chân cùng bên, phóng xuống dốc. Eldar phi nước kiệu lớn theo sau. Phía sau họ nổ hai phát súng, hai viên đạn rít qua, không trúng ông cũng không trúng Eldar. Hadji Murat vẫn tiếp tục đi với nhịp ấy. Đi được chừng ba trăm bước, ông dừng con ngựa đang hơi thở dốc và lắng tai nghe. Phía trước, bên dưới, nước chảy xiết ào ào. Phía sau, nghe thấy tiếng gà trống gáy gọi nhau trong aul. Rồi từ sau những âm thanh ấy vọng tới tiếng vó ngựa và tiếng người nói chuyện đang đến gần, ở phía sau Hadji Murat. Hadji Murat thúc ngựa và đi tiếp với nhịp đều như trước.

Ехавшие сзади скакали и скоро догнали Хаджи-Мурата. Их было человек двадцать верховых. Это были жители аула, решившие задержать Хаджи-Мурата или по крайней мере, для очистки себя перед Шамилем, сделать вид, что они хотят задержать его. Когда они приблизились настолько, что стали видны в темноте, Хаджи-Мурат остановился, бросив поводья, и, привычным движением левой руки отстегнув чехол винтовки, правой рукой вынул ее. Элдар сделал то же.

Những người đuổi theo phi nhanh và chẳng mấy chốc đã bắt kịp Hadji Murat. Họ có chừng hai mươi kỵ sĩ. Đó là dân trong aul, họ quyết định giữ Hadji Murat lại, hoặc ít nhất, để thoát tội trước mặt Shamil, làm ra vẻ muốn giữ ông lại. Khi họ đến gần đến mức nhìn thấy được trong bóng tối, Hadji Murat dừng lại, buông dây cương, và bằng động tác quen thuộc của tay trái, mở bao khẩu súng trường, tay phải rút khẩu súng ra. Eldar cũng làm như vậy.

— Чего надо? — крикнул Хаджи-Мурат. — Взять хотите? Ну, бери! — И он поднял винтовку. Жители аула остановились.

— Các người muốn gì? — Hadji Murat quát. — Muốn bắt à? Thì bắt đi! — Và ông giơ súng lên. Dân aul đứng khựng lại.

Хаджи-Мурат, держа винтовку в руке, стал спускаться в лощину. Конные, не приближаясь, ехали за ним. Когда Хаджи-Мурат переехал на другую сторону лощины, ехавшие за ним верховые закричали ему, чтобы он выслушал то, что они хотят сказать. В ответ на это Хаджи-Мурат выстрелил из винтовки и пустил свою лошадь вскачь. Когда он остановил ее, погони за ним уже не слышно было; не слышно было и петухов, а только яснее слышалось в лесу журчание воды и изредка плач филина. Черная стена леса была совсем близко. Это был тот самый лес, в котором дожидались его его мюриды. Подъехав к лесу, Хаджи-Мурат остановился и, забрав много воздуху в легкие, засвистал и потом затих, прислушиваясь. Через минуту такой же свист послышался из леса. Хаджи-Мурат свернул с дороги и поехал в лес. Проехав шагов сто, Хаджи-Мурат увидал сквозь стволы деревьев костер, тени людей, сидевших у огня, и до половины освещенную огнем стреноженную лошадь в седле.

Hadji Murat, súng cầm trong tay, bắt đầu xuống một cái trũng. Đám kỵ sĩ, không tiến lại gần, đi theo ông. Khi Hadji Murat sang được bờ bên kia của cái trũng, những kỵ sĩ đi sau gọi với lên bảo ông hãy nghe điều họ muốn nói. Đáp lại, Hadji Murat bắn một phát súng trường và cho ngựa phóng nước đại. Khi ông dừng ngựa, đã không còn nghe tiếng đuổi theo; cũng không còn nghe tiếng gà gáy, mà chỉ nghe rõ hơn tiếng nước róc rách trong rừng, và thỉnh thoảng tiếng cú rúc than. Bức tường đen của khu rừng đã ở rất gần. Đó chính là khu rừng nơi các murid của ông đang đợi. Đến gần rừng, Hadji Murat dừng lại, hít đầy một lồng ngực không khí, huýt sáo, rồi im, lắng nghe. Một phút sau, từ trong rừng vọng ra một tiếng huýt đáp lại. Hadji Murat rẽ khỏi đường và đi vào rừng. Đi được chừng trăm bước, Hadji Murat nhìn qua các thân cây thấy một đống lửa, những bóng người ngồi bên lửa, và một con ngựa bị cùm chân, đã đóng yên, được ánh lửa soi sáng một nửa.

Один из сидевших у костра людей быстро встал и подошел к Хаджи-Мурату, взявшись за повод и за стремя. Это был аварец Ханефи, названый брат Хаджи-Мурата, заведующий его хозяйством.

Một trong những người ngồi bên đống lửa nhanh chóng đứng dậy, đi tới chỗ Hadji Murat, nắm lấy dây cương và bàn đạp. Đó là Khanefi, người Avaria, anh em kết nghĩa của Hadji Murat, người coi sóc việc nhà của ông.

— Огонь потушить, — сказал Хаджи-Мурат, слезая с лошади. Люди стали раскидывать костер и топтать горевшие сучья.

— Dập lửa đi — Hadji Murat nói, xuống ngựa. Mọi người bắt đầu cời tung đống lửa và giẫm lên những cành đang cháy.

— Был здесь Вата? — спросил Хаджи-Мурат, подходя к расстеленной бурке.

— Bata đã đến đây chưa? — Hadji Murat hỏi, bước tới chỗ tấm áo burka trải sẵn.

— Был, давно ушли с Хан-Магомой.

— Đến rồi, đi lâu rồi, cùng với Khan Mahoma.

— По какой дороге пошли?

— Họ đi đường nào?

— По этой, — отвечал Ханефи, указывая на противоположную сторону той, по которой приехал Хаджи-Мурат.

— Đường này — Khanefi đáp, chỉ về phía đối diện với con đường Hadji Murat đã đi tới.

— Ладно, — сказал Хаджи-Мурат и, сняв винтовку, стал заряжать ее. — Поберечься надо, гнались за мной, — сказал он, обращаясь к человеку, тушившему огонь.

— Được — Hadji Murat nói, rồi tháo súng trường xuống, bắt đầu nạp đạn. — Phải cẩn thận, người ta đuổi theo tôi — ông nói, quay về phía người đang dập lửa.

Это был чеченец Гамзало. Гамзало подошел к бурке, взял лежавшую на ней в чехле винтовку и молча пошел на край поляны, к тому месту, из которого подъехал Хаджи-Мурат. Элдар, слезши с лошади, взял лошадь Хаджи-Мурата и, высоко подтянув обеим головы, привязал их к деревьям, потом, так же как Гамзало, с винтовкой за плечами стал на другой край поляны. Костер был потушен, и лес не казался уже таким черным, как прежде, и на небе, хотя и слабо, но светились звезды.

Đó là Gamzalo, người Chechnya. Gamzalo đến chỗ tấm burka, cầm khẩu súng trường đang nằm trong bao trên đó, lặng lẽ đi ra mép bãi trống, nơi Hadji Murat vừa từ đó đi ra. Eldar xuống ngựa, dắt con ngựa của Hadji Murat, kéo cao đầu cả hai con rồi buộc vào các thân cây, rồi cũng như Gamzalo, súng đeo sau vai, đứng ra mép bên kia của bãi trống. Đống lửa đã tắt, khu rừng không còn đen như trước, và trên trời, tuy yếu ớt, những vì sao vẫn sáng.

Поглядев на звезды; на Стожары, поднявшиеся уже на половину неба, Хаджи-Мурат рассчитал, что было далеко за полночь и что давно уже была пора ночной молитвы. Он спросил у Ханефи кумган, всегда возимый с собой в сумах, и, надев бурку, пошел к воде.

Nhìn các vì sao, nhìn chòm Sao Mão đã lên đến nửa bầu trời, Hadji Murat tính ra rằng đã quá nửa đêm từ lâu và đã quá giờ đọc kinh đêm từ lâu. Ông bảo Khanefi đưa chiếc bình kumgan, thứ lúc nào cũng mang theo trong túi yên, rồi khoác áo burka, đi ra chỗ có nước.

Разувшись и совершив омовение, Хаджи-Мурат стал босыми ногами на бурку, потом сел на икры и, сначала заткнув пальцами уши и закрыв глаза, произнес, обращаясь на восток, обычные молитвы.

Cởi giày, rửa tịnh xong, Hadji Murat đứng chân trần trên tấm burka, rồi ngồi xuống trên gót chân, và trước tiên lấy ngón tay bịt tai, nhắm mắt, quay về phía đông đọc những bài kinh quen thuộc.

Окончив молитву, он вернулся на свое место, где были переметные сумы, и, сев на бурку, облокотил руки на колена и, опустив голову, задумался.

Đọc kinh xong, ông quay về chỗ của mình, nơi để những túi yên, ngồi xuống trên tấm burka, chống hai khuỷu tay lên gối, cúi đầu, chìm vào suy nghĩ.

Хаджи-Мурат всегда верил в свое счастие. Затевая что-нибудь, он был вперед твердо уверен в удаче, — и все удавалось ему. Так это было, за редкими исключениями, во все продолжение его бурной военной жизни. Так, он надеялся, что будет и теперь. Он представлял себе, как он с войском, которое даст ему Воронцов, пойдет на Шамиля и захватит его в плен, и отомстит ему, и как русский царь наградит его, и он опять будет управлять не только Аварией, но и всей Чечней, которая покорится ему. С этими мыслями он не заметил, как заснул.

Hadji Murat luôn tin vào vận may của mình. Mỗi khi toan tính việc gì, ông đã chắc chắn từ trước là sẽ thành, và mọi việc quả đều thành. Suốt cuộc đời binh nghiệp sôi nổi của ông, trừ vài ngoại lệ hiếm hoi, vẫn là như thế. Ông hy vọng lần này cũng vậy. Ông hình dung mình dẫn đạo quân do Vorontsov giao cho đánh vào Shamil, bắt sống hắn và trả thù hắn; rồi sa hoàng Nga ban thưởng cho ông, và ông lại cai quản không chỉ Avaria mà cả Chechnya, nơi sẽ quy phục ông. Mải với những ý nghĩ ấy, ông ngủ thiếp đi lúc nào không hay.

Он видел во сне, как он с своими молодцами, с песнью и криком «Хаджи-Мурат идет» летит на Шамиля и захватывает его с его женами, и слышит, как плачут и рыдают его жены. Он проснулся. Песня «Ля илляха», и крики: «Хаджи-Мурат идет», и плач жен Шамиля — это были вой, плач и хохот шакалов, который разбудил его. Хаджи-Мурат поднял голову, взглянул на светлевшееся уже сквозь стволы дерев небо на востоке и спросил у сидевшего поодаль от него мюрида о Хан-Магоме. Узнав, что Хан-Магома еще не возвращался, Хаджи-Мурат опустил голову и тотчас же опять задремал.

Ông mơ thấy mình cùng các chàng trai của mình, vừa hát vừa hô “Hadji Murat đến đây”, xông vào Shamil, bắt hắn cùng các bà vợ của hắn, và nghe thấy các bà vợ khóc than nức nở. Ông tỉnh dậy. Bài hát “La illaha”, những tiếng hô “Hadji Murat đến đây” và tiếng khóc của các bà vợ Shamil — đó là tiếng hú, tiếng rên và tiếng cười rống của bầy chó rừng đã đánh thức ông. Hadji Murat ngẩng đầu, nhìn bầu trời phía đông đã sáng dần qua các thân cây, và hỏi một murid ngồi cách đó chút ít về Khan Mahoma. Biết Khan Mahoma chưa về, Hadji Murat lại cúi đầu và lập tức thiếp đi.

Разбудил его веселый голос Хана-Магомы, возвращавшегося с Ватою из своего посольства. Хан-Магома тотчас же подсел к Хаджи-Мурату и стал рассказывать, как солдаты встретили их и проводили к самому князю, как он говорил с самим князем, как князь радовался и обещал утром встретить их там, где русские будут рубить лес, за Мичиком, на Шалинской поляне. Бата перебивал речь своего сотоварища, вставляя свои подробности.

Giọng vui vẻ của Khan Mahoma, trở về cùng Bata từ chuyến đi sứ, đã đánh thức ông. Khan Mahoma lập tức ngồi sát bên Hadji Murat và kể rằng lính đã gặp họ thế nào và dẫn họ đến tận chỗ công tước ra sao, anh đã nói chuyện với chính công tước thế nào, công tước đã vui mừng ra sao và hứa sáng nay sẽ đón họ ở chỗ người Nga đốn rừng, bên kia sông Michik, trên bãi Shali. Bata cắt ngang lời bạn đồng hành, chen thêm những chi tiết của mình.

Хаджи-Мурат расспросил подробно о том, какими именно словами отвечал Воронцов на предложение Хаджи-Мурата выйти к русским. И Хан-Магома и Бата в один голос говорили, что князь обещал принять Хаджи-Мурата как гостя и сделать так, чтобы ему хорошо было. Хаджи-Мурат расспросил еще про дорогу, и когда Хан-Магома заверил его, что он хорошо знает дорогу и прямо приведет туда, Хаджи-Мурат достал деньги и отдал Бате обещанные три рубля; своим же велел достать из переметных сум свое с золотой насечкой оружие и папаху с чалмою, самим же мюридам почиститься, чтобы приехать к русским в хорошем виде. Пока чистили оружие, седла, сбрую и коней, звезды померкли, стало совсем светло, и потянул предрассветный ветерок.

Hadji Murat hỏi tỉ mỉ xem chính xác Vorontsov đã đáp bằng những lời nào trước đề nghị của Hadji Murat sang phía người Nga. Cả Khan Mahoma lẫn Bata đều đồng thanh nói rằng công tước hứa đón Hadji Murat như một vị khách và sẽ làm cho ông được yên ổn. Hadji Murat hỏi thêm về đường đi, và khi Khan Mahoma quả quyết rằng mình biết rõ đường và sẽ dẫn thẳng đến đó, Hadji Murat lấy tiền ra đưa cho Bata ba rúp đã hứa; còn những người của mình thì ông bảo lấy từ túi yên ra bộ vũ khí khảm vàng và chiếc mũ papakha quấn khăn, còn các murid phải chải chuốt, để sang với người Nga trong dáng vẻ tươm tất. Trong lúc họ lau chùi vũ khí, yên cương, dây cương và ngựa, các vì sao đã mờ đi, trời sáng hẳn, và làn gió trước bình minh bắt đầu thổi.

V

V

Между офицерами шел оживленный разговор о последней новости, смерти генерала Слепцова. В этой смерти никто не видел того важнейшего в этой жизни момента — окончания ее и возвращения к тому источнику, из которого она вышла, а виделось только молодечество лихого офицера, бросившегося с шашкой, на горцев и отчаянно рубившего их.

Giữa các sĩ quan đang diễn ra một cuộc trò chuyện sôi nổi về tin mới nhất, cái chết của tướng Sleptsov. Trong cái chết ấy không ai thấy khoảnh khắc quan trọng nhất của cuộc đời — sự kết thúc của nó và sự trở về với nguồn cội mà nó đã từ đó đến — mà chỉ thấy khí phách của một sĩ quan dũng mãnh đã vung kiếm shashka xông vào người miền núi và chém họ trong cơn liều lĩnh.

Хотя все, в особенности побывавшие в делах офицеры, знали и могли знать, что на войне тогда на Кавказе, да и никогда нигде не бывает той рубки врукопашную шашками, которая всегда предполагается и описывается (а если и бывает такая рукопашная шашками и штыками, то рубят и колют всегда только бегущих), эта фикция рукопашной признавалась офицерами и придавала им ту спокойную гордость и веселость, с которой они, одни в молодецких, другие, напротив, в самых скромных позах, сидели на барабанах, курили, пили и шутили, не заботясь о смерти, которая, так же как и Слепцова, могла всякую минуту постигнуть каждого из них. И действительно, как бы в подтверждение их ожидания в середине их разговора влево от дороги послышался бодрящий, красивый звук винтовочного, резко щелкнувшего выстрела, и пулька, весело посвистывая, пролетела где-то в туманном воздухе и щелкнулась в дерево. Несколько грузно-громких выстрелов солдатских ружей ответили на неприятельский выстрел.

Mặc dù tất cả mọi người, nhất là những sĩ quan đã từng ra trận, đều biết và có thể biết rằng trong chiến tranh ở Kavkaz hồi ấy, cũng như ở bất cứ đâu và bất cứ lúc nào, chẳng bao giờ có cái cảnh giáp lá cà chém nhau bằng kiếm mà người ta vẫn luôn hình dung và mô tả (còn nếu có giáp lá cà bằng kiếm và lưỡi lê, thì cũng chỉ chém và đâm những kẻ đang bỏ chạy), thì các sĩ quan vẫn công nhận điều hư cấu về trận giáp lá cà ấy, và nó mang lại cho họ cái vẻ kiêu hãnh điềm tĩnh và sự vui vẻ khi họ ngồi trên những chiếc trống, kẻ thì dáng điệu oai phong, kẻ thì ngược lại, hết sức khiêm tốn, hút thuốc, uống rượu và đùa cợt, chẳng bận tâm đến cái chết, thứ cũng như đã đến với Sleptsov, có thể đến với bất kỳ ai trong họ vào bất cứ phút nào. Và quả thật, như để xác nhận sự chờ đợi của họ, giữa cuộc trò chuyện, bên trái đường vang lên tiếng súng trường nghe phấn chấn, đẹp đẽ, nổ chát chúa, và viên đạn nhỏ, vui vẻ rít lên, bay đâu đó trong làn không khí mù sương rồi chát vào một thân cây. Vài tiếng nổ nặng nề, vang rền của súng lính đáp lại phát súng của địch.

— Эге! — крикнул веселым голосом Полторацкий, — ведь это в цепи! Ну, брат Костя, — обратился он к Фрезе, — твое счастие. Иди к роте. Мы сейчас такое устроим сражение, что прелесть! И представление сделаем.

— Ê! — Poltoratsky kêu lên bằng giọng vui vẻ — đó là ở chuỗi tiền tiêu rồi! Nào, anh bạn Kostya — anh quay sang Frese — vận may của cậu đấy. Về đại đội đi. Chúng ta sắp bày ra một trận đánh thú vị lắm! Còn dựng cả một màn diễn nữa.

Разжалованный барон вскочил на ноги и быстрым шагом пошел в область дыма, где была его рота. Полторацкому подали его маленького каракового кабардинца, он сел на него и, выстроив роту, повел ее к цепи по направлению выстрелов. Цепь стояла на опушке леса перед спускающейся голой балкой. Ветер тянул на лес, и не только спуск балки, но и та сторона ее были ясно видны.

Viên nam tước bị giáng cấp bật dậy và rảo bước đi vào vùng khói, nơi có đại đội của mình. Người ta dắt đến cho Poltoratsky con ngựa Kabarda nhỏ màu nâu sẫm của anh, anh lên ngựa, dàn đại đội thành hàng và dẫn tới chuỗi tiền tiêu theo hướng tiếng súng. Chuỗi tiền tiêu đứng ở bìa rừng trước một khe núi trơ trụi dốc xuống. Gió thổi về phía rừng, nên không chỉ dốc khe mà cả bờ bên kia cũng nhìn thấy rõ.

Когда Полторацкий подъехал к цепи, солнце выглянуло из-за тумана, и на противоположной стороне балки, у другого начинавшегося там мелкого леса, сажен за сто, виднелось несколько всадников. Чеченцы эти были те, которые преследовали Хаджи-Мурата и хотели видеть его приезд к русским. Один из них выстрелил по цепи. Несколько солдат из цепи ответили ему. Чеченцы отъехали назад, и стрельба прекратилась. Но когда Полторацкий подошел с ротой, он велел стрелять, и только что была передана команда, по всей линии цепи послышался непрерывный веселый, бодрящий треск ружей, сопровождаемый красиво расходившимися дымками. Солдаты, радуясь развлечению, торопились заряжать и выпускали заряд за зарядом. Чеченцы, очевидно, почувствовали задор и, выскакивая вперед, один за другим выпустили несколько выстрелов по солдатам. Один из их выстрелов ранил солдата. Солдат этот был тот самый Авдеев, который был в секрете. Когда товарищи подошли к нему, он лежал кверху спиной, держа обеими руками рану в животе, и равномерно покачивался.

Khi Poltoratsky tới chuỗi tiền tiêu, mặt trời ló ra khỏi sương mù, và ở bờ bên kia khe núi, cạnh một khu rừng thấp khác bắt đầu từ đó, cách chừng một trăm sải, thấp thoáng vài kỵ sĩ. Những người Chechnya ấy chính là những người đã đuổi theo Hadji Murat và muốn xem ông sang với người Nga. Một người trong bọn họ bắn vào chuỗi tiền tiêu. Vài lính trong chuỗi bắn đáp lại. Người Chechnya lui lại, và tiếng súng ngừng. Nhưng khi Poltoratsky kéo đại đội tới, anh ra lệnh bắn, và vừa truyền xong lệnh, dọc suốt chuỗi tiền tiêu vang lên tiếng súng nổ liên hồi, vui vẻ, phấn chấn, kèm những làn khói tỏa ra thật đẹp. Lính, thích thú vì có trò giải trí, vội vã nạp đạn và bắn hết phát này đến phát khác. Người Chechnya, rõ ràng đã nổi hứng, phóng lên phía trước, từng người một bắn mấy phát vào lính. Một trong những phát ấy làm một người lính bị thương. Người lính ấy chính là Avdeev, người đã đi chốt gác ngầm. Khi đồng đội chạy tới, anh nằm sấp, hai tay ôm vết thương ở bụng, lắc lư đều đều.

— Только стал ружье заряжать, слышу — чикнуло, — говорил солдат, бывший с ним в паре. — Смотрю, а он ружье выпустил.

— Tôi vừa mới nạp đạn thì nghe cái vút — người lính đứng cặp với anh nói. — Nhìn thì thấy anh ấy đã buông súng.

Авдеев был из роты Полторацкого. Увидев собравшуюся кучку солдат, Полторацкий подъехал к ним.

Avdeev thuộc đại đội của Poltoratsky. Thấy một tốp lính tụ lại, Poltoratsky tiến ngựa tới chỗ họ.

— Что, брат, попало? — сказал он. — Куда? Авдеев не отвечал.

— Sao, anh bạn, trúng rồi à? — anh nói. — Trúng chỗ nào? Avdeev không đáp.

— Только стал заряжать, ваше благородие, — заговорил солдат, бывший в паре с Авдеевым, — слышу — чикнуло, смотрю — он ружье выпустил.

— Vừa mới nạp đạn thôi, thưa ngài — người lính đứng cặp với Avdeev nói — thì nghe cái vút, nhìn thì thấy anh ấy đã buông súng.

— Те-те, — пощелкал языком Полторацкий.— Что же, больно, Авдеев?

— Chà chà — Poltoratsky chặc lưỡi. — Thế nào, đau không, Avdeev?

— Не больно, а идти не дает. Винца бы, ваше благородие.

— Không đau, nhưng không cho tôi đi được. Xin ngài cho chút rượu, thưa ngài.

Водка, то есть спирт, который пили солдаты на Кавказе, нашелся, и Панов, строго нахмурившись, поднес Авдееву крышку спирта. Авдеев начал пить, но тотчас же отстранил крышку рукой.

Rượu vodka, tức là cồn mà lính ở Kavkaz vẫn uống, tìm được, và Panov, cau mày nghiêm nghị, đưa cho Avdeev cái nắp bình đầy cồn. Avdeev bắt đầu uống, nhưng lập tức đưa tay gạt nắp ra.

— Не признает душа, — сказал он. — Пей сам.

— Hồn không nhận — anh nói. — Anh uống đi.

Панов допил спирт. Авдеев опять попытался подняться и опять сел. Расстелили шинель и положили на нее Авдеева.

Panov uống nốt chỗ cồn. Avdeev lại cố ngồi dậy và lại ngồi xuống. Họ trải áo khoác lính ra và đặt Avdeev lên đó.

— Ваше благородие, полковник едет, — сказал фельдфебель Полторацкому.

— Thưa ngài, đại tá tới — thượng sĩ nói với Poltoratsky.

— Ну ладно, распорядись ты, — сказал Полторацкий и, взмахнув плетью, поехал большой рысью навстречу Воронцову.

— Được, anh lo liệu đi — Poltoratsky nói, vung roi và phi nước kiệu lớn ra đón Vorontsov.

Воронцов ехал на своем английском, кровном рыжем жеребце, сопутствуемый адъютантом полка, казаком и чеченцем-переводчиком.

Vorontsov cưỡi con ngựa đực màu hung, giống Anh thuần chủng, có sĩ quan phụ tá trung đoàn, một người Cô-dắc và một người Chechnya phiên dịch đi theo.

— Что это у вас? — спросил он Полторацкого.

— Ở chỗ các anh có chuyện gì vậy? — ông hỏi Poltoratsky.

— Да вот выехала партия, напала на цепь, — отвечал ему Полторацкий.

— Vâng, có một tốp kéo ra, tấn công chuỗi tiền tiêu — Poltoratsky đáp.

— Ну-ну, и всё вы затеяли.

— Thôi nào, rồi cũng chính các anh bày ra cả thôi.

— Да не я, князь, — улыбаясь, сказал Полторацкий, — сами лезли.

— Không phải tôi, thưa công tước — Poltoratsky mỉm cười nói — chính họ xông tới.

— Я слышал, солдата ранили?

— Tôi nghe nói có một người lính bị thương?

— Да, очень жаль. Солдат хороший.

— Vâng, rất tiếc. Một người lính tốt.

— Тяжело?

— Nặng không?

— Кажется, тяжело, — в живот.

— Hình như nặng, bị vào bụng.

— А я, вы знаете, куда еду? — спросил Воронцов.

— Còn anh có biết tôi đi đâu không? — Vorontsov hỏi.

— Не знаю.

— Không biết.

— Неужели не догадываетесь?

— Chẳng lẽ anh không đoán ra?

— Нет.

— Không.

— Хаджи-Мурат вышел и сейчас встретит нас.

— Hadji Murat đã sang phía ta, lát nữa sẽ gặp chúng ta.

— Не может быть!

— Không thể có chuyện đó!

— Вчера лазутчик от него был, — сказал Воронцов, с трудом сдерживая улыбку радости. — Сейчас должен ждать меня на Шалинской поляне; так вы рассыпьте стрелков до поляны и потом приезжайте ко мне.

— Hôm qua có người do thám của ông ta đến — Vorontsov nói, khó nén nổi nụ cười vui sướng. — Giờ này chắc ông ta đang đợi tôi ở bãi Shali; vậy anh rải xạ thủ ra tới tận bãi, rồi đến chỗ tôi.

— Слушаю, — сказал Полторацкий, приложив руку к папахе, и поехал к своей роте. Сам он свел цепь на правую сторону, с левой же стороны велел это сделать фельдфебелю. Раненого между тем четыре солдата унесли в крепость.

— Rõ — Poltoratsky nói, đưa tay lên mũ papakha, và đi về đại đội của mình. Chính anh dẫn chuỗi tiền tiêu sang bên phải, còn bên trái thì anh bảo thượng sĩ làm. Trong lúc đó bốn người lính khiêng người bị thương về pháo đài.

Полторацкий уже возвращался к Воронцову, когда увидал сзади себя догоняющих его верховых. Полторацкий остановился и подождал их.

Poltoratsky đã quay lại chỗ Vorontsov thì thấy phía sau có mấy kỵ sĩ đuổi theo. Poltoratsky dừng lại và đợi họ.

Впереди всех ехал на белогривом коне, в белой черкеске, в чалме на папахе и в отделанном золотом оружии человек внушительного вида. Человек этот был Хаджи-Мурат. Он подъехал к Полторацкому и сказал ему что-то по-татарски. Полторацкий, подняв брови, развел руками в знак того, что не понимает, и улыбнулся. Хаджи-Мурат ответил улыбкой на улыбку, и улыбка эта поразила Полторацкого своим детским добродушием. Полторацкий никак не ожидал видеть таким этого страшного горца. Он ожидал мрачного, сухого, чуждого человека, а перед ним был самый простой человек, улыбавшийся такой доброй улыбкой, что он казался не чужим, а давно знакомым приятелем. Только одно было в нем особенное: это были его широко расставленные глаза, которые внимательно, проницательно и спокойно смотрели в глаза другим людям.

Đi đầu tất cả, trên con ngựa bờm trắng, mặc áo cherkeska trắng, mũ papakha quấn khăn, mang vũ khí nạm vàng, là một người dáng vẻ oai nghiêm. Người ấy là Hadji Murat. Ông phi ngựa tới chỗ Poltoratsky và nói với anh điều gì đó bằng tiếng Tatar. Poltoratsky nhướng mày, dang hai tay ra tỏ ý không hiểu, và mỉm cười. Hadji Murat đáp lại bằng một nụ cười, và nụ cười ấy khiến Poltoratsky sửng sốt vì vẻ hiền lành trẻ thơ. Poltoratsky không hề ngờ lại thấy người miền núi đáng sợ này như thế. Anh chờ một người âm u, khô khan, xa lạ, mà trước mặt anh lại là một con người hết sức giản dị, cười một nụ cười tốt bụng đến mức ông trông không phải là người lạ mà như một người bạn đã quen từ lâu. Chỉ có một điều ở ông là khác thường: đôi mắt đặt rộng, nhìn vào mắt người khác một cách chăm chú, sắc sảo và bình thản.

Свита Хаджи-Мурата состояла из четырех человек. Был в этой свите тот Хан-Магома, который нынче ночью ходил к Воронцову. Это был румяный, с черными, без век, яркими глазами, круглолицый человек, сияющий жизнерадостным выражением. Был еще коренастый волосатый человек с сросшимися бровями. Этот был тавлинец Ханефи, заведующий всем имуществом Хаджи-Мурата. Он вел с собой заводную лошадь с туго наполненными переметными сумами. Особенно же выделялись из свиты два человека: один — молодой, тонкий, как женщина, в поясе и широкий в плечах, с чуть пробивающейся русой бородкой, красавец с бараньими глазами, — это был Элдар, и другой, кривой на один глаз, без бровей и без ресниц, с рыжей подстриженной бородой и шрамом через нос и лицо, — чеченец Гамзало.

Đoàn tùy tùng của Hadji Murat gồm bốn người. Trong số đó có Khan Mahoma, người đêm nay đã đến chỗ Vorontsov. Đó là một người mặt tròn, má hồng, mắt đen sáng, không có mí, rạng rỡ vẻ yêu đời. Lại có một người thấp mà vạm vỡ, rậm lông, lông mày nối liền nhau. Đó là Khanefi, người Tavlin, phụ trách toàn bộ tài sản của Hadji Murat. Khanefi dắt theo một con ngựa thay, hai túi yên căng đầy. Nổi bật hơn cả trong đoàn là hai người: một người trẻ, eo thon như đàn bà mà vai rộng, râu vàng nâu mới nhú, đẹp trai, mắt như mắt cừu — đó là Eldar, và người kia, chột một mắt, không lông mày, không lông mi, râu hung cắt ngắn, một vết sẹo chạy ngang mũi và mặt — người Chechnya Gamzalo.

Полторацкий указал Хаджи-Мурату на показавшегося по дороге Воронцова. Хаджи-Мурат направился к нему и, подъехав вплоть, приложил правую руку к груди и сказал что-то по-татарски и остановился. Чеченец-переводчик перевел:

Poltoratsky chỉ cho Hadji Murat thấy Vorontsov vừa hiện ra trên đường. Hadji Murat đi tới chỗ ông và, đến sát nơi, đặt tay phải lên ngực, nói điều gì đó bằng tiếng Tatar rồi dừng lại. Người Chechnya phiên dịch dịch lại:

— Отдаюсь, говорит, на волю русского царя, хочу, говорит, послужить ему. Давно хотел, говорит. Шамиль не пускал.

— Ông ấy nói: xin phó mặc cho ý chí của sa hoàng Nga, muốn phục vụ người. Ông ấy nói đã muốn từ lâu. Shamil không cho.

Выслушав переводчика, Воронцов протянул руку в замшевой перчатке Хаджи-Мурату. Хаджи-Мурат взглянул на эту руку, секунду помедлил, но потом крепко сжал ее и еще сказал что-то, глядя то на переводчика, то на Воронцова.

Nghe phiên dịch xong, Vorontsov chìa bàn tay đeo găng da lộn cho Hadji Murat. Hadji Murat nhìn bàn tay ấy, chần chừ một giây, rồi nắm chặt lấy và nói thêm điều gì đó, nhìn lúc người phiên dịch, lúc Vorontsov.

— Он, говорит, ни к кому не хотел выходить, а только к тебе, потому ты сын сардаря. Тебя уважал крепко.

— Ông ấy nói: không muốn sang phía ai cả, chỉ sang với ngài thôi, vì ngài là con trai của sardar. Ông ấy rất kính trọng ngài.

Воронцов кивнул головой в знак того, что благодарит. Хаджи-Мурат еще сказал что-то, указывая на свою свиту.

Vorontsov gật đầu tỏ ý cảm ơn. Hadji Murat lại nói thêm điều gì đó, chỉ vào đoàn tùy tùng của mình.

— Он говорит, что люди эти, его мюриды, будут так же, как и он, служить русским.

— Ông ấy nói những người này, các murid của ông ấy, cũng sẽ phục vụ người Nga như ông ấy.

Воронцов оглянулся на них, кивнул и им головой.

Vorontsov ngoảnh lại nhìn họ, cũng gật đầu chào họ.

Веселый, черноглазый, без век, Хан-Магома, также кивая головой, что-то, должно быть, смешное проговорил Воронцову, потому что волосатый аварец оскалил улыбкой ярко-белые зубы. Рыжий же Гамзало только блеснул на мгновение одним своим красным глазом на Воронцова и опять уставился на уши своей лошади.

Khan Mahoma vui vẻ, mắt đen không có mí, cũng gật đầu, nói với Vorontsov điều gì đó chắc là buồn cười, vì người Avaria nhiều lông kia nhe hàm răng trắng ngời cười. Còn Gamzalo tóc hung chỉ thoáng liếc con mắt đỏ độc nhất về phía Vorontsov rồi lại chăm chăm nhìn đôi tai ngựa của mình.

Когда Воронцов и Хаджи-Мурат, сопутствуемые свитой, проезжали назад к крепости, солдаты, снятые с цепи и собравшиеся кучкой, делали свои замечания:

Khi Vorontsov và Hadji Murat, có đoàn tùy tùng đi theo, quay về pháo đài, những người lính vừa được rút khỏi chuỗi tiền tiêu, tụ lại thành từng nhóm, bình phẩm:

— Сколько душ загубил, проклятый, теперь, поди, как его ублаготворять будут, — сказал один.

— Đã hại bao nhiêu mạng người, đồ khốn, giờ chắc người ta sẽ chiều chuộng nó lắm — một người nói.

— А то как же. Первый камандер у Шмеля был. Теперь, небось...

— Còn gì nữa. Nó từng là chỉ huy số một của Shmel. Giờ thì, chắc là...

— А молодчина, что говорить, джигит.

— Mà là một chàng trai cừ, chẳng còn gì để nói, một jigit.

— А рыжий-то, рыжий, — как зверь, косится.

— Còn thằng tóc hung, thằng tóc hung ấy — nó liếc xéo như thú dữ.

— Ух, собака, должно быть.

— Chà, chắc là đồ chó dữ.

Все особенно заметили рыжего.

Mọi người đều đặc biệt để ý thằng tóc hung.

Там, где шла рубка, солдаты, бывшие ближе к дороге, выбегали смотреть. Офицер крикнул на них, но Воронцов остановил его.

Ở chỗ đang đốn rừng, những người lính ở gần đường chạy ra xem. Một sĩ quan quát họ, nhưng Vorontsov ngăn lại.

— Пускай посмотрят своего старого знакомого. Ты знаешь, кто это? — спросил Воронцов у ближе стоявшего солдата, медленно выговаривая слова с своим аглицким акцентом.

— Cứ để họ nhìn người quen cũ của họ. Anh có biết đó là ai không? — Vorontsov hỏi người lính đứng gần nhất, nói chậm rãi từng chữ với giọng Anh của mình.

— Никак нет, ваше сиятельство.

— Dạ không, thưa công tước.

— Хаджи-Мурат, — слыхал?

— Hadji Murat, anh nghe nói chưa?

— Как не слыхать, ваше сиятельство, били его много раз.

— Sao lại chưa nghe, thưa công tước, đã đánh nó nhiều lần.

— Ну, да и от него доставалось.

— Thì cũng bị nó đánh lại.

— Так точно, ваше сиятельство, — отвечал солдат, довольный тем, что удалось поговорить с начальником.

— Đúng vậy, thưa công tước — người lính đáp, mừng vì được nói chuyện với bề trên.

Хаджи-Мурат понимал, что говорят про него, и веселая улыбка светилась в его глазах. Воронцов в самом веселом расположении духа вернулся в крепость.

Hadji Murat hiểu người ta đang nói về mình, và nụ cười vui vẻ sáng lên trong mắt ông. Vorontsov trở về pháo đài trong tâm trạng hết sức vui vẻ.

VI

VI

Подъехав к своему дому, Воронцов поручил полковому адъютанту мюридов Хаджи-Мурата, а сам ввел его к себе в дом.

Về đến nhà, Vorontsov giao các murid của Hadji Murat cho phụ tá trung đoàn, còn chính ông dẫn Hadji Murat vào nhà mình.

Княгиня Марья Васильевна, нарядная, улыбающаяся, вместе с сыном, шестилетним красавцем, кудрявым мальчиком, встретила Хаджи-Мурата в гостиной, и Хаджи-Мурат, приложив свои руки к груди, несколько торжественно сказал через переводчика, который вошел с ним, что он считает себя кунаком князя, так как он принял его к себе, а что вся семья кунака так же священна для кунака, как и он сам. И наружность и манеры Хаджи-Мурата понравились Марье Васильевне. То же, что он вспыхнул, покраснел, когда она подала ему свою большую белую руку, еще более расположило ее в его пользу. Она предложила ему сесть и, спросив его, пьет ли он кофей, велела подать. Хаджи-Мурат, однако, отказался от кофея, когда ему подали его. Он немного понимал по-русски, но не мог говорить, и когда не понимал, улыбался, и улыбка его понравилась Марье Васильевне так же, как и Полторацкому. Кудрявый же, востроглазый сынок Марьи Васильевны, которого мать называла Булькой, стоя подле матери, не спускал глаз с Хаджи-Мурата, про которого он слышал как про необыкновенного воина.

Bà công tước Marya Vasilyevna, ăn mặc diện, tươi cười, cùng con trai, một cậu bé sáu tuổi xinh xắn tóc xoăn, đón Hadji Murat trong phòng khách, và Hadji Murat, đặt hai tay lên ngực, nói khá trang trọng qua người phiên dịch cùng vào với ông rằng ông tự coi mình là kunak của công tước, vì công tước đã đón ông vào nhà, và cả gia đình của kunak cũng thiêng liêng với kunak như chính kunak vậy. Cả diện mạo lẫn cách cư xử của Hadji Murat đều làm Marya Vasilyevna có cảm tình. Việc ông bừng lên, đỏ mặt khi bà chìa bàn tay trắng, to của mình ra lại càng khiến bà thiên về ông hơn. Bà mời ông ngồi và, hỏi ông có uống cà phê không, rồi sai mang ra. Tuy nhiên, khi cà phê được mang ra, Hadji Murat từ chối. Ông hiểu được chút ít tiếng Nga nhưng không nói được, và khi không hiểu, ông mỉm cười, và nụ cười của ông làm Marya Vasilyevna thích cũng như đã làm Poltoratsky thích. Còn cậu con trai tóc xoăn, mắt lanh của Marya Vasilyevna, mà mẹ cậu gọi là Bulka, đứng cạnh mẹ, không rời mắt khỏi Hadji Murat, người mà cậu đã nghe nói là một chiến binh phi thường.

Оставив Хаджи-Мурата у жены, Воронцов пошел в канцелярию, чтобы сделать распоряжение об извещении начальства о выходе Хаджи-Мурата. Написав донесение начальнику левого фланга, генералу Козловскому, в Грозную, и письмо отцу, Воронцов поспешил домой, боясь недовольства жены за то, что навязал ей чужого, страшного человека, с которым надо было обходиться так, чтобы и не обидеть и не слишком приласкать. Но страх его был напрасен. Хаджи-Мурат сидел на кресле, держа на колене Бульку, пасынка Воронцова, и, склонив голову, внимательно слушал то, что ему говорил переводчик, передавая слова смеющейся Марьи Васильевны. Марья Васильевна говорила ему, что если он будет отдавать всякому кунаку ту свою вещь, которую кунак этот похвалит, то ему скоро придется ходить, как Адаму...

Để Hadji Murat lại với vợ, Vorontsov đi tới văn phòng để ra chỉ thị báo cấp trên việc Hadji Murat sang phía người Nga. Viết xong báo cáo gửi người chỉ huy cánh trái, tướng Kozlovsky, ở Grozny, và một bức thư gửi cha, Vorontsov vội về nhà, sợ vợ phật ý vì đã đẩy cho bà một người lạ, đáng sợ, mà phải ứng xử sao cho vừa không xúc phạm vừa không quá niềm nở. Nhưng nỗi sợ của ông là thừa. Hadji Murat đang ngồi trên ghế bành, để Bulka, con riêng của vợ Vorontsov, ngồi trên đầu gối, nghiêng đầu chăm chú nghe người phiên dịch truyền lại lời Marya Vasilyevna đang cười nói. Marya Vasilyevna nói với ông rằng nếu ông cứ cho kunak bất cứ món đồ nào của mình mà kunak khen, thì chẳng bao lâu ông sẽ phải đi như Adam...

Хаджи-Мурат при входе князя снял с колена удивленного и обиженного этим Бульку и встал, тотчас же переменив игривое выражение лица на строгое и серьезное. Он сел только тогда, когда сел Воронцов. Продолжая разговор, он ответил на слова Марьи Васильевны тем, что такой их закон, что все, что понравилось кунаку, то надо отдать кунаку.

Khi công tước bước vào, Hadji Murat nhấc Bulka, đứa bé ngỡ ngàng và phật ý, khỏi đầu gối, rồi đứng dậy, lập tức đổi nét mặt từ đùa cợt sang nghiêm trang. Ông chỉ ngồi xuống khi Vorontsov ngồi. Tiếp tục câu chuyện, ông đáp lại lời Marya Vasilyevna rằng luật của họ là thế: cái gì kunak ưng thì phải tặng kunak.

— Твоя сын — кунак, — сказал он по-русски, гладя по курчавым волосам Бульку, влезшего ему опять на колено.

— Con trai bà — kunak — ông nói bằng tiếng Nga, vuốt mái tóc xoăn của Bulka, đứa bé lại trèo lên đầu gối ông.

— Он прелестен, твой разбойник, — по-французски сказала Марья Васильевна мужу. — Булька стал любоваться его кинжалом — он подарил его ему.

— Ông ấy đáng yêu lắm, tên cướp của anh — Marya Vasilyevna nói với chồng bằng tiếng Pháp. — Bulka ngắm nghía dao găm của ông ấy, thế là ông ấy tặng luôn cho nó.

Булька показал кинжал отчиму.

Bulka đưa dao găm cho cha dượng xem.

— C’est un objet de prix , — сказала Марья Васильевна.

— C’est un objet de prix — Marya Vasilyevna nói.

— Il faudra trouver l’occasion de lui faire cadeau , — сказал Воронцов.

— Il faudra trouver l’occasion de lui faire cadeau — Vorontsov nói.

Хаджи-Мурат сидел, опустив глаза, и, гладя мальчика по курчавой голове, приговаривал:

Hadji Murat ngồi cúi mắt, vuốt mái tóc xoăn của cậu bé, và nói đi nói lại:

— Джигит, джигит.

— Jigit, jigit.

— Прекрасный кинжал, прекрасный, — сказал Воронцов, вынув до половины отточенный булатный кинжал с дорожкой посередине. — Благодарствуй.

— Thanh dao găm đẹp, thật đẹp — Vorontsov nói, rút ra một nửa lưỡi dao thép bulat đã mài sắc, có rãnh dọc giữa. — Cảm ơn ông.

— Спроси его, чем я могу услужить ему, — сказал Воронцов переводчику.

— Hỏi ông ta xem tôi có thể giúp gì cho ông ta — Vorontsov nói với người phiên dịch.

Переводчик передал, и Хаджи-Мурат тотчас же отвечал, что ему ничего не нужно, но что он просит, чтобы его теперь отвели в место, где бы он мог помолиться. Воронцов позвал камердинера и велел ему исполнить желание Хаджи-Мурата.

Người phiên dịch chuyển lời, và Hadji Murat lập tức đáp rằng ông không cần gì cả, nhưng xin được dẫn tới một nơi để cầu nguyện. Vorontsov gọi người hầu phòng và dặn làm theo ý muốn của Hadji Murat.

Как только Хаджи-Мурат остался один в отведенной ему комнате, лицо его изменилось: исчезло выражение удовольствия и то ласковости, то торжественности, и выступило выражение озабоченности.

Vừa còn lại một mình trong căn phòng dành cho ông, nét mặt Hadji Murat đổi khác: vẻ hài lòng, lúc niềm nở lúc trang trọng, biến mất, thay vào đó hiện lên vẻ lo âu.

Прием, сделанный ему Воронцовым, был гораздо лучше того, что он ожидал. Но чем лучше был этот прием, тем меньше доверял Хаджи-Мурат Воронцову и его офицерам. Он боялся всего: и того, что его схватят, закуют и сошлют в Сибирь или просто убьют, и потому был настороже.

Cuộc tiếp đón Vorontsov dành cho ông tốt hơn nhiều so với điều ông mong đợi. Nhưng cuộc tiếp đón càng tốt, Hadji Murat càng ít tin Vorontsov và các sĩ quan của ông ta. Ông sợ tất cả: sợ bị bắt, bị xiềng, bị đày sang Siberia, hay đơn giản là bị giết, và vì thế ông luôn đề phòng.

Он спросил у пришедшего Элдара, где поместили мюридов, где лошади и не отобрали ли у них оружие.

Eldar vừa vào, ông hỏi xem các murid được xếp chỗ nào, ngựa ở đâu, và người ta có tước vũ khí của họ không.

Элдар донес, что лошади в княжеской конюшне, людей поместили в сарае, оружие оставили при них и переводчик угащивает их едою и чаем.

Eldar báo rằng ngựa ở chuồng của công tước, mọi người được xếp trong một nhà kho, vũ khí vẫn để lại bên họ, và người phiên dịch đang đãi họ ăn và uống trà.

Хаджи-Мурат, недоумевая, покачал головой и, раздевшись, стал на молитву. Окончив ее, он велел принести себе серебряный кинжал и, одевшись и подпоясавшись, сел с ногами на тахту, дожидаясь того, что будет.

Hadji Murat, ngờ vực, lắc đầu, và sau khi cởi áo, đứng lên cầu nguyện. Cầu nguyện xong, ông bảo mang cho mình thanh dao găm bạc, rồi mặc áo, thắt lưng, ngồi xếp chân lên chiếc đi-văng, chờ xem điều gì sẽ đến.

В пятом часу его позвали обедать к князю.

Quá bốn giờ chiều, người ta mời ông sang dùng bữa chính với công tước.

За обедом Хаджи-Мурат ничего не ел, кроме плова, которого он взял себе на тарелку из того самого места, из которого взяла себе Марья Васильевна.

Trong bữa ăn, Hadji Murat không ăn gì ngoài món pilaf, mà ông xúc vào đĩa mình từ đúng chỗ Marya Vasilyevna đã xúc.

— Он боится, чтобы мы не отравили его, — сказала Марья Васильевна мужу. — Он взял, где я взяла. — И тотчас обратилась к Хаджи-Мурату через переводчика, спрашивая, когда он теперь опять будет молиться. Хаджи-Мурат поднял пять пальцев и показал на солнце.

— Ông ấy sợ chúng ta đầu độc — Marya Vasilyevna nói với chồng. — Ông ấy lấy đúng chỗ em lấy. — Và bà lập tức quay sang Hadji Murat qua người phiên dịch, hỏi bao giờ ông sẽ lại cầu nguyện. Hadji Murat giơ năm ngón tay lên và chỉ vào mặt trời.

— Стало быть, скоро.

— Vậy là sắp rồi.

Воронцов вынул брегет и прижал пружинку, — часы пробили четыре и одну четверть. Хаджи-Мурата, очевидно, удивил этот звон, и он попросил позвонить еще и посмотреть часы.

Vorontsov rút đồng hồ Breguet ra, ấn lò xo, — đồng hồ điểm bốn giờ mười lăm. Hadji Murat rõ ràng ngạc nhiên vì tiếng chuông ấy, và xin cho nghe lần nữa và xem chiếc đồng hồ.

— Voilà l’occasion. Donnez-lui la montre , — сказала Марья Васильевна мужу.

— Voilà l’occasion. Donnez-lui la montre — Marya Vasilyevna nói với chồng.

Воронцов тотчас предложил часы Хаджи-Мурату. Хаджи-Мурат приложил руку к груди и взял часы. Несколько раз он нажимал пружинку, слушал и одобрительно покачивал головой.

Vorontsov lập tức tặng đồng hồ cho Hadji Murat. Hadji Murat đặt tay lên ngực và nhận lấy. Ông nhiều lần ấn lò xo, lắng nghe và gật đầu tán thưởng.

После обеда князю доложили об адъютанте Меллера-Закомельского.

Sau bữa ăn, người ta báo với công tước có phụ tá của Meller-Zakomelsky đến.

Адъютант передал князю, что генерал, узнав об выходе Хаджи-Мурата, очень недоволен тем, что ему но было доложено об этом, и что он требует, чтобы Хаджи-Мурат сейчас же был доставлен к нему. Воронцов сказал, что приказание генерала будет исполнено, и, через переводчика передав Хаджи-Мурату требование генерала, попросил его идти вместе с ним к Меллеру.

Phụ tá báo với công tước rằng viên tướng, biết tin Hadji Murat sang phía người Nga, rất bất bình vì không được báo việc ấy, và yêu cầu đưa Hadji Murat đến chỗ ông ngay. Vorontsov nói mệnh lệnh của viên tướng sẽ được thi hành, và, qua người phiên dịch chuyển yêu cầu của viên tướng cho Hadji Murat, ông mời Hadji Murat cùng đi đến chỗ Meller.

Марья Васильевна, узнав о том, зачем приходил адъютант, тотчас же поняла, что между ее мужем и генералом может произойти неприятность, и, несмотря на все отговоры мужа, собралась вместе с ним и Хаджи-Муратом к генералу.

Marya Vasilyevna, biết phụ tá đến vì việc gì, lập tức hiểu rằng giữa chồng bà và viên tướng có thể xảy ra chuyện khó chịu, và mặc chồng can ngăn đủ điều, bà vẫn sửa soạn cùng ông và Hadji Murat đến chỗ viên tướng.

— Vous feriez beaucoup mieux de rester; c’est mon affaire, mais pas la vôtre .

— Vous feriez beaucoup mieux de rester; c’est mon affaire, mais pas la vôtre.

— Vous ne pouvez pas m’empêcher d’aller voir madame la générale .

— Vous ne pouvez pas m’empêcher d’aller voir madame la générale.

— Можно бы в другое время.

— Có thể đi vào lúc khác.

— А я хочу теперь.

— Nhưng em muốn đi bây giờ.

Делать было нечего. Воронцов согласился, и они пошли все трое.

Chẳng làm sao được. Vorontsov đồng ý, và cả ba người cùng đi.

Когда они вошли, Меллер с мрачной учтивостью проводил Марью Васильевну к жене, адъютанту же велел проводить Хаджи-Мурата в приемную и не выпускать никуда до его приказания.

Khi họ vào, Meller, với vẻ lịch sự sầm sì, dẫn Marya Vasilyevna sang chỗ vợ mình, còn phụ tá thì ông bảo dẫn Hadji Murat vào phòng khách và không cho đi đâu cho tới khi có lệnh của ông.

— Прошу, — сказал он Воронцову, отворяя дверь в кабинет и пропуская в нее князя вперед себя.

— Xin mời — ông nói với Vorontsov, mở cửa phòng làm việc và nhường công tước vào trước mình.

Войдя в кабинет, он остановился перед князем и, не прося его сесть, сказал:

Vào phòng làm việc, ông đứng lại trước công tước, không mời ngồi, và nói:

— Я здесь воинский начальник, и потому все переговоры с неприятелем должны быть ведены через меня. Почему вы не донесли мне о выходе Хаджи-Мурата?

— Tôi là người chỉ huy quân sự ở đây, vì vậy mọi cuộc thương lượng với địch đều phải do tôi tiến hành. Vì sao ông không báo cho tôi việc Hadji Murat sang phía người Nga?

— Ко мне пришел лазутчик и объявил желание Хаджи-Мурата отдаться мне, — отвечал Воронцов, бледнея от волнения, ожидая грубой выходки разгневанного генерала и вместе с тем заражаясь его гневом.

— Có một người do thám đến chỗ tôi và báo ý muốn của Hadji Murat đặt mình vào tay tôi — Vorontsov đáp, tái đi vì xúc động, chờ một hành động thô bạo của viên tướng đang nổi giận, đồng thời cũng bị cơn giận của ông ta lây.

— Я спрашиваю, почему не донесли мне?

— Tôi hỏi, vì sao không báo cho tôi?

— Я намеревался сделать это, барон, но...

— Tôi định làm việc ấy, thưa nam tước, nhưng...

— Я вам не барон, а ваше превосходительство.

— Với ông, tôi không phải là nam tước, mà là ngài tướng quân.

И тут вдруг прорвалось долго сдерживаемое раздражение барона. Он высказал все, что давно накипело у него в душе.

Và đột nhiên cơn bực bội bấy lâu bị nén của nam tước bật ra. Ông nói hết những gì đã tích tụ từ lâu trong lòng.

— Я не затем двадцать семь лет служу своему государю, чтобы люди, со вчерашнего дня начавшие служить, пользуясь своими родственными связями, у меня под носом распоряжались тем, что их не касается.

— Tôi phục vụ hoàng đế hai mươi bảy năm, không phải để những kẻ mới vào nghề từ hôm qua, cậy quan hệ họ hàng, ngay dưới mũi tôi mà tự ý định đoạt những việc chẳng dính dáng gì đến họ.

— Ваше превосходительство! Я прошу вас не говорить того, что несправедливо, — перебил его Воронцов.

— Thưa tướng quân! Tôi xin ngài đừng nói điều không công bằng — Vorontsov ngắt lời.

— Я говорю правду и не позволю... — еще раздражительнее заговорил генерал.

— Tôi nói sự thật, và tôi không cho phép... — viên tướng nói tiếp, càng cáu hơn.

В это время, шурша юбками, вошла Марья Васильевна и за ней невысокая скромная дама, жена Меллера-Закомельского.

Lúc ấy, váy sột soạt, Marya Vasilyevna bước vào, theo sau là một bà thấp người, giản dị, vợ của Meller-Zakomelsky.

— Ну, полноте, барон, Simon не хотел вам сделать неприятности, — заговорила Марья Васильевна.

— Thôi nào, thôi nào, nam tước, Simon không có ý làm ngài khó chịu — Marya Vasilyevna nói.

— Я, княгиня, не про то говорю...

— Thưa công tước phu nhân, tôi không nói về chuyện đó...

— Ну, знаете, лучше оставим это. Знаете: худой спор лучше доброй ссоры. Что я говорю... — Она засмеялась.

— Thôi, ngài biết không, ta bỏ chuyện ấy đi. Ngài biết đấy: cãi nhau dở còn hơn cãi nhau tử tế. Tôi nói gì thế này... — Bà bật cười.

И сердитый генерал покорился обворожительной улыбке красавицы. Под усами его мелькнула улыбка.

Và viên tướng đang giận đã chịu khuất phục trước nụ cười mê hồn của người đẹp. Dưới hàng ria của ông thoáng qua một nụ cười.

— Я признаю, что я был неправ, — сказал Воронцов, — но...

— Tôi thừa nhận mình đã sai — Vorontsov nói — nhưng...

— Ну, и я погорячился, — сказал Меллер и подал руку князю.

— Thôi, tôi cũng nóng nảy quá — Meller nói và chìa tay cho công tước.

Мир был установлен, и решено было на время оставить Хаджи-Мурата у Меллера, а потом отослать к начальнику левого фланга.

Hai bên làm lành, và người ta quyết định tạm để Hadji Murat ở chỗ Meller, rồi sau đó gửi đến chỗ người chỉ huy cánh trái.

Хаджи-Мурат сидел рядом в комнате и, хотя не понимал того, что говорили, понял то, что ему нужно было понять: что они спорили о нем, и что его выход от Шамиля есть дело огромной важности для русских, и что поэтому, если только его не сошлют и не убьют, ему много можно будет требовать от них. Кроме того, понял он и то, что Меллер-Закомельский, хотя и начальник, не имеет того значения, которое имеет Воронцов, его подчиненный, и что важен Воронцов, а не важен Меллер-Закомельский; и поэтому, когда Меллер-Закомельский позвал к себе Хаджи-Мурата и стал расспрашивать его, Хаджи-Мурат держал себя гордо и торжественно, говоря, что вышел из гор, чтобы служить белому царю, и что он обо всем даст отчет только его сардарю, то есть главнокомандующему, князю Воронцову, в Тифлисе.

Hadji Murat ngồi ở phòng bên, và tuy không hiểu họ nói gì, ông vẫn hiểu điều cần hiểu: rằng họ đang cãi nhau vì ông, rằng việc ông bỏ Shamil sang phía họ là chuyện hết sức hệ trọng với người Nga, và vì thế, chỉ cần họ không đày ông đi và không giết ông, ông sẽ có thể đòi hỏi họ rất nhiều. Ngoài ra, ông còn hiểu rằng Meller-Zakomelsky, tuy là cấp trên, lại không có tầm quan trọng như Vorontsov, thuộc cấp của ông ta; rằng Vorontsov mới quan trọng, còn Meller-Zakomelsky thì không; và vì thế, khi Meller-Zakomelsky gọi Hadji Murat đến và bắt đầu hỏi chuyện, Hadji Murat giữ thái độ kiêu hãnh và trang nghiêm, nói rằng ông từ trên núi xuống để phục vụ Bạch sa hoàng, và rằng ông chỉ trình bày mọi điều với sardar của mình, tức tổng tư lệnh, công tước Vorontsov, ở Tiflis.

VII

VII

— Другой раз палят, как горохом осыпают, и — ничего, а тут всего раз пяток выстрелили, — рассказывал один из принесших.

— Có hôm chúng bắn dày như rải đậu mà chẳng ai hề hấn, vậy mà lần này chỉ chừng năm phát — một trong những người khiêng kể.

— Кому что назначено!

— Số ai nấy chịu!

— Ох, — громко крякнул, сдерживая боль, Авдеев, когда его стали класть на койку. Когда же его положили, он нахмурился и не стонал больше, но только не переставая шевелил ступнями. Он держал рану руками и неподвижно смотрел перед собой.

— Ôi — Avdeev rên to, nén cơn đau, khi người ta đặt anh lên giường. Khi đã đặt xong, anh cau mày, không rên nữa, chỉ không ngừng cựa đôi bàn chân. Anh ôm vết thương bằng hai tay và nhìn trước mặt, bất động.

Пришел доктор и велел перевернуть раненого, чтобы посмотреть, не вышла ли пуля сзади.

Bác sĩ đến và bảo lật người bị thương lên để xem viên đạn có ra sau lưng không.

— Это что ж? — спросил доктор, указывая на перекрещивающиеся белые рубцы на спине и заду.

— Cái gì thế này? — bác sĩ hỏi, chỉ vào những vết sẹo trắng đan chéo trên lưng và mông.

— Это старок, ваше высокоблагородие, — кряхтя, проговорил Авдеев.

— Cái này cũ rồi, thưa ngài — Avdeev vừa rên vừa nói.

Это были следы его наказания за пропитые деньги.

Đó là dấu vết của lần anh bị phạt roi vì nhậu hết tiền.

Авдеева опять перевернули, и доктор долго ковырял зондом в животе и нащупал пулю, но не мог достать ее. Перевязав рану и заклеив ее липким пластырем, доктор ушел. Во все время ковыряния раны и перевязывания ее Авдеев лежал с стиснутыми зубами и закрытыми глазами. Когда же доктор ушел, он открыл глаза и удивленно оглянулся вокруг себя. Глаза его были направлены на больных и фельдшера, но он как будто не видел их, а видел что-то другое, очень удивлявшее его.

Người ta lại lật Avdeev lên, bác sĩ thăm dò trong bụng bằng que dò hồi lâu, đã sờ thấy viên đạn nhưng không lấy ra được. Băng vết thương, dán thuốc cao dính lên, bác sĩ đi ra. Suốt lúc thăm dò và băng vết thương, Avdeev nằm nghiến răng, nhắm mắt. Khi bác sĩ đi rồi, anh mở mắt và ngạc nhiên nhìn quanh. Mắt anh hướng về những người bệnh và y tá, nhưng dường như anh không thấy họ, mà thấy một điều gì khác, khiến anh rất đỗi ngạc nhiên.

Пришли товарищи Авдеева — Панов и Серёгин, Авдеев все так же лежал, удивленно глядя перед собою. Он долго не мог узнать товарищей, несмотря на то, что глаза его смотрели прямо на них.

Các bạn của Avdeev, Panov và Seryogin, đến; Avdeev vẫn nằm như thế, ngạc nhiên nhìn trước mặt. Anh mãi không nhận ra các bạn, dù mắt anh nhìn thẳng vào họ.

— Ты, Пётра, чего домой приказать не хочешь ли? — сказал Панов.

— Pyotr, cậu có muốn nhắn gì về nhà không? — Panov nói.

Авдеев не отвечал, хотя и смотрел в лицо Панову.

Avdeev không đáp, dù đang nhìn vào mặt Panov.

— Я говорю, домой приказать не хочешь ли чего? — опять спросил Панов, трогая его за холодную ширококостую руку.

— Tớ hỏi, cậu có muốn nhắn gì về nhà không? — Panov lại hỏi, chạm vào bàn tay lạnh, xương to của anh.

Авдеев как будто очнулся.

Avdeev như tỉnh lại.

— А, Антоныч пришел!

— A, Antonych đến đấy à!

— Да вот пришел. Не прикажешь ли чего домой? Серёгин напишет.

— Ừ, đến đây. Cậu có muốn nhắn gì về nhà không? Seryogin sẽ viết.

— Серёгин, — сказал Авдеев, с трудом переводя глаза на Серёгина, — напишешь?.. Так вот отпиши: «Сын, мол, ваш Петруха долго жить приказал». Завиствовал брату. Я тебе нонче сказывал. А теперь, значит, сам рад. Не замай живет. Дай бог ему, я рад. Так и пропиши.

— Seryogin — Avdeev nói, khó nhọc đưa mắt sang Seryogin — viết được chứ?.. Vậy thì viết thế này: “Con trai cha mẹ là Petrukha đã từ giã cõi đời.” Tôi đã ghen với em tôi. Hôm nay tôi đã nói với cậu. Còn giờ thì tôi mừng cho nó. Nó cứ được sống yên thân. Xin Chúa phù hộ nó, tôi mừng. Cứ viết như thế.

Сказав это, он долго молчал, уставившись глазами на Панова.

Nói xong, anh im lặng hồi lâu, mắt nhìn Panov chằm chằm.

— Ну, а трубку нашел? — вдруг спросил он. Панов покачал головой и не отвечал.

— Thế, tìm thấy cái tẩu chưa? — anh bỗng hỏi. Panov lắc đầu và không đáp.

— Трубку, трубку, говорю, нашел? — повторил Авдеев.

— Cái tẩu, cái tẩu ấy, tôi hỏi, tìm thấy chưa? — Avdeev lặp lại.

— В сумке была.

— Nó ở trong túi.

— То-то. Ну, а теперь свечку мне дайте, я сейчас помирать буду, — сказал Авдеев.

— Phải rồi. Thế bây giờ đưa tôi cây nến, tôi sắp chết đây — Avdeev nói.

В это время пришел Полторацкий проведать своего солдата.

Lúc ấy Poltoratsky đến thăm người lính của mình.

— Что, брат, плохо? — сказал он.

— Sao, anh bạn, tệ lắm à? — anh nói.

Авдеев закрыл глаза и отрицательно покачал головой. Скуластое лицо его было бледно и строго. Он ничего не ответил и только опять повторил, обращаясь к Панову:

Avdeev nhắm mắt và lắc đầu phủ nhận. Gương mặt gò má cao của anh tái nhợt và nghiêm nghị. Anh không đáp gì, chỉ lại nhắc, quay về phía Panov:

— Свечку дай. Помирать буду.

— Đưa nến đây. Tôi sắp chết.

Ему дали свечу в руку, но пальцы не сгибались, и ее вложили между пальцев и придерживали. Полторацкий ушел, и пять минут после его ухода фельдшер приложил ухо к сердцу Авдеева и сказал, что он кончился.

Người ta đặt cây nến vào tay anh, nhưng các ngón tay không co lại được, nên họ cài nó vào giữa các ngón và giữ cho. Poltoratsky đi ra, và năm phút sau khi anh đi, y tá áp tai vào tim Avdeev và nói anh đã tắt thở.

Смерть Авдеева в реляции, которая была послана в Тифлис, описывалась следующим образом: «23 ноября две роты Куринского полка выступили из крепости для рубки леса. В середине дня значительное скопище горцев внезапно атаковало рубщиков. Цепь начала отступать, и в это время вторая рота ударила в штыки и опрокинула горцев. В деле легко ранены два рядовых и убит один. Горцы же потеряли около ста человек убитыми и ранеными».

Cái chết của Avdeev, trong bản báo cáo chiến sự gửi về Tiflis, được mô tả như sau: “Ngày 23 tháng Mười một, hai đại đội của trung đoàn Kurin rời pháo đài đi đốn rừng. Giữa ngày, một toán đông người miền núi bất ngờ tấn công những người đốn rừng. Chuỗi tiền tiêu bắt đầu rút lui, và đúng lúc ấy đại đội thứ hai tấn công bằng lưỡi lê và đánh bật người miền núi. Trong trận, hai binh nhì bị thương nhẹ và một tử trận. Phía người miền núi mất khoảng một trăm người, chết và bị thương.”

VIII

VIII

Месяц зашел, и начинало светать; и уже кончали веревку, когда старший сын, Аким, в полушубке и шапке вышел к работающим.

Trăng đã lặn, trời bắt đầu sáng; và họ đã sắp xong hàng bó thì người con trai cả, Akim, mặc áo da cừu ngắn, đội mũ, bước ra chỗ những người đang làm.

— Ты чего лодырничаешь? — крикнул на него отец, останавливаясь молотить и опираясь на цеп.

— Mày lười biếng cái gì đấy? — người cha quát, ngừng đập, chống người lên cái đập lúa.

— Лошадей убрать надо же.

— Còn phải dọn ngựa chứ.

— Лошадей убрать, — передразнил отец. — Старуха уберет. Бери цеп. Больно жирен стал. Пьяница!

— Dọn ngựa — người cha nhại lại. — Bà già dọn. Cầm cái đập lúa lên. Béo quá rồi. Đồ nát rượu!

— Ты, что ли, меня поил? — пробурчал сын.

— Chứ cha cho tôi uống chắc? — người con làu bàu.

— Чаго? — нахмурившись и пропуская удар, грозно спросил старик.

— Hả? — ông già cau mày, đập hụt một nhát, hỏi gằn.

Сын молча взял цеп, и работа пошла в четыре цепа: трап, та-па-тап, трап, та-па-тап... Трап! — ударял после трех раз тяжелый цеп старика.

Người con lặng lẽ cầm lấy cái đập lúa, và việc đập lúa tiếp tục bằng bốn cái đập lúa: tạch, tạc-tạch-tạch, tạch, tạc-tạch-tạch... Tạch! — cái đập lúa nặng của ông già giáng xuống sau mỗi ba nhịp.

— Загривок-то, глянь, как у барина доброго. Вот у меня так портки не держатся, — проговорил старик, пропуская свой удар и только, чтобы не потерять такту, переворачивая в воздухе цепинкой.

— Cái gáy kìa, nhìn xem, như gáy một ông chủ béo tốt. Còn tao thì quần cũng chẳng giữ nổi trên người — ông già nói, bỏ trượt một nhát, chỉ vung cái đập lúa suông trong không khí cho khỏi lạc nhịp.

Веревку кончили, и бабы граблями стали снимать солому.

Họ đập xong hàng bó, và đám đàn bà bắt đầu dùng cào gạt rơm đi.

— Дурак Петруха, что за тебя пошел. Из тебя бы в солдатах дурь-то повыбили бы, а он-то дома пятерых таких, как ты, стоил.

— Thằng Petrukha ngu, đi thay cho mày. Đưa mày đi lính, người ta sẽ đập cho cái ngu ra khỏi đầu, còn nó ở nhà bằng cả năm đứa như mày.

— Ну, будет, батюшка, — сказала сноха, откидывая разбитые свясла.

— Thôi đi, cha — người con dâu nói, gạt những dây buộc bó lúa đã đứt nát sang bên.

— Да, корми вас сам-шёст, а работы и от одного нету. Петруха, бывало, за двоих один работает, не то что...

— Ừ, nuôi sáu miệng chúng mày mà chẳng đứa nào làm nên hồn việc. Petrukha ngày xưa một mình làm bằng hai người, chứ đâu như...

По протоптанной из двора тропинке, скрипя по снегу новыми лаптями на туго обвязанных шерстяных онучах, подошла старуха. Мужики сгребали невеяное зерно в ворох, бабы и девка заметали.

Theo lối mòn từ sân đi ra, đôi giày bện mới kêu ken két trên tuyết, chân quấn những khăn quấn chân len buộc chặt, bà già đi tới. Đàn ông vun thóc chưa sảy thành đống, đàn bà và cô gái quét quanh.

— Выборный заходил. На барщину всем кирпич возить, — сказала старуха. — Я завтракать собрала. Идите, что ль.

— Ông trưởng thôn ghé qua. Bảo mọi người đi chở gạch làm xâu — bà già nói. — Tôi dọn bữa sáng rồi. Đi ăn đi.

— Ладно. Чалого запряги и ступай, — сказал старик Акиму. — Да смотри, чтоб не так, как намедни, отвечать за тебя. Попомнишь Петруху.

— Được. Mày thắng con ngựa xám rồi đi đi — ông già nói với Akim. — Liệu mà đừng như hôm nọ, để tao phải chịu tội thay mày. Nhớ lấy Petrukha.

— Как он был дома, его ругал, — огрызнулся теперь Аким на отца, — а нет его, меня глодаешь.

— Hồi nó còn ở nhà, cha mắng nó — giờ Akim cự lại cha — giờ nó đi rồi thì cha quay ra gặm tôi.

— Значит, сто́ишь, — так же сердито сказала мать. — Не с Петрухой тебя сменять.

— Thế là mày đáng tội — bà mẹ cũng nói giận dữ không kém. — Đem mày đổi lấy Petrukha sao được.

— Ну, ладно! — сказал сын.

— Thôi, được rồi! — người con nói.

— То-то ладно. Муку пропил, а теперь говоришь: ладно.

— Ừ, được lắm. Nhậu hết bột mà giờ còn bảo: được.

— Про старые дрожжи поминать двожды, — сказала сноха, и все, положив цепы, пошли к дому.

— Chuyện men cũ mà nhắc hai lần — người con dâu nói, và tất cả đặt các cái đập lúa xuống rồi đi về nhà.

Нелады между отцом и сыном начались уже давно, почти со времени отдачи Петра в солдаты. Уже тогда старик почувствовал, что он променял кукушку на ястреба. Правда, что по закону, как разумел его старик, надо было бездетному идти за семейного. У Акима было четверо детей, у Петра никого, но работник Петр был такой же, как и отец: ловкий, сметливый, сильный, выносливый и, главное, трудолюбивый. Он всегда работал. Если он проходил мимо работающих, так же как и делывал старик, он тотчас же брался помогать — или пройдет ряда два с косой, или навьет воз, или срубит дерево, или порубит дров. Старик жалел его, но делать было нечего. Солдатство было как смерть. Солдат был отрезанный ломоть, и поминать о нем — душу бередить — незачем было. Только изредка, чтобы уколоть старшего сына, старик, как нынче, вспоминал его. Мать же часто поминала меньшего сына и уже давно, второй год, просила старика, чтобы он послал Петрухе деньжонок. Но старик отмалчивался.

Chuyện không êm giữa cha và con đã có từ lâu, hầu như từ khi Pyotr bị đem đi lính. Ngay từ khi ấy ông già đã nhận ra mình đổi thiệt: đổi chim cu lấy diều hâu. Đúng là theo luật, như ông già hiểu, người không con phải đi thay người có gia đình. Akim có bốn đứa con, Pyotr thì không có đứa nào, nhưng Pyotr làm việc cũng giống cha: khéo, nhanh trí, khỏe, bền và nhất là chăm chỉ. Lúc nào anh cũng làm. Đi qua chỗ người ta đang làm, cũng như ông già vẫn hay làm, anh lập tức xắn vào giúp, hoặc cầm lưỡi hái đi hai đường cắt, hoặc xếp xe cỏ, hoặc đốn cây, hoặc chẻ củi. Ông già thương anh, nhưng chẳng làm sao được. Đi lính cũng như chết. Người lính là miếng bánh đã cắt rời, nhắc đến chỉ khơi thêm nỗi đau, chẳng ích gì. Chỉ thỉnh thoảng, để chọc người con cả, ông già mới nhắc đến anh, như hôm nay. Còn bà mẹ thì hay nhắc đến đứa con út, và đã lâu rồi, sang năm thứ hai, vẫn xin ông già gửi cho Petrukha ít tiền. Nhưng ông già cứ im lặng.

Двор Авдеевых был богатый, и у старика были припрятаны деньжонки, но он ни за что не решился бы тронуть отложенного. Теперь, когда старуха услыхала, что он поминает меньшего сына, она решила опять просить его, чтобы при продаже овса послать сыну хоть рублик. Так она и сделала. Оставшись вдвоем с стариком, после того как молодые ушли на барщину, она уговорила мужа из овсяных денег послать рубль Петрухе. Так что, когда из провеянных ворохов двенадцать четвертей овса были насыпаны на веретья в трое саней и веретья аккуратно зашпилены деревянными шпильками, она дала старику написанное под ее слова дьячком письмо, и старик обещал в городе приложить к письму рубль и послать по адресу.

Nhà Avdeev giàu, và ông già có giấu ít tiền, nhưng ông nhất quyết không chịu động đến tiền để dành. Bây giờ, khi bà già nghe ông nhắc đến đứa con út, bà quyết định xin ông lần nữa, bán yến mạch thì gửi cho con ít nhất một rúp. Bà làm đúng như thế. Ở lại một mình với ông già, sau khi hai vợ chồng trẻ đã đi làm xâu, bà khuyên được chồng lấy một rúp trong tiền yến mạch gửi cho Petrukha. Vì vậy, khi mười hai chetvert yến mạch đã sảy xong được đổ vào các tấm cót trên ba chiếc xe trượt tuyết và các tấm cót được ghim cẩn thận bằng ghim gỗ, bà đưa ông già bức thư do thầy xướng viết theo lời bà, và ông già hứa sẽ kèm một rúp vào thư ở trong thành phố và gửi đi theo địa chỉ.

Старик, одетый в новую шубу и кафтан и в чистых белых шерстяных онучах, взял письмо, уложил его в кошель и, помолившись богу, сел на передние сани и поехал в город. На задних санях ехал внук. В городе старик велел дворнику прочесть себе письмо и внимательно и одобрительно слушал его.

Ông già, mặc áo lông mới và áo kaftan, quấn khăn chân len trắng sạch, cầm bức thư, bỏ vào túi, cầu nguyện Chúa, ngồi lên chiếc xe đầu và đi vào thành phố. Trên chiếc xe sau là đứa cháu. Trong thành phố, ông già nhờ người gác sân đọc cho nghe bức thư và chăm chú, tán thưởng lắng nghe.

В письме Петрухиной матери было писано, во-первых, благословение, во-вторых, поклоны всех, известие о смерти крестного и под конец известие о том, что Аксинья (жена Петра) «не захотела с нами жить и пошла в люди. Слышно, что живет хорошо и честно». Упоминалось о гостинце, рубле, и прибавлялось то, что уже прямо от себя, и слово в слово, пригорюнившаяся старуха, со слезами на глазах, велела написать дьяку:

Trong thư của mẹ Petrukha, trước hết có lời chúc phúc, thứ hai là lời thăm hỏi của mọi người, tin về cái chết của cha đỡ đầu, và cuối cùng là tin rằng Aksinya (vợ của Pyotr) “không muốn sống với nhà ta và đi làm thuê cho người ta. Nghe nói sống tốt và đàng hoàng”. Thư nhắc đến món quà, một rúp, và thêm cả điều mà chính bà già, ủ rũ, nước mắt rưng rưng, đã bảo thầy xướng viết, từng lời từng chữ, hoàn toàn từ lòng bà:

«А еще, милое мое дитятко, голубок ты мой Петрушенька, выплакала я свои глазушки, о тебе сокрушаючись. Солнушко мое ненаглядное, на кого ты меня оставил...» На этом месте старуха завыла, заплакала и сказала:

“Lại nữa, con yêu dấu của mẹ, bồ câu nhỏ Petrushenka của mẹ, mẹ khóc đến mờ cả mắt vì thương nhớ con. Mặt trời bé bỏng của mẹ, ngắm bao nhiêu cũng không chán, con bỏ mẹ lại cho ai...” Đến chỗ này bà già òa lên khóc, rồi nói:

— Так и будет.

— Cứ để nguyên thế.

Так и осталось в письме, но Петрухе не суждено было получить ни это известие о том, что жена его ушла из дома, ни рубля, ни последних слов матери. Письмо это и деньги вернулись назад с известием, что Петруха убит на войне, «защищая царя, отечество и веру православную». Так написал военный писарь.

Trong thư cứ để nguyên như thế, nhưng Petrukha không có số nhận được tin vợ bỏ nhà đi, cũng không nhận được đồng rúp hay những lời sau cùng của mẹ. Bức thư này và số tiền đã quay trở lại kèm tin Petrukha đã bị giết ngoài chiến trường, “bảo vệ sa hoàng, tổ quốc và đức tin Chính thống giáo”. Người thư ký quân đội đã viết như vậy.

Старуха, получив это известие, повыла, покуда было время, а потом взялась за работу. В первое же воскресенье она пошла в церковь и раздала кусочки просвирок «добрым людям для поминания раба божия Петра».

Bà già, nhận được tin ấy, khóc than đến khi hết rảnh, rồi quay lại làm việc. Chủ nhật đầu tiên, bà đến nhà thờ và chia từng miếng bánh thánh lễ (prosphora) cho “những người tốt để cầu hồn cho tôi tớ Chúa là Pyotr”.

Солдатка Аксинья тоже повыла, узнав о смерти «любимого мужа, с которым» она «пожила только один годочек». Она жалела и мужа и всю свою погубленную жизнь. И в своем вытье поминала «и русые кудри Петра Михайловича, и его любовь, и свое горькое житье с сиротой Ванькой» и горько упрекала «Петрушу за то, что он пожалел брата, а не пожалел ее горькую, по чужим людям скитальщицу».

Vợ lính Aksinya cũng khóc than khi biết tin “người chồng yêu quý mà” chị “chỉ chung sống được có một năm”. Chị thương cả chồng lẫn cả cuộc đời bị hủy hoại của mình. Và trong tiếng khóc than chị nhắc “cả mái tóc xoăn vàng nâu của Pyotr Mikhailovich, và tình yêu của anh, và cuộc sống cay đắng của em với thằng Vanka mồ côi”, và cay đắng trách “Petrusha, anh thương em trai mà không thương em, kẻ khốn khổ này, phải lang thang nhà người dưng”.

В глубине же души Аксинья была рада смерти Петра. Она была вновь брюхата от приказчика, у которого она жила, и теперь никто уже не мог ругать ее, и приказчик мог взять ее замуж, как он и говорил ей, когда склонял ее к любви.

Còn trong thâm tâm, Aksinya mừng vì cái chết của Pyotr. Chị lại có mang với người quản lý nơi chị ở, và giờ không còn ai có thể chửi mắng chị, và người quản lý có thể cưới chị, như hắn đã nói với chị khi dụ chị theo hắn.

IX

IX

Вечером 7 декабря 1851 года к дворцу его в Тифлисе подъехала курьерская тройка. Усталый, весь черный от пыли офицер, привезший от генерала Козловского известие о выходе к русским Хаджи-Мурата, разминая ноги, вошел мимо часовых в широкое крыльцо наместнического дворца. Было шесть часов вечера, и Воронцов шел к обеду, когда ему доложили о приезде курьера. Воронцов принял курьера не откладывая и потому на несколько минут опоздал к обеду. Когда он вошел в гостиную, приглашенные к столу, человек тридцать, сидевшие около княгини Елизаветы Ксаверьевны и стоявшие группами у окон, встали, повернулись лицом к вошедшему. Воронцов был в своем обычном черном военном сюртуке без эполет, с полупогончиками и белым крестом на шее. Лисье бритое лицо его приятно улыбалось, и глаза щурились, оглядывая всех собравшихся.

Chiều ngày 7 tháng Mười hai năm 1851, một cỗ xe ba ngựa của tín sứ đến trước dinh của ông ở Tiflis. Viên sĩ quan mệt mỏi, đen sì vì bụi, người mang từ tướng Kozlovsky tin Hadji Murat sang phía người Nga, vừa duỗi cho đỡ tê đôi chân vừa đi qua những người lính gác vào thềm rộng của dinh phó vương. Lúc ấy là sáu giờ chiều, và Vorontsov đang đi dùng bữa tối thì người ta báo có tín sứ đến. Vorontsov tiếp tín sứ ngay không chần chừ, vì vậy ông đến muộn bữa tối vài phút. Khi ông bước vào phòng khách, những người được mời dự bữa, chừng ba mươi người, kẻ ngồi quanh bà công tước Elizaveta Ksaverevna, kẻ đứng thành từng nhóm bên cửa sổ, đều đứng dậy và quay mặt về phía người vừa vào. Vorontsov mặc chiếc áo lễ phục dài quân đội màu đen thường ngày, không có epaulette, chỉ có cầu vai nhỏ, và thánh giá trắng ở cổ. Khuôn mặt cạo nhẵn như mặt cáo của ông mỉm cười dễ chịu, và đôi mắt nheo lại khi lướt nhìn khắp những người tụ họp.

Войдя мягкими, поспешными шагами в гостиную, он извинился перед дамами за то, что опоздал, поздоровался с мужчинами и подошел к грузинской княгине Манане Орбельяни, сорокапятилетней, восточного склада, полной, высокой красавице, и подал ей руку, чтобы вести ее к столу. Княгиня Елизавета Ксаверьевна сама подала руку приезжему рыжеватому генералу с щетинистыми усами. Грузинский князь подал руку графине Шуазёль, приятельнице княгини. Доктор Андреевский, адъютанты в другие, кто с дамами, кто без дам, пошли вслед за тремя парами. Лакеи в кафтанах, чулках и башмаках отодвигали и придвигали стулья садящимся; метрдотель торжественно разливал дымящийся суп из серебряной миски.

Ông bước vào phòng khách với những bước chân mềm mà vội, ông xin lỗi các bà vì đến muộn, chào các ông, rồi tiến tới công tước phu nhân Gruzia Manana Orbeliani, một mỹ nhân bốn mươi lăm tuổi, dáng vẻ phương Đông, đầy đặn, cao lớn, và chìa tay cho bà để dẫn vào bàn. Bà công tước Elizaveta Ksaverevna tự mình chìa tay cho vị tướng mới đến, tóc hơi hung đỏ, bộ ria dựng như lông cứng. Một công tước người Gruzia chìa tay cho bá tước phu nhân Choiseul, bạn của bà công tước. Bác sĩ Andreevsky, các phụ tá và những người khác, kẻ có phụ nữ, kẻ không, đi theo ba cặp ấy. Các người hầu mặc kaftan, đi tất dài và giày, kéo ghế ra rồi đẩy vào cho khách ngồi; trưởng bàn trịnh trọng múc món súp nghi ngút khói từ tô bạc.

Воронцов сел в середине длинного стола. Напротив его села княгиня, его жена, с генералом. Направо от него была его дама, красавица Орбельяни, налево — стройная, черная, румяная, в блестящих украшениях, княжна-грузинка, не переставая улыбавшаяся.

Vorontsov ngồi giữa chiếc bàn dài. Đối diện ông là bà công tước, vợ ông, ngồi cạnh viên tướng. Bên phải ông là người phụ nữ ông đã dẫn vào bàn, người đẹp Orbeliani, bên trái — một công nương Gruzia dáng thon, tóc đen, má hồng, đeo những món trang sức lấp lánh, nụ cười không ngớt trên môi.

— Excellentes, chère amie, — отвечал Воронцов на вопрос княгини о том, какие он получил известия с курьером. — Simon a eu de la chance .

— Excellentes, chère amie, — Vorontsov đáp, khi công tước phu nhân hỏi ông nhận được tin gì qua tín sứ. — Simon a eu de la chance.

И он стал рассказывать так, чтобы могли слышать все сидящие за столом, поразительную новость, — для него одного это не было вполне новостью, потому что переговоры велись уже давно, — о том, что знаменитый, храбрейший помощник Шамиля Хаджи-Мурат передался русским и нынче-завтра будет привезен в Тифлис.