Hadji Murat Leo Tolstoy Original title: Хаджи-Мурат Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: tolstoy-hadzhi-murat-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/tolstoy-hadji-murad/tolstoy-hadzhi-murat-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.68/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/tolstoy-hadji-murad/tolstoy-hadzhi-murat-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-05.json Source edition: tolstoy-hadzhi-murat-ru-wikisource Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/tolstoy-hadji-murad/tolstoy-hadzhi-murat-ru-wikisource/ Source: L. N. Tolstoy, Хаджи-Мурат (first published posthumously, Berlin, 1912). Russian Wikisource transcription, chapters I–XXV. Source witness URL: https://ru.wikisource.org/wiki/Хаджи-Мурат_(Толстой) Source catalog URL: https://ru.wikisource.org/wiki/Хаджи-Мурат_(Толстой) Source witness description: The twenty-five chapters of the Russian Wikisource transcription, fetched as raw wikitext on 2026-11-05. No claim of a newly inspected printed copy. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified original-language source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: 71888b84f560e749646c1df96da07b567b288aa0304d976340e6a007cd709b3e Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [tolstoy-hadji-murad:1.1] I [tolstoy-hadji-murad:1.2] Tôi đi bộ về nhà qua các cánh đồng. Đang giữa mùa hè. Cỏ ở các đồng cỏ đã cắt xong, và người ta vừa chuẩn bị gặt lúa mạch đen. [tolstoy-hadji-murad:1.3] Mùa này có một bộ hoa thật đáng yêu: những bông cỏ ba lá đỏ, trắng, hồng, thơm ngát, xù lông; những đóa cúc dại trơ tráo; những bông “yêu-không-yêu” trắng như sữa với nhụy vàng chói, mang cái mùi hăng hăng, cay cay của lá mục; cải dại vàng với mùi mật ong; hoa chuông hình tulip tím và trắng vươn cao; đậu dại leo bò; những bông scabiosa vàng, đỏ, hồng, tím, gọn gàng ngay ngắn; cây mã đề với lớp lông tơ phớt hồng và mùi thơm dễ chịu thoang thoảng; hoa cúc lam, sáng xanh rực dưới nắng khi còn non, còn khi về chiều hay lúc già thì nhạt xanh và ửng đỏ; và những đóa bìm bìm mảnh mai, thơm mùi hạnh nhân, chóng tàn. [tolstoy-hadji-murad:1.4] Tôi hái một bó hoa lớn đủ loại và đang đi về nhà thì thấy trong cái rãnh có một cây kế đỏ tía tuyệt đẹp, nở rộ hết cỡ, thuộc giống mà ở chỗ chúng tôi gọi là “Tatar”; người cắt cỏ cẩn thận cắt tránh nó, còn nếu lỡ cắt phải thì họ nhặt ra khỏi đống cỏ khô, để khỏi đâm vào tay. Tôi nảy ý muốn hái cây kế này, cắm vào giữa bó hoa. Tôi trèo xuống rãnh, đuổi con ong nghệ lông xù đang bám chặt vào giữa bông hoa, ngủ say sưa và uể oải ở đó, rồi bắt đầu bẻ hoa. Nhưng việc ấy rất khó: không chỉ thân cây đâm vào tay từ mọi phía, ngay cả qua chiếc khăn tôi quấn quanh bàn tay, mà nó còn dai đến phát khiếp, tôi vật lộn với nó chừng năm phút, xé đứt từng thớ một. Đến khi cuối cùng tôi bẻ được bông hoa, thì thân cây đã tơi tả như giẻ rách, còn bông hoa cũng không còn trông tươi đẹp như trước. Hơn nữa, vì thô kệch và sỗ sàng, nó chẳng hợp với những bông hoa mảnh mai trong bó. Tôi tiếc đã vô cớ giết một bông hoa vốn đẹp ở đúng chỗ của nó, và vứt nó đi. “Thế mà có biết bao nhiêu nghị lực và sức sống — tôi nghĩ, nhớ lại những cố gắng mà tôi đã bỏ ra để bẻ bông hoa ấy. — Nó đã bảo vệ sự sống của mình mới dữ dội làm sao, và bán nó mới đắt làm sao.” [tolstoy-hadji-murad:1.5] Con đường về nhà chạy qua một thửa đất bỏ hóa vừa cày xong, đen kịt. Tôi leo lên dốc, trên con đường bụi bặm giữa đất đen. Thửa ruộng cày ấy là của một địa chủ, rộng mênh mông, đến nỗi hai bên đường và phía trước, lên tận đỉnh dốc, chẳng nhìn thấy gì ngoài đất đen, được cày đều tăm tắp, còn chưa bừa. Đường cày rất đẹp, và nơi nào trên cánh đồng cũng không thấy một cây nào, một ngọn cỏ nào — tất cả đều đen. “Con người thật là một sinh vật tàn phá, tàn nhẫn, đã hủy diệt biết bao sinh vật, biết bao cây cỏ khác nhau để duy trì sự sống của mình,” — tôi nghĩ, bất giác tìm kiếm một thứ gì sống giữa cánh đồng đen chết chóc này. Phía trước tôi, bên phải con đường, thấp thoáng một bụi cây nhỏ. Đến gần hơn, tôi nhận ra trong bụi ấy chính là loại “Tatar” kia, mà bông hoa tôi đã vô cớ bẻ rồi vứt đi. [tolstoy-hadji-murad:1.6] Bụi “Tatar” gồm ba nhánh. Một nhánh bị đứt, phần còn lại chĩa ra như cánh tay bị chặt. Trên hai nhánh kia, mỗi nhánh còn một bông hoa. Những bông hoa ấy ngày trước màu đỏ, giờ đã đen. Một thân cây bị gãy, nửa trên, mang bông hoa bẩn thỉu ở đầu, rủ xuống; thân kia tuy lấm bùn đất đen, vẫn còn chổng lên. Có thể thấy cả bụi cây đã bị bánh xe cán qua, rồi sau đó mới ngóc dậy, nên nó đứng nghiêng, nhưng dù sao vẫn đứng. Như thể người ta đã giật khỏi nó một miếng thịt, lôi ruột gan ra ngoài, chặt đứt một cánh tay, móc một con mắt. Nhưng nó vẫn đứng đó và không chịu khuất phục con người, kẻ đã hủy diệt tất cả anh em của nó quanh đấy. [tolstoy-hadji-murad:1.7] “Nghị lực làm sao! — tôi nghĩ. — Con người đã thắng tất cả, đã diệt hàng triệu loài cỏ, mà cây này vẫn không chịu khuất phục.” [tolstoy-hadji-murad:1.8] Và tôi nhớ lại một câu chuyện Kavkaz đã lâu, một phần tôi đã chứng kiến, một phần nghe từ những người đã mắt thấy, và một phần tôi tự tưởng tượng ra. Câu chuyện ấy, như nó đã hình thành trong ký ức và trí tưởng tượng của tôi, là thế này. [tolstoy-hadji-murad:1.9] Vào một buổi tối tháng Mười Một lạnh giá, Hadji Murat cưỡi ngựa vào Makhket, một aul chưa quy phục của người Chechnya, nơi đang nghi ngút làn khói thơm của phân khô đốt lên. [tolstoy-hadji-murad:1.10] Tiếng cầu kinh căng thẳng của người muezzin vừa tắt, và trong bầu không khí núi non trong trẻo, thấm đẫm mùi khói phân khô, qua tiếng bò rống, tiếng cừu be be đang tản về các sakla dính sát vào nhau chen chúc như tổ ong của aul, nghe rõ những âm họng của những giọng đàn ông đang tranh cãi, cùng giọng đàn bà và trẻ con từ phía dưới, chỗ đài phun nước. [tolstoy-hadji-murad:1.11] Hadji Murat này là một naib của Shamil, nổi danh vì những chiến công, xưa nay không đi đâu mà không có cờ hiệu riêng, cùng hàng chục murid phi ngựa biểu diễn quanh mình. Giờ đây, trùm kín trong mũ trùm bashlyk và áo burka, từ dưới áo ấy thò ra nòng một khẩu súng trường, ông đi chỉ với một murid, cố hết sức không để ai chú ý, đôi mắt đen nhanh nhẹn thận trọng dò xét mặt những cư dân bắt gặp trên đường. [tolstoy-hadji-murad:1.12] Vào tới giữa aul, Hadji Murat không đi theo con phố dẫn ra quảng trường, mà rẽ sang trái, vào một ngõ hẹp. Đến cái sakla thứ hai trong ngõ, dựng chìm vào lưng chừng sườn dốc, ông dừng lại, nhìn quanh. Dưới mái hiên trước sakla không có ai, còn trên mái, sau ống khói đất sét mới trát, có một người nằm, đắp áo lông cừu. Hadji Murat lấy cán roi khẽ chạm vào người nằm trên mái và chép lưỡi. Từ dưới tấm áo lông cừu, một ông già ngồi dậy, đội mũ ngủ, mặc chiếc beshmet rách bóng nhẫy. Đôi mắt ông già, không có lông mi, đỏ và ướt, ông chớp chớp để gỡ chúng ra. Hadji Murat nói câu chào thường lệ: “Selam aleikum,” — rồi lộ mặt ra. [tolstoy-hadji-murad:1.13] — Aleikum selam, — ông già nói, miệng móm cười, khi nhận ra Hadji Murat, rồi đứng lên trên đôi chân gầy, loay hoay xỏ chân vào đôi guốc gót gỗ để cạnh ống khói. Đi guốc xong, ông thong thả xỏ tay vào ống tay chiếc áo lông cừu nhăn nheo không bọc vải, và bò lùi xuống theo cái thang dựa vào mái. Cả lúc mặc áo lẫn lúc leo xuống, ông già cứ lắc đầu trên cái cổ gầy nhăn, rám nắng, và không ngừng lẩm bẩm bằng cái miệng móm. Xuống tới đất, ông niềm nở nắm lấy dây cương con ngựa của Hadji Murat và bàn đạp bên phải. Nhưng murid của Hadji Murat, người nhanh nhẹn, khỏe mạnh, đã mau lẹ xuống ngựa, gạt ông già ra và thay ông làm việc ấy. [tolstoy-hadji-murad:1.14] Hadji Murat xuống ngựa và, hơi khập khiễng, bước vào dưới mái hiên. Từ cửa, một cậu bé chừng mười lăm tuổi chạy nhanh ra đón, ngạc nhiên nhìn chằm chằm những người vừa đến bằng đôi mắt đen láy, bóng như quả lý chua chín. [tolstoy-hadji-murad:1.15] — Chạy ra nhà thờ Hồi giáo, gọi cha về, — ông già bảo nó, rồi đi trước Hadji Murat, mở cho ông cánh cửa nhẹ kẽo kẹt vào sakla. Đúng lúc Hadji Murat bước vào, từ cửa trong có một người đàn bà không còn trẻ, mảnh khảnh, gầy gò bước ra, mặc beshmet đỏ ngoài áo lót vàng và quần thùng thình xanh, tay ôm những chiếc gối. [tolstoy-hadji-murad:1.16] — Ngài đến là điều hạnh phúc, — bà nói, rồi gập người làm đôi, bắt đầu xếp gối dọc theo bức tường phía trước cho khách ngồi. [tolstoy-hadji-murad:1.17] — Cầu cho các con trai bà luôn sống, — Hadji Murat đáp, cởi áo burka, súng trường và kiếm shashka ra, đưa cho ông già. [tolstoy-hadji-murad:1.18] Ông già cẩn thận treo súng trường và kiếm lên đinh, bên cạnh những món vũ khí của chủ nhà, giữa hai chiếc chậu lớn sáng loáng trên bức tường trát nhẵn và quét vôi trắng sạch sẽ. [tolstoy-hadji-murad:1.19] Hadji Murat, chỉnh lại khẩu súng ngắn sau lưng, tiến đến những chiếc gối người đàn bà đã xếp, vén vạt áo cherkeska rồi ngồi xuống. Ông già ngồi đối diện, trên đôi gót chân trần, nhắm mắt lại, giơ hai tay lên, lòng bàn tay hướng lên trời. Hadji Murat làm theo. Rồi cả hai, đọc xong lời cầu nguyện, vuốt hai bàn tay lên mặt, chụm lại ở cuối chòm râu. [tolstoy-hadji-murad:1.20] — Ne khabar? — Hadji Murat hỏi ông già, nghĩa là: “có tin gì mới?” [tolstoy-hadji-murad:1.21] — Khabar yok — “không có tin gì mới”, — ông già đáp, nhìn không phải vào mặt mà vào ngực Hadji Murat bằng đôi mắt đỏ, vô hồn. — Tôi sống ở chỗ nuôi ong, hôm nay mới lên thăm thằng con. Nó biết đấy. [tolstoy-hadji-murad:1.22] Hadji Murat hiểu rằng ông già không muốn nói điều ông biết mà Hadji Murat cần phải biết, nên khẽ gật đầu, không hỏi thêm nữa. [tolstoy-hadji-murad:1.23] — Chẳng có tin tốt gì cả, — ông già lên tiếng. — Chỉ có tin là bọn thỏ họp bàn xem làm sao đuổi được đại bàng. Còn đại bàng cứ xé hết con này đến con khác. Tuần trước, lũ chó Nga đốt cỏ khô của người Michik, mong mặt chúng bị xé toạc, — ông già khàn giọng nói đầy căm giận. [tolstoy-hadji-murad:1.24] Murid của Hadji Murat bước vào, đôi chân khỏe bước những bước dài nhẹ nhàng trên nền đất, cũng như Hadji Murat, cởi áo burka, súng trường và kiếm shashka ra, chỉ giữ lại dao găm và súng ngắn, rồi tự tay treo chúng lên chính những chiếc đinh đang treo vũ khí của Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:1.25] — Hắn là ai? — ông già hỏi Hadji Murat, chỉ người vừa vào. [tolstoy-hadji-murad:1.26] — Murid của tôi. Tên nó là Eldar, — Hadji Murat nói. [tolstoy-hadji-murad:1.27] — Tốt, — ông già nói và chỉ cho Eldar một chỗ trên tấm nỉ, cạnh Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:1.28] Eldar ngồi xếp bằng, lặng lẽ dán đôi mắt đẹp như mắt cừu vào mặt ông già đang nói chuyện thao thao. Ông già kể rằng tuần trước các chàng trai của họ đã bắt được hai người lính: giết một người, còn người kia gửi đến Vedeno cho Shamil. Hadji Murat nghe lơ đãng, liếc nhìn cánh cửa và lắng tai nghe những âm thanh bên ngoài. Dưới mái hiên trước sakla vang lên tiếng bước chân, cánh cửa kẽo kẹt, và chủ nhà bước vào. [tolstoy-hadji-murad:1.29] Chủ nhà sakla, Sado, là một người chừng bốn mươi tuổi, râu nhỏ, mũi dài, và đôi mắt cũng đen như thế, dù không sáng bằng đôi mắt của cậu bé mười lăm tuổi, con trai ông, chạy theo cha, cùng cha vào sakla và ngồi bên cửa. Cởi đôi giày gỗ ở cửa, chủ nhà đẩy chiếc mũ papakha cũ mòn sờn rách ra sau gáy, trên cái đầu đã lâu không cạo, râu tóc đen đang mọc lún phún, rồi lập tức ngồi chồm hổm đối diện Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:1.30] Cũng như ông già, ông nhắm mắt, giơ hai tay lên, lòng bàn tay hướng lên, đọc lời cầu nguyện, lau tay lên mặt, rồi mới bắt đầu nói. Ông nói rằng Shamil đã có lệnh bắt Hadji Murat, sống hay chết, rằng hôm qua mới có những người Shamil phái đến ra đi, và rằng dân chúng sợ không dám cãi lệnh Shamil, nên phải cẩn thận. [tolstoy-hadji-murad:1.31] — Trong nhà tôi, — Sado nói, — kunak của tôi, khi tôi còn sống, không ai làm gì được. Nhưng ngoài đồng thì sao? Phải nghĩ kỹ. [tolstoy-hadji-murad:1.32] Hadji Murat chăm chú nghe và gật đầu tán thành. Khi Sado nói xong, ông bảo: [tolstoy-hadji-murad:1.33] — Tốt. Giờ phải cử một người mang thư đến chỗ người Nga. Murid của tôi sẽ đi, chỉ cần có người dẫn đường. [tolstoy-hadji-murad:1.34] — Tôi sẽ cử em Bata, — Sado nói. — Gọi Bata đến, — ông quay sang con trai. [tolstoy-hadji-murad:1.35] Cậu bé, như có lò xo dưới chân, nhảy bật dậy trên đôi chân nhanh nhẹn và vội vã đi ra khỏi sakla, vung vẩy hai tay. Chừng mười phút sau nó trở lại cùng một người Chechnya da đen sạm, gân guốc, chân ngắn, mặc chiếc cherkeska vàng rách bươm, tay áo sờn tua, và ống ôm chân đen xệ xuống. Hadji Murat chào người mới đến và cũng lập tức, không phí lời, ngắn gọn nói: [tolstoy-hadji-murad:1.36] — Anh dẫn được murid của tôi đến chỗ người Nga không? [tolstoy-hadji-murad:1.37] — Được, — Bata nhanh nhảu, vui vẻ nói. — Cái gì cũng được. Chẳng người Chechnya nào qua được mà không có tôi. Kẻ khác đi thì hứa đủ điều, rồi chẳng làm gì. Còn tôi thì làm được. [tolstoy-hadji-murad:1.38] — Được, — Hadji Murat nói. — Làm xong thì anh được ba, — ông nói, giơ ba ngón tay. [tolstoy-hadji-murad:1.39] Bata gật đầu tỏ ý đã hiểu, nhưng nói thêm rằng đối với anh tiền không quan trọng, anh sẵn lòng phục vụ Hadji Murat vì danh dự. Cả vùng núi ai cũng biết Hadji Murat, biết ông đã đánh bọn heo Nga thế nào... [tolstoy-hadji-murad:1.40] — Tốt, — Hadji Murat nói. — Dây thì dài là tốt, còn lời nói thì ngắn mới hay. [tolstoy-hadji-murad:1.41] — Vâng, tôi sẽ im, — Bata nói. [tolstoy-hadji-murad:1.42] — Chỗ sông Argun uốn khúc, đối diện vách đá dựng, có một bãi trống trong rừng, hai đống rơm. Anh biết không? [tolstoy-hadji-murad:1.43] — Biết. [tolstoy-hadji-murad:1.44] — Ba kỵ binh của tôi đang đợi tôi ở đó, — Hadji Murat nói. [tolstoy-hadji-murad:1.45] — Aya! — Bata vừa nói vừa gật đầu. [tolstoy-hadji-murad:1.46] — Hỏi Khan Mahoma. Khan Mahoma biết phải làm gì và phải nói gì. Dẫn hắn đến chỗ viên chỉ huy Nga, đến công tước Vorontsov. Anh làm được không? [tolstoy-hadji-murad:1.47] — Tôi sẽ dẫn. [tolstoy-hadji-murad:1.48] — Dẫn đi và đưa về. Làm được không? [tolstoy-hadji-murad:1.49] — Được. [tolstoy-hadji-murad:1.50] — Dẫn xong, anh trở lại rừng, và tôi sẽ ở đó. [tolstoy-hadji-murad:1.51] — Tôi sẽ làm hết, — Bata nói, đứng dậy, áp tay lên ngực rồi đi ra. [tolstoy-hadji-murad:1.52] — Còn phải cử thêm một người đi Gekhi, — Hadji Murat nói với chủ nhà khi Bata đã ra. — Ở Gekhi cần thế này, — ông vừa mở lời, nắm lấy một trong những túi đạn của chiếc cherkeska, nhưng lập tức buông tay và im lặng khi thấy hai người đàn bà bước vào sakla. [tolstoy-hadji-murad:1.53] Một là vợ Sado, chính người đàn bà không còn trẻ, gầy gò đã xếp gối. Người kia là một cô gái còn rất trẻ, mặc quần thùng đỏ và beshmet xanh lục, với tấm mành bằng đồng bạc che kín cả ngực. Ở đầu bím tóc đen không dài nhưng dày và cứng buông giữa hai bả vai trên tấm lưng gầy, đeo lủng lẳng một đồng rúp bạc; đôi mắt đen như quả lý chua, giống mắt cha và anh, long lanh vui vẻ trên gương mặt non trẻ cố làm ra vẻ nghiêm nghị. Cô không nhìn khách, nhưng rõ ràng là cô cảm thấy sự có mặt của họ. [tolstoy-hadji-murad:1.54] Vợ Sado bưng một chiếc bàn tròn thấp, trên có trà, pilgishi, bánh kếp chiên bơ, phô mai, churek — thứ bánh cán mỏng — và mật ong. Cô gái bưng chậu, kumgan và khăn. [tolstoy-hadji-murad:1.55] Sado và Hadji Murat đều im lặng suốt thời gian hai người đàn bà, khẽ khàng cử động trong đôi chuvyak đỏ không đế cứng, bày những thứ mang đến trước mặt khách. Còn Eldar, đôi mắt cừu dán vào đôi chân xếp bằng, ngồi bất động như pho tượng suốt thời gian hai người đàn bà ở trong sakla. Chỉ khi hai người đàn bà đã đi ra và tiếng bước chân mềm của họ hoàn toàn tắt sau cánh cửa, Eldar mới thở phào, còn Hadji Murat lấy ra một túi đạn trên chiếc cherkeska, rút viên đạn bịt miệng túi, và từ dưới viên đạn rút ra một mẩu giấy cuộn tròn như cái ống nhỏ. [tolstoy-hadji-murad:1.56] — Đưa cho con trai tôi, — ông nói, đưa mẩu giấy ra. [tolstoy-hadji-murad:1.57] — Trả lời gửi về đâu? — Sado hỏi. [tolstoy-hadji-murad:1.58] — Về chỗ ông, và ông chuyển cho tôi. [tolstoy-hadji-murad:1.59] — Sẽ làm, — Sado nói và cất mẩu giấy vào túi đạn trên chiếc cherkeska của mình. Rồi cầm lấy cái kumgan, ông đẩy chiếc chậu lại gần Hadji Murat. Hadji Murat xắn tay áo beshmet lên đôi cánh tay rắn chắc, trắng ở phần trên cổ tay, và đặt dưới dòng nước lạnh trong veo do Sado rót từ kumgan. Lau tay bằng chiếc khăn vải thô sạch, Hadji Murat nhích lại phía đồ ăn. Eldar cũng làm vậy. Trong lúc khách ăn, Sado ngồi đối diện và mấy lần cảm ơn vì họ đã ghé thăm. Cậu bé ngồi bên cửa, không rời đôi mắt đen sáng khỏi Hadji Murat, mỉm cười, như dùng nụ cười để xác nhận lời cha. [tolstoy-hadji-murad:1.60] Dù đã hơn một ngày không ăn gì, Hadji Murat chỉ ăn chút bánh mì, phô mai, rồi lấy từ dưới thanh dao găm ra một con dao nhỏ, xúc mật ong và phết lên bánh. [tolstoy-hadji-murad:1.61] — Mật nhà tôi ngon. Năm nay là năm mật ngon nhất trong các năm: vừa nhiều vừa ngon, — ông già nói, có vẻ hài lòng vì Hadji Murat ăn mật của mình. [tolstoy-hadji-murad:1.62] — Cảm ơn, — Hadji Murat nói và rời khỏi đồ ăn. [tolstoy-hadji-murad:1.63] Eldar còn muốn ăn nữa, nhưng cũng như murshid của mình, anh dời ra khỏi bàn và đưa chậu và kumgan cho Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:1.64] Sado biết rằng khi đón Hadji Murat, ông đang liều mạng, vì sau cuộc xích mích giữa Shamil và Hadji Murat, đã có lệnh công bố cho toàn dân Chechnya, đe dọa xử tử, rằng không được tiếp nhận Hadji Murat. Ông biết rằng dân trong aul có thể bất cứ lúc nào biết được sự có mặt của Hadji Murat trong nhà ông và có thể đòi giao nộp ông ta. Nhưng điều đó không những không làm Sado bối rối, mà còn làm ông vui. Sado coi việc bảo vệ khách — kunak — là bổn phận của mình, dù có phải trả bằng mạng sống, và ông mừng cho mình, tự hào về mình vì đã hành xử như phải làm. [tolstoy-hadji-murad:1.65] — Khi ngài còn ở trong nhà tôi và đầu tôi còn trên vai, thì không ai làm gì được ngài, — ông nhắc lại với Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:1.66] Hadji Murat chăm chú nhìn vào đôi mắt sáng của ông và, hiểu rằng đó là sự thật, nói với vẻ hơi trang trọng: [tolstoy-hadji-murad:1.67] — Cầu cho ông được niềm vui và cuộc sống. [tolstoy-hadji-murad:1.68] Sado lặng lẽ áp tay lên ngực để tạ ơn lời chúc lành. [tolstoy-hadji-murad:1.69] Đóng các cánh cửa chớp của sakla lại và nhóm củi trong lò sưởi, Sado, trong tâm trạng đặc biệt vui vẻ và phấn chấn, đi ra khỏi gian khách và vào gian của sakla nơi cả gia đình ông sống. Những người đàn bà chưa ngủ và đang nói về những vị khách nguy hiểm đang ngủ đêm trong gian khách của họ. [tolstoy-hadji-murad:2.1] II [tolstoy-hadji-murad:2.2] Những vì sao sáng, tựa như chạy trên ngọn cây trong lúc những người lính đi xuyên rừng, giờ đã đứng yên, lấp lánh giữa những cành cây trơ trụi. [tolstoy-hadji-murad:2.3] — Ơn trời, khô ráo, — hạ sĩ quan Panov nói, nhấc khẩu súng dài có lưỡi lê khỏi vai, khua lạch cạch một tiếng rồi dựa nó vào thân cây. Ba người lính cũng làm như vậy. [tolstoy-hadji-murad:2.4] — Hóa ra mất thật rồi, — Panov cáu kỉnh càu nhàu, — hoặc là quên, hoặc là rơi dọc đường. [tolstoy-hadji-murad:2.5] — Anh tìm gì thế? — một người lính hỏi bằng giọng khỏe khoắn, vui vẻ. [tolstoy-hadji-murad:2.6] — Cái tẩu, quỷ biết nó lạc đi đâu! [tolstoy-hadji-murad:2.7] — Còn cái cán thì nguyên chứ? — giọng khỏe khoắn hỏi. [tolstoy-hadji-murad:2.8] — Cán thì đây này. [tolstoy-hadji-murad:2.9] — Thế làm thẳng xuống đất được không? [tolstoy-hadji-murad:2.10] — Ừ, làm gì có chuyện đó. [tolstoy-hadji-murad:2.11] — Cái đó bọn mình thu xếp được ngay. [tolstoy-hadji-murad:2.12] Hút thuốc trong chốt gác ngầm là bị cấm, nhưng chốt này gần như chẳng còn là chốt ngầm, mà đúng hơn là một toán canh tiền tiêu, được đưa ra để người miền núi không thể lặng lẽ kéo pháo đến như họ vẫn làm trước kia mà bắn vào pháo đài, và Panov không thấy cần phải tự bắt mình bỏ thuốc, vì thế đã đồng ý với đề nghị của người lính vui tính. Người lính vui tính lấy trong túi ra một con dao nhỏ và bắt đầu đào đất. Đào xong cái hố nhỏ, anh vuốt cho nhẵn, lắp cán tẩu vào, rồi nhét thuốc sợi vào hố, nén xuống, và cái tẩu đã xong. Que diêm bật cháy, soi sáng trong chốc lát gương mặt gò má cao của người lính đang nằm sấp. Trong cán tẩu có tiếng xì xì, và Panov ngửi thấy mùi dễ chịu của thuốc sợi bắt lửa. [tolstoy-hadji-murad:2.13] — Làm xong rồi à? — anh nói, đứng thẳng dậy. [tolstoy-hadji-murad:2.14] — Chứ còn gì nữa. [tolstoy-hadji-murad:2.15] — Giỏi thật, Avdeev! Thằng nhóc lanh lợi. Nào, cho tao thử? [tolstoy-hadji-murad:2.16] Avdeev lăn nghiêng sang bên, nhường chỗ cho Panov và nhả khói ra khỏi miệng. [tolstoy-hadji-murad:2.17] Hút thuốc xong, giữa những người lính bắt đầu câu chuyện. [tolstoy-hadji-murad:2.18] — Nghe nói đại đội trưởng lại thò tay vào hòm rồi. Thua bạc, thấy chưa, — một người lính nói bằng giọng uể oải. [tolstoy-hadji-murad:2.19] — Sẽ trả thôi, — Panov nói. [tolstoy-hadji-murad:2.20] — Dĩ nhiên rồi, sĩ quan tốt mà, — Avdeev xác nhận. [tolstoy-hadji-murad:2.21] — Tốt, tốt, — người mở đầu câu chuyện tiếp tục, giọng ảm đạm, — nhưng theo ý tôi thì đại đội nên nói chuyện với ông ấy: đã lấy thì cho biết lấy bao nhiêu, bao giờ trả. [tolstoy-hadji-murad:2.22] — Đại đội thấy sao thì làm vậy, — Panov nói, rời cái tẩu ra. [tolstoy-hadji-murad:2.23] — Dĩ nhiên rồi, cả đại đội là ông lớn mà, — Avdeev xác nhận. [tolstoy-hadji-murad:2.24] — Phải mua yến mạch, phải sắm giày ống cho kịp mùa xuân, cần tiền chứ, mà ông ấy đã lấy hết... — người bất bình khăng khăng. [tolstoy-hadji-murad:2.25] — Tao đã nói, đại đội muốn thế nào thì thế, — Panov nhắc lại. — Đâu phải lần đầu: lấy rồi lại trả. [tolstoy-hadji-murad:2.26] Thời ấy ở Kavkaz, mỗi đại đội tự lo toàn bộ việc kinh tế, bếp núc của mình thông qua những người do mình bầu ra. Đại đội nhận tiền từ ngân khố, sáu rúp năm mươi kopek mỗi người, và tự lo ăn uống cho mình: trồng cải bắp, cắt cỏ khô, có xe cộ riêng, khoe những con ngựa của đại đội béo tốt. Còn tiền của đại đội thì cất trong hòm, chìa khóa do đại đội trưởng giữ, và thường xảy ra chuyện đại đội trưởng vay tiền trong hòm ấy. Lần này cũng vậy, và chính chuyện đó là điều những người lính đang nói. Người lính ảm đạm Nikitin muốn đòi đại đội trưởng giải trình, còn Panov và Avdeev cho rằng không cần thiết. [tolstoy-hadji-murad:2.27] Sau Panov, Nikitin cũng hút, rồi trải áo khoác dài xuống dưới mình, ngồi dựa vào gốc cây. Những người lính im lặng. Chỉ nghe tiếng gió lay động ngọn cây trên cao quá đầu. Bỗng từ sau tiếng xào xạc êm ái không ngớt ấy vang lên tiếng tru, tiếng rít, tiếng khóc, tiếng cười của bầy chó rừng. [tolstoy-hadji-murad:2.28] — Nghe lũ khốn kia rống chưa, — Avdeev nói. [tolstoy-hadji-murad:2.29] — Chúng cười mày đấy, vì cái mặt mày méo xệch, — một giọng Ukraina mảnh của người lính thứ tư nói. [tolstoy-hadji-murad:2.30] Lại tất cả đều lặng đi, chỉ có gió lay cành cây, lúc che lúc hé những vì sao. [tolstoy-hadji-murad:2.31] — Này Antonych, — Avdeev vui tính bỗng hỏi Panov, — có khi nào anh thấy buồn không? [tolstoy-hadji-murad:2.32] — Buồn kiểu gì? — Panov miễn cưỡng đáp. [tolstoy-hadji-murad:2.33] — Còn tôi, có lúc buồn, buồn đến nỗi, chắc vậy, chính tôi cũng không biết mình sẽ làm gì với bản thân. [tolstoy-hadji-murad:2.34] — Ra thế! — Panov nói. [tolstoy-hadji-murad:2.35] — Hồi trước tôi nhậu hết tiền cũng là vì buồn thôi. Nó ập đến, ập đến. Tôi nghĩ: thôi cứ say cho đã. [tolstoy-hadji-murad:2.36] — Có khi uống rượu còn tệ hơn. [tolstoy-hadji-murad:2.37] — Cũng từng thế. Nhưng biết đi đâu bây giờ? [tolstoy-hadji-murad:2.38] — Thế mày buồn vì cái gì? [tolstoy-hadji-murad:2.39] — Tôi à? Nhớ nhà. [tolstoy-hadji-murad:2.40] — Sao, nhà giàu à? [tolstoy-hadji-murad:2.41] — Không phải giàu, nhưng sống đàng hoàng. Sống tốt. Và Avdeev bắt đầu kể lại những điều anh đã kể nhiều lần cho chính Panov nghe. [tolstoy-hadji-murad:2.42] — Tôi tình nguyện đi thay anh trai, — Avdeev kể. — Ảnh con cái đầy nhà, cả thảy năm miệng ăn! Còn tôi mới cưới vợ. Mẹ tôi van xin. Tôi nghĩ: có gì đâu! Biết đâu họ sẽ nhớ ơn mình. Tôi đến gặp ông chủ. Ông chủ nhà tôi tốt, bảo: “Giỏi lắm! Đi đi.” Thế là tôi đi thay anh. [tolstoy-hadji-murad:2.43] — Ừ, thế là tốt, — Panov nói. [tolstoy-hadji-murad:2.44] — Nhưng anh có tin không, Antonych, giờ thì tôi buồn. Mà buồn nhất là vì nghĩ sao mình lại đi thay anh. Giờ ảnh thì làm vua, còn mình thì khổ sở. Càng nghĩ càng tệ. Tội lỗi, chắc vậy. [tolstoy-hadji-murad:2.45] Avdeev im lặng một lúc. [tolstoy-hadji-murad:2.46] — Hay lại hút một hơi nữa? — Avdeev hỏi. [tolstoy-hadji-murad:2.47] — Ừ, thì làm đi! [tolstoy-hadji-murad:2.48] Nhưng những người lính không được hút. Avdeev vừa đứng dậy định làm lại cái tẩu thì từ sau tiếng gió xào xạc vang lên tiếng bước chân trên đường. Panov cầm súng và lấy chân đạp Nikitin. Nikitin đứng dậy và nhặt áo khoác dài lên. Người thứ ba — Bondarenko — cũng đứng dậy. [tolstoy-hadji-murad:2.49] — Này anh em, tôi vừa mơ thấy một giấc mơ... [tolstoy-hadji-murad:2.50] Avdeev suỵt Bondarenko, và những người lính nín bặt, lắng nghe. Tiếng bước chân mềm của những người không đi ủng đang đến gần. Trong bóng tối, càng lúc càng nghe rõ tiếng lá và cành khô giòn gãy. Rồi vang lên tiếng nói chuyện bằng thứ tiếng họng đặc biệt của người Chechnya. Giờ đây những người lính không chỉ nghe mà còn thấy hai cái bóng đi qua khoảng hở giữa những thân cây. Một bóng thấp hơn, bóng kia cao hơn. Khi hai cái bóng ngang tầm những người lính, Panov, súng cầm trên tay, cùng hai đồng đội bước ra đường. [tolstoy-hadji-murad:2.51] — Ai đó? — anh quát. [tolstoy-hadji-murad:2.52] — Chechnya hòa bình, — người thấp hơn lên tiếng. Đó là Bata. — Súng yok, kiếm yok, — anh nói, chỉ vào mình. — Cần kơ-nia-dơ. [tolstoy-hadji-murad:2.53] Người cao hơn đứng lặng bên cạnh đồng bạn. Trên người anh ta cũng không có vũ khí. [tolstoy-hadji-murad:2.54] — Tên do thám. Vậy là phải đưa đến chỗ trung đoàn trưởng, — Panov nói, giải thích cho đồng đội. [tolstoy-hadji-murad:2.55] — Công tước Vorontsov cần gấp, việc lớn cần, — Bata nói. [tolstoy-hadji-murad:2.56] — Được, được, sẽ dẫn đi, — Panov nói. — Thôi, mày dẫn chúng đi, cùng Bondarenko, — anh quay sang Avdeev, — giao cho sĩ quan trực xong thì quay lại. Coi chừng, — Panov nói, — bắt chúng đi trước mặt mình. Bọn đầu trọc này khôn lỏi lắm. [tolstoy-hadji-murad:2.57] — Còn cái này để làm gì? — Avdeev nói, làm động tác với khẩu súng có lưỡi lê như thể đang đâm. — Chọc một nhát — hồn lìa xác. [tolstoy-hadji-murad:2.58] — Đâm chết rồi thì nó còn dùng được vào việc gì, — Bondarenko nói. — Thôi, đi! [tolstoy-hadji-murad:2.59] Khi tiếng bước chân của hai người lính cùng những tên do thám đã lặng đi, Panov và Nikitin quay về chỗ của mình. [tolstoy-hadji-murad:2.60] — Quỷ nào xui chúng đi lang thang ban đêm! — Nikitin nói. [tolstoy-hadji-murad:2.61] — Thì chắc là cần, — Panov nói. — Trời lạnh rồi đấy, — anh thêm, rồi trải áo khoác dài ra, khoác vào và ngồi xuống gốc cây. [tolstoy-hadji-murad:2.62] Khoảng hai giờ sau, Avdeev cùng Bondarenko trở về. [tolstoy-hadji-murad:2.63] — Sao, giao xong chưa? — Panov hỏi. [tolstoy-hadji-murad:2.64] — Giao rồi. Chỗ trung đoàn trưởng vẫn chưa ngủ. Dẫn thẳng đến ông ấy. Mà bọn đầu trọc này, anh bạn ơi, hóa ra là mấy đứa tử tế, — Avdeev tiếp. — Thật đấy! Tôi nói chuyện với chúng hay lắm. [tolstoy-hadji-murad:2.65] — Mày thì dĩ nhiên là nói chuyện hay rồi, — Nikitin bất bình nói. [tolstoy-hadji-murad:2.66] — Thật mà, hệt như người Nga mình. Một đứa có vợ. Marushka, tôi hỏi, bar? — Bar, nó bảo. — Baranchuk, tôi hỏi, bar? — Bar. — Nhiều không? — Một cặp, nó bảo. — Thế là chuyện trò vui vẻ. Mấy đứa tử tế. [tolstoy-hadji-murad:2.67] — Tử tế chứ, — Nikitin nói, — gặp nó một mình với mày thì nó moi ruột mày ra. [tolstoy-hadji-murad:2.68] — Chắc sắp sáng rồi, — Panov nói. [tolstoy-hadji-murad:2.69] — Ừ, những vì sao nhỏ đã bắt đầu tắt, — Avdeev nói, ngồi xuống. [tolstoy-hadji-murad:2.70] Và những người lính lại im lặng. [tolstoy-hadji-murad:3.1] III [tolstoy-hadji-murad:3.2] Lúc này, mười hai giờ đêm, trong phòng khách lớn, trải thảm kín cả căn phòng, rèm nặng buông kín, quanh chiếc bàn đánh bài thắp bốn ngọn nến, chủ nhà và khách đang ngồi chơi bài. Một trong những người chơi là chính chủ nhà, Vorontsov, viên đại tá mặt dài, tóc vàng, mang chữ lồng và dây ngù của sĩ quan hầu cận hoàng đế; bạn chơi của ông là một cử nhân Đại học Petersburg, gia sư mà công tước phu nhân Vorontsov mới gọi về cho cậu con trai nhỏ của bà với người chồng đầu, một chàng trai tóc rối, vẻ mặt u ám. Đối diện họ là hai sĩ quan: một người mặt rộng, hồng hào, chuyển từ quân cận vệ sang, đại đội trưởng Poltoratsky, và một người ngồi rất thẳng, vẻ mặt đẹp trai lạnh lùng, là sĩ quan phụ tá trung đoàn. Chính công tước phu nhân Marya Vasilyevna, một mỹ nhân to lớn, mắt to, lông mày đen, ngồi cạnh Poltoratsky, chiếc váy crinoline chạm vào chân anh, và liếc nhìn bài của anh. Trong lời nói, trong ánh mắt, nụ cười, trong mọi cử động của thân thể bà, và trong mùi nước hoa tỏa ra từ bà, có thứ khiến Poltoratsky quên hết mọi thứ ngoài ý thức rằng bà đang ở gần, và anh hết lỗi này đến lỗi khác, càng lúc càng làm bạn chơi bực bội. [tolstoy-hadji-murad:3.3] — Không, thế này thì không thể được! Lại phí mất con át rồi! — viên sĩ quan phụ tá nói, mặt đỏ bừng, khi Poltoratsky đánh ra con át. [tolstoy-hadji-murad:3.4] Poltoratsky, như vừa tỉnh giấc, không hiểu gì, nhìn viên phụ tá đang bực mình, đôi mắt đen hiền lành đặt xa nhau. [tolstoy-hadji-murad:3.5] — Thôi, tha lỗi cho anh ấy đi! — Marya Vasilyevna mỉm cười nói. — Anh thấy chưa, tôi đã bảo anh rồi, — bà quay sang Poltoratsky. [tolstoy-hadji-murad:3.6] — Nhưng bà nói hoàn toàn không phải thế, — Poltoratsky mỉm cười nói. [tolstoy-hadji-murad:3.7] — Không phải thế sao? — bà nói và cũng mỉm cười. Nụ cười đáp lại ấy làm Poltoratsky xúc động và vui sướng dữ dội đến nỗi anh đỏ bừng như máu, chộp lấy bài và bắt đầu xáo. [tolstoy-hadji-murad:3.8] — Anh không phải xáo, — viên phụ tá nghiêm giọng nói, và bằng bàn tay trắng có đeo nhẫn, bắt đầu chia bài, như thể chỉ muốn mau chóng thoát khỏi chúng. [tolstoy-hadji-murad:3.9] Người hầu phòng của công tước bước vào phòng khách và báo rằng sĩ quan trực đang cần gặp công tước. [tolstoy-hadji-murad:3.10] — Xin lỗi các vị, — Vorontsov nói, nói tiếng Nga với giọng Anh. — Marie, em ngồi thay anh nhé. [tolstoy-hadji-murad:3.11] — Các vị đồng ý chứ? — công tước phu nhân hỏi, nhanh nhẹn và nhẹ nhàng đứng dậy với toàn bộ chiều cao của mình, váy lụa sột soạt, mỉm cười nụ cười rạng rỡ của người đàn bà hạnh phúc. [tolstoy-hadji-murad:3.12] — Tôi lúc nào cũng đồng ý hết, — viên phụ tá nói, rất hài lòng vì giờ đây đối thủ của anh là công tước phu nhân, người hoàn toàn không biết chơi. Còn Poltoratsky chỉ dang hai tay ra, mỉm cười. [tolstoy-hadji-murad:3.13] Ván rubber sắp xong thì công tước trở lại phòng khách. Ông đến với vẻ đặc biệt vui và phấn chấn. [tolstoy-hadji-murad:3.14] — Các vị biết tôi sẽ đề nghị gì không? [tolstoy-hadji-murad:3.15] — Gì thế? [tolstoy-hadji-murad:3.16] — Chúng ta uống sâm banh nhé. [tolstoy-hadji-murad:3.17] — Việc ấy thì tôi lúc nào cũng sẵn sàng, — Poltoratsky nói. [tolstoy-hadji-murad:3.18] — Ồ, thế thì dễ chịu lắm, — viên phụ tá nói. [tolstoy-hadji-murad:3.19] — Vasily! mang lên đi, — công tước nói. [tolstoy-hadji-murad:3.20] — Họ gọi anh làm gì thế? — Marya Vasilyevna hỏi. [tolstoy-hadji-murad:3.21] — Có sĩ quan trực và một người nữa. [tolstoy-hadji-murad:3.22] — Ai? Chuyện gì? — Marya Vasilyevna vội hỏi. [tolstoy-hadji-murad:3.23] — Anh không thể nói, — Vorontsov nhún vai nói. [tolstoy-hadji-murad:3.24] — Anh không thể nói, — Marya Vasilyevna lặp lại. — Chuyện này rồi ta sẽ xem. [tolstoy-hadji-murad:3.25] Sâm banh được mang đến. Các vị khách uống mỗi người một ly, rồi kết thúc ván bài, thanh toán xong, bắt đầu chào từ biệt. [tolstoy-hadji-murad:3.26] — Đại đội của anh ngày mai được phân đi rừng phải không? — công tước hỏi Poltoratsky. [tolstoy-hadji-murad:3.27] — Của tôi. Có chuyện gì thế? [tolstoy-hadji-murad:3.28] — Thế thì mai chúng ta sẽ gặp nhau, — công tước nói, mỉm cười nhẹ. [tolstoy-hadji-murad:3.29] — Rất vui, — Poltoratsky nói, không hiểu rõ điều Vorontsov nói với mình, và chỉ bận tâm làm sao lát nữa sẽ được bắt bàn tay lớn trắng của Marya Vasilyevna. [tolstoy-hadji-murad:3.30] Marya Vasilyevna, như mọi khi, không chỉ bắt chặt mà còn lắc mạnh tay Poltoratsky. Và nhắc anh thêm một lần nữa về lỗi của anh khi đi quân rô, bà mỉm cười với anh, một nụ cười, như Poltoratsky thấy, đáng yêu, âu yếm và đầy ngụ ý. [tolstoy-hadji-murad:3.31] ———————— [tolstoy-hadji-murad:3.32] Poltoratsky đi về nhà trong tâm trạng hân hoan mà chỉ những người như anh, lớn lên và được nuôi dạy trong giới thượng lưu, mới hiểu được, khi sau nhiều tháng sống đời quân ngũ cô độc, lại gặp một người đàn bà thuộc giới cũ của mình. Lại còn là một người đàn bà như công tước phu nhân Vorontsov. [tolstoy-hadji-murad:3.33] Đến ngôi nhà nhỏ nơi anh ở cùng đồng đội, anh đẩy cánh cửa ra vào, nhưng cửa đã khóa. Anh gõ. Cửa không mở. Anh bực mình, rồi dùng chân và kiếm shashka đập thùm thụp vào cánh cửa khóa. Sau cánh cửa vang lên tiếng bước chân, và Vavilo, người hầu nông nô của Poltoratsky, mở chốt móc. [tolstoy-hadji-murad:3.34] — Cớ gì mà dám khóa cửa?! Đồ ngu! [tolstoy-hadji-murad:3.35] — Ơ, sao lại được, Alexei Vladimir... [tolstoy-hadji-murad:3.36] — Lại say rồi! Để tao cho mày biết sao lại được... — Poltoratsky định đánh Vavilo, nhưng đổi ý. [tolstoy-hadji-murad:3.37] — Thôi, mặc xác mày. Thắp nến lên. [tolstoy-hadji-murad:3.38] — Ngay phút này ạ. [tolstoy-hadji-murad:3.39] Vavilo quả thật đã ngà ngà, và sở dĩ uống là vì anh đi dự tiệc mừng tên thánh của viên thượng sĩ quản lương. Về đến nhà, anh ngẫm nghĩ về cuộc đời mình so với cuộc đời Ivan Makeich, viên thượng sĩ quản lương. Ivan Makeich có thu nhập, có vợ, và hy vọng một năm nữa sẽ giải ngũ. Còn Vavilo từ nhỏ đã bị đem lên nhà trên, tức là vào hầu hạ các ông chủ, và giờ đã hơn bốn mươi tuổi mà chưa lấy vợ, sống cuộc đời hành quân bên cạnh ông chủ bừa bãi của mình. Ông chủ tốt, ít đánh, nhưng thế thì có ra gì là cuộc sống! “Hứa cho giấy tự do khi nào từ Kavkaz về. Nhưng cầm giấy tự do thì biết đi đâu. Cuộc sống chó má!” — Vavilo nghĩ. Và anh buồn ngủ đến nỗi, sợ có ai vào lấy mất thứ gì, anh cài chốt móc lại rồi ngủ thiếp đi. [tolstoy-hadji-murad:3.40] Poltoratsky bước vào căn phòng nơi anh ngủ cùng đồng đội Tikhonov. [tolstoy-hadji-murad:3.41] — Sao, thua rồi à? — Tikhonov tỉnh giấc nói. [tolstoy-hadji-murad:3.42] — Không đâu, thắng mười bảy rúp, lại còn khui một chai Clicquot. [tolstoy-hadji-murad:3.43] — Và cậu nhìn Marya Vasilyevna? [tolstoy-hadji-murad:3.44] — Và tớ nhìn Marya Vasilyevna, — Poltoratsky lặp lại. [tolstoy-hadji-murad:3.45] — Sắp phải dậy rồi, — Tikhonov nói, — mà sáu giờ phải xuất quân. [tolstoy-hadji-murad:3.46] — Vavilo, — Poltoratsky gọi. — Nhớ đánh thức tao cho đàng hoàng vào năm giờ sáng mai. [tolstoy-hadji-murad:3.47] — Đánh thức sao nổi, khi ngài cứ đánh người. [tolstoy-hadji-murad:3.48] — Tao bảo là phải đánh thức. Nghe rõ chưa? [tolstoy-hadji-murad:3.49] — Dạ nghe. [tolstoy-hadji-murad:3.50] Vavilo đi ra, mang theo ủng và quần áo. [tolstoy-hadji-murad:3.51] Còn Poltoratsky nằm xuống giường, mỉm cười châm một điếu thuốc và tắt nến. Trong bóng tối, anh thấy trước mặt khuôn mặt đang mỉm cười của Marya Vasilyevna. [tolstoy-hadji-murad:3.52] ———————— [tolstoy-hadji-murad:3.53] Nhà Vorontsov cũng không ngủ ngay. Khi khách ra về, Marya Vasilyevna đến bên chồng, dừng trước mặt ông, nghiêm giọng nói: [tolstoy-hadji-murad:3.54] — Eh bieu, vous allez me dire ce que c’est? [tolstoy-hadji-murad:3.55] — Mais, ma chère... [tolstoy-hadji-murad:3.56] — Pas de “ma chère”! C’est un émissaire, n’est-ce pas? [tolstoy-hadji-murad:3.57] — Quand même je ne puis pas vous le dire . [tolstoy-hadji-murad:3.58] — Vous ne pouvez pas? Alors c’est moi qui vais vous le dire! [tolstoy-hadji-murad:3.59] — Vous? [tolstoy-hadji-murad:3.60] — Hadji Murat? phải không? — công tước phu nhân nói, bà đã nghe về cuộc đàm phán với Hadji Murat mấy ngày nay và đoán rằng chồng bà vừa tiếp chính Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:3.61] Vorontsov không thể chối, nhưng làm vợ thất vọng ở chỗ đó không phải chính Hadji Murat, mà chỉ là một tên do thám, báo rằng ngày mai Hadji Murat sẽ đến gặp ông ở nơi đã định cho việc chặt rừng. [tolstoy-hadji-murad:3.62] Giữa cuộc sống đơn điệu trong pháo đài, đôi vợ chồng trẻ Vorontsov — cả chồng lẫn vợ — rất vui mừng trước sự kiện này. Nói với nhau xem tin này sẽ làm cha ông vui thế nào, hai vợ chồng đi ngủ khi đã quá hai giờ sáng. [tolstoy-hadji-murad:4.1] IV [tolstoy-hadji-murad:4.2] Giữa đêm, cánh cửa gian khách kẽo kẹt, và Hadji Murat lập tức ngồi dậy, nắm lấy khẩu súng ngắn. Sado bước vào phòng, chân đạp nhẹ trên nền đất. [tolstoy-hadji-murad:4.3] — Có việc gì? — Hadji Murat hỏi tỉnh táo, như thể chưa bao giờ ngủ. [tolstoy-hadji-murad:4.4] — Phải nghĩ kỹ, — Sado nói, ngồi chồm hổm trước mặt Hadji Murat. — Có người đàn bà trên mái nhà thấy ngài cưỡi ngựa vào, — ông nói, — và kể với chồng, giờ thì cả aul đã biết. Vừa rồi bà hàng xóm chạy sang chỗ vợ tôi, nói rằng các già làng đã họp ở nhà thờ Hồi giáo và muốn chặn ngài lại. [tolstoy-hadji-murad:4.5] — Phải đi thôi — Hadji Murat nói. [tolstoy-hadji-murad:4.6] — Ngựa sẵn sàng rồi — Sado nói, rồi nhanh chóng bước ra khỏi sakla. [tolstoy-hadji-murad:4.7] — Eldar — Hadji Murat thì thầm, và Eldar, nghe thấy tên mình, nhất là nghe thấy giọng của murshid, liền bật dậy trên đôi chân khỏe, chỉnh lại mũ papakha. Hadji Murat đeo vũ khí lên áo burka. Eldar cũng làm như vậy. Cả hai lặng lẽ ra khỏi sakla, ra dưới mái hiên. Cậu bé mắt đen dắt ngựa đến. Nghe tiếng vó gõ trên con đường đất nện của con phố, một cái đầu thò ra từ cửa sakla bên cạnh, và một người nào đó, guốc gỗ lộp cộp, chạy lên dốc về phía nhà thờ Hồi giáo. [tolstoy-hadji-murad:4.8] Không có trăng, nhưng sao sáng rực trên nền trời đen, và trong bóng tối hiện ra đường nét những mái sakla, và nổi hơn cả là nhà thờ Hồi giáo cùng ngọn tháp ở phần trên của aul. Từ phía nhà thờ vọng lại tiếng người ồn ào. [tolstoy-hadji-murad:4.9] Hadji Murat vội cầm khẩu súng, xỏ chân vào chiếc bàn đạp hẹp, rồi không một tiếng động, không ai kịp nhận ra, ông nhẹ nhàng vắt mình lên và ngồi xuống chiếc yên cao. [tolstoy-hadji-murad:4.10] — Xin Thượng đế đền đáp các vị! — ông nói, quay về phía chủ nhà, chân phải tìm chiếc bàn đạp kia bằng một động tác đã thành quen, và khẽ chạm roi vào cậu bé đang giữ ngựa, ra hiệu cho nó tránh sang bên. Cậu bé tránh ra, và con ngựa, như tự biết phải làm gì, bước những bước khoan khoái rời con hẻm ra đường chính. Eldar đi sau; Sado, mặc áo lông, vung tay lia lịa, gần như chạy theo họ, lúc băng sang bên này, lúc băng sang bên kia con phố hẹp. Ở lối ra, ngang qua đường, hiện ra một bóng người đang di động, rồi một cái nữa. [tolstoy-hadji-murad:4.11] — Đứng lại! Ai đi đấy? Dừng lại! — một giọng quát lên, và mấy người chắn ngang đường. [tolstoy-hadji-murad:4.12] Thay vì dừng lại, Hadji Murat rút khẩu súng lục ở thắt lưng ra, thúc ngựa nhanh hơn, và phóng thẳng vào đám người chặn đường. Những người đứng giữa đường dạt ra, và Hadji Murat, không ngoảnh lại, cho ngựa chạy nước kiệu hai chân cùng bên, phóng xuống dốc. Eldar phi nước kiệu lớn theo sau. Phía sau họ nổ hai phát súng, hai viên đạn rít qua, không trúng ông cũng không trúng Eldar. Hadji Murat vẫn tiếp tục đi với nhịp ấy. Đi được chừng ba trăm bước, ông dừng con ngựa đang hơi thở dốc và lắng tai nghe. Phía trước, bên dưới, nước chảy xiết ào ào. Phía sau, nghe thấy tiếng gà trống gáy gọi nhau trong aul. Rồi từ sau những âm thanh ấy vọng tới tiếng vó ngựa và tiếng người nói chuyện đang đến gần, ở phía sau Hadji Murat. Hadji Murat thúc ngựa và đi tiếp với nhịp đều như trước. [tolstoy-hadji-murad:4.13] Những người đuổi theo phi nhanh và chẳng mấy chốc đã bắt kịp Hadji Murat. Họ có chừng hai mươi kỵ sĩ. Đó là dân trong aul, họ quyết định giữ Hadji Murat lại, hoặc ít nhất, để thoát tội trước mặt Shamil, làm ra vẻ muốn giữ ông lại. Khi họ đến gần đến mức nhìn thấy được trong bóng tối, Hadji Murat dừng lại, buông dây cương, và bằng động tác quen thuộc của tay trái, mở bao khẩu súng trường, tay phải rút khẩu súng ra. Eldar cũng làm như vậy. [tolstoy-hadji-murad:4.14] — Các người muốn gì? — Hadji Murat quát. — Muốn bắt à? Thì bắt đi! — Và ông giơ súng lên. Dân aul đứng khựng lại. [tolstoy-hadji-murad:4.15] Hadji Murat, súng cầm trong tay, bắt đầu xuống một cái trũng. Đám kỵ sĩ, không tiến lại gần, đi theo ông. Khi Hadji Murat sang được bờ bên kia của cái trũng, những kỵ sĩ đi sau gọi với lên bảo ông hãy nghe điều họ muốn nói. Đáp lại, Hadji Murat bắn một phát súng trường và cho ngựa phóng nước đại. Khi ông dừng ngựa, đã không còn nghe tiếng đuổi theo; cũng không còn nghe tiếng gà gáy, mà chỉ nghe rõ hơn tiếng nước róc rách trong rừng, và thỉnh thoảng tiếng cú rúc than. Bức tường đen của khu rừng đã ở rất gần. Đó chính là khu rừng nơi các murid của ông đang đợi. Đến gần rừng, Hadji Murat dừng lại, hít đầy một lồng ngực không khí, huýt sáo, rồi im, lắng nghe. Một phút sau, từ trong rừng vọng ra một tiếng huýt đáp lại. Hadji Murat rẽ khỏi đường và đi vào rừng. Đi được chừng trăm bước, Hadji Murat nhìn qua các thân cây thấy một đống lửa, những bóng người ngồi bên lửa, và một con ngựa bị cùm chân, đã đóng yên, được ánh lửa soi sáng một nửa. [tolstoy-hadji-murad:4.16] Một trong những người ngồi bên đống lửa nhanh chóng đứng dậy, đi tới chỗ Hadji Murat, nắm lấy dây cương và bàn đạp. Đó là Khanefi, người Avaria, anh em kết nghĩa của Hadji Murat, người coi sóc việc nhà của ông. [tolstoy-hadji-murad:4.17] — Dập lửa đi — Hadji Murat nói, xuống ngựa. Mọi người bắt đầu cời tung đống lửa và giẫm lên những cành đang cháy. [tolstoy-hadji-murad:4.18] — Bata đã đến đây chưa? — Hadji Murat hỏi, bước tới chỗ tấm áo burka trải sẵn. [tolstoy-hadji-murad:4.19] — Đến rồi, đi lâu rồi, cùng với Khan Mahoma. [tolstoy-hadji-murad:4.20] — Họ đi đường nào? [tolstoy-hadji-murad:4.21] — Đường này — Khanefi đáp, chỉ về phía đối diện với con đường Hadji Murat đã đi tới. [tolstoy-hadji-murad:4.22] — Được — Hadji Murat nói, rồi tháo súng trường xuống, bắt đầu nạp đạn. — Phải cẩn thận, người ta đuổi theo tôi — ông nói, quay về phía người đang dập lửa. [tolstoy-hadji-murad:4.23] Đó là Gamzalo, người Chechnya. Gamzalo đến chỗ tấm burka, cầm khẩu súng trường đang nằm trong bao trên đó, lặng lẽ đi ra mép bãi trống, nơi Hadji Murat vừa từ đó đi ra. Eldar xuống ngựa, dắt con ngựa của Hadji Murat, kéo cao đầu cả hai con rồi buộc vào các thân cây, rồi cũng như Gamzalo, súng đeo sau vai, đứng ra mép bên kia của bãi trống. Đống lửa đã tắt, khu rừng không còn đen như trước, và trên trời, tuy yếu ớt, những vì sao vẫn sáng. [tolstoy-hadji-murad:4.24] Nhìn các vì sao, nhìn chòm Sao Mão đã lên đến nửa bầu trời, Hadji Murat tính ra rằng đã quá nửa đêm từ lâu và đã quá giờ đọc kinh đêm từ lâu. Ông bảo Khanefi đưa chiếc bình kumgan, thứ lúc nào cũng mang theo trong túi yên, rồi khoác áo burka, đi ra chỗ có nước. [tolstoy-hadji-murad:4.25] Cởi giày, rửa tịnh xong, Hadji Murat đứng chân trần trên tấm burka, rồi ngồi xuống trên gót chân, và trước tiên lấy ngón tay bịt tai, nhắm mắt, quay về phía đông đọc những bài kinh quen thuộc. [tolstoy-hadji-murad:4.26] Đọc kinh xong, ông quay về chỗ của mình, nơi để những túi yên, ngồi xuống trên tấm burka, chống hai khuỷu tay lên gối, cúi đầu, chìm vào suy nghĩ. [tolstoy-hadji-murad:4.27] Hadji Murat luôn tin vào vận may của mình. Mỗi khi toan tính việc gì, ông đã chắc chắn từ trước là sẽ thành, và mọi việc quả đều thành. Suốt cuộc đời binh nghiệp sôi nổi của ông, trừ vài ngoại lệ hiếm hoi, vẫn là như thế. Ông hy vọng lần này cũng vậy. Ông hình dung mình dẫn đạo quân do Vorontsov giao cho đánh vào Shamil, bắt sống hắn và trả thù hắn; rồi sa hoàng Nga ban thưởng cho ông, và ông lại cai quản không chỉ Avaria mà cả Chechnya, nơi sẽ quy phục ông. Mải với những ý nghĩ ấy, ông ngủ thiếp đi lúc nào không hay. [tolstoy-hadji-murad:4.28] Ông mơ thấy mình cùng các chàng trai của mình, vừa hát vừa hô “Hadji Murat đến đây”, xông vào Shamil, bắt hắn cùng các bà vợ của hắn, và nghe thấy các bà vợ khóc than nức nở. Ông tỉnh dậy. Bài hát “La illaha”, những tiếng hô “Hadji Murat đến đây” và tiếng khóc của các bà vợ Shamil — đó là tiếng hú, tiếng rên và tiếng cười rống của bầy chó rừng đã đánh thức ông. Hadji Murat ngẩng đầu, nhìn bầu trời phía đông đã sáng dần qua các thân cây, và hỏi một murid ngồi cách đó chút ít về Khan Mahoma. Biết Khan Mahoma chưa về, Hadji Murat lại cúi đầu và lập tức thiếp đi. [tolstoy-hadji-murad:4.29] Giọng vui vẻ của Khan Mahoma, trở về cùng Bata từ chuyến đi sứ, đã đánh thức ông. Khan Mahoma lập tức ngồi sát bên Hadji Murat và kể rằng lính đã gặp họ thế nào và dẫn họ đến tận chỗ công tước ra sao, anh đã nói chuyện với chính công tước thế nào, công tước đã vui mừng ra sao và hứa sáng nay sẽ đón họ ở chỗ người Nga đốn rừng, bên kia sông Michik, trên bãi Shali. Bata cắt ngang lời bạn đồng hành, chen thêm những chi tiết của mình. [tolstoy-hadji-murad:4.30] Hadji Murat hỏi tỉ mỉ xem chính xác Vorontsov đã đáp bằng những lời nào trước đề nghị của Hadji Murat sang phía người Nga. Cả Khan Mahoma lẫn Bata đều đồng thanh nói rằng công tước hứa đón Hadji Murat như một vị khách và sẽ làm cho ông được yên ổn. Hadji Murat hỏi thêm về đường đi, và khi Khan Mahoma quả quyết rằng mình biết rõ đường và sẽ dẫn thẳng đến đó, Hadji Murat lấy tiền ra đưa cho Bata ba rúp đã hứa; còn những người của mình thì ông bảo lấy từ túi yên ra bộ vũ khí khảm vàng và chiếc mũ papakha quấn khăn, còn các murid phải chải chuốt, để sang với người Nga trong dáng vẻ tươm tất. Trong lúc họ lau chùi vũ khí, yên cương, dây cương và ngựa, các vì sao đã mờ đi, trời sáng hẳn, và làn gió trước bình minh bắt đầu thổi. [tolstoy-hadji-murad:5.1] V [tolstoy-hadji-murad:5.2] Giữa các sĩ quan đang diễn ra một cuộc trò chuyện sôi nổi về tin mới nhất, cái chết của tướng Sleptsov. Trong cái chết ấy không ai thấy khoảnh khắc quan trọng nhất của cuộc đời — sự kết thúc của nó và sự trở về với nguồn cội mà nó đã từ đó đến — mà chỉ thấy khí phách của một sĩ quan dũng mãnh đã vung kiếm shashka xông vào người miền núi và chém họ trong cơn liều lĩnh. [tolstoy-hadji-murad:5.3] Mặc dù tất cả mọi người, nhất là những sĩ quan đã từng ra trận, đều biết và có thể biết rằng trong chiến tranh ở Kavkaz hồi ấy, cũng như ở bất cứ đâu và bất cứ lúc nào, chẳng bao giờ có cái cảnh giáp lá cà chém nhau bằng kiếm mà người ta vẫn luôn hình dung và mô tả (còn nếu có giáp lá cà bằng kiếm và lưỡi lê, thì cũng chỉ chém và đâm những kẻ đang bỏ chạy), thì các sĩ quan vẫn công nhận điều hư cấu về trận giáp lá cà ấy, và nó mang lại cho họ cái vẻ kiêu hãnh điềm tĩnh và sự vui vẻ khi họ ngồi trên những chiếc trống, kẻ thì dáng điệu oai phong, kẻ thì ngược lại, hết sức khiêm tốn, hút thuốc, uống rượu và đùa cợt, chẳng bận tâm đến cái chết, thứ cũng như đã đến với Sleptsov, có thể đến với bất kỳ ai trong họ vào bất cứ phút nào. Và quả thật, như để xác nhận sự chờ đợi của họ, giữa cuộc trò chuyện, bên trái đường vang lên tiếng súng trường nghe phấn chấn, đẹp đẽ, nổ chát chúa, và viên đạn nhỏ, vui vẻ rít lên, bay đâu đó trong làn không khí mù sương rồi chát vào một thân cây. Vài tiếng nổ nặng nề, vang rền của súng lính đáp lại phát súng của địch. [tolstoy-hadji-murad:5.4] — Ê! — Poltoratsky kêu lên bằng giọng vui vẻ — đó là ở chuỗi tiền tiêu rồi! Nào, anh bạn Kostya — anh quay sang Frese — vận may của cậu đấy. Về đại đội đi. Chúng ta sắp bày ra một trận đánh thú vị lắm! Còn dựng cả một màn diễn nữa. [tolstoy-hadji-murad:5.5] Viên nam tước bị giáng cấp bật dậy và rảo bước đi vào vùng khói, nơi có đại đội của mình. Người ta dắt đến cho Poltoratsky con ngựa Kabarda nhỏ màu nâu sẫm của anh, anh lên ngựa, dàn đại đội thành hàng và dẫn tới chuỗi tiền tiêu theo hướng tiếng súng. Chuỗi tiền tiêu đứng ở bìa rừng trước một khe núi trơ trụi dốc xuống. Gió thổi về phía rừng, nên không chỉ dốc khe mà cả bờ bên kia cũng nhìn thấy rõ. [tolstoy-hadji-murad:5.6] Khi Poltoratsky tới chuỗi tiền tiêu, mặt trời ló ra khỏi sương mù, và ở bờ bên kia khe núi, cạnh một khu rừng thấp khác bắt đầu từ đó, cách chừng một trăm sải, thấp thoáng vài kỵ sĩ. Những người Chechnya ấy chính là những người đã đuổi theo Hadji Murat và muốn xem ông sang với người Nga. Một người trong bọn họ bắn vào chuỗi tiền tiêu. Vài lính trong chuỗi bắn đáp lại. Người Chechnya lui lại, và tiếng súng ngừng. Nhưng khi Poltoratsky kéo đại đội tới, anh ra lệnh bắn, và vừa truyền xong lệnh, dọc suốt chuỗi tiền tiêu vang lên tiếng súng nổ liên hồi, vui vẻ, phấn chấn, kèm những làn khói tỏa ra thật đẹp. Lính, thích thú vì có trò giải trí, vội vã nạp đạn và bắn hết phát này đến phát khác. Người Chechnya, rõ ràng đã nổi hứng, phóng lên phía trước, từng người một bắn mấy phát vào lính. Một trong những phát ấy làm một người lính bị thương. Người lính ấy chính là Avdeev, người đã đi chốt gác ngầm. Khi đồng đội chạy tới, anh nằm sấp, hai tay ôm vết thương ở bụng, lắc lư đều đều. [tolstoy-hadji-murad:5.7] — Tôi vừa mới nạp đạn thì nghe cái vút — người lính đứng cặp với anh nói. — Nhìn thì thấy anh ấy đã buông súng. [tolstoy-hadji-murad:5.8] Avdeev thuộc đại đội của Poltoratsky. Thấy một tốp lính tụ lại, Poltoratsky tiến ngựa tới chỗ họ. [tolstoy-hadji-murad:5.9] — Sao, anh bạn, trúng rồi à? — anh nói. — Trúng chỗ nào? Avdeev không đáp. [tolstoy-hadji-murad:5.10] — Vừa mới nạp đạn thôi, thưa ngài — người lính đứng cặp với Avdeev nói — thì nghe cái vút, nhìn thì thấy anh ấy đã buông súng. [tolstoy-hadji-murad:5.11] — Chà chà — Poltoratsky chặc lưỡi. — Thế nào, đau không, Avdeev? [tolstoy-hadji-murad:5.12] — Không đau, nhưng không cho tôi đi được. Xin ngài cho chút rượu, thưa ngài. [tolstoy-hadji-murad:5.13] Rượu vodka, tức là cồn mà lính ở Kavkaz vẫn uống, tìm được, và Panov, cau mày nghiêm nghị, đưa cho Avdeev cái nắp bình đầy cồn. Avdeev bắt đầu uống, nhưng lập tức đưa tay gạt nắp ra. [tolstoy-hadji-murad:5.14] — Hồn không nhận — anh nói. — Anh uống đi. [tolstoy-hadji-murad:5.15] Panov uống nốt chỗ cồn. Avdeev lại cố ngồi dậy và lại ngồi xuống. Họ trải áo khoác lính ra và đặt Avdeev lên đó. [tolstoy-hadji-murad:5.16] — Thưa ngài, đại tá tới — thượng sĩ nói với Poltoratsky. [tolstoy-hadji-murad:5.17] — Được, anh lo liệu đi — Poltoratsky nói, vung roi và phi nước kiệu lớn ra đón Vorontsov. [tolstoy-hadji-murad:5.18] Vorontsov cưỡi con ngựa đực màu hung, giống Anh thuần chủng, có sĩ quan phụ tá trung đoàn, một người Cô-dắc và một người Chechnya phiên dịch đi theo. [tolstoy-hadji-murad:5.19] — Ở chỗ các anh có chuyện gì vậy? — ông hỏi Poltoratsky. [tolstoy-hadji-murad:5.20] — Vâng, có một tốp kéo ra, tấn công chuỗi tiền tiêu — Poltoratsky đáp. [tolstoy-hadji-murad:5.21] — Thôi nào, rồi cũng chính các anh bày ra cả thôi. [tolstoy-hadji-murad:5.22] — Không phải tôi, thưa công tước — Poltoratsky mỉm cười nói — chính họ xông tới. [tolstoy-hadji-murad:5.23] — Tôi nghe nói có một người lính bị thương? [tolstoy-hadji-murad:5.24] — Vâng, rất tiếc. Một người lính tốt. [tolstoy-hadji-murad:5.25] — Nặng không? [tolstoy-hadji-murad:5.26] — Hình như nặng, bị vào bụng. [tolstoy-hadji-murad:5.27] — Còn anh có biết tôi đi đâu không? — Vorontsov hỏi. [tolstoy-hadji-murad:5.28] — Không biết. [tolstoy-hadji-murad:5.29] — Chẳng lẽ anh không đoán ra? [tolstoy-hadji-murad:5.30] — Không. [tolstoy-hadji-murad:5.31] — Hadji Murat đã sang phía ta, lát nữa sẽ gặp chúng ta. [tolstoy-hadji-murad:5.32] — Không thể có chuyện đó! [tolstoy-hadji-murad:5.33] — Hôm qua có người do thám của ông ta đến — Vorontsov nói, khó nén nổi nụ cười vui sướng. — Giờ này chắc ông ta đang đợi tôi ở bãi Shali; vậy anh rải xạ thủ ra tới tận bãi, rồi đến chỗ tôi. [tolstoy-hadji-murad:5.34] — Rõ — Poltoratsky nói, đưa tay lên mũ papakha, và đi về đại đội của mình. Chính anh dẫn chuỗi tiền tiêu sang bên phải, còn bên trái thì anh bảo thượng sĩ làm. Trong lúc đó bốn người lính khiêng người bị thương về pháo đài. [tolstoy-hadji-murad:5.35] Poltoratsky đã quay lại chỗ Vorontsov thì thấy phía sau có mấy kỵ sĩ đuổi theo. Poltoratsky dừng lại và đợi họ. [tolstoy-hadji-murad:5.36] Đi đầu tất cả, trên con ngựa bờm trắng, mặc áo cherkeska trắng, mũ papakha quấn khăn, mang vũ khí nạm vàng, là một người dáng vẻ oai nghiêm. Người ấy là Hadji Murat. Ông phi ngựa tới chỗ Poltoratsky và nói với anh điều gì đó bằng tiếng Tatar. Poltoratsky nhướng mày, dang hai tay ra tỏ ý không hiểu, và mỉm cười. Hadji Murat đáp lại bằng một nụ cười, và nụ cười ấy khiến Poltoratsky sửng sốt vì vẻ hiền lành trẻ thơ. Poltoratsky không hề ngờ lại thấy người miền núi đáng sợ này như thế. Anh chờ một người âm u, khô khan, xa lạ, mà trước mặt anh lại là một con người hết sức giản dị, cười một nụ cười tốt bụng đến mức ông trông không phải là người lạ mà như một người bạn đã quen từ lâu. Chỉ có một điều ở ông là khác thường: đôi mắt đặt rộng, nhìn vào mắt người khác một cách chăm chú, sắc sảo và bình thản. [tolstoy-hadji-murad:5.37] Đoàn tùy tùng của Hadji Murat gồm bốn người. Trong số đó có Khan Mahoma, người đêm nay đã đến chỗ Vorontsov. Đó là một người mặt tròn, má hồng, mắt đen sáng, không có mí, rạng rỡ vẻ yêu đời. Lại có một người thấp mà vạm vỡ, rậm lông, lông mày nối liền nhau. Đó là Khanefi, người Tavlin, phụ trách toàn bộ tài sản của Hadji Murat. Khanefi dắt theo một con ngựa thay, hai túi yên căng đầy. Nổi bật hơn cả trong đoàn là hai người: một người trẻ, eo thon như đàn bà mà vai rộng, râu vàng nâu mới nhú, đẹp trai, mắt như mắt cừu — đó là Eldar, và người kia, chột một mắt, không lông mày, không lông mi, râu hung cắt ngắn, một vết sẹo chạy ngang mũi và mặt — người Chechnya Gamzalo. [tolstoy-hadji-murad:5.38] Poltoratsky chỉ cho Hadji Murat thấy Vorontsov vừa hiện ra trên đường. Hadji Murat đi tới chỗ ông và, đến sát nơi, đặt tay phải lên ngực, nói điều gì đó bằng tiếng Tatar rồi dừng lại. Người Chechnya phiên dịch dịch lại: [tolstoy-hadji-murad:5.39] — Ông ấy nói: xin phó mặc cho ý chí của sa hoàng Nga, muốn phục vụ người. Ông ấy nói đã muốn từ lâu. Shamil không cho. [tolstoy-hadji-murad:5.40] Nghe phiên dịch xong, Vorontsov chìa bàn tay đeo găng da lộn cho Hadji Murat. Hadji Murat nhìn bàn tay ấy, chần chừ một giây, rồi nắm chặt lấy và nói thêm điều gì đó, nhìn lúc người phiên dịch, lúc Vorontsov. [tolstoy-hadji-murad:5.41] — Ông ấy nói: không muốn sang phía ai cả, chỉ sang với ngài thôi, vì ngài là con trai của sardar. Ông ấy rất kính trọng ngài. [tolstoy-hadji-murad:5.42] Vorontsov gật đầu tỏ ý cảm ơn. Hadji Murat lại nói thêm điều gì đó, chỉ vào đoàn tùy tùng của mình. [tolstoy-hadji-murad:5.43] — Ông ấy nói những người này, các murid của ông ấy, cũng sẽ phục vụ người Nga như ông ấy. [tolstoy-hadji-murad:5.44] Vorontsov ngoảnh lại nhìn họ, cũng gật đầu chào họ. [tolstoy-hadji-murad:5.45] Khan Mahoma vui vẻ, mắt đen không có mí, cũng gật đầu, nói với Vorontsov điều gì đó chắc là buồn cười, vì người Avaria nhiều lông kia nhe hàm răng trắng ngời cười. Còn Gamzalo tóc hung chỉ thoáng liếc con mắt đỏ độc nhất về phía Vorontsov rồi lại chăm chăm nhìn đôi tai ngựa của mình. [tolstoy-hadji-murad:5.46] Khi Vorontsov và Hadji Murat, có đoàn tùy tùng đi theo, quay về pháo đài, những người lính vừa được rút khỏi chuỗi tiền tiêu, tụ lại thành từng nhóm, bình phẩm: [tolstoy-hadji-murad:5.47] — Đã hại bao nhiêu mạng người, đồ khốn, giờ chắc người ta sẽ chiều chuộng nó lắm — một người nói. [tolstoy-hadji-murad:5.48] — Còn gì nữa. Nó từng là chỉ huy số một của Shmel. Giờ thì, chắc là... [tolstoy-hadji-murad:5.49] — Mà là một chàng trai cừ, chẳng còn gì để nói, một jigit. [tolstoy-hadji-murad:5.50] — Còn thằng tóc hung, thằng tóc hung ấy — nó liếc xéo như thú dữ. [tolstoy-hadji-murad:5.51] — Chà, chắc là đồ chó dữ. [tolstoy-hadji-murad:5.52] Mọi người đều đặc biệt để ý thằng tóc hung. [tolstoy-hadji-murad:5.53] Ở chỗ đang đốn rừng, những người lính ở gần đường chạy ra xem. Một sĩ quan quát họ, nhưng Vorontsov ngăn lại. [tolstoy-hadji-murad:5.54] — Cứ để họ nhìn người quen cũ của họ. Anh có biết đó là ai không? — Vorontsov hỏi người lính đứng gần nhất, nói chậm rãi từng chữ với giọng Anh của mình. [tolstoy-hadji-murad:5.55] — Dạ không, thưa công tước. [tolstoy-hadji-murad:5.56] — Hadji Murat, anh nghe nói chưa? [tolstoy-hadji-murad:5.57] — Sao lại chưa nghe, thưa công tước, đã đánh nó nhiều lần. [tolstoy-hadji-murad:5.58] — Thì cũng bị nó đánh lại. [tolstoy-hadji-murad:5.59] — Đúng vậy, thưa công tước — người lính đáp, mừng vì được nói chuyện với bề trên. [tolstoy-hadji-murad:5.60] Hadji Murat hiểu người ta đang nói về mình, và nụ cười vui vẻ sáng lên trong mắt ông. Vorontsov trở về pháo đài trong tâm trạng hết sức vui vẻ. [tolstoy-hadji-murad:6.1] VI [tolstoy-hadji-murad:6.2] Về đến nhà, Vorontsov giao các murid của Hadji Murat cho phụ tá trung đoàn, còn chính ông dẫn Hadji Murat vào nhà mình. [tolstoy-hadji-murad:6.3] Bà công tước Marya Vasilyevna, ăn mặc diện, tươi cười, cùng con trai, một cậu bé sáu tuổi xinh xắn tóc xoăn, đón Hadji Murat trong phòng khách, và Hadji Murat, đặt hai tay lên ngực, nói khá trang trọng qua người phiên dịch cùng vào với ông rằng ông tự coi mình là kunak của công tước, vì công tước đã đón ông vào nhà, và cả gia đình của kunak cũng thiêng liêng với kunak như chính kunak vậy. Cả diện mạo lẫn cách cư xử của Hadji Murat đều làm Marya Vasilyevna có cảm tình. Việc ông bừng lên, đỏ mặt khi bà chìa bàn tay trắng, to của mình ra lại càng khiến bà thiên về ông hơn. Bà mời ông ngồi và, hỏi ông có uống cà phê không, rồi sai mang ra. Tuy nhiên, khi cà phê được mang ra, Hadji Murat từ chối. Ông hiểu được chút ít tiếng Nga nhưng không nói được, và khi không hiểu, ông mỉm cười, và nụ cười của ông làm Marya Vasilyevna thích cũng như đã làm Poltoratsky thích. Còn cậu con trai tóc xoăn, mắt lanh của Marya Vasilyevna, mà mẹ cậu gọi là Bulka, đứng cạnh mẹ, không rời mắt khỏi Hadji Murat, người mà cậu đã nghe nói là một chiến binh phi thường. [tolstoy-hadji-murad:6.4] Để Hadji Murat lại với vợ, Vorontsov đi tới văn phòng để ra chỉ thị báo cấp trên việc Hadji Murat sang phía người Nga. Viết xong báo cáo gửi người chỉ huy cánh trái, tướng Kozlovsky, ở Grozny, và một bức thư gửi cha, Vorontsov vội về nhà, sợ vợ phật ý vì đã đẩy cho bà một người lạ, đáng sợ, mà phải ứng xử sao cho vừa không xúc phạm vừa không quá niềm nở. Nhưng nỗi sợ của ông là thừa. Hadji Murat đang ngồi trên ghế bành, để Bulka, con riêng của vợ Vorontsov, ngồi trên đầu gối, nghiêng đầu chăm chú nghe người phiên dịch truyền lại lời Marya Vasilyevna đang cười nói. Marya Vasilyevna nói với ông rằng nếu ông cứ cho kunak bất cứ món đồ nào của mình mà kunak khen, thì chẳng bao lâu ông sẽ phải đi như Adam... [tolstoy-hadji-murad:6.5] Khi công tước bước vào, Hadji Murat nhấc Bulka, đứa bé ngỡ ngàng và phật ý, khỏi đầu gối, rồi đứng dậy, lập tức đổi nét mặt từ đùa cợt sang nghiêm trang. Ông chỉ ngồi xuống khi Vorontsov ngồi. Tiếp tục câu chuyện, ông đáp lại lời Marya Vasilyevna rằng luật của họ là thế: cái gì kunak ưng thì phải tặng kunak. [tolstoy-hadji-murad:6.6] — Con trai bà — kunak — ông nói bằng tiếng Nga, vuốt mái tóc xoăn của Bulka, đứa bé lại trèo lên đầu gối ông. [tolstoy-hadji-murad:6.7] — Ông ấy đáng yêu lắm, tên cướp của anh — Marya Vasilyevna nói với chồng bằng tiếng Pháp. — Bulka ngắm nghía dao găm của ông ấy, thế là ông ấy tặng luôn cho nó. [tolstoy-hadji-murad:6.8] Bulka đưa dao găm cho cha dượng xem. [tolstoy-hadji-murad:6.9] — C’est un objet de prix — Marya Vasilyevna nói. [tolstoy-hadji-murad:6.10] — Il faudra trouver l’occasion de lui faire cadeau — Vorontsov nói. [tolstoy-hadji-murad:6.11] Hadji Murat ngồi cúi mắt, vuốt mái tóc xoăn của cậu bé, và nói đi nói lại: [tolstoy-hadji-murad:6.12] — Jigit, jigit. [tolstoy-hadji-murad:6.13] — Thanh dao găm đẹp, thật đẹp — Vorontsov nói, rút ra một nửa lưỡi dao thép bulat đã mài sắc, có rãnh dọc giữa. — Cảm ơn ông. [tolstoy-hadji-murad:6.14] — Hỏi ông ta xem tôi có thể giúp gì cho ông ta — Vorontsov nói với người phiên dịch. [tolstoy-hadji-murad:6.15] Người phiên dịch chuyển lời, và Hadji Murat lập tức đáp rằng ông không cần gì cả, nhưng xin được dẫn tới một nơi để cầu nguyện. Vorontsov gọi người hầu phòng và dặn làm theo ý muốn của Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:6.16] Vừa còn lại một mình trong căn phòng dành cho ông, nét mặt Hadji Murat đổi khác: vẻ hài lòng, lúc niềm nở lúc trang trọng, biến mất, thay vào đó hiện lên vẻ lo âu. [tolstoy-hadji-murad:6.17] Cuộc tiếp đón Vorontsov dành cho ông tốt hơn nhiều so với điều ông mong đợi. Nhưng cuộc tiếp đón càng tốt, Hadji Murat càng ít tin Vorontsov và các sĩ quan của ông ta. Ông sợ tất cả: sợ bị bắt, bị xiềng, bị đày sang Siberia, hay đơn giản là bị giết, và vì thế ông luôn đề phòng. [tolstoy-hadji-murad:6.18] Eldar vừa vào, ông hỏi xem các murid được xếp chỗ nào, ngựa ở đâu, và người ta có tước vũ khí của họ không. [tolstoy-hadji-murad:6.19] Eldar báo rằng ngựa ở chuồng của công tước, mọi người được xếp trong một nhà kho, vũ khí vẫn để lại bên họ, và người phiên dịch đang đãi họ ăn và uống trà. [tolstoy-hadji-murad:6.20] Hadji Murat, ngờ vực, lắc đầu, và sau khi cởi áo, đứng lên cầu nguyện. Cầu nguyện xong, ông bảo mang cho mình thanh dao găm bạc, rồi mặc áo, thắt lưng, ngồi xếp chân lên chiếc đi-văng, chờ xem điều gì sẽ đến. [tolstoy-hadji-murad:6.21] Quá bốn giờ chiều, người ta mời ông sang dùng bữa chính với công tước. [tolstoy-hadji-murad:6.22] Trong bữa ăn, Hadji Murat không ăn gì ngoài món pilaf, mà ông xúc vào đĩa mình từ đúng chỗ Marya Vasilyevna đã xúc. [tolstoy-hadji-murad:6.23] — Ông ấy sợ chúng ta đầu độc — Marya Vasilyevna nói với chồng. — Ông ấy lấy đúng chỗ em lấy. — Và bà lập tức quay sang Hadji Murat qua người phiên dịch, hỏi bao giờ ông sẽ lại cầu nguyện. Hadji Murat giơ năm ngón tay lên và chỉ vào mặt trời. [tolstoy-hadji-murad:6.24] — Vậy là sắp rồi. [tolstoy-hadji-murad:6.25] Vorontsov rút đồng hồ Breguet ra, ấn lò xo, — đồng hồ điểm bốn giờ mười lăm. Hadji Murat rõ ràng ngạc nhiên vì tiếng chuông ấy, và xin cho nghe lần nữa và xem chiếc đồng hồ. [tolstoy-hadji-murad:6.26] — Voilà l’occasion. Donnez-lui la montre — Marya Vasilyevna nói với chồng. [tolstoy-hadji-murad:6.27] Vorontsov lập tức tặng đồng hồ cho Hadji Murat. Hadji Murat đặt tay lên ngực và nhận lấy. Ông nhiều lần ấn lò xo, lắng nghe và gật đầu tán thưởng. [tolstoy-hadji-murad:6.28] Sau bữa ăn, người ta báo với công tước có phụ tá của Meller-Zakomelsky đến. [tolstoy-hadji-murad:6.29] Phụ tá báo với công tước rằng viên tướng, biết tin Hadji Murat sang phía người Nga, rất bất bình vì không được báo việc ấy, và yêu cầu đưa Hadji Murat đến chỗ ông ngay. Vorontsov nói mệnh lệnh của viên tướng sẽ được thi hành, và, qua người phiên dịch chuyển yêu cầu của viên tướng cho Hadji Murat, ông mời Hadji Murat cùng đi đến chỗ Meller. [tolstoy-hadji-murad:6.30] Marya Vasilyevna, biết phụ tá đến vì việc gì, lập tức hiểu rằng giữa chồng bà và viên tướng có thể xảy ra chuyện khó chịu, và mặc chồng can ngăn đủ điều, bà vẫn sửa soạn cùng ông và Hadji Murat đến chỗ viên tướng. [tolstoy-hadji-murad:6.31] — Vous feriez beaucoup mieux de rester; c’est mon affaire, mais pas la vôtre. [tolstoy-hadji-murad:6.32] — Vous ne pouvez pas m’empêcher d’aller voir madame la générale. [tolstoy-hadji-murad:6.33] — Có thể đi vào lúc khác. [tolstoy-hadji-murad:6.34] — Nhưng em muốn đi bây giờ. [tolstoy-hadji-murad:6.35] Chẳng làm sao được. Vorontsov đồng ý, và cả ba người cùng đi. [tolstoy-hadji-murad:6.36] Khi họ vào, Meller, với vẻ lịch sự sầm sì, dẫn Marya Vasilyevna sang chỗ vợ mình, còn phụ tá thì ông bảo dẫn Hadji Murat vào phòng khách và không cho đi đâu cho tới khi có lệnh của ông. [tolstoy-hadji-murad:6.37] — Xin mời — ông nói với Vorontsov, mở cửa phòng làm việc và nhường công tước vào trước mình. [tolstoy-hadji-murad:6.38] Vào phòng làm việc, ông đứng lại trước công tước, không mời ngồi, và nói: [tolstoy-hadji-murad:6.39] — Tôi là người chỉ huy quân sự ở đây, vì vậy mọi cuộc thương lượng với địch đều phải do tôi tiến hành. Vì sao ông không báo cho tôi việc Hadji Murat sang phía người Nga? [tolstoy-hadji-murad:6.40] — Có một người do thám đến chỗ tôi và báo ý muốn của Hadji Murat đặt mình vào tay tôi — Vorontsov đáp, tái đi vì xúc động, chờ một hành động thô bạo của viên tướng đang nổi giận, đồng thời cũng bị cơn giận của ông ta lây. [tolstoy-hadji-murad:6.41] — Tôi hỏi, vì sao không báo cho tôi? [tolstoy-hadji-murad:6.42] — Tôi định làm việc ấy, thưa nam tước, nhưng... [tolstoy-hadji-murad:6.43] — Với ông, tôi không phải là nam tước, mà là ngài tướng quân. [tolstoy-hadji-murad:6.44] Và đột nhiên cơn bực bội bấy lâu bị nén của nam tước bật ra. Ông nói hết những gì đã tích tụ từ lâu trong lòng. [tolstoy-hadji-murad:6.45] — Tôi phục vụ hoàng đế hai mươi bảy năm, không phải để những kẻ mới vào nghề từ hôm qua, cậy quan hệ họ hàng, ngay dưới mũi tôi mà tự ý định đoạt những việc chẳng dính dáng gì đến họ. [tolstoy-hadji-murad:6.46] — Thưa tướng quân! Tôi xin ngài đừng nói điều không công bằng — Vorontsov ngắt lời. [tolstoy-hadji-murad:6.47] — Tôi nói sự thật, và tôi không cho phép... — viên tướng nói tiếp, càng cáu hơn. [tolstoy-hadji-murad:6.48] Lúc ấy, váy sột soạt, Marya Vasilyevna bước vào, theo sau là một bà thấp người, giản dị, vợ của Meller-Zakomelsky. [tolstoy-hadji-murad:6.49] — Thôi nào, thôi nào, nam tước, Simon không có ý làm ngài khó chịu — Marya Vasilyevna nói. [tolstoy-hadji-murad:6.50] — Thưa công tước phu nhân, tôi không nói về chuyện đó... [tolstoy-hadji-murad:6.51] — Thôi, ngài biết không, ta bỏ chuyện ấy đi. Ngài biết đấy: cãi nhau dở còn hơn cãi nhau tử tế. Tôi nói gì thế này... — Bà bật cười. [tolstoy-hadji-murad:6.52] Và viên tướng đang giận đã chịu khuất phục trước nụ cười mê hồn của người đẹp. Dưới hàng ria của ông thoáng qua một nụ cười. [tolstoy-hadji-murad:6.53] — Tôi thừa nhận mình đã sai — Vorontsov nói — nhưng... [tolstoy-hadji-murad:6.54] — Thôi, tôi cũng nóng nảy quá — Meller nói và chìa tay cho công tước. [tolstoy-hadji-murad:6.55] Hai bên làm lành, và người ta quyết định tạm để Hadji Murat ở chỗ Meller, rồi sau đó gửi đến chỗ người chỉ huy cánh trái. [tolstoy-hadji-murad:6.56] Hadji Murat ngồi ở phòng bên, và tuy không hiểu họ nói gì, ông vẫn hiểu điều cần hiểu: rằng họ đang cãi nhau vì ông, rằng việc ông bỏ Shamil sang phía họ là chuyện hết sức hệ trọng với người Nga, và vì thế, chỉ cần họ không đày ông đi và không giết ông, ông sẽ có thể đòi hỏi họ rất nhiều. Ngoài ra, ông còn hiểu rằng Meller-Zakomelsky, tuy là cấp trên, lại không có tầm quan trọng như Vorontsov, thuộc cấp của ông ta; rằng Vorontsov mới quan trọng, còn Meller-Zakomelsky thì không; và vì thế, khi Meller-Zakomelsky gọi Hadji Murat đến và bắt đầu hỏi chuyện, Hadji Murat giữ thái độ kiêu hãnh và trang nghiêm, nói rằng ông từ trên núi xuống để phục vụ Bạch sa hoàng, và rằng ông chỉ trình bày mọi điều với sardar của mình, tức tổng tư lệnh, công tước Vorontsov, ở Tiflis. [tolstoy-hadji-murad:7.1] VII [tolstoy-hadji-murad:7.2] — Có hôm chúng bắn dày như rải đậu mà chẳng ai hề hấn, vậy mà lần này chỉ chừng năm phát — một trong những người khiêng kể. [tolstoy-hadji-murad:7.3] — Số ai nấy chịu! [tolstoy-hadji-murad:7.4] — Ôi — Avdeev rên to, nén cơn đau, khi người ta đặt anh lên giường. Khi đã đặt xong, anh cau mày, không rên nữa, chỉ không ngừng cựa đôi bàn chân. Anh ôm vết thương bằng hai tay và nhìn trước mặt, bất động. [tolstoy-hadji-murad:7.5] Bác sĩ đến và bảo lật người bị thương lên để xem viên đạn có ra sau lưng không. [tolstoy-hadji-murad:7.6] — Cái gì thế này? — bác sĩ hỏi, chỉ vào những vết sẹo trắng đan chéo trên lưng và mông. [tolstoy-hadji-murad:7.7] — Cái này cũ rồi, thưa ngài — Avdeev vừa rên vừa nói. [tolstoy-hadji-murad:7.8] Đó là dấu vết của lần anh bị phạt roi vì nhậu hết tiền. [tolstoy-hadji-murad:7.9] Người ta lại lật Avdeev lên, bác sĩ thăm dò trong bụng bằng que dò hồi lâu, đã sờ thấy viên đạn nhưng không lấy ra được. Băng vết thương, dán thuốc cao dính lên, bác sĩ đi ra. Suốt lúc thăm dò và băng vết thương, Avdeev nằm nghiến răng, nhắm mắt. Khi bác sĩ đi rồi, anh mở mắt và ngạc nhiên nhìn quanh. Mắt anh hướng về những người bệnh và y tá, nhưng dường như anh không thấy họ, mà thấy một điều gì khác, khiến anh rất đỗi ngạc nhiên. [tolstoy-hadji-murad:7.10] Các bạn của Avdeev, Panov và Seryogin, đến; Avdeev vẫn nằm như thế, ngạc nhiên nhìn trước mặt. Anh mãi không nhận ra các bạn, dù mắt anh nhìn thẳng vào họ. [tolstoy-hadji-murad:7.11] — Pyotr, cậu có muốn nhắn gì về nhà không? — Panov nói. [tolstoy-hadji-murad:7.12] Avdeev không đáp, dù đang nhìn vào mặt Panov. [tolstoy-hadji-murad:7.13] — Tớ hỏi, cậu có muốn nhắn gì về nhà không? — Panov lại hỏi, chạm vào bàn tay lạnh, xương to của anh. [tolstoy-hadji-murad:7.14] Avdeev như tỉnh lại. [tolstoy-hadji-murad:7.15] — A, Antonych đến đấy à! [tolstoy-hadji-murad:7.16] — Ừ, đến đây. Cậu có muốn nhắn gì về nhà không? Seryogin sẽ viết. [tolstoy-hadji-murad:7.17] — Seryogin — Avdeev nói, khó nhọc đưa mắt sang Seryogin — viết được chứ?.. Vậy thì viết thế này: “Con trai cha mẹ là Petrukha đã từ giã cõi đời.” Tôi đã ghen với em tôi. Hôm nay tôi đã nói với cậu. Còn giờ thì tôi mừng cho nó. Nó cứ được sống yên thân. Xin Chúa phù hộ nó, tôi mừng. Cứ viết như thế. [tolstoy-hadji-murad:7.18] Nói xong, anh im lặng hồi lâu, mắt nhìn Panov chằm chằm. [tolstoy-hadji-murad:7.19] — Thế, tìm thấy cái tẩu chưa? — anh bỗng hỏi. Panov lắc đầu và không đáp. [tolstoy-hadji-murad:7.20] — Cái tẩu, cái tẩu ấy, tôi hỏi, tìm thấy chưa? — Avdeev lặp lại. [tolstoy-hadji-murad:7.21] — Nó ở trong túi. [tolstoy-hadji-murad:7.22] — Phải rồi. Thế bây giờ đưa tôi cây nến, tôi sắp chết đây — Avdeev nói. [tolstoy-hadji-murad:7.23] Lúc ấy Poltoratsky đến thăm người lính của mình. [tolstoy-hadji-murad:7.24] — Sao, anh bạn, tệ lắm à? — anh nói. [tolstoy-hadji-murad:7.25] Avdeev nhắm mắt và lắc đầu phủ nhận. Gương mặt gò má cao của anh tái nhợt và nghiêm nghị. Anh không đáp gì, chỉ lại nhắc, quay về phía Panov: [tolstoy-hadji-murad:7.26] — Đưa nến đây. Tôi sắp chết. [tolstoy-hadji-murad:7.27] Người ta đặt cây nến vào tay anh, nhưng các ngón tay không co lại được, nên họ cài nó vào giữa các ngón và giữ cho. Poltoratsky đi ra, và năm phút sau khi anh đi, y tá áp tai vào tim Avdeev và nói anh đã tắt thở. [tolstoy-hadji-murad:7.28] Cái chết của Avdeev, trong bản báo cáo chiến sự gửi về Tiflis, được mô tả như sau: “Ngày 23 tháng Mười một, hai đại đội của trung đoàn Kurin rời pháo đài đi đốn rừng. Giữa ngày, một toán đông người miền núi bất ngờ tấn công những người đốn rừng. Chuỗi tiền tiêu bắt đầu rút lui, và đúng lúc ấy đại đội thứ hai tấn công bằng lưỡi lê và đánh bật người miền núi. Trong trận, hai binh nhì bị thương nhẹ và một tử trận. Phía người miền núi mất khoảng một trăm người, chết và bị thương.” [tolstoy-hadji-murad:8.1] VIII [tolstoy-hadji-murad:8.2] Trăng đã lặn, trời bắt đầu sáng; và họ đã sắp xong hàng bó thì người con trai cả, Akim, mặc áo da cừu ngắn, đội mũ, bước ra chỗ những người đang làm. [tolstoy-hadji-murad:8.3] — Mày lười biếng cái gì đấy? — người cha quát, ngừng đập, chống người lên cái đập lúa. [tolstoy-hadji-murad:8.4] — Còn phải dọn ngựa chứ. [tolstoy-hadji-murad:8.5] — Dọn ngựa — người cha nhại lại. — Bà già dọn. Cầm cái đập lúa lên. Béo quá rồi. Đồ nát rượu! [tolstoy-hadji-murad:8.6] — Chứ cha cho tôi uống chắc? — người con làu bàu. [tolstoy-hadji-murad:8.7] — Hả? — ông già cau mày, đập hụt một nhát, hỏi gằn. [tolstoy-hadji-murad:8.8] Người con lặng lẽ cầm lấy cái đập lúa, và việc đập lúa tiếp tục bằng bốn cái đập lúa: tạch, tạc-tạch-tạch, tạch, tạc-tạch-tạch... Tạch! — cái đập lúa nặng của ông già giáng xuống sau mỗi ba nhịp. [tolstoy-hadji-murad:8.9] — Cái gáy kìa, nhìn xem, như gáy một ông chủ béo tốt. Còn tao thì quần cũng chẳng giữ nổi trên người — ông già nói, bỏ trượt một nhát, chỉ vung cái đập lúa suông trong không khí cho khỏi lạc nhịp. [tolstoy-hadji-murad:8.10] Họ đập xong hàng bó, và đám đàn bà bắt đầu dùng cào gạt rơm đi. [tolstoy-hadji-murad:8.11] — Thằng Petrukha ngu, đi thay cho mày. Đưa mày đi lính, người ta sẽ đập cho cái ngu ra khỏi đầu, còn nó ở nhà bằng cả năm đứa như mày. [tolstoy-hadji-murad:8.12] — Thôi đi, cha — người con dâu nói, gạt những dây buộc bó lúa đã đứt nát sang bên. [tolstoy-hadji-murad:8.13] — Ừ, nuôi sáu miệng chúng mày mà chẳng đứa nào làm nên hồn việc. Petrukha ngày xưa một mình làm bằng hai người, chứ đâu như... [tolstoy-hadji-murad:8.14] Theo lối mòn từ sân đi ra, đôi giày bện mới kêu ken két trên tuyết, chân quấn những khăn quấn chân len buộc chặt, bà già đi tới. Đàn ông vun thóc chưa sảy thành đống, đàn bà và cô gái quét quanh. [tolstoy-hadji-murad:8.15] — Ông trưởng thôn ghé qua. Bảo mọi người đi chở gạch làm xâu — bà già nói. — Tôi dọn bữa sáng rồi. Đi ăn đi. [tolstoy-hadji-murad:8.16] — Được. Mày thắng con ngựa xám rồi đi đi — ông già nói với Akim. — Liệu mà đừng như hôm nọ, để tao phải chịu tội thay mày. Nhớ lấy Petrukha. [tolstoy-hadji-murad:8.17] — Hồi nó còn ở nhà, cha mắng nó — giờ Akim cự lại cha — giờ nó đi rồi thì cha quay ra gặm tôi. [tolstoy-hadji-murad:8.18] — Thế là mày đáng tội — bà mẹ cũng nói giận dữ không kém. — Đem mày đổi lấy Petrukha sao được. [tolstoy-hadji-murad:8.19] — Thôi, được rồi! — người con nói. [tolstoy-hadji-murad:8.20] — Ừ, được lắm. Nhậu hết bột mà giờ còn bảo: được. [tolstoy-hadji-murad:8.21] — Chuyện men cũ mà nhắc hai lần — người con dâu nói, và tất cả đặt các cái đập lúa xuống rồi đi về nhà. [tolstoy-hadji-murad:8.22] Chuyện không êm giữa cha và con đã có từ lâu, hầu như từ khi Pyotr bị đem đi lính. Ngay từ khi ấy ông già đã nhận ra mình đổi thiệt: đổi chim cu lấy diều hâu. Đúng là theo luật, như ông già hiểu, người không con phải đi thay người có gia đình. Akim có bốn đứa con, Pyotr thì không có đứa nào, nhưng Pyotr làm việc cũng giống cha: khéo, nhanh trí, khỏe, bền và nhất là chăm chỉ. Lúc nào anh cũng làm. Đi qua chỗ người ta đang làm, cũng như ông già vẫn hay làm, anh lập tức xắn vào giúp, hoặc cầm lưỡi hái đi hai đường cắt, hoặc xếp xe cỏ, hoặc đốn cây, hoặc chẻ củi. Ông già thương anh, nhưng chẳng làm sao được. Đi lính cũng như chết. Người lính là miếng bánh đã cắt rời, nhắc đến chỉ khơi thêm nỗi đau, chẳng ích gì. Chỉ thỉnh thoảng, để chọc người con cả, ông già mới nhắc đến anh, như hôm nay. Còn bà mẹ thì hay nhắc đến đứa con út, và đã lâu rồi, sang năm thứ hai, vẫn xin ông già gửi cho Petrukha ít tiền. Nhưng ông già cứ im lặng. [tolstoy-hadji-murad:8.23] Nhà Avdeev giàu, và ông già có giấu ít tiền, nhưng ông nhất quyết không chịu động đến tiền để dành. Bây giờ, khi bà già nghe ông nhắc đến đứa con út, bà quyết định xin ông lần nữa, bán yến mạch thì gửi cho con ít nhất một rúp. Bà làm đúng như thế. Ở lại một mình với ông già, sau khi hai vợ chồng trẻ đã đi làm xâu, bà khuyên được chồng lấy một rúp trong tiền yến mạch gửi cho Petrukha. Vì vậy, khi mười hai chetvert yến mạch đã sảy xong được đổ vào các tấm cót trên ba chiếc xe trượt tuyết và các tấm cót được ghim cẩn thận bằng ghim gỗ, bà đưa ông già bức thư do thầy xướng viết theo lời bà, và ông già hứa sẽ kèm một rúp vào thư ở trong thành phố và gửi đi theo địa chỉ. [tolstoy-hadji-murad:8.24] Ông già, mặc áo lông mới và áo kaftan, quấn khăn chân len trắng sạch, cầm bức thư, bỏ vào túi, cầu nguyện Chúa, ngồi lên chiếc xe đầu và đi vào thành phố. Trên chiếc xe sau là đứa cháu. Trong thành phố, ông già nhờ người gác sân đọc cho nghe bức thư và chăm chú, tán thưởng lắng nghe. [tolstoy-hadji-murad:8.25] Trong thư của mẹ Petrukha, trước hết có lời chúc phúc, thứ hai là lời thăm hỏi của mọi người, tin về cái chết của cha đỡ đầu, và cuối cùng là tin rằng Aksinya (vợ của Pyotr) “không muốn sống với nhà ta và đi làm thuê cho người ta. Nghe nói sống tốt và đàng hoàng”. Thư nhắc đến món quà, một rúp, và thêm cả điều mà chính bà già, ủ rũ, nước mắt rưng rưng, đã bảo thầy xướng viết, từng lời từng chữ, hoàn toàn từ lòng bà: [tolstoy-hadji-murad:8.26] “Lại nữa, con yêu dấu của mẹ, bồ câu nhỏ Petrushenka của mẹ, mẹ khóc đến mờ cả mắt vì thương nhớ con. Mặt trời bé bỏng của mẹ, ngắm bao nhiêu cũng không chán, con bỏ mẹ lại cho ai...” Đến chỗ này bà già òa lên khóc, rồi nói: [tolstoy-hadji-murad:8.27] — Cứ để nguyên thế. [tolstoy-hadji-murad:8.28] Trong thư cứ để nguyên như thế, nhưng Petrukha không có số nhận được tin vợ bỏ nhà đi, cũng không nhận được đồng rúp hay những lời sau cùng của mẹ. Bức thư này và số tiền đã quay trở lại kèm tin Petrukha đã bị giết ngoài chiến trường, “bảo vệ sa hoàng, tổ quốc và đức tin Chính thống giáo”. Người thư ký quân đội đã viết như vậy. [tolstoy-hadji-murad:8.29] Bà già, nhận được tin ấy, khóc than đến khi hết rảnh, rồi quay lại làm việc. Chủ nhật đầu tiên, bà đến nhà thờ và chia từng miếng bánh thánh lễ (prosphora) cho “những người tốt để cầu hồn cho tôi tớ Chúa là Pyotr”. [tolstoy-hadji-murad:8.30] Vợ lính Aksinya cũng khóc than khi biết tin “người chồng yêu quý mà” chị “chỉ chung sống được có một năm”. Chị thương cả chồng lẫn cả cuộc đời bị hủy hoại của mình. Và trong tiếng khóc than chị nhắc “cả mái tóc xoăn vàng nâu của Pyotr Mikhailovich, và tình yêu của anh, và cuộc sống cay đắng của em với thằng Vanka mồ côi”, và cay đắng trách “Petrusha, anh thương em trai mà không thương em, kẻ khốn khổ này, phải lang thang nhà người dưng”. [tolstoy-hadji-murad:8.31] Còn trong thâm tâm, Aksinya mừng vì cái chết của Pyotr. Chị lại có mang với người quản lý nơi chị ở, và giờ không còn ai có thể chửi mắng chị, và người quản lý có thể cưới chị, như hắn đã nói với chị khi dụ chị theo hắn. [tolstoy-hadji-murad:9.1] IX [tolstoy-hadji-murad:9.2] Chiều ngày 7 tháng Mười hai năm 1851, một cỗ xe ba ngựa của tín sứ đến trước dinh của ông ở Tiflis. Viên sĩ quan mệt mỏi, đen sì vì bụi, người mang từ tướng Kozlovsky tin Hadji Murat sang phía người Nga, vừa duỗi cho đỡ tê đôi chân vừa đi qua những người lính gác vào thềm rộng của dinh phó vương. Lúc ấy là sáu giờ chiều, và Vorontsov đang đi dùng bữa tối thì người ta báo có tín sứ đến. Vorontsov tiếp tín sứ ngay không chần chừ, vì vậy ông đến muộn bữa tối vài phút. Khi ông bước vào phòng khách, những người được mời dự bữa, chừng ba mươi người, kẻ ngồi quanh bà công tước Elizaveta Ksaverevna, kẻ đứng thành từng nhóm bên cửa sổ, đều đứng dậy và quay mặt về phía người vừa vào. Vorontsov mặc chiếc áo lễ phục dài quân đội màu đen thường ngày, không có epaulette, chỉ có cầu vai nhỏ, và thánh giá trắng ở cổ. Khuôn mặt cạo nhẵn như mặt cáo của ông mỉm cười dễ chịu, và đôi mắt nheo lại khi lướt nhìn khắp những người tụ họp. [tolstoy-hadji-murad:9.3] Ông bước vào phòng khách với những bước chân mềm mà vội, ông xin lỗi các bà vì đến muộn, chào các ông, rồi tiến tới công tước phu nhân Gruzia Manana Orbeliani, một mỹ nhân bốn mươi lăm tuổi, dáng vẻ phương Đông, đầy đặn, cao lớn, và chìa tay cho bà để dẫn vào bàn. Bà công tước Elizaveta Ksaverevna tự mình chìa tay cho vị tướng mới đến, tóc hơi hung đỏ, bộ ria dựng như lông cứng. Một công tước người Gruzia chìa tay cho bá tước phu nhân Choiseul, bạn của bà công tước. Bác sĩ Andreevsky, các phụ tá và những người khác, kẻ có phụ nữ, kẻ không, đi theo ba cặp ấy. Các người hầu mặc kaftan, đi tất dài và giày, kéo ghế ra rồi đẩy vào cho khách ngồi; trưởng bàn trịnh trọng múc món súp nghi ngút khói từ tô bạc. [tolstoy-hadji-murad:9.4] Vorontsov ngồi giữa chiếc bàn dài. Đối diện ông là bà công tước, vợ ông, ngồi cạnh viên tướng. Bên phải ông là người phụ nữ ông đã dẫn vào bàn, người đẹp Orbeliani, bên trái — một công nương Gruzia dáng thon, tóc đen, má hồng, đeo những món trang sức lấp lánh, nụ cười không ngớt trên môi. [tolstoy-hadji-murad:9.5] — Excellentes, chère amie, — Vorontsov đáp, khi công tước phu nhân hỏi ông nhận được tin gì qua tín sứ. — Simon a eu de la chance. [tolstoy-hadji-murad:9.6] Rồi ông bắt đầu kể, sao cho mọi người ngồi quanh bàn đều nghe được, cái tin kinh ngạc — đối với riêng ông thì đó không hẳn là tin mới, vì các cuộc thương lượng đã kéo dài từ lâu — rằng Hadji Murat, viên phụ tá lừng danh và can đảm nhất của Shamil, đã ngả sang phía người Nga và nay mai sẽ được đưa về Tiflis. [tolstoy-hadji-murad:9.7] Tất cả những người dự tiệc, kể cả đám trẻ, các sĩ quan tùy tùng và viên chức ngồi ở những đầu bàn xa, vừa nãy còn khe khẽ cười đùa chuyện gì đó, đều lặng đi mà nghe. [tolstoy-hadji-murad:9.8] — Còn ngài, thưa tướng quân, ngài đã gặp Hadji Murat này chưa? — công tước phu nhân hỏi người ngồi cạnh, viên tướng tóc hung râu ria dựng, khi công tước ngừng nói. [tolstoy-hadji-murad:9.9] — Không chỉ một lần, thưa công tước phu nhân. [tolstoy-hadji-murad:9.10] Và viên tướng kể chuyện năm bốn mươi ba, sau khi người miền núi chiếm Gergebil, Hadji Murat đã đụng phải đạo quân của tướng Passek, và ngay trước mắt họ, có thể nói vậy, đã giết đại tá Zolotukhin. [tolstoy-hadji-murad:9.11] Vorontsov nghe viên tướng với nụ cười dễ chịu, hiển nhiên hài lòng vì ông ta đã nói chuyện hăng. Nhưng bỗng nét mặt Vorontsov trở nên lơ đãng và buồn bã. [tolstoy-hadji-murad:9.12] Viên tướng, đã nói hăng, bèn kể sang một lần khác ông ta đụng độ Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:9.13] — Chính hắn đấy, — viên tướng nói, — thưa công tước, ngài hẳn còn nhớ, hắn đã dàn phục kích trong cuộc hành quân lấy lương khô, ở chỗ giải cứu. [tolstoy-hadji-murad:9.14] — Ở đâu? — Vorontsov hỏi lại, nheo mắt. [tolstoy-hadji-murad:9.15] Chuyện là viên tướng dũng cảm gọi là “giải cứu” cái trận trong chiến dịch Dargin bất hạnh, trận mà quả thật cả đạo quân cùng công tước Vorontsov chỉ huy hẳn đã bị diệt hết nếu viện binh mới đến không cứu kịp. Ai cũng biết cả chiến dịch Dargin dưới quyền Vorontsov, trong đó người Nga mất nhiều người chết, bị thương và mất mấy khẩu đại bác, là một sự kiện nhục nhã, và vì thế nếu có ai nhắc đến chiến dịch ấy trước mặt Vorontsov thì chỉ nói theo cái nghĩa mà Vorontsov đã viết trong báo cáo dâng sa hoàng, tức đó là một chiến công rực rỡ của quân Nga. Còn chữ “giải cứu” thì chỉ thẳng rằng đó không phải chiến công rực rỡ mà là một sai lầm đã hại nhiều mạng người. Mọi người đều hiểu điều ấy, kẻ giả vờ không để ý đến ý nghĩa lời viên tướng, kẻ hồi hộp sợ hãi chờ xem tiếp theo ra sao; vài người mỉm cười nhìn nhau. [tolstoy-hadji-murad:9.16] Chỉ có viên tướng tóc hung râu ria dựng là chẳng nhận ra gì, và, mải mê với câu chuyện, bình thản đáp: [tolstoy-hadji-murad:9.17] — Ở chỗ giải cứu, thưa công tước. [tolstoy-hadji-murad:9.18] Và một khi đã được lái vào đề tài ưa thích, viên tướng kể tỉ mỉ “cái tên Hadji Murat ấy cắt đôi đạo quân khéo đến mức, nếu chúng tôi không được giải cứu” — ông ta dường như lặp lại chữ “giải cứu” với một niềm yêu thích đặc biệt — “thì chắc ở lại hết cả chỗ ấy, bởi vì...” [tolstoy-hadji-murad:9.19] Viên tướng chưa kịp nói hết, vì Manana Orbeliani, hiểu ra chuyện gì, đã ngắt lời ông ta bằng cách hỏi ông về chỗ ở ở Tiflis có tiện nghi không. Viên tướng ngạc nhiên, nhìn quanh mọi người và nhìn viên sĩ quan tùy tùng của mình ở cuối bàn, người đang nhìn ông bằng ánh mắt kiên quyết và đầy ý nghĩa — và bỗng hiểu. Không đáp lại bà, ông nhíu mày, im bặt, và vội vã ăn, không nhai, món ăn cầu kỳ nằm trên đĩa, hình thù thế nào ông không hiểu, mùi vị thế nào cũng chẳng hiểu. [tolstoy-hadji-murad:9.20] Ai cũng thấy ngượng, nhưng cái thế khó xử ấy đã được vị công tước người Gruzia sửa chữa, một kẻ rất ngốc nhưng là tay nịnh bợ và cung thần tinh tế, khéo léo lạ thường, ngồi bên kia công tước phu nhân Vorontsov. Làm như chẳng hề nhận ra điều gì, ông ta cất giọng to kể chuyện Hadji Murat bắt cóc bà góa của Akhmet Khan xứ Mekhtuli: [tolstoy-hadji-murad:9.21] — Ban đêm hắn vào làng, chộp lấy cái hắn cần rồi phóng ngựa đi cùng cả toán. [tolstoy-hadji-murad:9.22] — Sao hắn lại cần đúng người đàn bà ấy? — công tước phu nhân hỏi. [tolstoy-hadji-murad:9.23] — Vì hắn thù với chồng bà ta, đã săn đuổi ông ta, nhưng cho đến khi khan chết vẫn không gặp được ở đâu, nên hắn trả thù trên bà góa. [tolstoy-hadji-murad:9.24] Công tước phu nhân dịch câu ấy sang tiếng Pháp cho người bạn già của mình, bá tước phu nhân Choiseul, ngồi cạnh vị công tước Gruzia. [tolstoy-hadji-murad:9.25] — Quelle horreur! — bá tước phu nhân nói, nhắm mắt lại và lắc đầu. [tolstoy-hadji-murad:9.26] — Ồ không, — Vorontsov mỉm cười nói, — tôi nghe nói hắn đối xử với người đàn bà bị bắt bằng lòng kính trọng của một hiệp sĩ, rồi thả bà ta ra. [tolstoy-hadji-murad:9.27] — Phải, nhưng để lấy tiền chuộc. [tolstoy-hadji-murad:9.28] — Dĩ nhiên thế, nhưng dù sao hắn cũng cư xử cao thượng. [tolstoy-hadji-murad:9.29] Những lời này của công tước đã định giọng cho các câu chuyện về Hadji Murat sau đó. Các cung thần hiểu rằng càng gán nhiều tầm quan trọng cho Hadji Murat thì công tước Vorontsov càng vui lòng. [tolstoy-hadji-murad:9.30] — Gan dạ lạ lùng ở con người này. Một con người đáng kể. [tolstoy-hadji-murad:9.31] — Còn gì nữa, năm bốn mươi chín giữa ban ngày hắn xông vào Temir-Khan-Shura và cướp phá các cửa hiệu. [tolstoy-hadji-murad:9.32] Một người Armenia ngồi ở cuối bàn, hồi ấy đang ở Temir-Khan-Shura, kể những chi tiết của chiến công ấy của Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:9.33] Nói chung cả bữa tiệc trôi qua trong những câu chuyện về Hadji Murat. Ai nấy tranh nhau ca ngợi lòng can đảm, trí khôn, sự hào hiệp của hắn. Có người kể chuyện hắn đã ra lệnh giết hai mươi sáu tù binh; nhưng với chuyện ấy cũng có sẵn lời bào chữa quen thuộc: [tolstoy-hadji-murad:9.34] — Biết làm sao! A la guerre comme à la guerre. [tolstoy-hadji-murad:9.35] — Đó là một nhân vật lớn. [tolstoy-hadji-murad:9.36] — Nếu sinh ra ở châu Âu thì có lẽ đó sẽ là một Napoleon mới, — vị công tước Gruzia ngốc nghếch, có tài nịnh, nói. [tolstoy-hadji-murad:9.37] Ông ta biết rằng mọi lời nhắc đến Napoleon đều làm công tước vui lòng, bởi chính nhờ thắng Napoleon mà Vorontsov mới đeo cây thập tự trắng trên cổ. [tolstoy-hadji-murad:9.38] — Thôi, dù không phải Napoleon thì cũng là một viên tướng kỵ binh liều lĩnh — vâng, — Vorontsov nói. [tolstoy-hadji-murad:9.39] — Nếu không phải Napoleon thì là Murat. [tolstoy-hadji-murad:9.40] — Và tên hắn là Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:9.41] — Hadji Murat đã sang với ta rồi, giờ thì Shamil hết đời, — có người nói. [tolstoy-hadji-murad:9.42] — Họ cảm thấy bây giờ (“bây giờ” nghĩa là: dưới thời Vorontsov) họ không trụ nổi, — một người khác nói. [tolstoy-hadji-murad:9.43] — Tout cela est grâce à vous, — Manana Orbeliani nói. [tolstoy-hadji-murad:9.44] Công tước Vorontsov cố làm dịu những đợt sóng nịnh hót đã bắt đầu tràn lên ông. Nhưng ông thấy dễ chịu, và dẫn bà khách của mình từ bàn ăn sang phòng khách trong tâm trạng rất tốt. [tolstoy-hadji-murad:9.45] Sau bữa ăn, khi trong phòng khách mang cà phê ra, công tước đặc biệt niềm nở với mọi người, và đến bên viên tướng tóc hung râu ria dựng, cố tỏ cho ông ta thấy rằng mình đã không để ý đến sự vụng về của ông. [tolstoy-hadji-murad:9.46] Đi quanh hết các vị khách, công tước ngồi xuống chơi bài. Ông chỉ chơi trò xưa — lombre. Các bạn chơi của công tước là: vị công tước Gruzia, rồi viên tướng Armenia đã học chơi lombre từ người hầu phòng của công tước, và người thứ tư, nổi tiếng về quyền thế, bác sĩ Andreevsky. [tolstoy-hadji-murad:9.47] Đặt cạnh mình chiếc hộp thuốc lá vàng có chân dung Alexander I, Vorontsov xé bao bộ bài láng bóng và định trải ra thì người hầu phòng, một người Ý tên Giovanni, bước vào với lá thư trên chiếc khay bạc. [tolstoy-hadji-murad:9.48] — Lại một tín sứ, thưa công tước. [tolstoy-hadji-murad:9.49] Vorontsov đặt bài xuống và, xin lỗi, bóc thư ra đọc. [tolstoy-hadji-murad:9.50] Thư của con trai. Anh kể việc Hadji Murat sang phía ta và cuộc xung đột với Meller-Zakomelsky. [tolstoy-hadji-murad:9.51] Công tước phu nhân lại gần và hỏi con trai viết gì. [tolstoy-hadji-murad:9.52] — Vẫn chuyện cũ. Il a eu quelques désagréments avec le commandant de la place. Simon a eu tort. But all is well what ends well, — ông nói, đưa thư cho vợ, và quay sang các bạn chơi đang kính cẩn chờ, mời họ cầm bài. [tolstoy-hadji-murad:9.53] Khi chia xong ván đầu, Vorontsov mở hộp thuốc lá và làm cái việc ông vẫn làm khi tâm trạng đặc biệt tốt: bằng đôi bàn tay trắng nhăn nheo của tuổi già, ông lấy một nhúm thuốc lá Pháp đưa lên mũi rồi rắc đi. [tolstoy-hadji-murad:10.1] X [tolstoy-hadji-murad:10.2] Mọi người chờ đến lượt, và lần lượt được chàng thanh niên tóc vàng đẹp trai, viên sĩ quan tùy tùng, dẫn vào phòng làm việc của công tước. [tolstoy-hadji-murad:10.3] Khi Hadji Murat bước vào phòng đợi, bước nhanh nhẹn, hơi khập khiễng, mọi con mắt đều hướng về ông, và ông nghe thấy ở nhiều góc thì thầm tên mình. [tolstoy-hadji-murad:10.4] Hadji Murat mặc chiếc áo cherkeska trắng dài khoác ngoài áo beshmet nâu có dải viền bạc mảnh ở cổ. Chân ông đi ống ôm màu đen và đôi giày mềm cùng màu ôm sát bàn chân như găng tay, trên cái đầu cạo nhẵn là mũ papakha quấn khăn — chính cái khăn ấy mà vì nó, do Akhmet Khan tố giác, ông đã bị tướng Klugenau bắt giam và là nguyên nhân khiến ông đi theo Shamil. Hadji Murat bước nhanh trên sàn gỗ của phòng đợi, cả thân hình mảnh dẻ đung đưa vì tật khập khiễng nhẹ ở một bên chân ngắn hơn chân kia. Đôi mắt cách xa nhau của ông bình thản nhìn thẳng phía trước và dường như chẳng thấy ai. [tolstoy-hadji-murad:10.5] Viên sĩ quan tùy tùng đẹp trai chào, mời Hadji Murat ngồi trong khi anh vào báo với công tước. Nhưng Hadji Murat từ chối không ngồi, và, một tay đặt lên dao găm, chân đưa ra, vẫn đứng, nhìn những người có mặt bằng cái nhìn khinh miệt. [tolstoy-hadji-murad:10.6] Người phiên dịch, công tước Tarkhanov, đến gần Hadji Murat và nói với ông. Hadji Murat đáp miễn cưỡng, cụt ngủn. Từ phòng làm việc bước ra vị công tước người Kumyk, người đã khiếu nại về viên giám hộ, và theo sau ông ta viên sĩ quan tùy tùng gọi Hadji Murat, dẫn ông đến cửa phòng làm việc và nhường lối cho vào. [tolstoy-hadji-murad:10.7] Vorontsov tiếp Hadji Murat, đứng ở mép bàn. Gương mặt trắng già nua của vị tổng tư lệnh không tươi cười như hôm qua mà đúng hơn là nghiêm nghị và trang trọng. [tolstoy-hadji-murad:10.8] Bước vào căn phòng lớn có chiếc bàn khổng lồ và những ô cửa sổ lớn rèm lá sách xanh, Hadji Murat áp đôi bàn tay nhỏ, rám nắng lên chỗ ngực nơi chiếc áo cherkeska trắng bắt chéo, và thong thả, rõ ràng, kính cẩn, bằng thổ ngữ Kumyk mà ông nói giỏi, mắt cụp xuống, nói: [tolstoy-hadji-murad:10.9] — Tôi xin đặt mình dưới sự che chở cao cả của sa hoàng vĩ đại và của ngài. Tôi hứa trung thành phục vụ sa hoàng trắng đến giọt máu cuối cùng và hy vọng có ích trong cuộc chiến với Shamil, kẻ thù của tôi và của ngài. [tolstoy-hadji-murad:10.10] Nghe người phiên dịch xong, Vorontsov nhìn Hadji Murat, và Hadji Murat nhìn vào mặt Vorontsov. [tolstoy-hadji-murad:10.11] Mắt của hai người ấy gặp nhau, nói với nhau nhiều điều không thể diễn đạt bằng lời, và hoàn toàn không phải những gì người phiên dịch nói. Chúng nói thẳng, không lời, toàn bộ sự thật về nhau: mắt Vorontsov nói rằng ông không tin một lời nào trong tất cả những gì Hadji Murat nói, rằng ông biết hắn là kẻ thù của mọi thứ thuộc về Nga, sẽ luôn luôn như thế và bây giờ khuất phục chỉ vì bị buộc phải thế. Và Hadji Murat hiểu điều đó mà vẫn quả quyết về lòng trung thành của mình. Còn mắt Hadji Murat nói rằng ông già này nên nghĩ đến cái chết hơn là chiến tranh, nhưng tuy già mà ranh mãnh, phải cẩn thận với ông ta. Và Vorontsov hiểu điều đó mà vẫn nói với Hadji Murat những điều ông cho là cần để thắng cuộc chiến. [tolstoy-hadji-murad:10.12] — Anh nói với ông ta, — Vorontsov bảo người phiên dịch (ông xưng hô thân mật với các sĩ quan trẻ), — rằng hoàng đế của chúng ta nhân từ cũng như hùng mạnh, và chắc chắn theo lời thỉnh cầu của tôi sẽ tha thứ cho ông ta và thu nhận vào quân vụ. Dịch rồi chứ? — ông hỏi, nhìn Hadji Murat. — Còn cho đến khi tôi nhận được quyết định khoan dung của bậc chủ tể của tôi, anh nói với ông ta rằng tôi nhận tiếp đón ông ta và làm cho ông ta ở với chúng tôi được dễ chịu. [tolstoy-hadji-murad:10.13] Hadji Murat lại áp tay vào giữa ngực và nói gì đó sôi nổi. [tolstoy-hadji-murad:10.14] Ông nói, như người phiên dịch truyền lại, rằng ngay cả trước kia, khi cai quản Avaria năm ba mươi chín, ông cũng đã trung thành phục vụ người Nga và sẽ không bao giờ phản họ nếu không có kẻ thù của ông, Akhmet Khan, kẻ muốn hại ông và đã vu cáo ông với tướng Klugenau. [tolstoy-hadji-murad:10.15] — Biết, biết, — Vorontsov nói (dù nếu có biết thì ông cũng đã quên hết chuyện ấy từ lâu). — Biết, — ông nói, ngồi xuống và chỉ cho Hadji Murat chiếc đi-văng dựa tường. Nhưng Hadji Murat không ngồi, nhún đôi vai khỏe để tỏ rằng mình không dám ngồi trước mặt một người quan trọng như thế. [tolstoy-hadji-murad:10.16] — Cả Akhmet Khan lẫn Shamil, đều là kẻ thù của tôi, — ông tiếp, quay sang người phiên dịch. — Nói với công tước: Akhmet Khan đã chết, tôi không trả thù được hắn, nhưng Shamil còn sống, và tôi sẽ không chết trước khi trả đũa hắn, — ông nói, cau mày, nghiến chặt hàm. [tolstoy-hadji-murad:10.17] — Phải, phải, — Vorontsov bình thản nói. — Vậy ông ta muốn trả đũa Shamil thế nào? — ông hỏi người phiên dịch. — Mà nói với ông ta là ông ta có thể ngồi. [tolstoy-hadji-murad:10.18] Hadji Murat lại từ chối ngồi, và trước câu hỏi được truyền lại, đáp rằng ông sang phía người Nga chính là để giúp họ tiêu diệt Shamil. [tolstoy-hadji-murad:10.19] — Tốt, tốt, — Vorontsov nói. — Vậy chính xác ông ta muốn làm gì? Ngồi, ngồi đi... [tolstoy-hadji-murad:10.20] Hadji Murat ngồi và nói rằng nếu chỉ cần cho ông đến tuyến Lezgin và giao quân cho ông, thì ông bảo đảm sẽ khiến cả Dagestan nổi dậy, và Shamil không thể trụ được. [tolstoy-hadji-murad:10.21] — Tốt đấy. Việc này làm được. Tôi sẽ nghĩ, — Vorontsov nói. [tolstoy-hadji-murad:10.22] Người phiên dịch truyền lời Vorontsov cho Hadji Murat. Hadji Murat trầm ngâm. [tolstoy-hadji-murad:10.23] — Nói với sardar, — ông lại nói, — rằng gia đình tôi nằm trong tay kẻ thù của tôi; và chừng nào gia đình tôi còn ở trên núi, tôi còn bị trói buộc và không thể phục vụ. Hắn sẽ giết vợ tôi, giết mẹ tôi, giết các con tôi, nếu tôi đi thẳng chống lại hắn. Chỉ xin công tước cứu gia đình tôi, đổi lấy tù binh, và khi ấy tôi hoặc sẽ chết, hoặc sẽ tiêu diệt Shamil. [tolstoy-hadji-murad:10.24] — Tốt, tốt, — Vorontsov nói. — Sẽ nghĩ về chuyện đó. Còn bây giờ ông ta hãy đến gặp tham mưu trưởng và trình bày tường tận với ông ấy hoàn cảnh, ý định và nguyện vọng của mình. [tolstoy-hadji-murad:10.25] Cuộc gặp đầu tiên của Hadji Murat với Vorontsov kết thúc như thế. [tolstoy-hadji-murad:10.26] Cũng ngày hôm ấy, buổi tối, tại nhà hát mới, trang trí theo thị hiếu phương Đông, người ta diễn một vở opera Ý. Vorontsov ngồi trong lô của mình, và ở khu ghế dưới xuất hiện bóng dáng nổi bật của Hadji Murat khập khiễng, quấn khăn. Ông vào cùng Loris-Melikov, sĩ quan tùy tùng của Vorontsov được cắt cử đi kèm, và ngồi hàng đầu. Với phong thái trang nghiêm phương Đông của người Hồi giáo, không những không tỏ ngạc nhiên mà còn với vẻ thờ ơ, ngồi hết màn đầu, Hadji Murat đứng dậy, bình thản nhìn khán giả rồi đi ra, thu hút sự chú ý của tất cả. [tolstoy-hadji-murad:10.27] Hôm sau là thứ Hai, buổi tối thường lệ nhà Vorontsov. Trong phòng lớn sáng rực, tiếng nhạc phát ra từ vườn đông ẩn khuất. Những phụ nữ trẻ và không còn trẻ lắm, mặc áo hở cổ, hở tay và gần như hở ngực, xoay tròn trong vòng tay những người đàn ông quân phục rực rỡ. Bên quầy tiệc chất cao như một quả núi, những người hầu mặc áo đuôi tôm đỏ, đi tất và giày, rót sâm banh và mang kẹo mời các bà. Vợ “sardar” cũng đi giữa khách khứa, tươi cười niềm nở, dù đã không còn trẻ vẫn hở ngực như vậy, và qua người phiên dịch nói vài lời ân cần với Hadji Murat, người vẫn nhìn khách bằng vẻ thờ ơ như hôm qua ở nhà hát. Sau bà chủ nhà, những phụ nữ hở vai khác cũng đến bên Hadji Murat, và tất cả đều không biết xấu hổ, đứng trước mặt ông, mỉm cười, hỏi cùng một câu: ông thích những gì mình thấy ra sao. Chính Vorontsov, trong cầu vai vàng và dây tua, đeo thập tự trắng trên cổ và dải băng, cũng đến hỏi ông như vậy, hẳn tin chắc, như mọi người hỏi, rằng Hadji Murat không thể không thích tất cả những gì ông thấy. Và Hadji Murat đáp Vorontsov điều ông đã đáp mọi người: rằng ở chỗ họ không có những thứ này, — không nói việc họ không có những thứ ấy là tốt hay xấu. [tolstoy-hadji-murad:10.28] Hadji Murat có thử nói ngay cả ở đây, trong buổi dạ hội, với Vorontsov về việc chuộc gia đình, nhưng Vorontsov làm như không nghe lời ông, bỏ đi. Còn Loris-Melikov sau đó nói với Hadji Murat rằng đây không phải chỗ nói chuyện công việc. [tolstoy-hadji-murad:10.29] Khi đồng hồ điểm mười một giờ và Hadji Murat kiểm lại giờ trên chiếc đồng hồ của mình, quà tặng của Marya Vasilyevna, ông hỏi Loris-Melikov có thể ra về chưa. Loris-Melikov nói có thể, nhưng ở lại thì tốt hơn. Dù vậy Hadji Murat không ở lại và ra về trên chiếc xe phaeton được giao cho ông sử dụng, về chỗ ở đã dành cho ông. [tolstoy-hadji-murad:11.1] XI [tolstoy-hadji-murad:11.2] — Cả đầu lẫn tay đều sẵn lòng phục vụ sardar, — Hadji Murat nói với vẻ ngoại giao thường lệ, nghiêng đầu và áp tay lên ngực. — Xin ngài ra lệnh, — ông nói, nhìn vào mắt Loris-Melikov với ánh mắt ôn hòa. [tolstoy-hadji-murad:11.3] Loris-Melikov ngồi lên chiếc ghế bành đặt bên bàn. Hadji Murat ngồi xuống đối diện trên chiếc đi-văng thấp, chống tay lên đầu gối, cúi đầu và chăm chú nghe điều Loris-Melikov nói với ông. Loris-Melikov, nói tiếng Tatar thạo, bảo rằng công tước, tuy đã biết quá khứ của Hadji Murat, vẫn muốn từ chính ông biết toàn bộ câu chuyện của ông. [tolstoy-hadji-murad:11.4] — Ông kể cho tôi, — Loris-Melikov nói, — tôi sẽ ghi lại, rồi dịch sang tiếng Nga, và công tước sẽ gửi cho hoàng đế. [tolstoy-hadji-murad:11.5] Hadji Murat im lặng một lúc (ông không những chưa bao giờ ngắt lời, mà luôn chờ xem người đối thoại có nói thêm gì không), rồi ngẩng đầu, hất mũ papakha ra sau, mỉm cười bằng nụ cười đặc biệt, trẻ thơ, chính nụ cười từng làm Marya Vasilyevna xiêu lòng. [tolstoy-hadji-murad:11.6] — Việc này có thể, — ông nói, hiển nhiên thấy bùi tai vì ý nghĩ rằng câu chuyện đời mình sẽ được hoàng đế đọc. [tolstoy-hadji-murad:11.7] — Kể cho tôi (bằng tiếng Tatar không có cách xưng hô kính trọng) mọi chuyện từ đầu, đừng vội, — Loris-Melikov nói, rút từ túi ra cuốn sổ tay. [tolstoy-hadji-murad:11.8] — Việc này có thể, chỉ là có nhiều, rất nhiều điều để kể. Nhiều chuyện đã xảy ra, — Hadji Murat nói. [tolstoy-hadji-murad:11.9] — Một ngày không kịp thì ngày khác kể nốt, — Loris-Melikov nói. [tolstoy-hadji-murad:11.10] — Bắt đầu từ đầu à? [tolstoy-hadji-murad:11.11] — Phải, từ ngay lúc đầu: sinh ở đâu, sống ở đâu. [tolstoy-hadji-murad:11.12] Hadji Murat cúi đầu và ngồi như thế lâu; rồi cầm một cây gậy nhỏ nằm cạnh đi-văng, từ dưới con dao găm cán ngà bịt vàng rút ra một con dao thép bulat sắc như dao cạo và bắt đầu dùng nó gọt cây gậy, đồng thời kể: [tolstoy-hadji-murad:11.13] — Ghi đi: sinh ở Tselmes, một aul nhỏ, bằng cái đầu lừa, như chúng tôi nói trên núi, — ông bắt đầu. — Cách chúng tôi không xa, chừng hai tầm súng, là Khunzakh, nơi các khan ở. Và gia đình chúng tôi gần gũi với họ. Mẹ tôi cho khan lớn, Abu-Nutsal-Khan, bú, vì thế tôi gần gũi với các khan. Có ba khan: Abu-Nutsal-Khan, anh em cùng bú sữa với anh tôi là Osman, Umma-Khan, anh em kết nghĩa của tôi, và Bulach-Khan, út, người mà Shamil quăng xuống vực. Mà chuyện đó để sau. Tôi chừng mười lăm tuổi thì các murid bắt đầu đi khắp các aul. Họ đập những thanh kiếm shashka bằng gỗ vào đá và la: “Hỡi người Hồi giáo, gazavat!” Người Chechnya đều theo murid hết, và người Avar bắt đầu theo họ. Lúc ấy tôi sống trong cung. Tôi như anh em của các khan: muốn gì làm nấy, và trở nên giàu. Tôi có ngựa, có khí giới, có cả tiền. Sống theo ý thích và chẳng nghĩ gì. Sống thế cho đến khi Kazi-Mulla bị giết và Gamzat lên thay. Gamzat gửi sứ giả đến các khan bảo rằng nếu họ không nhận gazavat thì hắn sẽ phá Khunzakh. Lúc ấy phải nghĩ. Các khan sợ người Nga, sợ nhận gazavat, và bà khan cử tôi cùng con trai thứ hai, Umma-Khan, đến Tiflis xin vị chỉ huy tối cao của người Nga giúp chống lại Gamzat. Chỉ huy tối cao là Rosen, nam tước. Ông ta không tiếp tôi cũng chẳng tiếp Umma-Khan. Ông ta bảo sẽ giúp, mà chẳng làm gì. Chỉ có các sĩ quan của ông ta bắt đầu đến chỗ chúng tôi chơi bài với Umma-Khan. Họ chuốc rượu cho anh ấy và đưa anh ấy đến những nơi xấu, và anh ấy thua bài hết cả những gì mình có. Anh ấy thân thể khỏe như bò mộng, can đảm như sư tử, nhưng tâm hồn yếu như nước. Anh ấy sẽ thua nốt những con ngựa cuối và khí giới nếu tôi không đưa hắn đi. Sau Tiflis ý nghĩ của tôi đổi khác, và tôi bắt đầu thuyết phục bà khan và các khan trẻ nhận gazavat. [tolstoy-hadji-murad:11.14] — Sao ý nghĩ lại đổi? — Loris-Melikov hỏi, — không ưa người Nga à? [tolstoy-hadji-murad:11.15] Hadji Murat im lặng. [tolstoy-hadji-murad:11.16] — Không, không ưa, — ông quả quyết nói và nhắm mắt. — Và còn có chuyện này khiến tôi muốn nhận gazavat. [tolstoy-hadji-murad:11.17] — Chuyện gì? [tolstoy-hadji-murad:11.18] — Dưới Tselmes tôi cùng khan chạm trán với ba murid: hai kẻ chạy thoát, còn kẻ thứ ba tôi bắn chết bằng súng lục. Khi tôi lại gần để lột khí giới, hắn còn sống. Hắn nhìn tôi. “Ông, hắn nói, đã giết tôi. Tôi được thế là tốt. Còn ông là người Hồi giáo, lại trẻ và mạnh, hãy nhận gazavat. Thượng đế truyền như vậy.” [tolstoy-hadji-murad:11.19] — Vậy là ông đã nhận? [tolstoy-hadji-murad:11.20] — Không nhận, mà bắt đầu nghĩ, — Hadji Murat nói và tiếp tục câu chuyện. — Khi Gamzat tiến đến Khunzakh, chúng tôi gửi các cụ già đến và bảo hắn rằng chúng tôi đồng ý nhận gazavat, miễn là hắn cử một người có học đến giải thích phải giữ nó thế nào. Gamzat bảo các cụ già cạo ria, xỏ lỗ mũi, treo bánh dẹt lên mũi và đuổi trở về. Các cụ già nói Gamzat sẵn sàng cử một sheikh đến dạy chúng tôi gazavat, nhưng với điều kiện bà khan gửi đến hắn con trai út làm con tin. Bà khan tin và gửi Bulach-Khan đến Gamzat. Gamzat tiếp Bulach-Khan tử tế, rồi gửi người đến mời cả hai anh lớn về chỗ hắn. Hắn bảo rằng muốn phục vụ các khan như cha hắn đã phục vụ cha họ. Bà khan là người đàn bà yếu đuối, ngu ngốc và táo tợn như mọi đàn bà khi sống theo ý mình. Bà ta sợ không dám gửi cả hai con trai và chỉ gửi một mình Umma-Khan. Tôi đi cùng anh ấy. Cách một verst các murid đón chúng tôi, vừa hát vừa bắn, vừa phóng ngựa biểu diễn quanh chúng tôi. Và khi chúng tôi đến gần, Gamzat bước ra từ lều, đến bên bàn đạp của Umma-Khan và tiếp anh ấy như một khan. Hắn nói: “Tôi không làm điều ác nào với nhà các ông và không muốn làm. Các ông chỉ đừng giết tôi và đừng cản tôi dẫn dắt dân chúng đến gazavat. Còn tôi sẽ phục vụ các ông với toàn quân của tôi, như cha tôi đã phục vụ cha các ông. Hãy cho tôi sống trong nhà các ông. Tôi sẽ giúp các ông bằng lời khuyên, còn các ông muốn làm gì thì làm.” Umma-Khan vụng ăn nói. Anh ấy không biết nói gì và im lặng. Khi ấy tôi nói rằng nếu vậy thì để Gamzat đến Khunzakh. Bà khan và khan sẽ đón tiếp hắn trọng thể. Nhưng người ta không để tôi nói hết, và ở đó lần đầu tiên tôi chạm trán Shamil. Hắn đứng ngay đó, bên cạnh imam. “Không hỏi ông, mà hỏi khan,” hắn nói với tôi. Tôi im, còn Gamzat đưa Umma-Khan vào lều. Rồi Gamzat gọi tôi và bảo cùng sứ giả của hắn đến Khunzakh. Tôi đi. Các sứ giả bắt đầu thuyết phục bà khan cho cả khan lớn đến chỗ Gamzat. Tôi thấy có phản trắc và bảo bà khan đừng gửi con. Nhưng đàn bà có trí khôn trong đầu bằng số lông trên quả trứng. Bà khan tin và bảo con đi. Abu-Nutsal không muốn. Khi ấy bà nói: “Chắc con sợ.” Bà ta như con ong, biết đốt vào chỗ nào đau nhất. Abu-Nutsal bừng bừng, không nói với bà nữa và ra lệnh thắng yên. Tôi đi cùng anh ấy. Gamzat đón chúng tôi còn tử tế hơn Umma-Khan. Chính hắn ra đón, cách hai tầm súng xuống chân núi. Theo sau hắn là kỵ binh cầm cờ hiệu, hát “La ilaha illa Allah”, bắn, biểu diễn phi ngựa. Khi chúng tôi đến gần trại, Gamzat dẫn khan vào lều. Còn tôi ở lại với các con ngựa. Tôi đang ở dưới chân núi thì trong lều Gamzat người ta bắt đầu bắn. Tôi chạy đến lều. Umma-Khan nằm sấp trong vũng máu, còn Abu-Nutsal đang đánh nhau với các murid. Nửa mặt anh ấy bị chém đứt và lủng lẳng. Anh ấy giữ nó bằng một tay, còn tay kia dùng dao găm chém mọi kẻ lại gần. Ngay trước mắt tôi anh ấy chém chết anh của Gamzat và đã nhắm sang kẻ khác, nhưng bấy giờ các murid bắt đầu bắn vào anh ấy và anh ấy ngã xuống. [tolstoy-hadji-murad:11.21] Hadji Murat dừng lại, gương mặt rám nắng đỏ sạm lên, và mắt đẫm máu. [tolstoy-hadji-murad:11.22] — Nỗi sợ ập đến với tôi, và tôi chạy trốn. [tolstoy-hadji-murad:11.23] — Vậy sao? — Loris-Melikov nói. — Tôi tưởng ông chưa bao giờ sợ gì. [tolstoy-hadji-murad:11.24] — Về sau thì không; từ đó tôi luôn nhớ nỗi nhục ấy, và hễ nhớ thì chẳng còn sợ gì nữa. [tolstoy-hadji-murad:12.1] XII [tolstoy-hadji-murad:12.2] — Kunak Vorontsov peshkesh, — ông nói, mỉm cười. — Người tốt. [tolstoy-hadji-murad:12.3] — Phải, tốt, — Loris-Melikov nói. — Cả đồng hồ cũng tốt. Vậy ông cầu nguyện đi, tôi chờ. [tolstoy-hadji-murad:12.4] — Yakshi, tốt, — Hadji Murat nói và đi vào phòng ngủ. [tolstoy-hadji-murad:12.5] Ở lại một mình, Loris-Melikov ghi vào cuốn sổ nhỏ điều chính yếu trong những gì Hadji Murat đã kể, rồi châm điếu thuốc và bắt đầu đi đi lại lại trong phòng. Đến gần cánh cửa đối diện phòng ngủ, Loris-Melikov nghe thấy những giọng nói sôi nổi của những người đang nói nhanh về chuyện gì đó bằng tiếng Tatar. Anh đoán đó là các murid của Hadji Murat, và mở cửa bước vào chỗ họ. [tolstoy-hadji-murad:12.6] Trong phòng có cái mùi chua, mùi da thuộc đặc biệt vốn có ở người miền núi. Trên sàn, trên tấm áo burka, cạnh cửa sổ, ngồi Gamzalo tóc hung chột mắt, trong chiếc áo beshmet rách, nhờn mỡ, đang tết dây cương. Hắn nói gì đó hăng hái bằng giọng khàn, nhưng khi Loris-Melikov bước vào thì lập tức im, và không để ý đến anh, tiếp tục việc mình. Đối diện hắn đứng Khan Mahoma vui tính, nhe răng trắng, đôi mắt đen không lông mi sáng lấp lánh, nhắc đi nhắc lại một điều. Eldar đẹp trai, xắn tay áo trên đôi cánh tay khỏe, đang chùi dây đai bụng của cái yên treo trên đinh. Khanefi, người làm việc chính và quản lý việc nhà, không ở trong phòng. Anh đang nấu bữa trưa ở bếp. [tolstoy-hadji-murad:12.7] — Các anh cãi nhau về chuyện gì thế? — Loris-Melikov hỏi Khan Mahoma, sau khi chào anh ta. [tolstoy-hadji-murad:12.8] — Hắn cứ khen Shamil, — Khan Mahoma nói, đưa tay cho Loris. — Bảo Shamil là người lớn. Vừa uyên bác, vừa thánh thiện, vừa là jigit. [tolstoy-hadji-murad:12.9] — Sao hắn bỏ ông ấy mà lại vẫn khen? [tolstoy-hadji-murad:12.10] — Bỏ mà vẫn khen, — Khan Mahoma nhe răng, mắt sáng, nói. [tolstoy-hadji-murad:12.11] — Sao, anh cũng coi ông ta là thánh à? — Loris-Melikov hỏi. [tolstoy-hadji-murad:12.12] — Nếu không phải thánh thì dân đã không nghe ông ấy, — Gamzalo nói nhanh. [tolstoy-hadji-murad:12.13] — Thánh không phải Shamil mà là Mansur, — Khan Mahoma nói. — Đó mới là thánh thật. Khi ông ấy làm imam, cả dân đều khác. Ông đi khắp các aul, dân ra đón, hôn vạt áo cherkeska của ông, và ăn năn tội lỗi, thề không làm điều xấu. Các cụ già nói: hồi ấy mọi người sống như thánh, — không hút thuốc, không uống rượu, không bỏ cầu nguyện, tha thứ cho nhau mọi điều xúc phạm, cả máu cũng tha. Hồi ấy tiền bạc và đồ vật nhặt được thì buộc lên cọc dựng bên đường. Hồi ấy Thượng đế cũng ban cho dân thành công trong mọi việc, không như bây giờ, — Khan Mahoma nói. [tolstoy-hadji-murad:12.14] — Bây giờ trên núi cũng không uống không hút, — Gamzalo nói. [tolstoy-hadji-murad:12.15] — Lamora đấy, Shamil của anh, — Khan Mahoma nói, nháy mắt với Loris-Melikov. [tolstoy-hadji-murad:12.16] “Lamora” là tên gọi khinh miệt dành cho người miền núi. [tolstoy-hadji-murad:12.17] — Lamora là người miền núi. Trên núi mới có đại bàng, — Gamzalo đáp. [tolstoy-hadji-murad:12.18] — Giỏi lắm! Đáp khéo thật, — Khan Mahoma nhe răng nói, mừng cho câu đáp khéo của đối thủ. [tolstoy-hadji-murad:12.19] Thấy chiếc hộp thuốc lá bạc trong tay Loris-Melikov, anh ta xin hút. Và khi Loris-Melikov nói rằng họ bị cấm hút thuốc, anh ta nháy một mắt, hất đầu về phía phòng ngủ của Hadji Murat, và nói rằng được, miễn là họ không thấy. Rồi lập tức hút, không rít vào, và chúm đôi môi đỏ vụng về khi nhả khói. [tolstoy-hadji-murad:12.20] — Không tốt đâu, — Gamzalo nghiêm giọng nói rồi ra khỏi phòng. Khan Mahoma nháy mắt cả với hắn, và, vừa hút vừa hỏi Loris-Melikov nên mua ở đâu tốt chiếc áo beshmet lụa và mũ papakha trắng. [tolstoy-hadji-murad:12.21] — Sao, anh có nhiều tiền thế à? [tolstoy-hadji-murad:12.22] — Có, đủ, — Khan Mahoma nháy mắt đáp. [tolstoy-hadji-murad:12.23] — Anh hỏi hắn xem tiền ở đâu ra, — Eldar nói, quay cái đầu đẹp đang cười về phía Loris. [tolstoy-hadji-murad:12.24] — Thì thắng chứ, — Khan Mahoma nói nhanh, rồi kể hôm qua đi dạo ở Tiflis, anh bắt gặp một nhóm người, lính hầu Nga và người Armenia, đang chơi sấp ngửa. Tiền cược lớn: ba đồng vàng và cả đống bạc. Khan Mahoma lập tức hiểu cuộc chơi, và, vừa xóc xách mấy đồng tiền đồng trong túi, bước vào vòng và nói rằng anh đặt hết. [tolstoy-hadji-murad:12.25] — Đặt hết thế nào? Anh có tiền à? — Loris-Melikov hỏi. [tolstoy-hadji-murad:12.26] — Tôi tất cả chỉ có mười hai kopek, — Khan Mahoma nhe răng nói. [tolstoy-hadji-murad:12.27] — Thế nếu thua? [tolstoy-hadji-murad:12.28] — Đây này. [tolstoy-hadji-murad:12.29] Và Khan Mahoma chỉ vào khẩu súng lục. [tolstoy-hadji-murad:12.30] — Sao, đưa súng cho họ à? [tolstoy-hadji-murad:12.31] — Đưa làm gì? Chạy, ai giữ thì giết. Xong. [tolstoy-hadji-murad:12.32] — Thế rồi, thắng à? [tolstoy-hadji-murad:12.33] — Ayya, gom hết rồi đi. [tolstoy-hadji-murad:12.34] Loris-Melikov hiểu hoàn toàn Khan Mahoma và Eldar. Khan Mahoma là kẻ vui tính, ham chơi, không biết đem đâu cho hết sức sống dư thừa, luôn vui vẻ, nhẹ dạ, đùa với mạng sống của mình và của người khác, vì chính trò chơi với mạng sống ấy mà nay đã sang phía người Nga, và cũng vì đúng trò chơi ấy mà mai có thể lại quay về với Shamil. Eldar cũng hoàn toàn dễ hiểu: đó là người hết lòng với murshid của mình, điềm tĩnh, mạnh mẽ và vững vàng. Chỉ có Gamzalo tóc hung là Loris-Melikov không hiểu. Loris-Melikov thấy người này không những tận tụy với Shamil mà còn mang trong lòng một nỗi ghê tởm, khinh bỉ, nhờm gớm và căm thù không gì vượt nổi đối với mọi người Nga; và vì thế Loris-Melikov không hiểu nổi sao hắn lại sang phía người Nga. Loris-Melikov nghĩ, như một số cấp trên cũng nghĩ, rằng việc Hadji Murat sang phía ta và những câu chuyện về mối thù với Shamil chỉ là lừa dối, rằng ông sang chỉ để dò xét những chỗ yếu của người Nga rồi lại trốn về núi, dẫn quân đánh vào chỗ người Nga yếu. Và Gamzalo bằng cả con người mình xác nhận giả thiết ấy. “Những kẻ kia và chính Hadji Murat, — Loris-Melikov nghĩ, — biết giấu ý định của mình, còn người này thì tự lộ ra bởi lòng căm thù không giấu giếm.” [tolstoy-hadji-murad:12.35] Loris-Melikov thử nói chuyện với hắn. Anh hỏi hắn ở đây có buồn không. Nhưng hắn, không rời công việc, liếc con mắt độc nhất về phía Loris-Melikov, gầm gừ khàn khàn, cụt ngủn: [tolstoy-hadji-murad:12.36] — Không, không buồn. [tolstoy-hadji-murad:12.37] Và hắn đáp như thế mọi câu hỏi khác. [tolstoy-hadji-murad:12.38] Trong lúc Loris-Melikov còn ở phòng các nukar, người murid thứ tư của Hadji Murat bước vào, người Avar Khanefi, mặt và cổ đầy lông, ngực nhô rậm như phủ lông thú. Đây là một người thợ khỏe mạnh, không hay nghĩ ngợi, luôn mải mê việc của mình và, cũng như Eldar, vâng lệnh chủ mà không cần suy xét. [tolstoy-hadji-murad:12.39] Khi anh vào phòng các nukar lấy gạo, Loris-Melikov giữ anh lại và hỏi anh ở đâu đến và đã theo Hadji Murat lâu chưa. [tolstoy-hadji-murad:12.40] — Năm năm, — Khanefi đáp câu hỏi của Loris-Melikov. — Tôi cùng aul với ông ấy. Cha tôi giết chú ông ấy, và họ định giết tôi, — anh nói, bình thản nhìn vào mặt Loris-Melikov từ dưới đôi lông mày liền nhau. — Khi ấy tôi xin họ nhận làm anh em. [tolstoy-hadji-murad:12.41] — Nhận làm anh em nghĩa là gì? [tolstoy-hadji-murad:12.42] — Tôi không cạo đầu hai tháng, không cắt móng tay và đến chỗ họ. Họ cho tôi vào gặp Patimat, mẹ ông ấy. Patimat cho tôi bú, và tôi thành anh em của ông ấy. [tolstoy-hadji-murad:12.43] Trong phòng bên vang lên giọng Hadji Murat. Eldar lập tức nhận ra tiếng gọi của chủ, lau tay rồi sải bước thật rộng, vội vào phòng khách. [tolstoy-hadji-murad:12.44] — Ông ấy gọi anh đấy, — anh nói khi trở lại. [tolstoy-hadji-murad:12.45] Cho Khan Mahoma vui tính thêm một điếu thuốc nữa, Loris-Melikov đi vào phòng khách. [tolstoy-hadji-murad:13.1] XIII [tolstoy-hadji-murad:13.2] — Sao, tiếp tục chứ? — ông nói, ngồi xuống đi-văng. [tolstoy-hadji-murad:13.3] — Phải, nhất định, — Loris-Melikov nói. — Tôi vừa đến chỗ các nukar của ông, nói chuyện với họ. Một người là gã vui tính, — Loris-Melikov nói thêm. [tolstoy-hadji-murad:13.4] — Phải, Khan Mahoma là người vô tư, — Hadji Murat nói. [tolstoy-hadji-murad:13.5] — Còn tôi thích người trẻ, đẹp trai. [tolstoy-hadji-murad:13.6] — À, Eldar. Người này trẻ mà cứng cỏi, như sắt. Họ im lặng. [tolstoy-hadji-murad:13.7] — Vậy nói tiếp? [tolstoy-hadji-murad:13.8] — Phải, phải. [tolstoy-hadji-murad:13.9] — Tôi đã kể các khan bị giết ra sao. Thế là họ bị giết, và Gamzat vào Khunzakh, ngồi trong cung khan, — Hadji Murat bắt đầu. — Còn lại bà khan, người mẹ. Gamzat gọi bà đến. Bà bắt đầu trách hắn. Hắn nháy mắt với murid của hắn là Aseldar, và Aseldar từ phía sau đánh, giết bà. [tolstoy-hadji-murad:13.10] — Sao hắn lại giết cả bà ấy? — Loris-Melikov hỏi. [tolstoy-hadji-murad:13.11] — Biết làm sao: chân trước đã bước qua thì chân sau cũng phải bước. Phải diệt cả dòng giống. Họ đã làm vậy. Shamil giết đứa út, quăng xuống vực. Cả Avaria khuất phục Gamzat, chỉ có tôi và anh tôi không chịu khuất phục. Chúng tôi cần máu hắn vì các khan. Chúng tôi làm ra vẻ đã khuất phục, mà chỉ nghĩ cách lấy máu hắn. Chúng tôi bàn với ông nội và quyết định chờ lúc hắn ra khỏi cung, rồi từ chỗ phục kích giết hắn. Có người nghe lén chúng tôi, báo với Gamzat, và hắn gọi ông nội đến và nói: “Coi chừng, nếu đúng là các cháu ông định làm điều xấu chống lại ta, thì ông sẽ bị treo cùng chúng trên một xà ngang. Ta làm việc của Thượng đế, và không ai cản được. Đi đi và nhớ lời ta nói.” Ông nội về nhà và bảo chúng tôi. Khi ấy chúng tôi quyết không chờ nữa, làm việc ấy ngày đầu lễ hội, trong thánh đường. Các đồng bạn từ chối, — chỉ còn tôi và anh. Chúng tôi mang mỗi người hai khẩu súng lục, khoác áo burka và đi đến thánh đường. Gamzat vào cùng ba mươi murid. Tất cả đều cầm kiếm shashka tuốt trần. Cạnh Gamzat đi Aseldar, murid yêu thích của hắn, — chính kẻ đã chặt đầu bà khan. Thấy chúng tôi, hắn quát chúng tôi cởi burka, và đến chỗ tôi. Dao găm tôi đã cầm trong tay, và tôi giết hắn rồi lao vào Gamzat. Nhưng anh Osman đã bắn hắn, Gamzat vẫn còn sống và cầm dao găm lao vào anh tôi, nhưng tôi bồi thêm nhát vào đầu, kết liễu hắn. Murid có ba mươi người, chúng tôi hai. Họ giết anh Osman, còn tôi thoát được ra, nhảy qua cửa sổ và chạy. Khi biết Gamzat chết, cả dân nổi dậy, và các murid chạy trốn, còn những kẻ không chạy thì bị giết sạch. [tolstoy-hadji-murad:13.12] Hadji Murat dừng lại và thở dốc nặng nề. [tolstoy-hadji-murad:13.13] — Lúc ấy mọi việc còn tốt, — ông tiếp, — sau đó mọi sự hỏng hết. Shamil lên thay Gamzat. Hắn gửi sứ giả đến tôi bảo tôi đi cùng hắn chống người Nga; nếu tôi từ chối thì hắn dọa sẽ phá Khunzakh và giết tôi. Tôi nói tôi sẽ không đến chỗ hắn và không cho hắn vào chỗ tôi. [tolstoy-hadji-murad:13.14] — Sao ông lại không đến với hắn? — Loris-Melikov hỏi. [tolstoy-hadji-murad:13.15] Hadji Murat cau mày và không đáp ngay. [tolstoy-hadji-murad:13.16] — Không thể được. Trên người Shamil có máu cả anh Osman lẫn Abu-Nutsal-Khan. Tôi không đến chỗ hắn. Tướng Rosen gửi cho tôi quân hàm sĩ quan và bảo làm người đứng đầu Avaria. Mọi sự sẽ tốt cả, nhưng Rosen cử đến cai quản Avaria trước hết là khan Kazikumukh, Mahomet-Mirza, rồi đến Akhmet Khan. Người này căm ghét tôi. Hắn xin cưới con gái của bà khan, Saltanet, cho con trai hắn. Người ta không gả cho hắn, và hắn nghĩ tôi có lỗi trong việc ấy. Hắn căm ghét tôi và sai nukar đến giết tôi, nhưng tôi thoát khỏi chúng. Khi ấy hắn nói xấu tôi với tướng Klugenau, bảo tôi không cho người Avar cấp củi cho lính. Hắn còn bảo ông ấy rằng tôi đã quấn khăn, chính cái này, — Hadji Murat nói, chỉ chiếc khăn trên mũ papakha, — và điều đó nghĩa là tôi đã ngả theo Shamil. Tướng không tin và ra lệnh đừng động đến tôi. Nhưng khi tướng đi Tiflis, Akhmet Khan làm theo ý hắn: với một đại đội lính bắt tôi, xích lại và trói vào khẩu đại bác. Sáu ngày đêm họ giữ tôi như thế. Đến ngày thứ bảy họ cởi trói và dẫn tôi đến Temir-Khan-Shura. Bốn mươi lính cầm súng đã nạp đạn áp giải tôi. Tay bị trói, và có lệnh giết tôi nếu tôi muốn trốn. Tôi biết điều ấy. Khi chúng tôi đi đến gần Moksokh, lối mòn hẹp, bên phải là vực sâu chừng năm mươi sải, tôi rời người lính bước sang phải, ra mép vực. Người lính định ngăn tôi, nhưng tôi nhảy xuống vực và kéo theo cả người lính. Người lính chết ngay, còn tôi thì, như ông thấy, vẫn sống. Xương sườn, đầu, tay, chân — gãy cả. Tôi định bò đi — mà không được. Đầu quay cuồng, và tôi ngủ thiếp. Tỉnh dậy ướt sũng, đầy máu. Một người chăn cừu trông thấy tôi, gọi dân đến, họ khiêng tôi về aul. Xương sườn, đầu lành, chân cũng lành, chỉ có chân là ngắn lại. [tolstoy-hadji-murad:13.17] Và Hadji Murat duỗi cái chân tật ra. [tolstoy-hadji-murad:13.18] — Còn dùng được, vậy là tốt, — ông nói. — Dân hay tin, bắt đầu đến thăm tôi. Tôi lành lặn lại, dọn đến Tselmes. Người Avar lại mời tôi cai quản họ, — Hadji Murat nói với niềm kiêu hãnh bình thản, chắc chắn. — Và tôi nhận lời. [tolstoy-hadji-murad:13.19] Hadji Murat nhanh nhẹn đứng dậy. Và lấy trong túi yên chiếc cặp, rút ra hai bức thư ngả vàng, đưa cho Loris-Melikov. Thư của tướng Klugenau. Loris-Melikov đọc. Trong thư đầu có: [tolstoy-hadji-murad:13.20] “Thiếu úy Hadji Murat! Anh đã phục vụ dưới quyền tôi — tôi hài lòng về anh và coi anh là người tốt. Gần đây thiếu tướng Akhmet Khan báo cho tôi rằng anh là kẻ phản bội, rằng anh đã quấn khăn, rằng anh có quan hệ với Shamil, rằng anh đã dạy dân không nghe chính quyền Nga. Tôi đã ra lệnh bắt anh và đưa anh về chỗ tôi, anh — đã trốn; tôi không biết điều ấy là tốt hơn hay xấu hơn, vì tôi không biết — anh có lỗi hay không. Bây giờ hãy nghe tôi. Nếu lương tâm anh trong sạch đối với sa hoàng vĩ đại, nếu anh không có lỗi gì, hãy đến chỗ tôi. Đừng sợ ai — tôi là người bảo vệ anh. Khan sẽ không làm gì anh; chính hắn dưới quyền tôi, vậy anh chẳng cần phải sợ.” [tolstoy-hadji-murad:13.21] Klugenau viết tiếp rằng ông luôn giữ lời và công bằng, và còn khuyên Hadji Murat ra gặp mình. [tolstoy-hadji-murad:13.22] Khi Loris-Melikov đọc xong thư đầu, Hadji Murat lấy lá thư kia ra, nhưng chưa đưa vào tay Loris-Melikov, kể lại ông đã trả lời lá thư đầu ra sao. [tolstoy-hadji-murad:13.23] — Tôi viết cho ông ấy rằng khăn thì tôi có quấn, nhưng không phải vì Shamil, mà để cứu linh hồn, rằng đến với Shamil tôi không muốn và không thể, vì chính hắn mà cha, anh em và họ hàng tôi bị giết, nhưng sang với người Nga tôi cũng không thể, vì tôi đã bị làm nhục. Ở Khunzakh, khi tôi bị trói, một tên khốn đã đ...n lên tôi. Và tôi không thể ra với ông chừng nào người ấy chưa bị giết. Mà chủ yếu, tôi sợ tên lừa đảo Akhmet Khan. Khi ấy tướng gửi cho tôi thư này, — Hadji Murat nói, đưa cho Loris-Melikov tờ giấy ngả vàng kia. [tolstoy-hadji-murad:13.24] “Anh đã trả lời thư tôi, cảm ơn, — Loris-Melikov đọc. — Anh viết rằng anh không sợ trở về, nhưng sự ô nhục mà một tên giaour gây ra cho anh cấm điều ấy; còn tôi bảo đảm với anh rằng luật Nga là công bằng, và anh sẽ tận mắt thấy kẻ dám xúc phạm anh bị trừng phạt, — tôi đã ra lệnh điều tra việc ấy. Hãy nghe, Hadji Murat. Tôi có quyền không hài lòng về anh, vì anh không tin tôi và danh dự của tôi, nhưng tôi tha thứ cho anh, biết tính đa nghi của người miền núi nói chung. Nếu anh trong sạch lương tâm, nếu anh quấn khăn chính là chỉ để cứu linh hồn, thì anh đúng và có thể mạnh dạn nhìn thẳng vào mắt chính phủ Nga và tôi; còn kẻ đã làm nhục anh, tôi bảo đảm, sẽ bị trừng phạt, tài sản của anh sẽ được trả lại, và anh sẽ thấy và biết luật Nga là gì. Hơn nữa người Nga nhìn mọi việc khác; trong mắt họ anh không hạ thấp mình vì một tên khốn nạn nào đó đã làm nhục anh. Chính tôi đã cho phép người Gimry quấn khăn và nhìn nhận hành vi của họ cho phải lẽ; vậy, tôi nhắc lại, anh chẳng cần sợ. Hãy đến chỗ tôi cùng với người mà bây giờ tôi gửi đến chỗ anh; ông ta trung thành với tôi, không phải nô lệ của kẻ thù anh, mà là bạn của một người được chính phủ đặc biệt chú ý.” [tolstoy-hadji-murad:13.25] Klugenau lại khuyên Hadji Murat ra gặp ông. [tolstoy-hadji-murad:13.26] — Tôi không tin điều ấy, — Hadji Murat nói khi Loris-Melikov đọc xong thư, — và không đến chỗ Klugenau. Với tôi, chủ yếu cần trả thù Akhmet Khan, mà điều đó tôi không thể làm qua người Nga. Cũng đúng lúc ấy Akhmet Khan vây Tselmes và muốn bắt hay giết tôi. Tôi có quá ít người, không chống nổi hắn. Và chính vào lúc ấy có sứ giả của Shamil mang thư đến chỗ tôi. Hắn hứa giúp tôi chống lại Akhmet Khan và giết ông ta, và giao cho tôi cai quản toàn Avaria. Tôi nghĩ lâu và đã sang với Shamil. Và từ đó tôi không ngừng đánh nhau với người Nga. [tolstoy-hadji-murad:13.27] Ở đây Hadji Murat kể mọi chiến công của mình. Rất nhiều, và Loris-Melikov biết một phần. Mọi chiến dịch và cuộc đột kích của ông đều đáng kinh ngạc bởi tốc độ hành quân phi thường và sự táo bạo của các cuộc tấn công, luôn kết thúc bằng thắng lợi. [tolstoy-hadji-murad:13.28] — Giữa tôi và Shamil chưa bao giờ có tình bạn, — Hadji Murat kết thúc câu chuyện, — nhưng hắn sợ tôi, và tôi cần cho hắn. Rồi xảy ra chuyện người ta hỏi tôi ai sẽ làm imam sau Shamil? Tôi nói imam sẽ là người nào có thanh kiếm sắc. Chuyện ấy bị nói lại với Shamil, và hắn muốn thoát khỏi tôi. Hắn gửi tôi đến Tabasaran. Tôi đi, cướp được một nghìn con cừu, ba trăm con ngựa. Nhưng hắn nói tôi làm sai, và cách chức naib của tôi và bảo gửi hết tiền cho hắn. Tôi gửi một nghìn đồng vàng. Hắn gửi các murid đến và tịch thu hết tài sản của tôi. Hắn đòi tôi đến chỗ hắn; tôi biết hắn muốn giết tôi, và không đi. Hắn sai người đến bắt tôi. Tôi chống cự được, rồi sang với Vorontsov. Chỉ có gia đình thì tôi không mang theo. Cả mẹ, vợ, con trai đều ở chỗ hắn. Nói với sardar: chừng nào gia đình còn ở đó, tôi chẳng làm được gì. [tolstoy-hadji-murad:13.29] — Tôi sẽ nói, — Loris-Melikov nói. [tolstoy-hadji-murad:13.30] — Ông lo giúp, cố gắng giúp tôi. Cái gì của tôi thì của ông, chỉ xin giúp ở chỗ công tước. Tôi bị trói, và đầu dây nằm trong tay Shamil. [tolstoy-hadji-murad:13.31] Bằng những lời ấy Hadji Murat kết thúc câu chuyện của mình với Loris-Melikov. [tolstoy-hadji-murad:14.1] XIV [tolstoy-hadji-murad:14.2] “Tôi đã không viết cho ngài trong chuyến thư vừa rồi, công tước thân mến, vì muốn trước hết quyết định chúng ta sẽ làm gì với Hadji Murat, và vì bản thân tôi hai ba ngày nay cũng không được khỏe lắm. Trong thư gần đây nhất tôi đã báo ngài về việc Hadji Murat đến đây: ông ta đến Tiflis ngày mùng 8; hôm sau tôi làm quen với ông ta, và trong tám chín ngày tôi nói chuyện với ông ta và cân nhắc xem sau này ông ta có thể làm được gì cho chúng ta, và nhất là hiện giờ chúng ta phải làm gì với ông ta, vì ông ta lo lắng rất sâu về số phận gia đình, và nói với mọi người bằng mọi dấu hiệu của sự thẳng thắn trọn vẹn rằng chừng nào gia đình ông ta còn trong tay Shamil thì ông ta bị tê liệt, không thể phục vụ chúng ta và chứng tỏ lòng biết ơn về sự tiếp đón ân cần và sự tha thứ mà người ta đã dành cho ông ta. Sự không biết tin tức về những người thân yêu khiến ông ta rơi vào trạng thái bồn chồn như lên cơn sốt, và những người tôi chỉ định sống cùng ông ta ở đây quả quyết với tôi rằng ông ta ban đêm không ngủ, hầu như chẳng ăn gì, liên tục cầu nguyện, và chỉ xin phép đi cưỡi ngựa với vài người Cô-dắc, — thú giải trí và sự vận động duy nhất có thể đối với ông ta, cần thiết do thói quen lâu năm. Mỗi ngày ông ta đến chỗ tôi hỏi tôi có tin tức gì về gia đình ông ta không, và xin tôi ra lệnh tập hợp trên các tuyến khác nhau của chúng ta tất cả tù binh đang nằm trong tay chúng ta, để đề nghị với Shamil trao đổi, và ông ta sẽ thêm một ít tiền. Có những người sẽ cho ông ta tiền để làm việc đó. Ông ta cứ nhắc đi nhắc lại với tôi: hãy cứu gia đình tôi rồi cho tôi cơ hội phục vụ các ngài (tốt nhất trên tuyến Lezgin, theo ý ông ta), và nếu sau một tháng tôi không lập được công lớn cho các ngài, hãy trừng phạt tôi như các ngài thấy cần. [tolstoy-hadji-murad:14.3] Tôi trả lời ông ta rằng tất cả điều này tôi thấy rất hợp lẽ, và rằng ở chỗ chúng ta thậm chí sẽ có nhiều người không tin ông ta nếu gia đình ông ta ở lại trên núi chứ không phải ở chỗ chúng ta làm con tin; rằng tôi sẽ làm mọi điều có thể để gom tù binh ở các biên giới của chúng ta, và rằng tuy theo điều lệ của chúng ta tôi không có quyền cấp thêm tiền chuộc ngoài số ông ta tự kiếm được, nhưng có thể tôi sẽ tìm ra những cách khác để giúp ông ta. Sau đó tôi nói thẳng với ông ta ý kiến của tôi rằng Shamil trong mọi trường hợp sẽ không trả gia đình cho ông ta, rằng có thể hắn sẽ tuyên bố thẳng với ông ta điều ấy, hứa tha thứ hoàn toàn và các chức vụ xưa, và dọa, nếu ông ta không trở về, sẽ giết mẹ, vợ và sáu đứa con ông ta. Tôi hỏi ông ta có thể nói thẳng ông ta sẽ làm gì nếu nhận được lời tuyên bố ấy của Shamil. Hadji Murat ngước mắt và tay lên trời và nói với tôi rằng mọi sự do Thượng đế, nhưng ông ta không bao giờ giao mình vào tay kẻ thù, vì ông ta hoàn toàn chắc rằng Shamil sẽ không tha thứ cho ông ta và khi ấy ông ta sẽ không sống được lâu. Còn việc tiêu diệt gia đình ông ta thì ông ta không nghĩ Shamil hành động bừa bãi như vậy: thứ nhất, để khỏi biến ông ta thành kẻ thù còn liều lĩnh và nguy hiểm hơn; thứ hai, ở Dagestan có vô số người rất có thế lực sẽ can ngăn hắn. Cuối cùng ông ta nhắc lại với tôi vài lần rằng ý Thượng đế về tương lai dù thế nào thì lúc này ông ta chỉ bận tâm đến việc chuộc gia đình; rằng ông ta van xin tôi, nhân danh Thượng đế, giúp ông ta và cho phép ông ta trở về vùng quanh Chechnya, nơi ông ta, thông qua và với sự cho phép của các chỉ huy của chúng ta, có thể liên lạc với gia đình, thường xuyên nhận tin về tình cảnh hiện nay và về phương tiện giải thoát; rằng nhiều người và thậm chí vài naib ở phần này của vùng đất địch ít nhiều gắn bó với ông ta; rằng trong toàn bộ dân cư ấy, đã bị người Nga khuất phục hoặc trung lập, ông ta sẽ dễ có, với sự giúp đỡ của chúng ta, những quan hệ rất có ích để đạt mục đích đang đeo đuổi ông ta ngày đêm, việc hoàn thành mục đích ấy sẽ làm ông ta yên lòng và cho ông ta khả năng hành động vì lợi ích của chúng ta và xứng đáng với lòng tin của chúng ta. Ông ta xin gửi ông ta trở lại Grozny, với đội hộ tống hai mươi hay ba mươi người Cô-dắc quả cảm, họ sẽ giúp ông ta tự vệ trước kẻ thù, còn đối với chúng ta thì làm bảo đảm cho sự thật của những ý định ông ta đã nói. [tolstoy-hadji-murad:14.4] Công tước thân mến, ngài sẽ hiểu rằng tất cả điều này làm tôi rất bối rối, vì dù làm gì thì trách nhiệm lớn cũng đổ lên tôi. Tin cậy hoàn toàn vào ông ta thì cực kỳ thiếu thận trọng; nhưng nếu muốn tước của ông ta phương tiện trốn thì chúng ta phải nhốt ông ta lại; mà theo ý tôi, việc đó vừa bất công vừa thiếu khôn ngoan về chính trị. Biện pháp như vậy, tin về nó sẽ sớm lan khắp Dagestan, sẽ gây hại lớn cho chúng ta ở đó, làm mất hứng của tất cả những người (mà số ấy rất đông) sẵn sàng ít nhiều công khai chống Shamil và rất quan tâm đến tình cảnh ở chỗ chúng ta của viên phụ tá dũng cảm và táo bạo nhất của imam, kẻ đã buộc phải trao thân vào tay chúng ta. Một khi chúng ta đối xử với Hadji Murat như với tù binh, toàn bộ hiệu quả thuận lợi của việc ông ta phản Shamil sẽ mất đi đối với chúng ta. [tolstoy-hadji-murad:14.5] Vì thế tôi nghĩ rằng tôi không thể làm khác điều tôi đã làm, tuy nhiên cảm thấy rằng người ta có thể buộc tội tôi mắc sai lầm lớn nếu Hadji Murat nảy ý bỏ đi lần nữa. Trong công vụ và những việc rắc rối như thế này khó, để khỏi nói là không thể, đi theo một con đường thẳng mà không liều sai lầm và không nhận lấy trách nhiệm; nhưng một khi con đường có vẻ thẳng thì phải đi theo nó, — mặc cho ra sao thì ra. [tolstoy-hadji-murad:14.6] Tôi xin ngài, công tước thân mến, trình việc này để bệ hạ hoàng đế xem xét, và tôi sẽ hạnh phúc nếu bậc chủ tể tôn quý của chúng ta ban lòng chuẩn y hành động của tôi. Tất cả những gì tôi viết ở trên tôi cũng đã viết cho các tướng Zavodovsky và Kozlovsky, để Kozlovsky liên hệ trực tiếp với Hadji Murat, người mà tôi đã báo trước rằng nếu không có sự chuẩn y của Kozlovsky thì ông ta không thể làm gì và đi đâu. Tôi đã tuyên bố với ông ta rằng đối với chúng ta còn tốt hơn nếu ông ta đi ra ngoài có đội hộ tống của chúng ta, nếu không Shamil sẽ loan tin rằng chúng ta giam Hadji Murat; nhưng đồng thời tôi buộc ông ta hứa rằng ông ta sẽ không bao giờ đến Vozdvizhenskaya, vì con trai tôi, người mà ông ta đầu hàng trước tiên và coi là kunak (bạn) của mình, không phải là chỉ huy nơi ấy, và có thể phát sinh hiểu lầm. Vả lại Vozdvizhenskaya quá gần dân cư đông đúc thù địch với chúng ta, trong khi để liên lạc với những người tín cẩn mà ông ta muốn, thì Grozny thuận tiện về mọi mặt. [tolstoy-hadji-murad:14.7] Ngoài hai mươi người Cô-dắc được chọn, mà theo chính yêu cầu của ông ta sẽ không rời ông ta một bước, tôi đã cử đại úy kỵ binh Loris-Melikov, một sĩ quan xứng đáng, xuất sắc và rất thông minh, nói tiếng Tatar, biết rõ Hadji Murat, người có vẻ cũng hoàn toàn tin ông. Mười ngày Hadji Murat ở đây, ông ta còn sống chung một nhà với trung tá công tước Tarkhanov, chỉ huy huyện Shusha, đang ở đây vì công vụ; đó là người thật sự xứng đáng và tôi hoàn toàn tin ông. Ông cũng đã giành được lòng tin của Hadji Murat, và chỉ qua ông, vì ông nói tiếng Tatar rất giỏi, chúng tôi đã bàn về những việc tế nhị và bí mật nhất. [tolstoy-hadji-murad:14.8] Tôi đã bàn với Tarkhanov về Hadji Murat, và ông hoàn toàn đồng ý với tôi rằng hoặc phải làm như tôi đã làm, hoặc nhốt Hadji Murat vào tù và canh giữ với mọi biện pháp nghiêm ngặt có thể, — vì một khi đã đối xử tệ với ông ta thì khó canh giữ ông ta, — hoặc đuổi ông ta khỏi xứ hẳn. Nhưng hai biện pháp sau không những xóa bỏ toàn bộ lợi ích chúng ta có được từ mối bất hòa giữa Hadji Murat và Shamil, mà còn tất yếu chặn đứng mọi sự phát triển của lòng bất mãn và khả năng nổi dậy của người miền núi chống quyền lực Shamil. Công tước Tarkhanov nói với tôi rằng bản thân ông tin chắc vào sự thật thà của Hadji Murat và rằng Hadji Murat không nghi ngờ gì rằng Shamil sẽ không bao giờ tha cho ông ta và sẽ ra lệnh xử tử, bất chấp lời hứa tha thứ. Điều duy nhất có thể làm Tarkhanov lo trong quan hệ với Hadji Murat là lòng gắn bó của ông ta với tôn giáo của mình, và ông ta không giấu rằng Shamil có thể tác động lên ông ta về mặt ấy. Nhưng, như tôi đã nói ở trên, Shamil sẽ không bao giờ thuyết phục được Hadji Murat rằng hắn sẽ không lấy mạng ông ta ngay hay một thời gian sau khi ông ta trở về. [tolstoy-hadji-murad:14.9] Đó là tất cả, công tước thân mến, những gì tôi muốn nói với ngài về tình tiết này trong công việc ở đây.” [tolstoy-hadji-murad:15.1] XV [tolstoy-hadji-murad:15.2] Và ngày 1 tháng Giêng năm 1852, Chernyshev mang cùng các việc khác cả bản báo cáo này của Vorontsov đến hoàng đế Nikolai. [tolstoy-hadji-murad:15.3] Chernyshev không ưa Vorontsov — vì sự kính trọng chung mà Vorontsov được hưởng, vì gia tài khổng lồ của ông, vì Vorontsov là một quý tộc thực thụ, còn Chernyshev dẫu sao vẫn là parvenu, nhất là vì sự yêu mến đặc biệt của hoàng đế đối với Vorontsov. Vì thế Chernyshev lợi dụng mọi dịp, chừng nào có thể, để làm hại Vorontsov. Trong báo cáo lần trước về công việc Kavkaz, Chernyshev đã làm được Nikolai bất bình với Vorontsov vì sự lơ là của cấp chỉ huy khiến một đạo quân nhỏ ở Kavkaz bị người miền núi tiêu diệt gần hết. Bây giờ ông ta định trình bày về mặt bất lợi quyết định của Vorontsov về Hadji Murat. Ông ta muốn thuyết phục hoàng đế rằng Vorontsov, người luôn che chở và thậm chí nuông chiều dân bản xứ, nhất là gây thiệt cho người Nga, khi để Hadji Murat ở lại Kavkaz đã hành động thiếu khôn ngoan; rằng rất có thể Hadji Murat sang phía ta chỉ để dò xét phương tiện phòng thủ của ta, và vì thế tốt hơn nên gửi Hadji Murat vào trung tâm nước Nga và chỉ dùng ông ta khi gia đình đã được cứu khỏi núi và có thể tin chắc lòng trung thành của ông ta. [tolstoy-hadji-murad:15.4] Nhưng kế hoạch này của Chernyshev đã không thành chỉ vì sáng hôm ấy, mùng 1 tháng Giêng, Nikolai đặc biệt bực bội và sẽ không chấp nhận bất kỳ đề nghị nào, của bất kỳ ai, chỉ vì tính ưa chống đối; huống hồ ông càng không muốn nhận đề nghị của Chernyshev, kẻ mà ông chỉ chịu đựng, coi là người tạm thời không thể thay thế, nhưng biết những cố gắng của hắn hại Zakhar Chernyshev trong vụ án những người Decembrist và ý định chiếm gia sản của ông ta, nên coi là một tên đại đê tiện. Thành thử nhờ tâm trạng xấu của Nikolai, Hadji Murat ở lại Kavkaz, và số phận ông không đổi thay như có thể đổi thay nếu Chernyshev trình báo cáo vào lúc khác. [tolstoy-hadji-murad:15.5] Lúc chín giờ rưỡi, trong màn sương của cái lạnh hai mươi độ âm, người đánh xe của Chernyshev, béo, râu rậm, đội mũ nhung xanh da trời có đầu nhọn, ngồi trên chỗ đánh xe của chiếc xe trượt tuyết nhỏ, giống hệt chiếc mà Nikolai Pavlovich đi dạo, đánh xe đến cổng nhỏ của Cung điện Mùa Đông và thân thiện gật đầu chào bạn mình, người đánh xe của công tước Dolgorukov, kẻ đã chở chủ tới từ lâu và đang đứng ở cổng cung, kê dây cương dưới cặp mông béo độn bông và xoa đôi tay lạnh cóng. [tolstoy-hadji-murad:15.6] Chernyshev mặc chiếc áo choàng cổ lông hải ly xám bồng bềnh và đội mũ ba cạnh cắm lông gà trống, đội đúng nghi thức. Hất tấm da gấu phủ chân, ông cẩn thận rút đôi chân lạnh không đi giày cao su ra khỏi xe (ông tự hào vì không biết đến giày cao su), và, làm ra vẻ khỏe khoắn, leng keng đinh thúc ngựa, bước trên thảm qua cánh cửa người gác cửa kính cẩn mở ra trước ông. Cởi áo choàng ở tiền sảnh vào tay một người hầu cận già chạy đến, Chernyshev đến bên gương và cẩn thận bỏ mũ khỏi bộ tóc giả uốn xoăn. Nhìn mình trong gương, ông bằng động tác quen của đôi tay già vuốt lại thái dương và chỏm tóc, chỉnh thập tự, dây tua và cầu vai lớn có chữ lồng, rồi, bước yếu ớt trên đôi chân già không còn nghe lời, bắt đầu bước lên theo tấm thảm trải trên cầu thang thoai thoải. [tolstoy-hadji-murad:15.7] Đi qua những người hầu cận trong cung đứng nghiêm chỉnh lễ phục bên cửa, cúi chào ông khúm núm, Chernyshev vào phòng đợi. Viên trực, một sĩ quan phụ tá hoàng đế mới được bổ nhiệm, rạng rỡ trong quân phục mới, cầu vai, dây tua và gương mặt hồng hào chưa phong sương, ria đen nhỏ và tóc mai chải về phía mắt giống hệt cách Nikolai Pavlovich chải, kính cẩn đón ông. Công tước Vasily Dolgorukov, phó bộ trưởng chiến tranh, với vẻ chán nản trên gương mặt đần, điểm những chòm râu má, ria và tóc mai y hệt Nikolai, đứng dậy đón Chernyshev và chào ông. [tolstoy-hadji-murad:15.8] — L’empereur? — Chernyshev hỏi viên phụ tá hoàng đế, đưa mắt chỉ cửa phòng làm việc dò hỏi. [tolstoy-hadji-murad:15.9] — Sa Majesté vient de rentrer, — viên phụ tá hoàng đế nói, rõ ràng thích thú nghe tiếng mình, rồi, bước êm, mượt đến mức cốc nước đầy đặt trên đầu cũng không đổ, đến bên cánh cửa mở không tiếng động, và bằng cả con người bộc lộ lòng tôn kính với nơi mình sắp bước vào, biến mất sau cửa. [tolstoy-hadji-murad:15.10] Dolgorukov trong lúc ấy mở cặp, kiểm tra các giấy tờ trong đó. [tolstoy-hadji-murad:15.11] Còn Chernyshev, cau mày, đi đi lại lại cho đỡ tê chân và nhớ lại mọi điều phải trình hoàng đế. Chernyshev đang ở cạnh cửa phòng làm việc thì cửa lại mở và từ đó viên phụ tá hoàng đế bước ra, rạng rỡ và kính cẩn hơn lúc trước, và ra hiệu mời bộ trưởng cùng phó bộ trưởng vào gặp hoàng đế. [tolstoy-hadji-murad:15.12] Cung điện Mùa Đông sau vụ cháy đã được xây lại từ lâu, và Nikolai vẫn ở trong đó, trên tầng cao. Phòng làm việc, nơi ông tiếp các bộ trưởng và các tư lệnh cao cấp đến báo cáo, là căn phòng rất cao với bốn cửa sổ lớn. Trên bức tường chính treo bức chân dung lớn của hoàng đế Alexander I. Giữa các cửa sổ đặt hai chiếc bàn giấy. Dọc tường có vài chiếc ghế, giữa phòng là chiếc bàn viết khổng lồ, trước bàn là ghế bành của Nikolai, và những chiếc ghế cho người đến yết kiến. [tolstoy-hadji-murad:15.13] Nikolai, trong chiếc áo lễ phục dài màu đen không cầu vai, chỉ có dây vai nhỏ, ngồi bên bàn, ngả người ra sau, thân hình đồ sộ bó chặt ngang cái bụng đã phệ ra, và bất động, bằng cái nhìn vô hồn, nhìn những người bước vào. Gương mặt dài trắng với vầng trán lớn dốc nhô ra từ những chòm tóc mai vuốt phẳng khéo nối với bộ tóc giả che chỗ hói, hôm nay lạnh và bất động đặc biệt. Đôi mắt ông, luôn đục, hôm nay còn đục hơn thường lệ, đôi môi mím dưới hàng ria vểnh lên, đôi má phị mỡ mới cạo nhẵn tựa lên cổ áo cao, với những lọn râu má như khúc xúc xích được để lại đều đặn, và cái cằm ép vào cổ áo, làm gương mặt có vẻ bất mãn và thậm chí giận dữ. Nguyên nhân tâm trạng ấy là mệt mỏi. Còn nguyên nhân mệt mỏi là hôm trước ông dự dạ hội hóa trang và, như thường lệ, đi dạo trong chiếc mũ sắt kỵ binh cận vệ có con chim trên đỉnh, giữa đám đông chen về phía ông và rụt rè tránh xa thân hình đồ sộ tự tin của ông, lại gặp chính chiếc mặt nạ đã ở buổi hóa trang trước, bởi làn da trắng, dáng người đẹp và giọng nói dịu dàng, khơi dậy trong ông nhục cảm của tuổi già, rồi lẩn đi, hứa sẽ gặp ông ở buổi hóa trang sau. Ở buổi hóa trang hôm qua nàng đến bên ông, và ông không để nàng đi nữa. Ông dẫn nàng đến chiếc lô được giữ sẵn riêng cho mục đích ấy, nơi ông có thể ở riêng với người phụ nữ. Đến cửa lô trong im lặng, Nikolai ngoái lại, tìm bằng mắt người dẫn chỗ, nhưng không có. Nikolai cau mày và tự tay đẩy cửa lô, nhường người phụ nữ bước trước. [tolstoy-hadji-murad:15.14] — Il y a quelqu’un, — chiếc mặt nạ nói, dừng lại. Lô quả thật có người. Trên chiếc đi-văng nhung nhỏ, sát nhau, ngồi một sĩ quan kỵ binh ulan và một phụ nữ trẻ xinh, tóc vàng xoăn, mặc domino, đã tháo mặt nạ. Thấy bóng Nikolai đứng thẳng cao hết cỡ và giận dữ, người đàn bà tóc vàng vội vàng che mặt nạ, còn viên sĩ quan ulan, chết sững vì khiếp sợ, không đứng dậy khỏi đi-văng, nhìn Nikolai bằng đôi mắt đờ ra. [tolstoy-hadji-murad:15.15] Nikolai đã quen với nỗi kinh hoàng mình gây ra cho người khác, nhưng lần nào ông cũng thấy thú vị, và đôi khi ông thích làm sửng sốt những kẻ đang hoảng sợ bằng sự tương phản của vài lời ân cần nói với họ. Bây giờ ông cũng làm như vậy. [tolstoy-hadji-murad:15.16] — Này, cậu, cậu trẻ hơn ta, — ông nói với viên sĩ quan cứng đờ vì khiếp, — nhường chỗ cho ta được chứ. [tolstoy-hadji-murad:15.17] Viên sĩ quan bật dậy, mặt tái đi rồi đỏ lên, khom người im lặng theo chiếc mặt nạ ra khỏi lô, và Nikolai ở lại một mình với người phụ nữ của mình. [tolstoy-hadji-murad:15.18] Chiếc mặt nạ hóa ra là một cô gái hai mươi tuổi xinh đẹp ngây thơ, con gái của một bà gia sư người Thụy Điển. Cô gái này kể với Nikolai rằng từ thời thơ ấu, qua những bức chân dung, cô đã yêu ông, tôn thờ ông và quyết bằng mọi giá giành được sự chú ý của ông. Và nay cô đã giành được, và, như cô nói, cô chẳng cần gì hơn. Cô gái được đưa đến nơi Nikolai thường gặp phụ nữ, và Nikolai ở với cô hơn một giờ. [tolstoy-hadji-murad:15.19] Đêm ấy trở về phòng, nằm xuống chiếc giường hẹp, cứng mà ông lấy làm tự hào, đắp tấm áo choàng mà ông cho là (và vẫn nói như thế) nổi tiếng chẳng kém chiếc mũ của Napoléon, ông trằn trọc mãi không ngủ được. Lúc thì ông nhớ lại vẻ mặt trắng nõn của cô gái, vừa sợ hãi vừa say sưa, lúc thì nhớ đôi vai đầy đặn, khỏe khoắn của Nelidova, người tình thường xuyên của ông, và đem so người này với người kia. Chuyện thói trác táng của một người đã có vợ là điều không hay, ông chưa bao giờ nghĩ tới, và nếu có ai trách ông về chuyện đó thì ông sẽ rất lấy làm lạ. Nhưng dẫu tin chắc rằng mình xử sự đúng như phải thế, trong lòng ông vẫn còn dư lại một thứ ợ chua khó chịu, và để át cảm giác ấy đi, ông nghĩ về điều vẫn luôn làm ông nguôi ngoai: rằng ông là một con người vĩ đại biết chừng nào. [tolstoy-hadji-murad:15.20] Tuy ngủ muộn, ông vẫn như mọi ngày dậy lúc hơn bảy giờ; sau khi chải chuốt như thường lệ, lấy đá lạnh chà khắp tấm thân to lớn, no đủ và cầu nguyện Chúa, ông đọc những bài kinh quen thuộc đã thuộc từ thuở nhỏ: kinh “Đức Mẹ Chúa Trời”, kinh “Tôi tin”, kinh “Lạy Cha chúng con”, chẳng gán cho những lời mình đọc một ý nghĩa nào, rồi mặc áo khoác quân, đội mũ lưỡi trai, bước ra bờ sông từ cửa nhỏ. [tolstoy-hadji-murad:15.21] Giữa bờ sông, ông gặp một học sinh trường Pháp luật, người cao lớn chẳng kém ông, mặc đồng phục, đội mũ. Trông thấy bộ đồng phục của ngôi trường mà ông không ưa vì thói tự do tư tưởng, Nikolai Pavlovich cau mày, nhưng vóc người cao lớn, dáng đứng thẳng cố công và cái chào có khuỷu tay chìa ra đầy dụng ý của cậu học trò đã làm ông bớt bất bình. [tolstoy-hadji-murad:15.22] — Họ gì? — ông hỏi. [tolstoy-hadji-murad:15.23] — Polosatov! Tâu bệ hạ. [tolstoy-hadji-murad:15.24] — Giỏi! [tolstoy-hadji-murad:15.25] Cậu học sinh vẫn đứng đó, tay đặt lên mũ. Nikolai dừng lại. [tolstoy-hadji-murad:15.26] — Anh muốn vào quân đội không? [tolstoy-hadji-murad:15.27] — Dạ không, tâu bệ hạ. [tolstoy-hadji-murad:15.28] — Đồ ngu! — rồi Nikolai quay đi, tiếp tục bước và bắt đầu lớn tiếng thốt ra những tiếng đầu tiên chợt đến. “Kopervein, Kopervein, — ông lặp đi lặp lại mấy lần tên cô gái hôm qua. — Tệ, tệ quá.” Ông không nghĩ đến điều mình nói, mà dồn sự chú ý vào lời nói để át cảm giác của mình. “Phải, nước Nga sẽ ra sao nếu không có ta, — ông tự nhủ, thấy cảm giác khó chịu lại kéo đến. — Phải, không chỉ nước Nga, mà cả châu Âu sẽ ra sao nếu không có ta.” Ông nhớ đến người anh vợ, vua Phổ, nhớ đến sự yếu đuối và ngu muội của ông ta, rồi lắc đầu. [tolstoy-hadji-murad:15.29] Quay về đến bậc thềm, ông trông thấy cỗ xe của Elena Pavlovna, với tên hầu mặc áo đỏ, đang tiến đến lối vào Saltykov. Với ông, Elena Pavlovna là hiện thân của đám người rỗng tuếch ấy, những kẻ bàn luận không chỉ về khoa học, thi ca, mà cả về việc cai trị con người, tưởng rằng họ có thể tự cai quản mình giỏi hơn cách ông, Nikolai, cai quản họ. Ông biết rằng dù ông đã đè nén đám người này bao nhiêu, họ vẫn cứ nổi lên, nổi lên mãi. Và ông nhớ đến người em Mikhail Pavlovich vừa mất không lâu. Một cảm giác bực bội và buồn bã chụp lấy ông. Ông cau mày u ám và lại thì thầm những lời đầu tiên chợt đến. Chỉ đến khi bước vào cung, ông mới thôi thì thầm. Về đến phòng riêng, vuốt lại tóc mai và râu quai nón trước gương, vuốt lại cả miếng tóc giả trên đỉnh đầu, rồi vặn ria, ông đi thẳng vào phòng làm việc, nơi nhận các bản tâu trình. [tolstoy-hadji-murad:15.30] Người ông tiếp đầu tiên là Chernyshev. Nhìn mặt, và nhất là nhìn mắt Nikolai, Chernyshev lập tức hiểu rằng hôm nay ông đặc biệt không vui, và vì biết chuyện phiêu lưu hôm qua của ông, hiểu rõ vì đâu nên nỗi. Sau khi lạnh nhạt chào hỏi và mời Chernyshev ngồi, Nikolai chằm chằm nhìn ông ta bằng đôi mắt vô hồn. [tolstoy-hadji-murad:15.31] Việc đầu tiên trong bản tâu trình của Chernyshev là vụ các quan chức quân nhu bị phát giác ăn cắp; tiếp đến là việc điều động quân ở biên giới Phổ; rồi việc ban thưởng nhân dịp Năm Mới cho một số người bị bỏ sót trong danh sách đầu; rồi bản báo cáo của Vorontsov về việc Hadji Murat sang phía người Nga, và cuối cùng là vụ rắc rối về một sinh viên Học viện Y khoa định giết giáo sư. [tolstoy-hadji-murad:15.32] Nikolai, môi mím chặt, không nói gì, dùng đôi bàn tay lớn trắng trẻo, chỉ đeo một chiếc nhẫn vàng ở ngón áp út, vuốt những tờ giấy, và nghe tâu trình về vụ ăn cắp, mắt không rời trán và búi tóc dựng trên đầu Chernyshev. [tolstoy-hadji-murad:15.33] Nikolai tin chắc rằng ai cũng ăn cắp. Ông biết bây giờ phải trừng phạt các quan chức quân nhu, và đã quyết định đưa tất cả bọn họ đi lính, nhưng ông cũng biết rằng điều đó chẳng ngăn được những kẻ thay chỗ những người bị cách chức làm đúng như thế. Tính chất của quan lại là ăn cắp, còn nghĩa vụ của ông là trừng phạt họ, và dù chuyện này đã làm ông chán ngấy, ông vẫn tận tụy làm tròn nghĩa vụ ấy. [tolstoy-hadji-murad:15.34] — Xem ra ở nước ta, ở Nga, chỉ có một người lương thiện, — ông nói. [tolstoy-hadji-murad:15.35] Chernyshev lập tức hiểu rằng người lương thiện duy nhất ở Nga ấy chính là Nikolai, và mỉm cười tán thưởng. [tolstoy-hadji-murad:15.36] — Hẳn là thế, tâu bệ hạ, — ông ta nói. [tolstoy-hadji-murad:15.37] — Để đó, ta sẽ ghi phê chuẩn, — Nikolai nói, cầm tờ giấy lên và chuyển sang bên trái bàn. [tolstoy-hadji-murad:15.38] Sau đó Chernyshev tâu trình về việc ban thưởng và việc điều động quân. Nikolai xem qua danh sách, gạch vài cái tên, rồi ra lệnh ngắn gọn, dứt khoát về việc chuyển hai sư đoàn tới biên giới Phổ. [tolstoy-hadji-murad:15.39] Nikolai không sao tha thứ được cho vua Phổ về bản hiến pháp ông ta ban sau năm 48, và vì thế, trong khi viết thư lẫn nói miệng với người anh vợ bằng những lời thân thiện nhất, ông cho là cần phải có sẵn quân ở biên giới Phổ để phòng khi cần. Số quân ấy có thể cần đến để, nếu dân Phổ nổi loạn (Nikolai thấy ở đâu cũng có sẵn khuynh hướng nổi loạn), đưa ra bảo vệ ngai vàng của người anh vợ, như ông đã đưa quân ra bảo vệ nước Áo chống người Hungary. Số quân ở biên giới còn cần để làm cho những lời khuyên của ông gửi vua Phổ thêm trọng lượng và ý nghĩa. [tolstoy-hadji-murad:15.40] “Phải, bây giờ nước Nga sẽ ra sao nếu không có ta,” ông lại nghĩ. [tolstoy-hadji-murad:15.41] — Nào, còn gì nữa? — ông nói. [tolstoy-hadji-murad:15.42] — Tín sứ từ Kavkaz, — Chernyshev nói, rồi bắt đầu tâu trình những điều Vorontsov viết về việc Hadji Murat sang phía người Nga. [tolstoy-hadji-murad:15.43] — Ra thế, — Nikolai nói. — Khởi đầu tốt đấy. [tolstoy-hadji-murad:15.44] — Rõ ràng kế hoạch bệ hạ vạch ra đang bắt đầu đơm hoa kết trái, — Chernyshev nói. [tolstoy-hadji-murad:15.45] Lời khen tài chiến lược của mình đặc biệt làm Nikolai thích, bởi tuy ông tự hào về tài chiến lược của mình, trong thâm tâm ông biết rằng mình chẳng có tài ấy. Và giờ đây ông muốn nghe những lời khen mình kỹ hơn nữa. [tolstoy-hadji-murad:15.46] — Anh hiểu việc này thế nào? — ông hỏi. [tolstoy-hadji-murad:15.47] — Thần hiểu rằng nếu từ lâu đã theo kế hoạch của bệ hạ, là tiến dần từng bước, dù chậm, đốn rừng, phá kho lương thực, thì Kavkaz đã bị chinh phục từ lâu rồi. Thần cho việc Hadji Murat sang phía người Nga chỉ do điều ấy mà ra. Hắn hiểu rằng họ không thể cầm cự được nữa. [tolstoy-hadji-murad:15.48] — Đúng, — Nikolai nói. [tolstoy-hadji-murad:15.49] Dẫu kế hoạch tiến chậm vào lãnh thổ địch bằng cách đốn rừng và phá hủy lương thực là kế hoạch của Ermolov và Velyaminov, hoàn toàn trái với kế hoạch của Nikolai, vốn đòi phải một lúc chiếm ngay nơi ở của Shamil và tiêu diệt cái ổ giặc cướp ấy, và theo kế hoạch ấy năm 1845 người ta đã mở cuộc viễn chinh Darghin, tốn biết bao sinh mạng, Nikolai vẫn gán cho mình cả kế hoạch tiến chậm, đốn rừng lần lượt và phá hủy lương thực. Có vẻ như muốn tin rằng kế hoạch tiến chậm, đốn rừng và phá hủy lương thực là kế hoạch của mình, thì phải giấu đi chuyện chính ông đã khăng khăng đòi một cuộc hành quân hoàn toàn trái ngược vào năm 45. Nhưng ông không giấu điều ấy, và vừa tự hào về kế hoạch cuộc viễn chinh năm 45, vừa tự hào về kế hoạch tiến chậm từng bước, dẫu hai kế hoạch ấy rành rành mâu thuẫn nhau. Những lời nịnh hót liên tục, lộ liễu, trái với sự thật của những người quanh ông đã đưa ông tới chỗ không còn thấy những mâu thuẫn của mình, không còn đối chiếu hành động và lời nói của mình với thực tế, với lôgic, hay chỉ với lẽ phải thông thường, mà hoàn toàn tin rằng mọi mệnh lệnh của ông, dù vô nghĩa, bất công và trái nhau đến đâu, cũng trở nên có nghĩa, công bằng và nhất quán với nhau chỉ vì chính ông đã ban ra. [tolstoy-hadji-murad:15.50] Quyết định của ông về người sinh viên Học viện Y khoa và phẫu thuật, mà sau bản tâu trình về Kavkaz Chernyshev bắt đầu trình bày, cũng thuộc loại như thế. [tolstoy-hadji-murad:15.51] Việc là một thanh niên đã hai lần thi trượt, đi thi lần thứ ba, và khi giám khảo lại không cho qua, anh sinh viên thần kinh bệnh hoạn, thấy trong đó có sự bất công, chộp lấy con dao nhíp trên bàn, trong cơn điên dại lao vào giáo sư và gây cho ông ta vài vết thương không đáng kể. [tolstoy-hadji-murad:15.52] — Họ gì? — Nikolai hỏi. [tolstoy-hadji-murad:15.53] — Bzhezovsky. [tolstoy-hadji-murad:15.54] — Người Ba Lan à? [tolstoy-hadji-murad:15.55] — Gốc Ba Lan và theo Công giáo, — Chernyshev đáp. [tolstoy-hadji-murad:15.56] Nikolai cau mày. [tolstoy-hadji-murad:15.57] Ông đã làm người Ba Lan nhiều điều ác. Để giải thích những điều ác ấy, ông phải tin chắc rằng người Ba Lan toàn là đồ đê tiện. Và Nikolai coi họ là như thế, và ghét họ đúng theo mức độ điều ác ông đã gây cho họ. [tolstoy-hadji-murad:15.58] — Chờ một chút, — ông nói, rồi nhắm mắt, cúi đầu xuống. [tolstoy-hadji-murad:15.59] Chernyshev biết, vì đã nhiều lần nghe chính Nikolai nói, rằng khi ông cần quyết định một vấn đề quan trọng nào, ông chỉ cần tập trung trong vài khoảnh khắc, và khi ấy cảm hứng đến với ông, quyết định tự nhiên hình thành, bao giờ cũng đúng nhất, cứ như có một tiếng nói bên trong bảo cho ông biết phải làm gì. Giờ đây ông nghĩ xem làm sao thỏa mãn trọn vẹn hơn nữa cái cảm giác oán độc đối với người Ba Lan vừa bị câu chuyện anh sinh viên này khuấy lên, và tiếng nói bên trong gợi cho ông quyết định như sau. Ông cầm bản tâu trình, viết ngoài lề bằng nét chữ to của mình: “Đáng tội tử hình. Nhưng tạ ơn Chúa, nước ta không có tử hình. Và không phải ta là kẻ đưa nó vào. Cho chạy qua hàng gậy một nghìn người, mười hai lần. Nikolai,” ông ký với nét ngoặc ngoằn rất lớn, giả tạo. [tolstoy-hadji-murad:15.60] Nikolai biết rằng mười hai nghìn gậy không chỉ là cái chết chắc chắn và đau đớn, mà còn là một sự tàn ác thừa, bởi năm nghìn roi đã đủ giết chết người khỏe nhất. Nhưng ông thấy thú vị khi mình tàn nhẫn không khoan nhượng, và thú vị khi nghĩ rằng ở nước ta không có tử hình. [tolstoy-hadji-murad:15.61] Viết xong bản phê về người sinh viên, ông đẩy nó sang cho Chernyshev. [tolstoy-hadji-murad:15.62] — Đây, — ông nói. — Đọc đi. [tolstoy-hadji-murad:15.63] Chernyshev đọc xong, và để tỏ lòng kính cẩn thán phục trước sự khôn ngoan của quyết định, ông ta cúi đầu. [tolstoy-hadji-murad:15.64] — Và đưa toàn bộ sinh viên ra bãi duyệt binh, để họ chứng kiến việc hành hình, — Nikolai nói thêm. [tolstoy-hadji-murad:15.65] “Có ích cho họ đấy. Ta sẽ nhổ tận gốc cái tinh thần cách mạng này,” ông nghĩ. [tolstoy-hadji-murad:15.66] — Vâng, — Chernyshev nói, rồi im lặng một lát, chỉnh lại búi tóc trên đầu, và quay về bản tâu trình Kavkaz. [tolstoy-hadji-murad:15.67] — Vậy bệ hạ muốn thần viết thế nào cho Mikhail Semyonovich? [tolstoy-hadji-murad:15.68] — Giữ vững hệ thống của ta là phá nhà cửa, tiêu hủy lương thực ở Chechnya và quấy rối chúng bằng những cuộc đột kích, — Nikolai nói. [tolstoy-hadji-murad:15.69] — Còn về Hadji Murat bệ hạ muốn thế nào? — Chernyshev hỏi. [tolstoy-hadji-murad:15.70] — Chẳng phải Vorontsov viết rằng muốn dùng hắn ở Kavkaz sao. [tolstoy-hadji-murad:15.71] — Như thế có mạo hiểm quá không? — Chernyshev nói, tránh ánh mắt của Nikolai. — Thần e Mikhail Semyonovich quá cả tin. [tolstoy-hadji-murad:15.72] — Thế anh nghĩ sao? — Nikolai gặng hỏi gắt, nhận ra ý đồ của Chernyshev muốn bôi xấu mệnh lệnh của Vorontsov. [tolstoy-hadji-murad:15.73] — Dạ, thần nghĩ gửi hắn về Nga thì an toàn hơn. [tolstoy-hadji-murad:15.74] — Anh nghĩ, — Nikolai nói giễu cợt. — Còn ta thì không nghĩ, và đồng ý với Vorontsov. Cứ viết cho ông ấy như vậy. [tolstoy-hadji-murad:15.75] — Vâng, — Chernyshev nói, rồi đứng dậy, chào cáo lui. [tolstoy-hadji-murad:15.76] Dolgoruky cũng cáo lui, suốt buổi tâu trình ông chỉ nói vài lời về việc điều động quân để đáp lại những câu hỏi của Nikolai. [tolstoy-hadji-murad:15.77] Sau Chernyshev, ông tiếp viên toàn quyền miền Tây là Bibikov, người vừa đến chào từ biệt. Sau khi tán thành những biện pháp Bibikov đã dùng đối với đám nông dân nổi loạn không chịu theo Chính thống giáo, ông truyền lệnh đem tất cả những kẻ không tuân ra xử bằng tòa án quân sự. Có nghĩa là kết án chạy qua hàng gậy. Ngoài ra, ông còn ra lệnh đưa đi lính viên chủ bút một tờ báo đã đăng tin về việc chuyển vài nghìn nông dân quốc khố sang thành nông dân của hoàng tộc. [tolstoy-hadji-murad:15.78] — Ta làm thế vì thấy cần phải làm, — ông nói. — Còn bàn bạc về việc ấy thì ta không cho phép. [tolstoy-hadji-murad:15.79] Bibikov hiểu rõ toàn bộ sự tàn nhẫn của mệnh lệnh đối với tín đồ Uniate và toàn bộ sự bất công của việc chuyển nông dân quốc khố, tức những người tự do duy nhất lúc bấy giờ, sang nông dân hoàng tộc, tức nông nô của gia đình sa hoàng. Nhưng không thể phản đối. Không đồng tình với mệnh lệnh của Nikolai nghĩa là mất hết địa vị rực rỡ mà ông đã gây dựng suốt bốn mươi năm và đang hưởng. Vì thế ông ngoan ngoãn cúi cái đầu đen điểm bạc xuống, tỏ lòng phục tùng và sẵn sàng thi hành ý chí tối cao tàn nhẫn, điên rồ và bất lương ấy. [tolstoy-hadji-murad:15.80] Tiễn Bibikov đi rồi, Nikolai, với ý thức đã làm tròn bổn phận, vươn vai, nhìn đồng hồ, rồi đi thay y phục để ra dự lễ. Mặc quân phục có cầu vai, huân chương và dải băng, ông bước vào các phòng tiếp kiến, nơi hơn một trăm người, đàn ông mặc quân phục, đàn bà mặc những bộ váy cổ khoét sang trọng, đứng theo từng chỗ đã quy định, run run đợi ông ra. [tolstoy-hadji-murad:15.81] Với cái nhìn vô hồn, ngực ưỡn ra, cái bụng bị thắt chặt, phồng lên cả phía trên lẫn phía dưới chỗ thắt, ông bước ra chỗ những người đang chờ, và cảm thấy mọi ánh mắt đều hướng về mình với vẻ khúm núm run rẩy, ông càng làm ra dáng trang nghiêm hơn. Bắt gặp những gương mặt quen, ông nhớ ra ai là ai, dừng lại và nói đôi lời, khi bằng tiếng Nga, khi bằng tiếng Pháp, rồi xuyên thủng họ bằng cái nhìn lạnh lẽo, vô hồn mà lắng nghe những gì họ nói với ông. [tolstoy-hadji-murad:15.82] Sau khi nhận lời chúc mừng, Nikolai đi vào nhà thờ. [tolstoy-hadji-murad:15.83] Chúa, qua những tôi tớ của Người, cũng như người đời, chào mừng và ca ngợi Nikolai, và ông nhận những lời chào mừng, ca ngợi ấy như điều đương nhiên, dù đã nhàm chán. Tất cả đều phải như thế, vì phúc lợi và hạnh phúc của cả thế giới phụ thuộc vào ông, và dù mệt mỏi vì chuyện này, ông vẫn không từ chối thế giới sự giúp đỡ của mình. Khi cuối buổi lễ, viên phó tế chải chuốt lộng lẫy xướng “vạn niên”, và các ca viên với giọng hát tuyệt hay đồng thanh cất tiếng theo, Nikolai ngoái nhìn, thấy Nelidova đứng bên cửa sổ với đôi vai nở nang, và thiên về phía nàng khi so sánh với cô gái hôm qua. [tolstoy-hadji-murad:15.84] Sau buổi lễ, ông đến chỗ hoàng hậu, và trong vòng gia đình dành ít phút đùa với con cái và vợ. Rồi ông qua điện Ermitage ghé thăm bộ trưởng cung đình Volkonsky, và nhân tiện dặn ông này lấy từ ngân quỹ riêng của ông mà cấp hằng năm một khoản trợ cấp cho mẹ cô gái hôm qua. Từ chỗ ông ta, ông đi dạo như thường lệ. [tolstoy-hadji-murad:15.85] Bữa chính hôm ấy dọn tại phòng Pompeii; ngoài hai người con trai nhỏ là Nikolai và Mikhail, còn có mời nam tước Liven, bá tước Rzhevusky, Dolgoruky, công sứ Phổ và sĩ quan hầu cận của vua Phổ. [tolstoy-hadji-murad:15.86] Trong lúc chờ hoàng hậu và hoàng đế ra, giữa công sứ Phổ và nam tước Liven nổ ra một cuộc chuyện trò thú vị nhân những tin tức đáng lo mới nhận được từ Ba Lan. [tolstoy-hadji-murad:15.87] — La Pologne et le Caucase, ce sont les deux cautères de la Russie, — Liven nói. — Il nous faut cent milles hommes à peu près dans chacun de ces deux pays. [tolstoy-hadji-murad:15.88] Công sứ tỏ vẻ ngạc nhiên giả vờ rằng sự việc lại như thế. [tolstoy-hadji-murad:15.89] — Vous dites la Pologne, — ông nói. [tolstoy-hadji-murad:15.90] — Oh, oui, c’était un coup de maître de Maeternich de nous en avoir laissé d’embarras... [tolstoy-hadji-murad:15.91] Đến đoạn này của cuộc chuyện trò thì hoàng hậu bước vào, đầu run run và nụ cười đã đông cứng, và theo sau là Nikolai. [tolstoy-hadji-murad:15.92] Trong bữa ăn, Nikolai kể về việc Hadji Murat sang phía người Nga và rằng cuộc chiến Kavkaz giờ đây sẽ sớm kết thúc nhờ mệnh lệnh của ông về việc siết chặt người miền núi bằng cách đốn rừng và hệ thống đồn lũy. [tolstoy-hadji-murad:15.93] Công sứ, liếc nhanh sang viên sĩ quan hầu cận Phổ, người mà sáng nay ông còn nói chuyện về nỗi yếu đuối đáng thương của Nikolai khi tự coi mình là nhà chiến lược lớn, hết lời khen kế hoạch này, một bằng chứng nữa cho tài chiến lược lớn của Nikolai. [tolstoy-hadji-murad:15.94] Sau bữa chính, Nikolai đi xem ba lê, nơi hàng trăm người đàn bà mặc áo bó sát, gần như trần truồng, diễu hành. Một người trong số đó đặc biệt lọt vào mắt ông, và ông cho gọi người dàn dựng ba lê tới, cảm ơn ông này và truyền tặng cô ta một chiếc nhẫn kim cương. [tolstoy-hadji-murad:15.95] Hôm sau, trong buổi tâu trình của Chernyshev, Nikolai một lần nữa xác nhận mệnh lệnh gửi Vorontsov, rằng bây giờ, khi Hadji Murat đã sang phía người Nga, phải tăng cường quấy rối Chechnya và siết chặt nó bằng tuyến cordon. [tolstoy-hadji-murad:15.96] Chernyshev viết thư cho Vorontsov theo ý đó, và một tín sứ khác, vắt kiệt ngựa và đập nát mặt người đánh xe trạm, phi nước đại về Tiflis. [tolstoy-hadji-murad:16.1] XVI [tolstoy-hadji-murad:16.2] Đạo quân được chọn đi đột kích gồm bốn tiểu đoàn bộ binh, hai đại đội Cô-dắc và tám khẩu pháo. Đội hình đi trên đường lớn. Hai bên đội hình, thành một chuỗi liền, lên xuống các khe, là những lính săn đi ủng cao, mặc áo da cừu, đội mũ papakha, súng vác vai, đạn đeo chéo người. Như mọi lần, đạo quân tiến trên đất địch, giữ im lặng hết mức có thể. Chỉ thỉnh thoảng, ở những chỗ mương, tiếng pháo xóc lên kêu lanh canh, hay con ngựa kéo pháo không hiểu lệnh giữ im lặng phì hơi hoặc hí lên, hay một viên chỉ huy nổi giận quát cấp dưới bằng giọng khàn kìm nén vì chuỗi lính tản ra quá xa, hoặc đi quá sát hoặc quá xa đội hình. Chỉ có một lần sự im lặng bị phá vỡ khi từ một bụi gai nhỏ nằm giữa chuỗi lính và đội hình, một con dê cái bụng và mông trắng, lưng xám, cùng một con dê đực cũng thế, với cặp sừng nhỏ ngả ra sau lưng, nhảy vọt ra. Hai con vật đẹp, hoảng sợ, nhảy những bước dài, co hai chân trước, lao tới sát đội hình đến nỗi vài người lính, vừa la vừa cười, chạy đuổi theo định lấy lê đâm chúng, nhưng lũ dê quay ngược lại, vọt qua chuỗi lính, và bị vài kỵ binh cùng những con chó của các đại đội rượt theo, vút đi như chim vào núi. [tolstoy-hadji-murad:16.3] Vẫn còn là mùa đông, nhưng mặt trời đã bắt đầu lên cao hơn, và vào buổi trưa, khi đạo quân xuất phát từ sáng sớm đã đi được chừng mười verst, nắng ấm đến nỗi thấy nóng, và tia nắng chói đến nỗi nhìn thép lưỡi lê và những đốm sáng chợt lóe lên trên đồng của nòng pháo như những mặt trời nhỏ cũng thấy nhức mắt. [tolstoy-hadji-murad:16.4] Phía sau là con sông nước trong và chảy xiết đạo quân vừa lội qua, phía trước là những cánh đồng đã canh tác và những đồng cỏ với các khe nông, xa hơn nữa là những dãy núi đen bí ẩn phủ rừng, sau núi đen lại là những vách đá nhô lên, và ở chân trời cao là những ngọn núi tuyết, đẹp mê hồn muôn thuở, biến ảo muôn thuở, lấp lánh ánh sáng như kim cương. [tolstoy-hadji-murad:16.5] Đi đầu đại đội năm, mặc áo lễ phục dài đen, đội mũ papakha, kiếm shashka đeo chéo vai, là viên sĩ quan cao, đẹp trai Butler vừa chuyển từ cận vệ sang, lòng tràn niềm vui sống phấn khởi cùng với cảm giác nguy cơ cái chết, khát khao hoạt động và ý thức được dự phần vào một khối to lớn do một ý chí điều khiển. Hôm nay Butler ra trận lần thứ hai, và anh vui sướng khi nghĩ rằng ngay bây giờ họ sẽ bị bắn, và anh không những sẽ không cúi đầu trước quả đạn đại bác bay qua hay để ý đến tiếng đạn rít, mà còn, như đã từng làm, sẽ ngẩng cao đầu hơn, mắt mỉm cười nhìn quanh đồng đội và binh lính, và sẽ nói bằng giọng thờ ơ nhất về một chuyện chẳng dính dáng gì. [tolstoy-hadji-murad:16.6] Đạo quân rẽ khỏi con đường tốt để sang con đường ít người đi, chạy giữa những gốc ngô đã gặt, rồi tiến gần cánh rừng thì bỗng — không biết từ đâu — một quả đạn bay tới với tiếng rít chẳng lành, rơi xuống giữa đoàn xe vận tải bên đường, vào ruộng ngô, xới tung đất lên. [tolstoy-hadji-murad:16.7] — Bắt đầu rồi, — Butler vui vẻ mỉm cười nói với người bạn cùng đi. [tolstoy-hadji-murad:16.8] Và quả thật, theo sau quả đạn, từ sau rừng hiện ra một đám đông dày kỵ binh người Chechnya mang cờ hiệu. Giữa toán có một lá cờ lớn màu xanh lục, và viên thượng sĩ già của đại đội, mắt rất tinh, bảo anh cận thị Butler rằng hẳn đó chính là Shamil. Toán kỵ binh xuống dốc, hiện ra trên đỉnh khe gần nhất bên phải, rồi bắt đầu đổ xuống. Một viên tướng nhỏ người, mặc áo lễ phục dài đen ấm và đội mũ papakha với lớp lông cừu xoăn trắng dày, cưỡi con ngựa kiệu đến đại đội của Butler và ra lệnh cho anh tiến sang phải để đón đội kỵ binh đang xuống. Butler nhanh chóng dẫn đại đội theo hướng đã chỉ, nhưng chưa kịp xuống đến khe thì nghe sau lưng hai tiếng pháo nổ nối nhau. Anh ngoái lại: hai đám khói xám xanh bốc lên trên hai khẩu pháo và kéo dài theo khe. Toán địch, rõ ràng không ngờ có pháo binh, quay lui. Đại đội của Butler bắn đuổi theo người miền núi, và cả thung lũng chìm trong khói thuốc súng. Chỉ phía trên thung lũng mới thấy người miền núi vội vã rút lui, vừa bắn trả những người Cô-dắc đang đuổi theo. Đạo quân tiến tiếp theo sau người miền núi, và trên sườn khe thứ hai hiện ra một aul. [tolstoy-hadji-murad:16.9] Butler cùng đại đội chạy chân, theo sau những người Cô-dắc, vào aul. Không có một cư dân nào. Binh lính được lệnh đốt lúa, cỏ khô và cả những sakla. Khói cay lan khắp aul, và trong khói ấy binh lính lục lọi, kéo ra khỏi sakla những gì tìm được, nhưng chủ yếu là bắt và bắn gà, thứ mà người miền núi không mang đi được. Các sĩ quan ngồi xa khói, ăn trưa và uống rượu. Viên thượng sĩ mang lại cho họ trên một tấm ván mấy tảng mật ong. Không nghe thấy bóng người Chechnya nào. Hơn trưa một chút, có lệnh rút lui. Các đại đội xếp thành đội hình ngoài aul, và Butler phải ở đội hậu vệ. Vừa lên đường thì người Chechnya xuất hiện, bám theo đạo quân và tiễn nó bằng những phát súng. [tolstoy-hadji-murad:16.10] Khi đạo quân ra đến chỗ trống, người miền núi thôi bám theo. Đại đội Butler không ai bị thương, và anh trở về trong tâm trạng vui vẻ, phấn chấn nhất. [tolstoy-hadji-murad:16.11] Khi đạo quân, sau khi lội trở lại qua con sông đã lội hồi sáng, trải dài khắp những ruộng ngô và đồng cỏ, những người hát của các đại đội bước lên phía trước, và tiếng hát vang lên. Không có gió, không khí mát, trong và trong suốt đến nỗi những ngọn núi tuyết cách xa cả trăm verst cũng như gần kề, và mỗi khi những người hát ngừng lại thì nghe thấy tiếng chân bước đều đều và tiếng pháo lanh canh, như một nền mà trên đó khúc hát bắt đầu rồi dừng. Bài hát ở đại đội năm của Butler do một sinh viên sĩ quan sáng tác để ca ngợi trung đoàn, hát theo điệu nhảy, với điệp khúc: “Thế mới là đời, thế mới là đời, lính săn, lính săn!” [tolstoy-hadji-murad:16.12] Butler cưỡi ngựa đi bên cấp trên trực tiếp của mình, thiếu tá Petrov, người sống chung nhà với anh, và không sao hết vui về quyết định rời cận vệ lên Kavkaz của mình. Nguyên nhân chính khiến anh rời cận vệ là anh thua bạc ở Petersburg, đến nỗi chẳng còn gì. Anh sợ rằng nếu ở lại cận vệ thì không đủ sức bỏ chơi bài, mà vốn cũng chẳng còn gì để thua nữa. Giờ đây tất cả đã chấm dứt. Một cuộc sống khác bắt đầu, và tốt đẹp, khí phách làm sao. Anh quên cả cảnh phá sản lẫn những món nợ không bao giờ trả nổi. Và Kavkaz, chiến tranh, binh lính, sĩ quan, ông thiếu tá Petrov say sưa mà tốt bụng, can đảm, tất cả những thứ ấy dường như tốt đẹp đến nỗi đôi khi anh không tin vào chính mình: rằng anh không ở Petersburg, không ở trong những căn phòng đầy khói thuốc gấp góc bài và đặt tiền, ghét tay cái và thấy đầu đau nhói, mà ở đây, trong miền đất tuyệt diệu này, giữa những chàng trai Kavkaz dũng cảm. [tolstoy-hadji-murad:16.13] “Thế mới là đời, thế mới là đời, lính săn, lính săn!” — những người hát của anh hát. Con ngựa của anh bước vui vẻ theo điệu nhạc ấy. Con Trezorka lông xám xù của đại đội, như một ông chỉ huy, cuộn đuôi, vẻ bận tâm, chạy phía trước đại đội của Butler. Lòng anh phấn chấn, yên ổn và vui. Chiến tranh trong tâm trí anh chỉ là ở chỗ anh phơi mình ra trước nguy hiểm, trước khả năng cái chết, và nhờ đó xứng đáng với phần thưởng và sự kính trọng của đồng đội ở đây lẫn bạn bè người Nga của mình. Mặt kia của chiến tranh: cái chết, vết thương của binh lính, sĩ quan, người miền núi, dù nói ra thật lạ, lại hoàn toàn không hiện ra trong trí tưởng tượng của anh. Thậm chí anh còn vô thức, để giữ lấy hình dung thi vị của mình về chiến tranh, không bao giờ nhìn những người chết và bị thương. Hôm nay cũng vậy, phía ta có ba người chết và mười hai người bị thương. Anh đi qua bên một cái xác nằm ngửa, và chỉ bằng một con mắt thấy một tư thế kỳ lạ của bàn tay sáp và một vệt đỏ sẫm trên đầu, rồi không nhìn kỹ. Người miền núi trong mắt anh chỉ là những jigit cưỡi ngựa mà mình phải tự vệ. [tolstoy-hadji-murad:16.14] — Đó, thưa cậu, là như vậy đấy, — viên thiếu tá nói xen giữa quãng hát. — Không phải như ở Piter của các cậu: dóng hàng bên phải, dóng hàng bên trái. Mà là làm lụng một chút rồi về nhà. Giờ Mashurka sẽ dọn bánh cho ta, canh ngon. Đời mà! Phải không? Nào, bài “Bình minh vừa lên”, — ông hạ lệnh bài hát ưa thích của mình. [tolstoy-hadji-murad:16.15] Viên thiếu tá sống như vợ chồng với con gái một người y tá quân y, lúc đầu là Mashka, rồi thành Marya Dmitrievna. Marya Dmitrievna là một phụ nữ ba mươi tuổi, tóc vàng, mặt đầy tàn nhang, xinh đẹp, không con. Quá khứ của chị thế nào thì thế, giờ chị là người bạn đời chung thủy của thiếu tá, chăm sóc ông như một người vú em, và điều ấy cần cho thiếu tá, người thường uống đến mất cả ý thức. [tolstoy-hadji-murad:16.16] Khi về tới pháo đài, mọi việc đúng như thiếu tá đã đoán. Marya Dmitrievna đãi ông, Butler và hai sĩ quan khác trong đạo quân được mời tới một bữa ăn thịnh soạn, ngon lành, và thiếu tá ăn uống no say đến nỗi không nói nổi nữa rồi về phòng ngủ. Butler, cũng mệt nhưng hài lòng và hơi uống nhiều rượu chikhir quá chén, về gian phòng nhỏ của mình, và vừa kịp cởi áo, kê bàn tay dưới cái đầu xoăn đẹp, thì đã ngủ say, một giấc ngủ chắc, không mộng mị, không thức giấc. [tolstoy-hadji-murad:17.1] XVII [tolstoy-hadji-murad:17.2] Sado, nhà mà Hadji Murat từng nghỉ lại, cùng gia đình lên núi lánh khi quân Nga tiến đến aul. Trở về aul, Sado thấy sakla của mình đã bị phá: mái sập, cửa và các cột hiên bị đốt, bên trong bị làm bẩn. Còn con trai ông, cậu bé đẹp trai có đôi mắt long lanh từng nhìn Hadji Murat đầy say mê, thì được chở xác đến bên nhà thờ Hồi giáo trên lưng con ngựa phủ áo burka. Cậu bị đâm lưỡi lê xuyên lưng. Người đàn bà dáng vẻ đoan trang đã hầu Hadji Murat khi ông đến thăm giờ đây, áo rách toạc ở ngực, để lộ bầu vú già chảy xệ, tóc xõa, đứng bên xác con, cào mặt mình đến chảy máu, tru lên không ngớt. Sado cầm cuốc và xẻng cùng bà con đi đào huyệt cho con. Ông già, người ông, ngồi cạnh bức tường sakla đổ nát, vừa vót một cái que vừa nhìn trước mặt vô hồn. Ông vừa từ vườn ong về. Hai đống cỏ khô ở đó đã bị đốt; những cây mơ, cây anh đào do ông già trồng và chăm bẩm đã bị gãy và cháy xém, và nhất là tất cả những tổ ong với đàn ong bên trong đều bị đốt sạch. Tiếng đàn bà gào khóc vang lên trong mọi nhà và trên quảng trường, nơi lại có thêm hai thi thể được chở tới. Trẻ nhỏ khóc ré cùng với mẹ. Đàn gia súc đói cũng rống lên, không có gì để cho ăn. Trẻ lớn không chơi nữa mà nhìn người lớn bằng ánh mắt hoảng sợ. [tolstoy-hadji-murad:17.3] Vòi nước của aul bị làm bẩn, rõ ràng là cố ý, đến nỗi không lấy nước từ đó được. Nhà thờ Hồi giáo cũng bị làm bẩn như thế, và mulla cùng các mutalim đang dọn sạch. [tolstoy-hadji-murad:17.4] Các già làng chủ nhà tụ tập trên quảng trường, ngồi xổm, bàn bạc tình cảnh của mình. Lòng căm thù người Nga thì chẳng ai nhắc tới. Cảm giác mà mọi người Chechnya từ nhỏ đến lớn đều trải qua còn mạnh hơn căm thù. Đó không phải là căm thù, mà là việc không công nhận những con chó Nga ấy là người, và nỗi ghê tởm, kinh tởm và bàng hoàng trước sự tàn bạo vô lý của những sinh vật ấy, đến nỗi ý muốn tiêu diệt chúng, như ý muốn tiêu diệt chuột, nhện độc và sói, là một cảm giác tự nhiên chẳng kém cảm giác tự bảo tồn. [tolstoy-hadji-murad:17.5] Dân làng đứng trước một lựa chọn: ở lại nơi cũ và với nỗ lực khủng khiếp dựng lại tất cả những gì đã gây dựng bằng bao công sức mà bị phá hủy dễ dàng và vô nghĩa đến thế, trong khi từng phút chờ đợi điều đó lặp lại, hoặc là, trái với luật đạo và cảm giác ghê tởm và khinh miệt người Nga, quy phục họ. [tolstoy-hadji-murad:17.6] Các già làng cầu nguyện và nhất trí quyết định cử sứ giả đến Shamil xin giúp đỡ, rồi lập tức bắt tay vào việc dựng lại những gì đã bị phá. [tolstoy-hadji-murad:18.1] XVIII [tolstoy-hadji-murad:18.2] Butler nhìn những ngọn núi này, hít đầy phổi, và vui sướng vì mình đang sống, và sống chính là mình, trong thế gian tươi đẹp này. Anh còn hơi vui vì hôm qua mình xử sự quá tốt trong trận đánh, khi tiến lên và nhất là khi rút lui, lúc trận đánh khá nóng bỏng; vui cả khi nhớ lại hôm qua, lúc họ ở trận về, Masha, hay Marya Dmitrievna, người sống chung với Petrov, đã khoản đãi họ và đối với mọi người đặc biệt giản dị, dễ thương, nhưng nhất là, anh thấy, đối với anh thì đặc biệt âu yếm. Marya Dmitrievna, với bím tóc dày, đôi vai rộng, bộ ngực cao và nụ cười rạng rỡ trên gương mặt tốt bụng đầy tàn nhang, vô tình lôi cuốn Butler, một người đàn ông trẻ khỏe độc thân, và thậm chí anh còn thấy như chị muốn anh. Nhưng anh cho rằng làm thế là xấu đối với người bạn tốt, chân thật, và anh giữ cách cư xử giản dị, kính trọng nhất với Marya Dmitrievna, và mừng cho chính mình về điều ấy. Lúc này anh đang nghĩ về việc đó. [tolstoy-hadji-murad:18.3] Tiếng vó nhiều con ngựa gõ dồn trên con đường bụi trước mặt, như thể có mấy người phi tới, làm anh phân tâm. Anh ngẩng đầu và thấy ở cuối phố một nhóm kỵ sĩ đang đi chậm tới. Phía trước hai chục người Cô-dắc là hai người: một mặc áo cherkeska trắng và đội mũ papakha cao quấn khăn, người kia là sĩ quan phục vụ trong quân Nga, da đen, mũi khoằm, mặc áo cherkeska xanh, với rất nhiều bạc trên y phục và vũ khí. Dưới người kỵ sĩ quấn khăn là một con ngựa màu hung vàng loang, tuyệt đẹp, đầu nhỏ, đôi mắt tuyệt vời; dưới viên sĩ quan là con ngựa Karabakh cao, bảnh bao. Butler, người mê ngựa, lập tức đánh giá được sức mạnh hăng hái của con ngựa đầu và dừng lại để biết họ là ai. Viên sĩ quan quay sang Butler: [tolstoy-hadji-murad:18.4] — Đây nhà chỉ huy đồn? — anh ta hỏi, lộ gốc gác không phải người Nga qua lối nói cụt lủn lẫn giọng, và lấy roi chỉ vào nhà của Ivan Matveevich. [tolstoy-hadji-murad:18.5] — Chính là nhà này, — Butler nói. [tolstoy-hadji-murad:18.6] — Thế còn đây là ai? — Butler hỏi, lại gần viên sĩ quan hơn và đưa mắt chỉ người quấn khăn. [tolstoy-hadji-murad:18.7] — Đây Hadji Murat. Tới đây, ở chơi chỗ chỉ huy đồn, — viên sĩ quan nói. [tolstoy-hadji-murad:18.8] Butler biết chuyện Hadji Murat và việc ông ta sang phía người Nga, nhưng không ngờ lại gặp ông ở đây, trong cái đồn nhỏ này. [tolstoy-hadji-murad:18.9] Hadji Murat nhìn anh thân thiện. [tolstoy-hadji-murad:18.10] — Chào, koshkoldy, — anh nói lời chào bằng tiếng Tatar mà anh đã học thuộc. [tolstoy-hadji-murad:18.11] — Saubul, — Hadji Murat đáp, gật đầu. Ông đến gần Butler và đưa tay ra, trên hai ngón tay đeo lủng lẳng cây roi. [tolstoy-hadji-murad:18.12] — Chỉ huy? — ông nói. [tolstoy-hadji-murad:18.13] — Không, chỉ huy ở đây, để tôi vào gọi ông ấy, — Butler nói, quay sang viên sĩ quan, bước lên bậc thềm và đẩy cửa. [tolstoy-hadji-murad:18.14] Nhưng cánh cửa “lối vào chính”, như Marya Dmitrievna gọi, bị khóa. Butler gõ, không thấy ai đáp, bèn đi vòng ra cửa sau. Gọi lính hầu của mình mà không thấy trả lời, cũng chẳng tìm thấy người nào trong hai người lính hầu, anh vào bếp. Marya Dmitrievna, đầu quấn khăn, mặt đỏ bừng, tay áo xắn cao trên đôi cánh tay đầy đặn trắng ngần, đang cắt khối bột cán, cũng trắng như tay chị, thành những miếng nhỏ để làm bánh nhân. [tolstoy-hadji-murad:18.15] — Lính hầu đi đâu hết rồi? — Butler nói. [tolstoy-hadji-murad:18.16] — Đi nhậu rồi, — Marya Dmitrievna nói. — Mà anh cần gì? [tolstoy-hadji-murad:18.17] — Mở cửa; trước nhà chị có cả một đám người miền núi. Hadji Murat đến. [tolstoy-hadji-murad:18.18] — Còn bịa ra gì nữa đi, — Marya Dmitrievna nói, mỉm cười. [tolstoy-hadji-murad:18.19] — Tôi không đùa. Thật đấy. Họ đang đứng ở bậc thềm. [tolstoy-hadji-murad:18.20] — Chẳng lẽ thật à? — Marya Dmitrievna nói. [tolstoy-hadji-murad:18.21] — Tôi bịa với chị làm gì. Chị ra mà xem, họ đang đứng ở thềm. [tolstoy-hadji-murad:18.22] — Thế thì lạ thật, — Marya Dmitrievna nói, buông tay áo xuống và đưa tay sờ những chiếc kẹp trên bím tóc dày. — Vậy tôi đi đánh thức Ivan Matveevich, — chị nói. [tolstoy-hadji-murad:18.23] — Không, để tôi đi. Còn anh, Bondarenko, đi mở cửa đi, — Butler nói. [tolstoy-hadji-murad:18.24] — Ừ, thế cũng được, — Marya Dmitrievna nói, và lại quay về với việc của mình. [tolstoy-hadji-murad:18.25] Biết Hadji Murat đến nhà mình, Ivan Matveevich, vốn đã nghe tin Hadji Murat ở Grozny, chẳng hề ngạc nhiên, mà nhổm dậy, cuộn một điếu thuốc, châm lửa và bắt đầu mặc quần áo, ho hắng thật to và càu nhàu cấp trên đã gửi đến cho ông “con quỷ này”. Mặc xong, ông đòi lính hầu mang “thuốc”. Và lính hầu, biết “thuốc” là chữ chỉ rượu vodka, bèn đưa cho. [tolstoy-hadji-murad:18.26] — Không gì tệ bằng pha trộn, — ông càu nhàu, vừa uống vodka vừa ăn kèm bánh mì đen. — Hôm qua uống chikhir, giờ nhức đầu. Thôi, bây giờ xong rồi, — ông kết luận và đi vào phòng khách, nơi Butler đã dẫn Hadji Murat và viên sĩ quan đi cùng ông vào. [tolstoy-hadji-murad:18.27] Viên sĩ quan đưa Hadji Murat đến trao cho Ivan Matveevich mệnh lệnh của chỉ huy cánh trái: tiếp nhận Hadji Murat, cho phép ông liên lạc với người miền núi qua trinh sát, nhưng tuyệt đối không cho ra khỏi pháo đài trừ khi có người Cô-dắc hộ tống. [tolstoy-hadji-murad:18.28] Đọc xong giấy tờ, Ivan Matveevich chăm chú nhìn Hadji Murat rồi lại xem giấy tờ. Chuyển mắt vài lần như thế từ tờ giấy sang vị khách, cuối cùng ông dừng mắt vào Hadji Murat và nói: [tolstoy-hadji-murad:18.29] — Yakshi, bek-yakshi. Cứ để ông ấy ở. Cậu bảo ông ấy rằng tôi được lệnh không cho ông ấy ra ngoài. Mà lệnh thì là thiêng liêng. Còn chỗ ở, ta xếp cho ông ấy ở đâu, cậu nghĩ sao, Butler? Xếp ở văn phòng nhé? [tolstoy-hadji-murad:18.30] Butler chưa kịp đáp thì Marya Dmitrievna, từ bếp đến và đứng ở cửa, quay sang Ivan Matveevich: [tolstoy-hadji-murad:18.31] — Sao lại văn phòng? Cho ở đây. Ta nhường gian khách và cái kho. Ít nhất thì ở ngay trước mắt, — chị nói, rồi liếc nhìn Hadji Murat, bắt gặp mắt ông, vội quay đi. [tolstoy-hadji-murad:18.32] — Sao, tôi thấy Marya Dmitrievna nói đúng, — Butler nói. [tolstoy-hadji-murad:18.33] — Thôi, thôi, đi đi, đàn bà chẳng có việc gì ở đây, — Ivan Matveevich nói, cau mày. [tolstoy-hadji-murad:18.34] Suốt cuộc nói chuyện, Hadji Murat ngồi, tay đặt lên cán dao găm, và mỉm cười hơi khinh khỉnh. Ông nói rằng ở đâu cũng được. Điều duy nhất ông cần và được sardar cho phép là được liên lạc với người miền núi, nên ông muốn họ được phép đến gặp ông. Ivan Matveevich nói sẽ làm như thế, và nhờ Butler tiếp các vị khách trong lúc người ta mang đồ ăn nhẹ đến và chuẩn bị phòng, còn bản thân ông sẽ vào văn phòng viết các giấy tờ cần thiết và ra những mệnh lệnh cần thiết. [tolstoy-hadji-murad:18.35] Thái độ của Hadji Murat đối với những người mới quen lập tức hiện ra rất rõ. Với Ivan Matveevich, ngay từ lúc mới quen Hadji Murat đã cảm thấy ghê tởm và khinh miệt, và luôn đối xử với ông ta bằng vẻ khinh khỉnh. Marya Dmitrievna, người nấu và mang thức ăn cho ông, được ông đặc biệt ưa. Ông ưa sự giản dị của chị, ưa nét đẹp riêng của một dân tộc xa lạ với ông, và ưa cả sức hút của chị đối với ông, truyền sang ông mà chính chị không hay biết. Ông cố không nhìn chị, không nói chuyện với chị, nhưng mắt ông cứ vô tình hướng về chị và dõi theo từng cử động của chị. [tolstoy-hadji-murad:18.36] Còn với Butler thì ông ngay lập tức, từ lần đầu quen biết, đã kết thân; ông nói chuyện nhiều và sẵn lòng với anh, hỏi han anh về cuộc sống, kể cho anh về cuộc sống của mình, báo cho anh những tin do trinh sát mang về, nói về tình cảnh gia đình ông, và thậm chí hỏi ý anh về việc nên làm gì. [tolstoy-hadji-murad:18.37] Những tin trinh sát báo cho ông đều không tốt. Trong bốn ngày ông ở trong pháo đài, họ đến hai lần, và cả hai lần đều là tin xấu. [tolstoy-hadji-murad:19.1] XIX [tolstoy-hadji-murad:19.2] Quyết định chưa có, bởi Shamil đi vắng. Ông đang đi đánh người Nga. [tolstoy-hadji-murad:19.3] Ngày 6 tháng Giêng năm 1852, Shamil trở về nhà ở Vedeno sau trận đánh với người Nga, trận mà theo người Nga thì ông bị đánh bại và chạy về Vedeno; còn theo ông và theo ý kiến của tất cả các murid thì ông đã thắng và đuổi người Nga đi. Trong trận ấy, điều rất hiếm xảy ra, chính ông đã bắn súng trường, rồi rút kiếm shashka, suýt thúc ngựa lao thẳng vào quân Nga, nhưng các murid đi cùng đã giữ ông lại. Hai người trong số họ bị giết ngay bên cạnh Shamil. [tolstoy-hadji-murad:19.4] Đã giữa trưa khi Shamil, được toán murid vây quanh, những người này phi ngựa biểu diễn quanh ông, bắn súng trường và súng lục, không ngừng hát “La illaha il Allah”, tiến tới chỗ ở của mình. [tolstoy-hadji-murad:19.5] Toàn thể dân của aul lớn Vedeno đứng ngoài phố và trên mái nhà đón vị chủ nhân của mình, và để mừng chiến thắng cũng bắn súng trường và súng lục. Shamil cưỡi con ngựa trắng Ả Rập, nó vui vẻ giật dây cương khi đến gần nhà. Trang sức của ngựa rất đơn giản, không có vàng bạc: dây cương bằng dây da đỏ, thắt khéo, có một đường ở giữa, bàn đạp kim loại hình chén, và tấm yên đỏ lộ ra dưới yên. Imam mặc một chiếc áo lông phủ vải nỉ nâu, lộ ra lớp lông đen quanh cổ và tay áo, thắt quanh vòng eo thon dài bằng một sợi dây da đen có dao găm. Trên đầu ông đội mũ papakha cao, đỉnh phẳng, có tua đen, quấn khăn trắng, đầu khăn buông xuống sau gáy. Bàn chân đi giày chuvyak xanh lục, bắp chân quấn xà cạp đen viền dây thường. [tolstoy-hadji-murad:19.6] Nói chung trên người imam không có gì lấp lánh, vàng hay bạc, và dáng người cao, thẳng, vạm vỡ của ông, trong bộ y phục không trang sức, bao quanh bởi những murid có vàng bạc trên y phục và vũ khí, gây ra đúng cái ấn tượng uy nghi mà ông muốn và biết cách gây ra trong dân chúng. Gương mặt tái, viền bộ râu hung cắt tỉa, đôi mắt nhỏ luôn nheo lại, như đá, hoàn toàn bất động. Đi qua aul, ông cảm thấy hàng nghìn ánh mắt đổ dồn vào mình, nhưng mắt ông không nhìn ai. Các bà vợ của Hadji Murat cùng con cái, cũng như mọi người trong sakla, ra hiên xem imam vào. Chỉ có bà già Patimat, mẹ của Hadji Murat, không ra mà vẫn ngồi nguyên như bà đã ngồi, tóc bạc rối xõa, trên nền sakla, hai cánh tay dài ôm lấy đầu gối gầy, và chớp đôi mắt đen rực lửa, nhìn những cành củi đang tàn trong lò sưởi. Bà, cũng như con trai, từ trước đến nay luôn căm ghét Shamil, nay còn căm hơn xưa, và không muốn nhìn thấy ông. [tolstoy-hadji-murad:19.7] Con trai của Hadji Murat cũng không thấy cuộc vào aul trọng thể của Shamil. Cậu chỉ nghe thấy từ cái hố tối tăm hôi thối của mình tiếng súng và tiếng hát, và đau khổ như chỉ những người trẻ tràn đầy sức sống bị tước mất tự do mới đau khổ. Ngồi trong cái hố hôi thối và nhìn mãi những người bất hạnh, bẩn thỉu, tiều tụy, bị giam cùng mình, phần lớn căm ghét nhau, cậu thèm khát cháy bỏng những người đang hưởng không khí, ánh sáng, tự do, đang phi ngựa dũng mãnh quanh vị chủ nhân, bắn súng và đồng thanh hát “La illaha il Allah”. [tolstoy-hadji-murad:19.8] Qua aul, Shamil vào một cái sân lớn tiếp giáp với sân trong, nơi có hậu cung của Shamil. Hai người Lezgin vũ trang đón Shamil bên cổng mở của sân thứ nhất. Sân này đầy người. Có những người từ nơi xa đến vì việc riêng của họ, có những người đi thỉnh cầu, có cả những người chính Shamil đòi đến để xét xử và quyết định. Khi Shamil vào, tất cả những ai có mặt trong sân đều đứng dậy và kính cẩn chào imam, đặt tay lên ngực. Một số quỳ xuống và quỳ như thế suốt lúc Shamil đi qua sân từ cổng ngoài đến cổng trong. Dù Shamil nhận ra giữa những người đang đợi ông có nhiều gương mặt ông không ưa và nhiều người thỉnh cầu đáng chán, đòi được lo cho, ông vẫn với gương mặt đá bất biến ấy đi qua họ, và vào sân trong, xuống ngựa ở hiên chỗ ở của mình, bên trái cổng vào. [tolstoy-hadji-murad:19.9] Sau sự căng thẳng của cuộc hành quân, không phải về thể xác mà về tinh thần, bởi Shamil, tuy công khai tuyên bố cuộc hành quân của mình là thắng lợi, biết rằng nó đã thất bại, rằng nhiều aul của người Chechnya bị đốt và tàn phá, và dân tộc dễ thay đổi, nhẹ dạ là người Chechnya đang dao động, và một số trong họ, những người ở gần Nga nhất, đã sẵn sàng sang phía Nga, tất cả những điều ấy là nặng nề, phải có biện pháp đối phó, nhưng lúc này Shamil chẳng muốn làm gì, chẳng muốn nghĩ gì. Lúc này ông chỉ muốn một điều: nghỉ ngơi và hưởng niềm êm ái của tình thân gia đình bên người vợ yêu nhất, cô gái Kist mười tám tuổi, mắt đen, chân nhanh, tên Aminet. [tolstoy-hadji-murad:19.10] Nhưng không những không thể nghĩ đến chuyện gặp Aminet lúc này, người ở ngay sau hàng rào ngăn khu vợ với khu đàn ông ở sân trong (Shamil tin chắc rằng ngay cả bây giờ, trong lúc ông xuống ngựa, Aminet cùng các bà vợ khác đang nhìn qua khe hàng rào), mà không những không thể đến với nàng, ông thậm chí không thể nằm xuống đệm lông để nghỉ cho đỡ mệt. Trước hết phải làm lễ namaz buổi trưa, mà ông lúc này không có lấy một chút hứng thú, nhưng bỏ không làm thì không chỉ là điều không thể trong địa vị người dẫn dắt tôn giáo của dân chúng, mà với chính ông cũng là điều cần thiết chẳng khác bữa ăn hằng ngày. Và ông rửa mình rồi cầu nguyện. Cầu nguyện xong, ông cho gọi những người đang đợi. [tolstoy-hadji-murad:19.11] Người vào trước tiên là bố vợ và thầy của ông, một lão già cao, tóc bạc, dáng đoan trang, râu trắng như tuyết và gương mặt đỏ hồng, Jemal-Edin; sau khi cầu nguyện, ông bắt đầu hỏi Shamil về diễn biến cuộc hành quân và kể về những gì xảy ra trên núi trong lúc ông vắng mặt. [tolstoy-hadji-murad:19.12] Trong số đủ loại việc, nào giết người vì thù truyền kiếp, nào ăn trộm gia súc, nào những người bị cáo buộc không tuân thủ điều răn của tarikat: hút thuốc lá, uống rượu, Jemal-Edin báo rằng Hadji Murat đã sai người đến để đưa gia đình mình sang chỗ người Nga, nhưng việc này bị phát giác, và gia đình đã bị đưa về Vedeno, hiện bị canh giữ ở đó, chờ imam quyết định. Trong gian khách bên cạnh đã tụ họp các già làng để bàn tất cả những việc ấy, và Jemal-Edin khuyên Shamil hôm nay cho họ về, vì họ đã đợi ông ba ngày. [tolstoy-hadji-murad:19.13] Dùng bữa tại phòng mình, bữa do Zaidet mang đến, bà vợ cả mũi nhọn, da đen, mặt khó coi, không được yêu nhưng là vợ lớn, Shamil sang gian khách. [tolstoy-hadji-murad:19.14] Sáu người trong hội đồng của ông, các già râu bạc, xám và hung, người có khăn người không, đội mũ papakha cao, mặc áo beshmet và cherkeska mới, thắt dây da có dao găm, đứng dậy đón ông; Shamil cao hơn tất cả họ một cái đầu. Tất cả họ, cũng như ông, giơ tay lòng bàn tay ngửa lên, nhắm mắt, đọc kinh cầu nguyện, rồi lấy tay lau mặt, vuốt xuống râu và chập hai tay lại. Xong việc ấy, mọi người ngồi xuống, Shamil ở giữa, trên chiếc gối cao hơn, và việc bàn bạc mọi công việc trước mắt bắt đầu. [tolstoy-hadji-murad:19.15] Những vụ của những người bị tố tội được xử theo shariat: hai người bị kết án chặt tay vì ăn trộm, một người bị chặt đầu vì giết người, ba người được tha. Rồi họ chuyển sang việc chính: cân nhắc các biện pháp chống việc người Chechnya sang phía Nga. Để chống những cuộc chạy sang ấy, Jemal-Edin đã soạn bản tuyên cáo sau: [tolstoy-hadji-murad:19.16] “Ta chúc các ngươi hòa bình vĩnh cửu với Thượng đế toàn năng. Ta nghe nói người Nga vỗ về các ngươi và kêu gọi các ngươi quy phục. Đừng tin họ và đừng quy phục, mà hãy chịu đựng. Nếu các ngươi không được đền đáp ở đời này, thì sẽ nhận phần thưởng ở đời sau. Hãy nhớ chuyện trước kia, khi người ta tước vũ khí của các ngươi. Nếu hồi ấy, năm 1840, Thượng đế không làm các ngươi tỉnh ra, thì giờ các ngươi đã là lính, đeo lê thay cho dao găm, còn vợ các ngươi đi không có quần và bị làm nhục. Hãy lấy chuyện đã qua mà xét chuyện sắp tới. Thà chết trong thù địch với người Nga còn hơn sống với kẻ vô đạo. Hãy chịu đựng, rồi ta sẽ đến với các ngươi, mang theo Kinh Koran và kiếm shashka, và dẫn các ngươi đánh người Nga. Còn bây giờ ta nghiêm lệnh các ngươi không được có ý định, thậm chí không được có ý nghĩ quy phục người Nga.” [tolstoy-hadji-murad:19.17] Shamil tán thành bản tuyên cáo, ký tên và quyết định gửi đi khắp nơi. [tolstoy-hadji-murad:19.18] Sau những việc ấy, họ bàn tới việc của Hadji Murat. Việc này rất quan trọng đối với Shamil. Dù không muốn thừa nhận, ông biết rằng nếu có Hadji Murat bên cạnh với tài khéo léo, sự táo bạo và lòng dũng cảm của ông ta, thì đã không xảy ra điều đã xảy ra ở Chechnya. Giảng hòa với Hadji Murat và lại dùng tài của ông ta thì tốt; còn nếu không được, thì dù sao cũng không thể để ông ta giúp người Nga. Vì thế, trong mọi trường hợp, phải dụ ông ta về, và dụ về rồi thì giết. Cách làm là cử sang Tiflis một người để giết ông ta ở đó, hoặc dụ ông ta về đây rồi giải quyết tại chỗ. Phương tiện duy nhất để làm việc này là gia đình ông ta, và chủ yếu là con trai, người mà Shamil biết Hadji Murat yêu say đắm. Cho nên phải hành động qua đứa con trai. [tolstoy-hadji-murad:19.19] Khi các cố vấn đã bàn xong việc này, Shamil nhắm mắt và im lặng. [tolstoy-hadji-murad:19.20] Các cố vấn biết điều đó có nghĩa là ông đang lắng nghe tiếng nói của vị tiên tri, chỉ cho ông điều phải làm. Sau năm phút im lặng trang nghiêm, Shamil mở mắt, nheo chúng hơn nữa và nói: [tolstoy-hadji-murad:19.21] — Dẫn con trai của Hadji Murat đến cho ta. [tolstoy-hadji-murad:19.22] — Nó ở đây, — Jemal-Edin nói. [tolstoy-hadji-murad:19.23] Và quả thật, Yusuf, con trai Hadji Murat, gầy, tái, rách rưới và hôi hám, nhưng vẫn đẹp cả dáng người lẫn gương mặt, với đôi mắt đen rực lửa như của bà nội Patimat, đã đứng sẵn ở cổng sân ngoài, chờ được gọi. [tolstoy-hadji-murad:19.24] Yusuf không chia sẻ tình cảm của cha đối với Shamil. Cậu không biết hết quá khứ, hoặc biết nhưng chưa từng trải qua nên không hiểu vì sao cha mình lại cứng đầu thù địch với Shamil như thế. Cậu chỉ mong một điều: tiếp tục cuộc sống nhẹ nhàng, phóng túng mà cậu, với tư cách con trai naib, vẫn sống ở Khunzakh, nên thấy thù địch với Shamil là hoàn toàn không cần thiết. Để chống lại và trái ý cha, cậu đặc biệt ngưỡng mộ Shamil và nuôi lòng sùng bái say mê đối với ông, thứ sùng bái lan rộng trên núi. Giờ đây cậu bước vào gian khách với cảm giác run rẩy kính sợ đặc biệt đối với imam, và dừng lại bên cửa, bắt gặp cái nhìn nheo lại ngoan cố của Shamil. Cậu đứng một lúc, rồi đến gần Shamil và hôn bàn tay to, trắng, ngón dài của ông. [tolstoy-hadji-murad:19.25] — Ngươi là con trai Hadji Murat? [tolstoy-hadji-murad:19.26] — Dạ phải, thưa imam. [tolstoy-hadji-murad:19.27] — Ngươi biết ông ta đã làm gì không? [tolstoy-hadji-murad:19.28] — Con biết, thưa imam, và con lấy làm tiếc. [tolstoy-hadji-murad:19.29] — Biết viết không? [tolstoy-hadji-murad:19.30] — Con đã được chuẩn bị để làm mulla. [tolstoy-hadji-murad:19.31] — Vậy hãy viết cho cha ngươi rằng nếu bây giờ, trước lễ bairam, ông ta quay về với ta thì ta sẽ tha cho, mọi việc sẽ như xưa. Còn nếu không, và ông ta ở lại với người Nga, thì, — Shamil cau mày dữ tợn, — ta sẽ đem bà nội ngươi, mẹ ngươi chia cho các aul, còn ngươi thì ta chặt đầu. [tolstoy-hadji-murad:19.32] Không một thớ cơ nào trên mặt Yusuf giật lên, cậu cúi đầu tỏ rằng đã hiểu lời Shamil. [tolstoy-hadji-murad:19.33] — Viết như thế và đưa cho sứ giả của ta. Shamil im lặng và nhìn Yusuf rất lâu. [tolstoy-hadji-murad:19.34] — Hãy viết rằng ta thương ngươi nên không giết, mà sẽ móc mắt, như ta vẫn làm với mọi kẻ phản bội. Đi đi. [tolstoy-hadji-murad:19.35] Yusuf có vẻ bình thản trước mặt Shamil, nhưng khi người ta dẫn cậu ra khỏi gian khách, cậu lao vào người dẫn mình, giật dao găm khỏi vỏ của hắn, định tự đâm cổ, nhưng người ta nắm tay cậu, trói lại và dẫn về hố. [tolstoy-hadji-murad:19.36] Tối hôm ấy, khi buổi cầu nguyện tối xong và trời nhá nhem, Shamil mặc áo lông trắng, ra khỏi hàng rào vào phần sân có các bà vợ ở và đi tới phòng Aminet. Nhưng Aminet không có ở đó. Nàng đang ở chỗ các bà vợ lớn. Thế là Shamil, cố không để ai thấy, đứng sau cửa phòng, chờ nàng. Nhưng Aminet giận Shamil vì ông đã tặng tấm lụa cho Zaidet chứ không cho nàng. Nàng thấy ông bước ra và vào phòng tìm mình, và cố tình không về phòng. Nàng đứng lâu ở cửa phòng Zaidet, cười thầm, nhìn bóng trắng lúc vào lúc ra khỏi phòng nàng. Chờ nàng vô ích, Shamil trở về phòng mình thì đã đến giờ cầu nguyện nửa đêm. [tolstoy-hadji-murad:20.1] XX [tolstoy-hadji-murad:20.2] Còn Butler trong tuần này đã hoàn toàn thành bạn thân với Hadji Murat. Khi thì Hadji Murat đến phòng anh, khi thì Butler đến phòng ông. Khi thì họ trò chuyện qua thông dịch viên, khi thì bằng cách riêng của mình, bằng dấu hiệu và nhất là bằng nụ cười. Hadji Murat rõ ràng mến Butler. Điều này thấy qua thái độ của Eldar đối với Butler. Khi Butler vào phòng Hadji Murat, Eldar đón Butler, vui vẻ nhe hàm răng sáng loáng, vội kê gối dưới chỗ anh ngồi và tháo kiếm của anh nếu anh đang đeo. [tolstoy-hadji-murad:20.3] Butler cũng quen thân với Khanefi lông lá, người anh em kết nghĩa của Hadji Murat. Khanefi biết nhiều bài hát miền núi và hát rất hay. Hadji Murat, để chiều Butler, gọi Khanefi đến và bảo hát, kể tên những bài ông cho là hay. Giọng Khanefi là giọng tenor cao, và anh hát rõ ràng, giàu biểu cảm lạ thường. Một trong các bài hát đặc biệt được Hadji Murat ưa và gây ấn tượng mạnh cho Butler bằng giai điệu trang nghiêm, buồn bã. Butler nhờ thông dịch viên kể lại nội dung và ghi lại. [tolstoy-hadji-murad:20.4] Bài hát nói về mối thù máu, chính là thứ đã có giữa Khanefi và Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:20.5] Bài hát như sau: [tolstoy-hadji-murad:20.6] “Đất sẽ khô trên mộ con, và mẹ ơi, mẹ sẽ quên con. Nghĩa địa sẽ mọc cỏ mộ, cỏ sẽ át nỗi đau của người, cha già của con ơi. Nước mắt sẽ khô trong mắt em gái con, nỗi buồn cũng sẽ bay khỏi lòng em. [tolstoy-hadji-murad:20.7] Nhưng anh cả của con, anh sẽ không quên con, chừng nào anh chưa báo thù cho cái chết của con. Anh thứ hai của con cũng sẽ không quên con, chừng nào anh chưa nằm xuống bên con. [tolstoy-hadji-murad:20.8] Nóng bỏng ngươi, hỡi viên đạn, và ngươi mang cái chết, nhưng chẳng phải ngươi từng là nô lệ trung thành của ta sao? Đất đen ơi, ngươi sẽ phủ lên ta, nhưng chẳng phải ta từng dùng ngựa dẫm lên ngươi sao? Lạnh lẽo ngươi, hỡi cái chết, nhưng ta từng là chủ của ngươi. Thân xác ta đất sẽ nhận, linh hồn ta trời sẽ đón.” [tolstoy-hadji-murad:20.9] Hadji Murat bao giờ cũng nghe bài hát này với đôi mắt nhắm, và khi nó kết thúc bằng một nốt kéo dài, tắt dần, ông bao giờ cũng nói bằng tiếng Nga: [tolstoy-hadji-murad:20.10] — Bài hay, bài khôn. [tolstoy-hadji-murad:20.11] Chất thơ của cuộc sống miền núi riêng biệt, mãnh liệt, từ khi Hadji Murat đến và gần gũi với ông cùng các murid của ông, càng chiếm lấy Butler hơn nữa. Anh sắm cho mình áo beshmet, áo cherkeska, xà cạp, và anh thấy như chính mình là người miền núi và sống một cuộc sống như của những người này. [tolstoy-hadji-murad:20.12] Vào ngày Hadji Murat lên đường, Ivan Matveevich họp mấy sĩ quan để tiễn ông. Các sĩ quan người ngồi ở bàn trà, nơi Marya Dmitrievna rót trà, người ngồi ở bàn kia, có vodka, chikhir và đồ nhắm, thì Hadji Murat, mặc đồ đi đường và đủ vũ khí, bước nhanh, êm, đi khập khiễng vào phòng. [tolstoy-hadji-murad:20.13] Mọi người đứng dậy và lần lượt bắt tay chào ông. Ivan Matveevich mời ông lên tahta, nhưng ông cảm ơn và ngồi ghế cạnh cửa sổ. Sự im lặng buông xuống khi ông bước vào rõ ràng không làm ông bối rối chút nào. Ông chăm chú nhìn từng gương mặt, và dừng ánh mắt thờ ơ vào cái bàn có samovar và đồ nhắm. Viên sĩ quan lanh lợi Petrokovsky, lần đầu gặp Hadji Murat, qua thông dịch viên hỏi ông có thích Tiflis không. [tolstoy-hadji-murad:20.14] — Aiya, — ông nói. [tolstoy-hadji-murad:20.15] — Ông ấy nói có, — người thông dịch đáp. [tolstoy-hadji-murad:20.16] — Vậy ông ấy thích gì? [tolstoy-hadji-murad:20.17] Hadji Murat đáp điều gì đó. [tolstoy-hadji-murad:20.18] — Hơn hết ông ấy thích nhà hát. [tolstoy-hadji-murad:20.19] — Thế còn buổi dạ vũ ở chỗ tổng tư lệnh thì ông ấy có thích không? [tolstoy-hadji-murad:20.20] Hadji Murat cau mày. [tolstoy-hadji-murad:20.21] — Mỗi dân tộc có tục lệ riêng. Ở chỗ chúng tôi đàn bà không ăn mặc như thế, — ông nói, liếc nhìn Marya Dmitrievna. [tolstoy-hadji-murad:20.22] — Vậy ông ấy không thích điều gì? [tolstoy-hadji-murad:20.23] — Chỗ chúng tôi có câu tục ngữ, — ông nói với thông dịch viên, — chó đãi lừa thịt, lừa đãi chó cỏ khô, cả hai đều đói. — Ông mỉm cười. — Dân tộc nào cũng thấy tục lệ của mình là hay. [tolstoy-hadji-murad:20.24] Cuộc nói chuyện không đi xa hơn. Các sĩ quan người uống trà, người ăn đồ nhắm. Hadji Murat nhận ly trà được đưa và đặt trước mặt. [tolstoy-hadji-murad:20.25] — Sao? Kem không? Bánh mì không? — Marya Dmitrievna nói, đưa cho ông. [tolstoy-hadji-murad:20.26] Hadji Murat cúi đầu. [tolstoy-hadji-murad:20.27] — Thế nào, tạm biệt nhé! — Butler nói, chạm vào đầu gối ông. — Bao giờ ta gặp lại? [tolstoy-hadji-murad:20.28] — Tạm biệt! Tạm biệt, — Hadji Murat mỉm cười nói bằng tiếng Nga. — Kunak bulur. Kunak của anh, bền chắc. Giờ — aida, đi, — ông nói, lắc đầu như hướng về phía phải đi. [tolstoy-hadji-murad:20.29] Ở cửa phòng hiện ra Eldar, vắt trên vai thứ gì to và trắng, tay cầm kiếm. Hadji Murat vẫy anh, và Eldar bước những bước dài tới chỗ Hadji Murat và đưa cho ông chiếc áo burka trắng và thanh kiếm. Hadji Murat đứng dậy, cầm áo burka, vắt lên cánh tay, đưa cho Marya Dmitrievna, nói gì đó với thông dịch viên. Người thông dịch nói: [tolstoy-hadji-murad:20.30] — Ông ấy nói: chị đã khen cái áo burka, xin chị nhận lấy. [tolstoy-hadji-murad:20.31] — Sao lại thế? — Marya Dmitrievna nói, đỏ mặt. [tolstoy-hadji-murad:20.32] — Phải thế. Adat là vậy, — Hadji Murat nói. [tolstoy-hadji-murad:20.33] — Thôi, cảm ơn ông — Marya Dmitrievna nói, cầm lấy chiếc áo burka. — Xin Chúa cho ông cứu được con trai. Ulan yakshi — bà nói thêm. — Anh dịch cho ông ấy rằng tôi mong ông ấy cứu được gia đình. [tolstoy-hadji-murad:20.34] Hadji Murat nhìn Marya Dmitrievna và gật đầu tán thưởng. Rồi ông lấy thanh kiếm shashka từ tay Eldar đưa cho Ivan Matveevich. Ivan Matveevich cầm lấy thanh kiếm và nói với người phiên dịch: [tolstoy-hadji-murad:20.35] — Bảo ông ấy lấy con ngựa thiến màu nâu của tôi đi, tôi không còn gì khác để đáp lễ. [tolstoy-hadji-murad:20.36] Hadji Murat vẫy tay trước mặt, tỏ ý rằng ông không cần gì và sẽ không nhận, rồi chỉ vào những ngọn núi và vào trái tim mình, đi ra cửa. Mọi người theo sau. Những sĩ quan ở lại trong phòng rút thanh kiếm ra, ngắm lưỡi kiếm và quyết định rằng đó đúng là gurda thật. [tolstoy-hadji-murad:20.37] Butler cùng Hadji Murat ra hiên. Nhưng ngay lúc ấy xảy ra điều không ai ngờ tới, và nó có thể kết thúc bằng cái chết của Hadji Murat nếu ông không nhanh trí, quyết đoán và lanh lẹ. [tolstoy-hadji-murad:20.38] Dân làng Kumyk Tash-Kichu, vốn rất kính trọng Hadji Murat và đã nhiều lần đến đồn chỉ để nhìn tận mặt vị naib nổi tiếng, ba ngày trước khi Hadji Murat lên đường đã cử sứ giả đến mời ông vào thánh đường Hồi giáo của họ vào thứ Sáu. Còn các công tước Kumyk sống ở Tash-Kichu, vốn căm ghét Hadji Murat và có mối thù máu với ông, hay tin ấy thì tuyên bố với dân chúng rằng họ sẽ không cho Hadji Murat vào thánh đường. Dân chúng nổi giận, và xảy ra cuộc ẩu đả giữa dân với phe cánh của các công tước. Chính quyền Nga dẹp yên những người miền núi và cho người nhắn Hadji Murat đừng đến thánh đường. Hadji Murat không đến, và mọi người đều nghĩ chuyện đã xong. [tolstoy-hadji-murad:20.39] Nhưng đúng lúc Hadji Murat lên đường, khi ông đã ra hiên và ngựa đứng sẵn trước thềm, thì công tước Kumyk Arslan Khan, người mà Butler và Ivan Matveevich đều quen, cưỡi ngựa đến nhà Ivan Matveevich. [tolstoy-hadji-murad:20.40] Vừa thấy Hadji Murat, ông ta rút khẩu súng lục ở thắt lưng ra, chĩa vào Hadji Murat. Nhưng Arslan Khan chưa kịp bắn thì Hadji Murat, dù què, đã nhanh như mèo lao từ hiên xuống chỗ Arslan Khan. Arslan Khan bắn và trượt. Còn Hadji Murat, chạy tới nơi, một tay nắm cương ngựa của hắn, tay kia rút dao găm ra và hét lên điều gì đó bằng tiếng Tatar. [tolstoy-hadji-murad:20.41] Butler và Eldar cùng lúc chạy đến chỗ hai kẻ thù và nắm lấy tay họ. Nghe tiếng súng, Ivan Matveevich cũng bước ra. [tolstoy-hadji-murad:20.42] — Arslan, sao anh lại bày ra cái trò ghê tởm này ở nhà tôi! — ông nói khi biết chuyện gì. — Không hay đâu, anh bạn. Ngoài đồng mỗi người một ý, nhưng sao lại bày cuộc chém giết thế này ở nhà tôi. [tolstoy-hadji-murad:20.43] Arslan Khan, một người nhỏ thó có hàng ria đen, mặt tái nhợt, run rẩy, xuống ngựa, nhìn Hadji Murat đầy hằn học rồi cùng Ivan Matveevich vào trong nhà. Còn Hadji Murat quay lại chỗ những con ngựa, thở nặng nhọc và mỉm cười. [tolstoy-hadji-murad:20.44] — Vì sao hắn muốn giết ông ấy? — Butler hỏi qua người phiên dịch. [tolstoy-hadji-murad:20.45] — Ông ấy nói bên chúng tôi có luật như thế — người phiên dịch chuyển lời Hadji Murat. — Arslan phải trả mối thù máu với ông ấy. Nên hắn mới định giết. [tolstoy-hadji-murad:20.46] — Thế nhỡ hắn đuổi kịp ông ấy dọc đường thì sao? — Butler hỏi. [tolstoy-hadji-murad:20.47] Hadji Murat mỉm cười. [tolstoy-hadji-murad:20.48] — Thì sao — hắn giết, nghĩa là Allah muốn thế. Thôi, tạm biệt — ông lại nói bằng tiếng Nga, rồi nắm lấy bờm ngựa, đưa mắt nhìn tất cả những người tiễn mình, và dịu dàng bắt gặp ánh mắt của Marya Dmitrievna. [tolstoy-hadji-murad:20.49] — Tạm biệt bà chủ — ông nói, quay về phía bà — cảm ơn. [tolstoy-hadji-murad:20.50] — Cầu Chúa, cầu Chúa cho ông cứu được gia đình — Marya Dmitrievna nhắc lại. [tolstoy-hadji-murad:20.51] Ông không hiểu lời bà, nhưng hiểu bà quan tâm đến mình, và gật đầu với bà. [tolstoy-hadji-murad:20.52] — Nhớ đừng quên người kunak này nhé — Butler nói. [tolstoy-hadji-murad:20.53] — Bảo anh ấy tôi là người bạn trung thành của anh ấy, không bao giờ quên — ông đáp qua người phiên dịch, và dù chân què, vừa chạm vào bàn đạp đã nhanh nhẹn, nhẹ nhàng đưa người lên chiếc yên cao, chỉnh lại thanh kiếm, quen tay sờ khẩu súng lục, rồi với dáng vẻ kiêu hãnh, hiếu chiến đặc biệt của người miền núi khi ngồi trên lưng ngựa, ông phóng đi khỏi nhà Ivan Matveevich. Khanefi và Eldar cũng lên ngựa, thân ái chào từ biệt chủ nhà và các sĩ quan, rồi phi nước kiệu theo murshid của mình. [tolstoy-hadji-murad:20.54] Như mọi khi, người ta bắt đầu bàn tán về người vừa đi. [tolstoy-hadji-murad:20.55] — Gan thật! [tolstoy-hadji-murad:20.56] — Cứ như sói lao vào Arslan Khan, mặt mày đổi hẳn đi. [tolstoy-hadji-murad:20.57] — Mà hắn sẽ lừa cho xem. Chắc phải là kẻ gian xảo lắm — Petrokovsky nói. [tolstoy-hadji-murad:20.58] — Cầu Chúa cho người Nga ta có thật nhiều kẻ gian xảo như thế — Marya Dmitrievna bỗng bực bội xen vào. — Ông ấy ở nhà ta một tuần; ngoài điều tốt ra, chúng ta chẳng thấy gì ở ông ấy cả — bà nói. — Lịch thiệp, thông minh, công bằng. [tolstoy-hadji-murad:20.59] — Làm sao bà biết hết thế? [tolstoy-hadji-murad:20.60] — Thì tức là biết. [tolstoy-hadji-murad:20.61] — Phải lòng rồi chứ gì? — Ivan Matveevich bước vào nói. — Đúng là thế rồi. [tolstoy-hadji-murad:20.62] — Thì phải lòng đấy. Thì ông làm gì? Chỉ có điều sao lại chê trách khi người ta là người tốt. Ông ấy là người Tatar, nhưng là người tốt. [tolstoy-hadji-murad:20.63] — Đúng đấy, Marya Dmitrievna — Butler nói. — Bà bênh vực hay lắm. [tolstoy-hadji-murad:21.1] XXI [tolstoy-hadji-murad:21.2] Công tước Baryatinsky, bạn của thái tử, trước là chỉ huy trung đoàn Kabarda, nay là tư lệnh toàn bộ cánh trái, ngay khi đến Grozny đã tập hợp một đạo quân để tiếp tục thực hiện những dự định của hoàng đế mà Chernyshev đã viết cho Vorontsov. Đạo quân tập hợp ở Vozdvizhenskaya đã rời nơi ấy ra vị trí về hướng Kurinskoe. Quân đóng ở đó và đốn rừng. [tolstoy-hadji-murad:21.3] Vorontsov trẻ sống trong một chiếc lều vải len lộng lẫy, và vợ ông, Marya Vasilyevna, thường đến trại và hay ở lại qua đêm. Quan hệ của Baryatinsky với Marya Vasilyevna chẳng phải bí mật với ai, vì thế những sĩ quan không thuộc giới cung đình và binh lính thô lỗ chửi rủa bà, vì sự hiện diện của bà trong trại mà họ bị phái đi chốt gác ngầm. Thường thì người miền núi kéo pháo đến và bắn đạn vào trại. Những quả đạn ấy phần lớn không trúng, nên bình thường người ta không đối phó gì với những phát bắn đó; nhưng để người miền núi không thể đưa pháo lên phía trước làm Marya Vasilyevna sợ, người ta cử các chốt gác ngầm. Mà đêm nào cũng phải đi chốt gác ngầm chỉ để khỏi làm bà chủ hoảng sợ thì thật nhục nhã và ghê tởm, và binh lính cùng những sĩ quan không được nhận vào giới thượng lưu gọi tên Marya Vasilyevna bằng những lời chẳng hay ho gì. [tolstoy-hadji-murad:21.4] Đến đạo quân này, để gặp những bạn cùng khóa ở Trường Thị vệ và những bạn cùng trung đoàn đang phục vụ ở trung đoàn Kurin làm phụ tá và sĩ quan tùy tùng bên cạnh cấp trên, Butler từ đồn của mình cũng đến, nghỉ phép. Lúc mới đến, anh rất vui. Anh ở lại trong lều của Poltoratsky và gặp nhiều người quen đón anh hớn hở. Anh cũng đến chỗ Vorontsov, người anh biết sơ, vì có thời cùng phục vụ một trung đoàn với ông. Vorontsov tiếp anh rất ân cần, giới thiệu anh với công tước Baryatinsky và mời anh dự bữa tiệc chia tay mà ông tổ chức cho vị tư lệnh cánh trái trước Baryatinsky, tướng Kozlovsky. [tolstoy-hadji-murad:21.5] Bữa tiệc thật lộng lẫy. Người ta chở đến và dựng sáu chiếc lều liền nhau. Suốt chiều dài của chúng trải một chiếc bàn bày đầy bộ đồ ăn và chai lọ. Mọi thứ gợi nhớ cuộc sống cận vệ ở Petersburg. Hai giờ, mọi người vào bàn. Giữa bàn ngồi: một bên là Kozlovsky, bên kia là Baryatinsky. Bên phải Kozlovsky là Vorontsov, bên trái là vợ ông. Dọc hai bên suốt chiều dài bàn là các sĩ quan trung đoàn Kabarda và Kurin. Butler ngồi cạnh Poltoratsky, hai người vui vẻ chuyện trò và uống cùng các sĩ quan ngồi bên. Khi đến món quay và các lính hầu bắt đầu rót sâm banh vào ly, Poltoratsky nói với Butler, với nỗi sợ và lòng thương hại thật lòng: [tolstoy-hadji-murad:21.6] — Ông “tức là” của chúng ta sắp bẽ mặt rồi. [tolstoy-hadji-murad:21.7] — Sao thế? [tolstoy-hadji-murad:21.8] — Thì ông ấy phải đọc diễn văn. Mà ông ấy làm nổi gì? [tolstoy-hadji-murad:21.9] — Ừ, anh ạ, cái này không như chuyện xông vào đánh chiếm lũy dưới làn đạn. Lại còn có quý bà ngồi bên, cả mấy ông cung đình này nữa. Thật đáng thương cho ông ấy — các sĩ quan nói với nhau. [tolstoy-hadji-murad:21.10] Nhưng rồi giờ phút trang trọng đến. Baryatinsky đứng dậy, nâng ly, quay sang Kozlovsky nói một bài ngắn. Khi Baryatinsky nói xong, Kozlovsky đứng dậy và bắt đầu bằng giọng khá vững: [tolstoy-hadji-murad:21.11] — Theo ý chỉ tối cao của hoàng đế, tôi rời các vị, chia tay các vị, thưa các sĩ quan — ông nói. — Nhưng xin các vị cứ coi tôi, tức là, luôn ở cùng các vị... Các vị, thưa các ngài, đều biết, tức là, chân lý — một mình ngoài trận địa thì chẳng phải chiến sĩ. Vì thế, tất cả những gì mà trong cuộc đời phục vụ của tôi, tức là, tôi được ban thưởng, tất cả, tức là, những gì tôi được ân điển lớn lao của hoàng đế ban cho, tức là, toàn bộ địa vị của tôi và, tức là, thanh danh tốt đẹp của tôi — tất cả, tất cả không trừ gì, tức là... — đến đây giọng ông run lên — tôi, tức là, phải mang ơn riêng các vị và chỉ riêng các vị, những người bạn thân mến của tôi! — Gương mặt nhăn nheo lại càng nhăn hơn. Ông nấc lên, nước mắt trào ra. — Tôi xin từ đáy lòng, tức là, tỏ lòng biết ơn chân thành, thấm thía của tôi với các vị... [tolstoy-hadji-murad:21.12] Kozlovsky không nói tiếp được nữa, đứng dậy ôm lần lượt các sĩ quan đến với ông. Mọi người đều xúc động. Bà công tước lấy khăn che mặt. Công tước Semyon Mikhailovich, méo miệng, chớp mắt. Nhiều sĩ quan cũng rơm rớm nước mắt. Butler, người biết Kozlovsky rất ít, cũng không cầm được nước mắt. Tất cả những điều này làm anh vô cùng thích thú. Rồi bắt đầu những lời chúc rượu: chúc Baryatinsky, chúc Vorontsov, chúc các sĩ quan, chúc binh sĩ, và khách khứa rời bàn tiệc, ngây ngất vì rượu đã uống lẫn vì nhiệt huyết quân nhân mà vốn dĩ họ đã đặc biệt dễ rung động. [tolstoy-hadji-murad:21.13] Thời tiết tuyệt đẹp, nắng, lặng gió, không khí mát lành sảng khoái. Khắp nơi lửa trại nổ lách tách, vang tiếng hát. Dường như mọi người đang ăn mừng điều gì. Butler, trong tâm trạng hạnh phúc và xúc động nhất, đi đến chỗ Poltoratsky. Các sĩ quan tụ tập ở chỗ Poltoratsky, dựng bàn bài, và viên phụ tá làm cái, với số vốn một trăm rúp. Hai lần Butler bước ra khỏi lều, tay nắm chiếc ví trong túi quần, nhưng cuối cùng không cầm lòng được, và bất chấp lời đã hứa với mình và với các anh em là không đánh bài, anh bắt đầu đặt cược. [tolstoy-hadji-murad:21.14] Chưa đầy một giờ sau, Butler, mặt đỏ bừng, mồ hôi nhễ nhại, dính đầy phấn, ngồi chống hai khuỷu tay lên bàn và ghi con số tiền cược của mình dưới những lá bài bị bẻ góc và gập đôi. Anh thua nhiều đến mức không dám cộng số tiền đã ghi nợ. Không cần cộng anh cũng biết rằng dù đưa hết số lương có thể ứng trước và cả giá con ngựa, anh vẫn không trả nổi tất cả những gì viên phụ tá lạ mặt đã ghi cho anh. Anh còn muốn chơi nữa, nhưng viên phụ tá, vẻ mặt nghiêm nghị, đặt những lá bài xuống bằng đôi bàn tay trắng sạch và bắt đầu cộng cột phấn ghi của Butler. Butler ngượng ngùng xin lỗi vì không thể trả ngay tất cả số đã thua, và nói rằng sẽ gửi từ nhà đến, và khi nói thế, anh nhận ra mọi người đều thấy thương anh và ai nấy, ngay cả Poltoratsky, đều tránh ánh mắt anh. Đó là buổi tối cuối cùng của anh. Giá như anh đừng chơi mà đến chỗ Vorontsov như người ta đã mời, “thì mọi chuyện đã tốt đẹp”, anh nghĩ. Còn giờ thì chẳng những không tốt mà thật khủng khiếp. [tolstoy-hadji-murad:21.15] Chia tay bạn bè và người quen, anh về nhà, vừa về đến nơi đã đi ngủ ngay và ngủ liền mười tám tiếng, như người ta thường ngủ sau khi thua bạc. Marya Dmitrievna, thấy anh xin bà đồng năm mươi kopek để thưởng cho người Cô-dắc hộ tống, lại thấy vẻ buồn bã và những câu trả lời cộc lốc, hiểu rằng anh đã thua bạc, và trách Ivan Matveevich sao lại cho anh đi. [tolstoy-hadji-murad:21.16] Hôm sau Butler thức dậy lúc gần mười hai giờ, và nhớ lại hoàn cảnh của mình, anh lại muốn chìm vào cõi quên lãng vừa thoát ra, nhưng không thể được. Phải tìm cách trả bốn trăm bảy mươi rúp mà anh còn nợ một người lạ. Một trong những cách đó là viết thư cho anh trai, sám hối tội lỗi và van xin anh gửi cho lần cuối năm trăm rúp tính vào cái cối xay vẫn còn thuộc quyền sở hữu chung của họ. Rồi anh viết cho bà họ hàng keo kiệt, xin bà cho anh vay cũng năm trăm rúp ấy với lãi suất tùy bà. Rồi anh đến chỗ Ivan Matveevich, và biết rằng ông, hay đúng hơn là Marya Dmitrievna, có tiền, anh xin ông cho vay năm trăm rúp. [tolstoy-hadji-murad:21.17] — Tôi cho anh vay ngay đấy — Ivan Matveevich nói — đưa ngay, nhưng con Masha nó không cho. Đám đàn bà này keo kiệt lắm, quỷ biết chúng nó thế nào. Nhưng phải xoay xở, phải xoay xở, quỷ bắt nó đi. Thằng quỷ kia, anh chủ quán bán hàng cho quân đội ấy, không có sao? [tolstoy-hadji-murad:21.18] Nhưng ở chỗ người bán hàng quân đội thì chẳng có gì để thử hay vay. Thành ra Butler chỉ có thể được cứu từ anh trai hoặc bà họ hàng keo kiệt. [tolstoy-hadji-murad:22.1] XXII [tolstoy-hadji-murad:22.2] Đối với Vorontsov, đối với giới chức Petersburg, cũng như đối với phần lớn người Nga biết câu chuyện Hadji Murat, chuyện này hoặc là một bước ngoặt may mắn trong cuộc chiến Kavkaz, hoặc đơn giản là một sự việc thú vị; còn đối với Hadji Murat, nhất là thời gian gần đây, đó là một bước ngoặt khủng khiếp trong đời. Ông bỏ trốn khỏi núi, một phần để cứu mình, một phần vì căm ghét Shamil, và dù cuộc trốn chạy ấy khó khăn đến đâu, ông cũng đã đạt được mục đích, và lúc đầu ông vui vì thành công và thật sự nghĩ đến những kế hoạch tấn công Shamil. Nhưng hóa ra việc đưa gia đình ra, mà ông tưởng dễ thu xếp, lại khó hơn ông nghĩ. Shamil bắt gia đình ông và giam giữ họ, hứa sẽ chia các phụ nữ cho các aul và giết hoặc làm mù con trai ông. Giờ Hadji Murat chuyển đến Nukha với ý định thử, qua những người ủng hộ ông ở Dagestan, dùng mưu hoặc sức giật gia đình khỏi tay Shamil. Người do thám cuối cùng của ông ở Nukha báo cho ông biết rằng những người Avaria trung thành với ông định bắt cóc gia đình ông và cùng gia đình ra với người Nga, nhưng số người sẵn sàng làm việc đó quá ít, và họ không dám làm ở nơi giam giữ gia đình, ở Vedeno, mà chỉ làm trong trường hợp gia đình bị chuyển từ Vedeno sang nơi khác. Khi ấy họ hứa sẽ làm giữa đường. Hadji Murat sai nhắn các bạn rằng ông hứa ba nghìn rúp để cứu gia đình. [tolstoy-hadji-murad:22.3] Ở Nukha, Hadji Murat được dành cho một ngôi nhà nhỏ năm phòng, gần thánh đường Hồi giáo và cung điện của khan. Cùng nhà ấy ở có các sĩ quan được cử kèm ông, người phiên dịch và các nukar của ông. Cuộc sống của Hadji Murat trôi qua trong chờ đợi và tiếp những người do thám từ núi đến, và trong những buổi cưỡi ngựa dạo quanh Nukha mà ông được phép. [tolstoy-hadji-murad:22.4] Trở về ngày 8 tháng Tư sau buổi dạo, Hadji Murat biết rằng trong lúc ông vắng, một viên chức từ Tiflis đã đến. Dù rất muốn biết viên chức mang gì đến cho mình, Hadji Murat, trước khi vào căn phòng nơi viên giám hộ và viên chức đang đợi, vẫn về phòng mình làm lễ cầu nguyện buổi trưa. Cầu nguyện xong, ông ra gian phòng khác dùng làm phòng khách và phòng tiếp. Viên chức từ Tiflis đến, một ông tham tán dân sự béo lùn tên Kirillov, chuyển cho Hadji Murat ý muốn của Vorontsov rằng đến ngày mười hai ông phải tới Tiflis để gặp Argutinsky. [tolstoy-hadji-murad:22.5] — Yakshi — Hadji Murat nói giận dữ. [tolstoy-hadji-murad:22.6] Viên chức Kirillov không làm ông ưa. [tolstoy-hadji-murad:22.7] — Có mang tiền đến không? [tolstoy-hadji-murad:22.8] — Có mang — Kirillov nói. [tolstoy-hadji-murad:22.9] — Bây giờ là hai tuần — Hadji Murat nói và giơ mười ngón tay rồi thêm bốn nữa. — Đưa đây. [tolstoy-hadji-murad:22.10] — Đưa ngay đây — viên chức nói, lấy ví tiền từ túi du lịch. — Ông ta cần tiền làm gì? — viên chức nói bằng tiếng Nga với viên giám hộ, cho rằng Hadji Murat không hiểu, nhưng Hadji Murat hiểu và giận dữ nhìn Kirillov. Vừa lấy tiền, Kirillov vừa muốn bắt chuyện với Hadji Murat để có điều gì đó chuyển lại cho công tước Vorontsov khi về, bèn hỏi ông qua người phiên dịch xem ở đây ông có buồn không. Hadji Murat liếc sang, khinh bỉ nhìn người đàn ông béo lùn mặc thường phục, không vũ khí ấy, và không đáp. Người phiên dịch nhắc lại câu hỏi. [tolstoy-hadji-murad:22.11] — Bảo ông ta là tôi không muốn nói chuyện với ông ta. Cứ đưa tiền ra đây. [tolstoy-hadji-murad:22.12] Nói xong, Hadji Murat lại ngồi vào bàn, định đếm tiền. [tolstoy-hadji-murad:22.13] Khi Kirillov lấy tiền vàng ra, xếp thành bảy cột, mỗi cột mười đồng vàng (Hadji Murat nhận năm đồng vàng mỗi ngày), ông đẩy chúng về phía Hadji Murat. Hadji Murat đổ những đồng vàng vào ống tay áo cherkeska, đứng dậy và hoàn toàn bất ngờ vỗ vào cái đầu hói của ông tham tán rồi bước ra khỏi phòng. Ông tham tán nhảy dựng lên và bảo người phiên dịch nói rằng ông ta không được phép làm thế, vì ông ấy mang hàm đại tá. Viên giám hộ cũng xác nhận như vậy. Nhưng Hadji Murat gật đầu tỏ ý ông biết và đi ra khỏi phòng. [tolstoy-hadji-murad:22.14] — Biết làm gì với hắn đây — viên giám hộ nói. — Hắn sẽ đâm cho một nhát dao găm, thế thôi. Với lũ quỷ này thì không thể thương lượng. Tôi thấy hắn bắt đầu nổi điên rồi. [tolstoy-hadji-murad:22.15] Vừa chạng vạng, từ trong núi có hai người do thám tới, quấn mũ trùm bashlyk kín tới mắt. Viên giám hộ dẫn họ vào chỗ Hadji Murat. Một người do thám là người Tavlin da đen, vạm vỡ, người kia là ông già gầy. Những tin họ mang đến chẳng làm Hadji Murat vui. Những người bạn nhận cứu gia đình ông nay thẳng thừng từ chối, vì sợ Shamil, kẻ dọa dùng những hình phạt khủng khiếp nhất với ai giúp Hadji Murat. Nghe xong, Hadji Murat chống hai khuỷu tay lên đôi chân bắt chéo, cúi đầu trong chiếc mũ papakha và im lặng rất lâu. Hadji Murat nghĩ, và nghĩ một cách quyết liệt. Ông biết rằng lần này ông nghĩ là lần cuối và cần phải quyết định. Hadji Murat ngẩng đầu lên, lấy hai đồng vàng, đưa mỗi người do thám một đồng và nói: [tolstoy-hadji-murad:22.16] — Đi đi. [tolstoy-hadji-murad:22.17] — Câu trả lời thế nào? [tolstoy-hadji-murad:22.18] — Câu trả lời sẽ là điều Thượng đế ban cho. Đi đi. [tolstoy-hadji-murad:22.19] Những người do thám đứng dậy đi, còn Hadji Murat vẫn ngồi trên thảm, chống khuỷu tay lên đầu gối. Ông ngồi như thế rất lâu và nghĩ. [tolstoy-hadji-murad:22.20] “Làm gì đây? Tin Shamil và quay về với hắn ư? — Hadji Murat nghĩ. — Hắn là cáo — sẽ lừa mình. Mà dù hắn không lừa, cũng không thể quy phục hắn, thằng lừa đảo tóc hung ấy. Không thể, vì giờ đây, sau khi mình đã ở chỗ người Nga, hắn sẽ không còn tin mình nữa” — Hadji Murat nghĩ. [tolstoy-hadji-murad:22.21] Và ông nhớ lại câu chuyện cổ Tavlin về con chim cắt bị bắt, sống với con người rồi trở về núi của mình với đồng loại. Nó trở về, nhưng còn mang dây buộc chân, và trên dây vẫn còn những chiếc chuông nhỏ. Và những con chim cắt không nhận nó. “Hãy bay — chúng nói — tới nơi người ta đã đeo cho ngươi những chiếc chuông bạc. Ở chỗ chúng ta không có chuông, cũng không có dây buộc”. Con chim cắt không muốn rời bỏ quê hương và ở lại. Nhưng những con chim cắt khác không nhận nó, mổ nó đến chết. [tolstoy-hadji-murad:22.22] “Họ cũng sẽ mổ chết ta như thế” — Hadji Murat nghĩ. [tolstoy-hadji-murad:22.23] “Ở lại đây? Khuất phục Kavkaz cho sa hoàng Nga, lập danh vọng, quan tước, của cải?” [tolstoy-hadji-murad:22.24] “Cái đó làm được” — ông nghĩ, nhớ lại những lần gặp Vorontsov và những lời nịnh khéo của vị công tước già. [tolstoy-hadji-murad:22.25] “Nhưng phải quyết ngay bây giờ, nếu không hắn sẽ hại gia đình.” [tolstoy-hadji-murad:22.26] Suốt đêm Hadji Murat không ngủ và nghĩ. [tolstoy-hadji-murad:23.1] XXIII [tolstoy-hadji-murad:23.2] Qua gian tiền sảnh, Hadji Murat mở cửa vào phòng các nukar. Phòng không có ánh sáng, chỉ có vầng trăng non quý đầu soi qua cửa sổ. Một chiếc bàn và hai chiếc ghế để một bên, còn cả bốn nukar nằm trên thảm và áo burka dưới sàn. Khanefi ngủ ngoài sân với đám ngựa. Gamzalo nghe tiếng cửa cọt kẹt, ngồi dậy, ngoái nhìn Hadji Murat và nhận ra ông, lại nằm xuống. Còn Eldar nằm gần đó bật dậy và bắt đầu mặc áo beshmet, chờ lệnh. Kurban và Khan Mahoma ngủ. Hadji Murat đặt chiếc áo beshmet lên bàn, và chiếc beshmet va xuống mặt gỗ bàn kêu cạch vì vật gì cứng. Đó là những đồng vàng khâu bên trong. [tolstoy-hadji-murad:23.3] — Khâu cả những đồng này vào nữa — Hadji Murat nói, đưa cho Eldar những đồng vàng nhận hôm nay. [tolstoy-hadji-murad:23.4] Eldar cầm những đồng vàng và lập tức ra chỗ sáng, rút từ dưới dao găm ra một con dao nhỏ, bắt đầu tháo lớp lót áo beshmet. Gamzalo nhổm dậy, ngồi xếp bằng. [tolstoy-hadji-murad:23.5] — Còn anh, Gamzalo, bảo các chàng trai kiểm tra súng trường, súng lục, chuẩn bị đạn. Ngày mai chúng ta đi xa — Hadji Murat nói. [tolstoy-hadji-murad:23.6] — Có thuốc súng, có đạn. Sẽ xong — Gamzalo nói và gầm gừ điều gì đó khó hiểu. [tolstoy-hadji-murad:23.7] Gamzalo hiểu vì sao Hadji Murat bảo nạp súng. Ngay từ đầu, và càng về sau càng mạnh, anh chỉ mong một điều: giết, chém được bao nhiêu lũ chó Nga thì chém rồi chạy về núi. Và giờ anh thấy chính Hadji Murat cũng muốn điều đó, và anh hài lòng. [tolstoy-hadji-murad:23.8] Khi Hadji Murat đi rồi, Gamzalo đánh thức đồng đội, và cả bốn người suốt đêm kiểm lại súng trường, súng lục, lỗ mồi, đá lửa, thay những cái hỏng, rắc thuốc súng mới lên khay mồi, nhét vào các túi đạn những liều thuốc súng đã đong sẵn cùng những viên đạn bọc trong giẻ tẩm dầu, mài kiếm shashka và dao găm, bôi mỡ lên lưỡi. [tolstoy-hadji-murad:23.9] Trước rạng đông, Hadji Murat lại ra gian tiền sảnh lấy nước để rửa tịnh. Ở tiền sảnh, tiếng chim dạ oanh hót suốt trước lúc trời sáng nghe còn to hơn và dồn dập hơn hồi chập tối. Còn trong phòng các nukar nghe tiếng rít đều đều và tiếng xẹt của sắt mài trên đá, con dao găm đang được mài. Hadji Murat múc nước từ thùng và đã đến gần cửa phòng mình thì nghe trong phòng các murid, ngoài tiếng mài, còn có giọng cao mảnh của Khanefi hát bài hát Hadji Murat đã biết. Hadji Murat dừng lại và lắng nghe. [tolstoy-hadji-murad:23.10] Bài hát kể rằng chàng jigit Gamzat cùng các chàng trai của mình lùa từ phía Nga về một đàn ngựa trắng. Rằng sau đó một công tước Nga đuổi kịp anh bên kia sông Terek, và bao vây anh bằng đạo quân của mình, đông như rừng. Rồi hát rằng Gamzat đã giết những con ngựa và cùng các chàng trai ngồi sau lũy máu những xác ngựa chết và đánh nhau với người Nga chừng nào trong súng còn đạn, bên thắt lưng còn dao găm, trong huyết quản còn máu. Nhưng trước khi chết, Gamzat thấy những con chim trên trời và gọi chúng: “Hỡi những loài chim di trú, hãy bay về nhà chúng tôi và nói với các chị em, các mẹ và những thiếu nữ da trắng của chúng tôi rằng chúng tôi đều đã chết vì gazavat. Hãy nói với họ rằng thân xác chúng tôi sẽ không nằm trong mồ, mà bầy sói tham lam sẽ lôi đi và gặm xương chúng tôi, còn quạ đen sẽ mổ mắt chúng tôi”. [tolstoy-hadji-murad:23.11] Bài hát kết thúc bằng những lời ấy, và cùng những lời cuối được hát theo điệu ai oán, vang lên giọng khỏe khoắn của Khan Mahoma vui tính, vào ngay cuối bài anh hét to “La illaha il Allah” rồi rú lên the thé. Rồi mọi thứ lặng đi, và lại chỉ nghe tiếng chim dạ oanh chép miệng và hót từ vườn vọng tới, cùng tiếng rít đều đều và thỉnh thoảng tiếng xẹt của sắt lướt nhanh trên đá sau cánh cửa. [tolstoy-hadji-murad:23.12] Hadji Murat nghĩ ngợi đến nỗi không nhận ra mình nghiêng bình và nước đang đổ ra. Ông lắc đầu với chính mình rồi vào phòng. [tolstoy-hadji-murad:23.13] Làm xong lễ namaz sáng, Hadji Murat xem lại vũ khí và ngồi xuống giường. Chẳng còn việc gì để làm nữa. Muốn ra đi thì phải xin phép viên giám hộ. Mà ngoài sân trời vẫn còn tối, viên giám hộ vẫn đang ngủ. [tolstoy-hadji-murad:23.14] Bài hát của Khanefi gợi cho ông nhớ một bài hát khác, do mẹ ông đặt. Bài hát ấy kể chuyện có thật, xảy ra lúc Hadji Murat vừa mới sinh, nhưng là điều mẹ ông kể lại cho ông. [tolstoy-hadji-murad:23.15] Bài hát như sau: [tolstoy-hadji-murad:23.16] “Dao găm thép bulat của ngươi đã xuyên ngực trắng của ta, còn ta đặt lên đó mặt trời nhỏ của ta, đứa con trai bé của ta, rửa nó bằng máu nóng của mình, và vết thương lành mà không cần cỏ cây rễ củ, ta không sợ chết, thì cậu bé jigit cũng sẽ không sợ”. [tolstoy-hadji-murad:23.17] Lời bài hát hướng tới cha của Hadji Murat, và ý nghĩa bài hát là: khi Hadji Murat ra đời, bà khan cũng sinh đứa con trai khác của mình, Umma Khan, và đòi mẹ Hadji Murat về làm vú nuôi, bà là người đã nuôi bằng sữa của mình người con trai lớn của bà khan, Abu-Nutsal. Nhưng Patimat không muốn bỏ đứa con trai này và nói bà không đi. Cha Hadji Murat nổi giận và ra lệnh cho bà. Khi bà lại từ chối, ông đâm bà bằng dao găm và hẳn đã giết bà nếu người ta không giằng bà ra. Thế là bà không giao đứa con, nuôi nó, và về việc ấy bà đặt bài hát. [tolstoy-hadji-murad:23.18] Hadji Murat nhớ lại mẹ ông, khi bà đặt ông nằm cạnh mình, dưới tấm áo lông, trên mái sakla, hát cho ông nghe bài ấy, và ông xin bà cho xem chỗ bên sườn còn lại dấu vết vết thương. Ông thấy mẹ trước mặt như người sống — không nhăn nheo, tóc bạc, răng thưa như hàng chấn song như lúc ông rời bà mới đây, mà trẻ, đẹp và khỏe đến nỗi, khi ông đã năm tuổi và nặng, bà vẫn cõng ông trong giỏ sau lưng đi qua núi đến chỗ ông ngoại. [tolstoy-hadji-murad:23.19] Và ông nhớ cả người ông ngoại nhăn nheo, râu bạc ít ỏi, người thợ bạc, ông chạm bạc bằng đôi tay gân guốc và bắt cháu đọc kinh. Nhớ cái suối dưới chân núi, nơi ông níu lấy quần của mẹ đi cùng bà lấy nước. Nhớ con chó gầy liếm mặt ông, và nhất là mùi và vị khói cùng sữa chua khi ông theo mẹ vào chuồng, nơi bà vắt sữa bò và nấu sữa. Nhớ lần đầu mẹ cạo đầu cho ông, và trong chiếc chậu đồng sáng treo trên tường ông ngạc nhiên thấy cái đầu nhỏ tròn xanh xanh của mình. [tolstoy-hadji-murad:23.20] Và nhớ mình hồi nhỏ, ông nhớ cả đứa con trai yêu quý Yusuf, đứa mà chính ông đã cạo đầu lần đầu. Giờ Yusuf đã là một chàng jigit đẹp trai. Ông nhớ con trai như lần cuối ông thấy nó. Đó là ngày ông rời Tselmes. Con đưa ngựa cho ông và xin phép tiễn ông. Nó mặc quần áo và mang vũ khí, dắt con ngựa của mình. Gương mặt hồng hào, trẻ trung, đẹp trai của Yusuf và cả dáng người cao mảnh (nó cao hơn cha) toát lên sự táo bạo của tuổi trẻ và niềm vui sống. Đôi vai rộng dù còn trẻ, xương hông thiếu niên rất rộng và thân hình dài mảnh, đôi tay dài khỏe, cùng sức mạnh, sự dẻo dai, lanh lẹ trong mọi cử động luôn làm người cha vui lòng, và ông luôn ngắm con say mê. [tolstoy-hadji-murad:23.21] — Con ở lại thì hơn. Giờ chỉ còn mình con ở nhà. Hãy trông nom cả mẹ lẫn bà — Hadji Murat nói. [tolstoy-hadji-murad:23.22] Và Hadji Murat nhớ vẻ táo bạo và kiêu hãnh mà Yusuf, đỏ mặt vì vui, nói rằng khi con còn sống thì không ai làm điều xấu với mẹ và bà. Dù vậy Yusuf vẫn lên ngựa và tiễn cha đến con suối. Từ suối nó quay lại, và từ đó Hadji Murat không còn thấy vợ, mẹ hay con nữa. [tolstoy-hadji-murad:23.23] Và chính đứa con trai ấy Shamil muốn làm mù! Còn điều họ sẽ làm với vợ ông, ông không muốn nghĩ tới. [tolstoy-hadji-murad:23.24] Những ý nghĩ ấy làm Hadji Murat xúc động đến nỗi ông không ngồi yên được nữa. Ông bật dậy, khập khiễng nhanh chóng đến cửa, mở ra và gọi Eldar. Mặt trời chưa mọc nhưng trời đã sáng hẳn. Chim dạ oanh vẫn không ngừng hót. [tolstoy-hadji-murad:23.25] — Anh đi nói với viên giám hộ là tôi muốn đi dạo, rồi các anh thắng yên ngựa đi — ông nói. [tolstoy-hadji-murad:24.1] XXIV [tolstoy-hadji-murad:24.2] Cuối tháng Tư, đạo quân mà Baryatinsky định dùng cho cuộc tiến quân mới xuyên suốt Chechnya, vùng bị coi là không thể vượt qua, đến đồn. Ở đây có hai đại đội trung đoàn Kabarda, và theo tục lệ đã thành nếp ở Kavkaz, các đại đội này được các đại đội của trung đoàn Kurin đóng tại đây đón tiếp như khách. Binh lính phân về các doanh trại và được đãi không chỉ bữa tối, cháo, thịt bò mà cả vodka, còn sĩ quan phân về ở với sĩ quan, và như thường lệ, các sĩ quan ở đây đãi những người mới đến. [tolstoy-hadji-murad:24.3] Buổi chiêu đãi kết thúc bằng cuộc nhậu với các ca sĩ, và Ivan Matveevich, rất say, mặt không còn đỏ mà xám nhợt, ngồi dạng chân trên ghế, rút kiếm chém những kẻ thù tưởng tượng, lúc chửi, lúc cười ha hả, lúc ôm hôn, lúc nhảy theo bài hát ưa thích của ông: “Shamil bắt đầu nổi loạn những năm vừa qua, trai-rai-ra-ta-tai, những năm vừa qua”. [tolstoy-hadji-murad:24.4] Butler cũng ở đó. Anh cố nhìn ra cả trong cảnh này chất thơ quân ngũ, nhưng sâu thẳm anh thấy thương Ivan Matveevich, mà không có cách nào ngăn được ông. Và Butler, thấy hơi men trong đầu, lặng lẽ bước ra và đi về nhà. [tolstoy-hadji-murad:24.5] Trăng tròn chiếu lên những ngôi nhà nhỏ trắng và những phiến đá của đường. Sáng đến mức từng viên sỏi, cọng rơm, bãi phân đều thấy rõ trên đường. Đến gần nhà, Butler gặp Marya Dmitrievna, quấn khăn che đầu và vai. Sau lần bị Marya Dmitrievna cự tuyệt, anh hơi áy náy nên tránh gặp bà. Nhưng bây giờ, dưới ánh trăng và vì rượu đã uống, Butler vui mừng được gặp bà và lại muốn âu yếm bà. [tolstoy-hadji-murad:24.6] — Bà đi đâu đấy? — anh hỏi. [tolstoy-hadji-murad:24.7] — Thì đi thăm lão già nhà tôi — bà đáp thân mật. Bà hoàn toàn thành thật và dứt khoát cự tuyệt sự tán tỉnh của Butler, nhưng bà khó chịu vì suốt thời gian gần đây anh cứ xa lánh bà. [tolstoy-hadji-murad:24.8] — Thăm làm gì, ông ấy sẽ tự về. [tolstoy-hadji-murad:24.9] — Mà có về không? [tolstoy-hadji-murad:24.10] — Mà không về thì người ta khiêng về. [tolstoy-hadji-murad:24.11] — Thế đấy, không hay đâu — Marya Dmitrievna nói. — Vậy là không đi? [tolstoy-hadji-murad:24.12] — Không, đừng đi. Mà ta về nhà thôi. [tolstoy-hadji-murad:24.13] Marya Dmitrievna quay lại và đi về nhà cạnh Butler. Trăng sáng đến nỗi bên cạnh cái bóng di chuyển dọc đường có một quầng sáng cũng di chuyển quanh đầu. Butler nhìn quầng sáng quanh đầu mình, và định nói với bà rằng bà vẫn làm anh yêu mến như trước, nhưng không biết bắt đầu thế nào. Bà đợi xem anh nói gì. Cứ thế im lặng, họ đã sắp đến nhà thì từ sau góc nhà có mấy kỵ sĩ xuất hiện. Một sĩ quan cưỡi ngựa đi cùng đội hộ tống. [tolstoy-hadji-murad:24.14] — Ai mà Chúa đưa tới đây thế? — Marya Dmitrievna nói và tránh sang bên. [tolstoy-hadji-murad:24.15] Trăng chiếu sau lưng người mới đến, nên Marya Dmitrievna chỉ nhận ra ông khi ông gần ngang họ. Đó là sĩ quan Kamenev, trước từng phục vụ cùng Ivan Matveevich, vì thế Marya Dmitrievna biết ông. [tolstoy-hadji-murad:24.16] — Pyotr Nikolaevich, ông đấy à? — Marya Dmitrievna nói với ông. [tolstoy-hadji-murad:24.17] — Chính tôi — Kamenev nói. — A, Butler! Chào anh! Còn chưa ngủ à? Đi dạo với Marya Dmitrievna? Coi chừng, Ivan Matveevich sẽ cho anh một trận. Ông ấy đâu? [tolstoy-hadji-murad:24.18] — Nghe kìa — Marya Dmitrievna nói, chỉ về phía có tiếng tulumbas và tiếng hát vọng tới. — Đang chè chén. [tolstoy-hadji-murad:24.19] — Thế nào, người của bà chè chén à? [tolstoy-hadji-murad:24.20] — Không, từ Khasav-Yurt tới, nên đang được khao. [tolstoy-hadji-murad:24.21] — A, thế thì tốt. Tôi cũng kịp. Tôi chỉ đến chỗ ông ấy một lát thôi. [tolstoy-hadji-murad:24.22] — Sao, có việc à? — Butler hỏi. [tolstoy-hadji-murad:24.23] — Có chút việc nhỏ. [tolstoy-hadji-murad:24.24] — Tốt hay xấu? [tolstoy-hadji-murad:24.25] — Tùy người! Với chúng ta là tốt, với một số người thì tệ — và Kamenev cười. [tolstoy-hadji-murad:24.26] Lúc ấy cả những người đi bộ lẫn Kamenev đến gần nhà Ivan Matveevich. [tolstoy-hadji-murad:24.27] — Chikhirev! — Kamenev gọi người Cô-dắc. — Lại đây nào. [tolstoy-hadji-murad:24.28] Một người Cô-dắc sông Đông tách khỏi đám còn lại và đến gần. Người Cô-dắc mặc quân phục Đông thông thường, đi ủng, áo khoác dài, và có túi yên đeo sau yên ngựa. [tolstoy-hadji-murad:24.29] — Nào, lấy cái thứ ấy ra — Kamenev nói, xuống ngựa. [tolstoy-hadji-murad:24.30] Người Cô-dắc cũng xuống ngựa và lấy từ túi yên ra một cái bao đựng vật gì. Kamenev nhận cái bao từ tay người Cô-dắc và thò tay vào. [tolstoy-hadji-murad:24.31] — Vậy có muốn xem tin mới không? Bà sẽ không sợ chứ? — ông quay sang Marya Dmitrievna. [tolstoy-hadji-murad:24.32] — Có gì mà sợ — Marya Dmitrievna nói. [tolstoy-hadji-murad:24.33] — Đây rồi — Kamenev nói, lôi ra một cái đầu người và giơ nó dưới ánh trăng. — Bà nhận ra không? [tolstoy-hadji-murad:24.34] Đó là một cái đầu cạo, với những chỗ lồi lớn của hộp sọ trên mắt, bộ râu đen cắt ngắn và ria cắt tỉa, một mắt mở, mắt kia khép hờ, hộp sọ cạo bị chém mà chưa chém đứt, cái mũi dính máu đen đã khô. Cổ quấn một cái khăn đẫm máu. Dù đầu mang đủ vết thương, nét môi đã tím tái vẫn mang một vẻ hiền lành như trẻ thơ. [tolstoy-hadji-murad:24.35] Marya Dmitrievna nhìn và không nói gì, quay đi, bước nhanh vào nhà. [tolstoy-hadji-murad:24.36] Butler không thể rời mắt khỏi cái đầu ghê rợn. Đó là chính cái đầu của Hadji Murat, người mà mới đây anh đã trải qua những buổi tối trò chuyện thân tình. [tolstoy-hadji-murad:24.37] — Sao lại thế? Ai giết ông ấy? Ở đâu? — anh hỏi. [tolstoy-hadji-murad:24.38] — Định chuồn, bị bắt — Kamenev nói và đưa cái đầu lại cho người Cô-dắc, rồi cùng Butler vào nhà. [tolstoy-hadji-murad:24.39] — Và chết như một chàng trai gan dạ — Kamenev nói. [tolstoy-hadji-murad:24.40] — Nhưng mọi chuyện xảy ra thế nào? [tolstoy-hadji-murad:24.41] — Hãy chờ, Ivan Matveevich đến, tôi sẽ kể chi tiết. Tôi được cử đi vì việc này. Tôi mang đi khắp các đồn, các aul, cho xem. [tolstoy-hadji-murad:24.42] Người ta cho đi gọi Ivan Matveevich, và ông, say khướt, cùng hai sĩ quan cũng say nặng, trở về nhà và ôm lấy Kamenev. [tolstoy-hadji-murad:24.43] — Tôi đến chỗ ông đây — Kamenev nói. — Mang đầu Hadji Murat đến. [tolstoy-hadji-murad:24.44] — Đùa chắc! Giết rồi à? [tolstoy-hadji-murad:24.45] — Phải, định bỏ chạy. [tolstoy-hadji-murad:24.46] — Tôi đã nói là hắn sẽ lừa mà. Thế đầu đâu? Cái đầu ấy? Đưa tôi xem nào. [tolstoy-hadji-murad:24.47] Người ta gọi người Cô-dắc, và anh ta mang cái bao có đầu vào. Cái đầu được lấy ra, và Ivan Matveevich nhìn nó rất lâu bằng đôi mắt say. [tolstoy-hadji-murad:24.48] — Dù sao cũng là một chàng trai gan dạ — ông nói. — Để tôi hôn nó. [tolstoy-hadji-murad:24.49] — Phải, đúng là cái đầu liều lĩnh — một sĩ quan nói. [tolstoy-hadji-murad:24.50] Khi mọi người đã xem xong cái đầu, người ta đưa nó lại cho người Cô-dắc. Người Cô-dắc đặt cái đầu vào bao, cố đặt xuống sàn sao cho nó chạm khẽ nhất có thể. [tolstoy-hadji-murad:24.51] — Mà này Kamenev, khi cho xem thì anh có nói kèm câu gì không? — một sĩ quan hỏi. [tolstoy-hadji-murad:24.52] — Không, để tôi hôn nó. Nó đã tặng tôi một thanh kiếm — Ivan Matveevich la lên. [tolstoy-hadji-murad:24.53] Butler bước ra hiên. Marya Dmitrievna ngồi ở bậc thứ hai. Bà ngoái nhìn Butler và lập tức giận dữ quay đi. [tolstoy-hadji-murad:24.54] — Bà sao thế, Marya Dmitrievna? — Butler hỏi. [tolstoy-hadji-murad:24.55] — Các anh toàn là lũ đồ tể. Tôi không chịu nổi. Đúng là lũ đồ tể — bà nói, đứng dậy. [tolstoy-hadji-murad:24.56] — Ai cũng có thể bị như thế — Butler nói, không biết nói gì. — Chiến tranh mà. [tolstoy-hadji-murad:24.57] — Chiến tranh! — Marya Dmitrievna kêu lên. — Chiến tranh gì? Lũ đồ tể, thế thôi. Xác người chết phải đem chôn xuống đất, mà họ lại cười cợt. Đúng là lũ đồ tể — bà nhắc lại rồi bước xuống thềm và vào nhà bằng cửa sau. [tolstoy-hadji-murad:24.58] Butler trở lại phòng khách và xin Kamenev kể chi tiết toàn bộ sự việc. Và Kamenev kể. Sự việc diễn ra như thế này. [tolstoy-hadji-murad:25.1] XXV [tolstoy-hadji-murad:25.2] — Nazarov, nhớ đừng cho đi xa! — viên chỉ huy quân sự hô. [tolstoy-hadji-murad:25.3] — Rõ, thưa ngài — Nazarov đáp, đứng lên bàn đạp, cho con ngựa thiến lớn, khỏe, lông đỏ, mũi khoằm của mình chạy nước kiệu, tay giữ khẩu súng trường sau vai. Bốn người Cô-dắc đi sau anh: Ferapontov, cao gầy, tay trộm cắp và kiếm chác nhất hạng — chính là kẻ đã bán thuốc súng cho Gamzalo; Ignatov, sắp mãn hạn nghĩa vụ, người không còn trẻ, gã đàn ông vạm vỡ khoe khoang sức mạnh của mình; Mishkin, một thanh niên yếu ớt, chưa đủ tuổi mà ai cũng cười nhạo; và Petrakov, trẻ, tóc vàng, con trai duy nhất của mẹ, luôn dịu dàng và vui vẻ. [tolstoy-hadji-murad:25.4] Từ sáng có sương mù, nhưng đến bữa sáng thì trời quang, và mặt trời lấp lánh trên những tán lá vừa nở, trên bãi cỏ non nguyên sơ, trên mầm lúa, và trên mặt sông chảy xiết gợn sóng, thấy bên trái đường. [tolstoy-hadji-murad:25.5] Hadji Murat đi chậm. Những người Cô-dắc và các nukar của ông bám sát theo sau. Họ cưỡi ngựa chậm theo con đường sau pháo đài. Gặp những người đàn bà đội giỏ trên đầu, những người lính trên xe, và những chiếc xe arba kẽo kẹt kéo bằng trâu. Đi được chừng hai verst, Hadji Murat thúc con ngựa Kabarda trắng của mình; nó đi nước kiệu nhanh, đến nỗi các nukar của ông phải chạy nước kiệu lớn. Những người Cô-dắc cũng đi như vậy. [tolstoy-hadji-murad:25.6] — Chà, con ngựa dưới hắn ngon thật — Ferapontov nói. — Giá lúc hắn còn là địch thì tôi đã hạ hắn xuống rồi. [tolstoy-hadji-murad:25.7] — Ừ, anh bạn, người ta trả ba trăm rúp ở Tiflis cho con ngựa này. [tolstoy-hadji-murad:25.8] — Tôi sẽ vượt nó bằng con của tôi — Nazarov nói. [tolstoy-hadji-murad:25.9] — Vượt thế nào được — Ferapontov nói. Hadji Murat vẫn tăng nhịp. [tolstoy-hadji-murad:25.10] — Này, kunak, không được thế. Chậm lại! — Nazarov hét, đuổi kịp Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:25.11] Hadji Murat ngoảnh lại và, không nói gì, tiếp tục đi theo nhịp ấy, không giảm tốc. [tolstoy-hadji-murad:25.12] — Coi chừng, chúng nó định làm gì đấy, lũ quỷ — Ignatov nói. — Kìa, phóng kìa. [tolstoy-hadji-murad:25.13] Họ đi như thế chừng một verst về phía núi. [tolstoy-hadji-murad:25.14] — Tôi bảo là không được! — Nazarov lại hét. Hadji Murat không đáp và không ngoảnh lại, chỉ tăng nhịp thêm và từ kiệu nhanh chuyển sang phi. [tolstoy-hadji-murad:25.15] — Đừng hòng, mày không thoát đâu! — Nazarov hét, bị chạm tự ái. [tolstoy-hadji-murad:25.16] Anh quất roi vào con ngựa thiến đỏ lớn của mình, nhổm lên trên bàn đạp, cúi người về phía trước, thúc nó chạy hết tốc lực đuổi theo Hadji Murat. [tolstoy-hadji-murad:25.17] Trời quang đến thế, không khí mát lành đến thế, sức sống vui tươi đến thế đang reo trong tâm hồn Nazarov khi anh, hòa làm một với con ngựa tốt, mạnh, bay trên con đường bằng phẳng đuổi theo Hadji Murat, đến nỗi anh không hề nghĩ tới khả năng có chuyện gì không hay, buồn hay đáng sợ. Anh vui vì mỗi bước phi anh lại rút ngắn khoảng cách và tiến gần Hadji Murat. Hadji Murat, từ tiếng vó của con ngựa lớn của người Cô-dắc đang đến gần, đoán rằng chẳng mấy chốc anh ta sẽ đuổi kịp, nên đặt tay phải lên khẩu súng lục, tay trái hơi giữ con ngựa Kabarda đang hăng và nghe tiếng vó ngựa sau lưng. [tolstoy-hadji-murad:25.18] — Không được, tôi bảo mà! — Nazarov hét, gần ngang hàng với Hadji Murat và đưa tay ra định túm cương ngựa của ông. Nhưng chưa kịp nắm cương thì một tiếng súng nổ. [tolstoy-hadji-murad:25.19] — Ông làm gì thế này? — Nazarov kêu lên, ôm ngực. — Đánh chúng đi, anh em — anh nói và loạng choạng đổ gục xuống vòm yên. [tolstoy-hadji-murad:25.20] Nhưng người miền núi đã cầm vũ khí trước những người Cô-dắc và bắn những người Cô-dắc bằng súng lục, chém họ bằng kiếm shashka. Nazarov treo trên cổ con ngựa hoảng sợ cõng anh quanh đồng đội. Con ngựa dưới Ignatov ngã, đè lên chân anh. Hai người miền núi rút kiếm, không xuống ngựa, chém anh tới tấp vào đầu và tay. Petrakov định lao đến với đồng đội, nhưng ngay đó hai phát súng, một vào lưng, một vào sườn, hạ anh, và anh lộn nhào khỏi ngựa như cái bao tải. [tolstoy-hadji-murad:25.21] Mishkin quay ngựa lại và phi về pháo đài. Khanefi cùng Khan Mahoma đuổi theo Mishkin, nhưng anh đã ở xa phía trước, và người miền núi không thể đuổi kịp. [tolstoy-hadji-murad:25.22] Thấy không thể đuổi kịp người Cô-dắc, Khanefi và Khan Mahoma quay về với đồng bọn. Gamzalo, sau khi dùng dao găm kết liễu Ignatov, cũng đâm chết Nazarov, kéo anh khỏi ngựa; Khan Mahoma gỡ các túi đạn khỏi những người chết. Khanefi muốn lấy con ngựa của Nazarov, nhưng Hadji Murat hét bảo anh không cần, và phóng lên phía trước theo đường. Các murid của ông phi theo, xua con ngựa của Petrakov chạy theo sau khỏi mình. Họ đã cách Nukha chừng ba verst, giữa những ruộng lúa, thì từ tháp vang tiếng súng báo động. [tolstoy-hadji-murad:25.23] Petrakov nằm ngửa với bụng bị rạch, gương mặt trẻ của anh hướng lên trời, và anh đang chết, há miệng thở như cá. [tolstoy-hadji-murad:25.24] — Ôi trời ơi, các cha các mẹ ơi, chúng làm gì thế này! — chỉ huy đồn kêu lên, ôm đầu, khi biết về việc Hadji Murat bỏ trốn. — Mất đầu rồi! Để sổng mất rồi, lũ cướp! — ông la khi nghe Mishkin báo cáo. [tolstoy-hadji-murad:25.25] Báo động được phát đi khắp nơi, và không chỉ tất cả người Cô-dắc có mặt bị cử đuổi theo những kẻ bỏ trốn, mà cả dân binh từ các aul hòa hiếu mà người ta có thể tập hợp cũng được tập hợp. Phần thưởng một nghìn rúp được tuyên bố cho ai mang Hadji Murat về, sống hay chết. Và hai giờ sau khi Hadji Murat cùng đồng đội phi khỏi tay người Cô-dắc, hơn hai trăm kỵ sĩ đã phi theo viên giám hộ để tìm và bắt những kẻ bỏ trốn. [tolstoy-hadji-murad:25.26] Đi vài verst trên đường lớn, Hadji Murat ghì con ngựa trắng thở nặng nhọc, xám lại vì mồ hôi, và dừng lại. Bên phải đường thấy những ngôi sakla và tháp minaret của aul Melardzhik, bên trái là đồng ruộng, cuối đồng thấy một con sông. Dù đường về núi ở bên phải, Hadji Murat vẫn rẽ về phía ngược lại, sang trái, tính rằng đoàn truy đuổi sẽ chạy đúng sang phải. Còn ông, không theo đường mà vượt sông Alazan, sẽ ra đường lớn nơi chẳng ai chờ ông, theo đó đi đến rừng, rồi lại vượt sông, theo rừng luồn vào núi. Quyết định xong, ông rẽ trái. Nhưng đến sông hóa ra không thể. Cánh đồng lúa phải đi qua, như người ta vẫn làm vào mùa xuân, vừa được tháo đầy nước và hóa thành đầm lầy, ngựa lún quá cổ chân. Hadji Murat và các nukar rẽ phải, rẽ trái, tưởng tìm được chỗ khô hơn, nhưng thửa ruộng họ vào đều ngập đều và giờ thấm đẫm nước. Những con ngựa, với tiếng bốp như nút chai, rút những cái chân đang chìm khỏi bùn nhão, và đi được vài bước lại thở nặng nhọc đứng lại. [tolstoy-hadji-murad:25.27] Cứ vật lộn như thế lâu đến nỗi trời bắt đầu chạng vạng, mà họ vẫn chưa tới sông. Bên trái có một cù lao nhỏ với bụi cây vừa nảy lá, và Hadji Murat quyết định vào những bụi cây ấy và ở đó, cho những con ngựa kiệt sức nghỉ, cho đến đêm. [tolstoy-hadji-murad:25.28] Vào bụi cây, Hadji Murat và các nukar xuống ngựa, buộc chân chúng lại rồi thả ra ăn, còn mình thì ăn bánh mì và pho mát mang theo. Vầng trăng non, lúc đầu còn chiếu, đã lặn sau núi, và đêm tối đen. Ở Nukha chim dạ oanh đặc biệt nhiều. Có hai con ở trong những bụi này nữa. Chừng nào Hadji Murat và người của ông còn ồn ào vào bụi cây, những con dạ oanh lặng đi. Nhưng khi người yên, chúng lại bắt đầu chép miệng, đáp nhau. Hadji Murat, lắng nghe tiếng đêm, vô tình nghe chúng. [tolstoy-hadji-murad:25.29] Và tiếng hót của chúng gợi ông nhớ bài hát về Gamzat mà đêm vừa rồi ông đã nghe khi ra lấy nước. Giờ đây bất cứ lúc nào ông cũng có thể ở vào cảnh Gamzat đã ở. Ông chợt nghĩ rằng sẽ đúng như vậy, và lòng ông bỗng trở nên nghiêm trang. Ông trải áo burka và làm lễ namaz. Và ông vừa xong thì nghe tiếng động đang tiến gần đến bụi cây. Đó là tiếng của rất nhiều vó ngựa lội lõm bõm trong vũng lầy. Khan Mahoma mắt tinh, chạy ra một rìa bụi cây, nhìn trong bóng tối thấy những cái bóng đen của kỵ binh và bộ binh đang tiến đến bụi cây. Khanefi thấy một đám đông như thế ở phía bên kia. Đó là Karganov, chỉ huy quân sự của huyện, cùng dân binh của ông. [tolstoy-hadji-murad:25.30] “Thì chiến đấu, như Gamzat” — Hadji Murat nghĩ. [tolstoy-hadji-murad:25.31] Sau khi báo động được phát đi, Karganov cùng một trăm dân binh và người Cô-dắc lao đuổi theo Hadji Murat, nhưng không tìm thấy ông hay dấu vết của ông ở đâu. Karganov đang tuyệt vọng quay về thì chiều tối gặp một ông già người Tatar. Karganov hỏi ông già có thấy sáu kỵ sĩ không. Ông già đáp là thấy. Ông thấy sáu kỵ sĩ quay vòng trên ruộng lúa rồi vào bụi cây nơi ông đang nhặt củi. Karganov, dẫn theo ông già, quay lại và, nhìn những con ngựa bị buộc chân mà tin rằng Hadji Murat ở đó, ban đêm đã bao vây bụi cây và chờ sáng để bắt Hadji Murat sống hay chết. [tolstoy-hadji-murad:25.32] Hiểu mình bị bao vây, Hadji Murat để ý giữa bụi cây có một rãnh cũ, quyết định nấp trong đó và chống cự chừng nào còn đạn và sức lực. Ông nói điều ấy với đồng đội và bảo họ dựng lũy trên rãnh. Và các nukar lập tức bắt tay chặt cành, dùng dao găm đào đất, đắp bờ. Hadji Murat làm cùng họ. [tolstoy-hadji-murad:25.33] Vừa mờ sáng thì viên chỉ huy toán trăm người của dân binh tiến sát đến bụi cây và hét: [tolstoy-hadji-murad:25.34] — Này! Hadji Murat! Đầu hàng đi! Chúng tôi đông, các ngươi ít. [tolstoy-hadji-murad:25.35] Đáp lại, từ rãnh hiện lên một làn khói nhỏ, tiếng súng trường nổ, và viên đạn trúng con ngựa của người dân binh, nó hoảng hốt dưới ông ta và ngã xuống. Ngay sau đó súng trường của dân binh đứng ở rìa bụi cây nổ ran, đạn của họ rít và vo vo, tước lá và cành, trúng vào lũy nhưng không trúng những người ngồi sau lũy. Chỉ con ngựa lạc bầy của Gamzalo bị trúng. Con ngựa bị thương ở đầu. Nó không ngã, nhưng đứt dây buộc chân, lao qua bụi cây răng rắc, chạy đến chỗ những con ngựa khác, và áp sát chúng, tưới máu lên bãi cỏ non. Hadji Murat và người của ông chỉ bắn khi có người dân binh nào nhô lên phía trước, và ít khi trượt. Ba dân binh bị thương, và dân binh không những không dám xông vào Hadji Murat và người của ông mà còn càng lúc càng lùi ra xa và chỉ bắn từ xa, bắn bừa. [tolstoy-hadji-murad:25.36] Việc ấy kéo dài hơn một giờ. Mặt trời lên cao nửa cây, và Hadji Murat đang nghĩ đến chuyện lên ngựa và thử phá vòng vây ra sông thì nghe tiếng hô của một toán lớn mới đến. Đó là Hadji-Aga xứ Mekhtuli cùng người của ông. Họ chừng hai trăm người. Hadji-Aga ngày xưa là kunak của Hadji Murat và từng sống với ông trong núi, nhưng về sau theo người Nga. Cùng đi có Akhmet Khan, con trai kẻ thù của Hadji Murat. Hadji-Aga, cũng như Karganov, bắt đầu bằng việc hét bảo Hadji Murat đầu hàng, nhưng cũng như lần đầu, Hadji Murat đáp bằng tiếng súng. [tolstoy-hadji-murad:25.37] — Vung kiếm, anh em! — Hadji-Aga hét, rút kiếm của mình, và hàng trăm giọng người vang lên, rít lên xông vào bụi cây. [tolstoy-hadji-murad:25.38] Dân binh chạy vào bụi cây, nhưng từ sau lũy vài tiếng súng nổ liên tiếp. Chừng ba người ngã, và những kẻ tấn công dừng lại, và ở rìa bụi cây cũng bắt đầu bắn. Họ bắn và đồng thời dần tiến gần lũy, chạy từ bụi này sang bụi khác. Một số kịp chạy được, một số lọt vào đạn của Hadji Murat và người của ông. Hadji Murat bắn không trượt, Gamzalo cũng hiếm khi bắn phí và lần nào cũng reo lên vui sướng khi thấy đạn mình trúng. Kurban ngồi ở rìa rãnh và hát “La illaha il Allah”, bắn không vội, nhưng ít khi trúng. Còn Eldar run toàn thân vì nóng lòng muốn xông vào kẻ thù bằng dao găm, bắn luôn tay và bừa, không ngừng ngoái nhìn Hadji Murat và thò ra khỏi lũy. Khanefi lông lá, xắn tay áo, ở đây vẫn làm phận sự người hầu. Anh nạp những khẩu súng Hadji Murat và Kurban đưa, cẩn thận dùng que thông nòng sắt nhét những viên đạn nhỏ bọc vải tẩm dầu và rắc thuốc súng khô từ bầu thuốc lên khay mồi. Còn Khan Mahoma không ngồi trong rãnh như những người khác mà chạy từ rãnh đến chỗ ngựa, lùa chúng vào chỗ an toàn hơn, và không ngừng rú lên, bắn trực tiếp bằng tay không cần giá chống. Anh là người đầu tiên bị thương. Viên đạn trúng cổ, anh ngồi phịch xuống, nhổ máu và chửi rủa. Rồi Hadji Murat bị thương. Viên đạn xuyên vai ông. Hadji Murat giật bông từ áo beshmet, nhét vào vết thương và tiếp tục bắn. [tolstoy-hadji-murad:25.39] — Xông vào bằng kiếm đi — Eldar nói lần thứ ba. [tolstoy-hadji-murad:25.40] Anh thò ra khỏi lũy, sẵn sàng xông vào kẻ thù, nhưng ngay phút ấy viên đạn trúng anh, anh loạng choạng và ngã ngửa, đè lên chân Hadji Murat. Hadji Murat nhìn anh. Đôi mắt cừu đẹp nhìn chăm chú và nghiêm trang vào Hadji Murat. Cái miệng với môi trên nhô ra như trẻ con giật giật, không mở. Hadji Murat rút chân ra khỏi dưới anh và tiếp tục ngắm bắn. Khanefi cúi xuống Eldar đã chết và nhanh chóng lấy những viên đạn chưa bắn ra khỏi áo cherkeska của anh. Kurban trong lúc ấy vẫn hát, chậm rãi nạp và ngắm. [tolstoy-hadji-murad:25.41] Kẻ thù, chạy từ bụi này sang bụi khác với tiếng hò hét rít lên, tiến lại gần mỗi lúc một gần hơn. Một viên đạn nữa trúng Hadji Murat vào sườn trái. Ông nằm xuống rãnh và lại giật một mảng bông từ áo beshmet nhét vào vết thương. Vết thương ở sườn là chí mạng, và ông cảm thấy mình đang chết. Những ký ức và hình ảnh với tốc độ lạ thường nối nhau trong trí tưởng tượng của ông. Lúc ông thấy trước mặt Abu-Nutsal-Khan lực lưỡng, một tay giữ cái má bị chém đứt lủng lẳng, tay kia cầm dao găm xông vào kẻ thù; lúc thấy Vorontsov yếu ớt, nhợt nhạt, già nua với gương mặt trắng ranh mãnh, và nghe giọng ôn tồn của ông; lúc thấy con trai Yusuf, lúc vợ Sofiat, lúc gương mặt tái, râu hung và đôi mắt nheo của kẻ thù Shamil. [tolstoy-hadji-murad:25.42] Và tất cả những ký ức ấy lướt qua trí tưởng tượng của ông mà không gợi trong ông cảm xúc nào: không thương xót, không giận dữ, không một ham muốn nào. Tất cả dường như quá nhỏ nhoi so với điều đang bắt đầu và đã bắt đầu với ông. Thế mà thân thể mạnh mẽ của ông vẫn tiếp tục làm điều đã khởi sự. Ông gom những sức lực cuối cùng, đứng lên từ sau lũy và bắn súng lục vào người đang chạy tới và trúng hắn. Người ấy ngã. Rồi ông leo hẳn ra khỏi hố và cầm dao găm đi thẳng, khập khiễng nặng nề, về phía kẻ thù. Vài tiếng súng vang lên, ông loạng choạng và ngã. Vài dân binh với tiếng rít chiến thắng lao đến thân thể đã ngã. Nhưng cái họ tưởng là xác chết bỗng cựa mình. Trước tiên ngẩng lên một cái đầu cạo, đẫm máu, không mũ papakha, rồi thân mình nhổm lên, và, vịn vào một cái cây, ông đứng thẳng cả người. Trông ông ghê gớm đến mức những người chạy tới phải dừng lại. Nhưng bỗng ông run lên, ngả khỏi cái cây và, đổ hết chiều dài thân mình, như cây kế bị cắt, ngã sấp mặt và không còn cử động. [tolstoy-hadji-murad:25.43] Ông không cử động, nhưng vẫn còn cảm thấy. Khi Hadji-Aga, người chạy tới đầu tiên, dùng con dao găm lớn đánh vào đầu ông, ông tưởng như người ta dùng búa đập vào đầu, và không hiểu ai làm việc ấy và vì sao. Đó là ý thức cuối cùng về mối liên hệ với thân thể mình. Sau đó ông không còn cảm thấy gì nữa, và kẻ thù giẫm đạp và cắt xẻo cái đã không còn gì chung với ông. Hadji-Aga, đặt chân lên lưng cái xác, chặt đứt đầu bằng hai nhát, và cẩn thận, để khỏi dây máu vào đôi giày chuvyak, lấy chân đạp lăn nó ra. Máu đỏ tươi phun ra từ các động mạch ở cổ, và máu đen từ cái đầu, tràn ngập cỏ. [tolstoy-hadji-murad:25.44] Và Karganov, và Hadji-Aga, và Akhmet Khan, và tất cả dân binh, như những thợ săn bên con thú đã giết, tụ lại bên các thi thể Hadji Murat và người của ông (Khanefi, Kurban và Gamzalo bị trói), trong khói thuốc súng đứng giữa bụi cây, vui vẻ chuyện trò, ăn mừng chiến thắng. [tolstoy-hadji-murad:25.45] Những con chim dạ oanh, im bặt trong lúc bắn súng, lại bắt đầu chép miệng, trước tiên một con gần, rồi những con khác ở đầu xa. [tolstoy-hadji-murad:25.46] Chính cái chết ấy đã được nhắc lại cho tôi bằng cây kế bị giẫm nát giữa cánh đồng vừa cày.