Botchan

一

I

親譲りの無鉄砲で小供の時から損ばかりしている。小学校に居る時分学校の二階から飛び降りて一週間ほど腰を抜かした事がある。なぜそんな無闇をしたと聞く人があるかも知れぬ。別段深い理由でもない。新築の二階から首を出していたら、同級生の一人が冗談に、いくら威張っても、そこから飛び降りる事は出来まい。弱虫やーい。と囃したからである。小使に負ぶさって帰って来た時、おやじが大きな眼をして二階ぐらいから飛び降りて腰を抜かす奴があるかと云ったから、この次は抜かさずに飛んで見せますと答えた。

Tính liều lĩnh cha truyền con nối, từ bé tôi chỉ toàn thiệt thân. Hồi học tiểu học, có lần tôi nhảy từ tầng hai của trường xuống, sụm cả hông mất một tuần. Có người sẽ hỏi sao lại dại dột thế. Chẳng có lý do gì sâu xa. Chỉ vì tôi đang thò đầu ra từ tầng hai của dãy nhà mới xây, thì một đứa cùng lớp đùa mà chọc: “Có vênh váo đến mấy cũng không dám nhảy từ đó xuống đâu. Đồ nhát cáy!” Bác lao công cõng tôi về. Ông già tôi trợn mắt, bảo có thằng nào nhảy từ tầng hai xuống mà sụm hông không. Tôi đáp, lần sau con sẽ nhảy cho ông xem mà không sụm.

親類のものから西洋製のナイフを貰って奇麗な刃を日に翳して、友達に見せていたら、一人が光る事は光るが切れそうもないと云った。切れぬ事があるか、何でも切ってみせると受け合った。そんなら君の指を切ってみろと注文したから、何だ指ぐらいこの通りだと右の手の親指の甲をはすに切り込んだ。幸ナイフが小さいのと、親指の骨が堅かったので、今だに親指は手に付いている。しかし創痕は死ぬまで消えぬ。

Họ hàng cho tôi một con dao kiểu Tây, lưỡi sáng đẹp. Tôi giơ nó lên hứng nắng, khoe với đám bạn. Một đứa bảo: “Sáng thì có sáng, nhưng trông không cắt được.” “Không cắt được là thế nào, cái gì tôi cũng cắt cho mà xem,” tôi cam đoan. “Thế thì cắt thử ngón tay cậu đi,” nó thách. “Ngón tay thì có gì, thế này này!” tôi chém xiên vào mu ngón cái bàn tay phải. May là dao nhỏ, mà xương ngón cái lại cứng, nên đến giờ ngón cái vẫn còn dính trên tay. Nhưng sẹo thì đến chết cũng không mất.

庭を東へ二十歩に行き尽すと、南上がりにいささかばかりの菜園があって、真中に栗の木が一本立っている。これは命より大事な栗だ。実の熟する時分は起き抜けに背戸を出て落ちた奴を拾ってきて、学校で食う。菜園の西側が山城屋という質屋の庭続きで、この質屋に勘太郎という十三四の倅が居た。勘太郎は無論弱虫である。弱虫の癖に四つ目垣を乗りこえて、栗を盗みにくる。ある日の夕方折戸の蔭に隠れて、とうとう勘太郎を捕まえてやった。その時勘太郎は逃げ路を失って、一生懸命に飛びかかってきた。向うは二つばかり年上である。弱虫だが力は強い。鉢の開いた頭を、こっちの胸へ宛ててぐいぐい押した拍子に、勘太郎の頭がすべって、おれの袷の袖の中にはいった。邪魔になって手が使えぬから、無暗に手を振ったら、袖の中にある勘太郎の頭が、右左へぐらぐら靡いた。しまいに苦しがって袖の中から、おれの二の腕へ食い付いた。痛かったから勘太郎を垣根へ押しつけておいて、足搦をかけて向うへ倒してやった。山城屋の地面は菜園より六尺がた低い。勘太郎は四つ目垣を半分崩して、自分の領分へ真逆様に落ちて、ぐうと云った。勘太郎が落ちるときに、おれの袷の片袖がもげて、急に手が自由になった。その晩母が山城屋に詫びに行ったついでに袷の片袖も取り返して来た。

Từ nhà đi hết hai chục bước về phía đông thì tới một mảnh vườn rau nhỏ xíu, dốc lên phía nam, giữa vườn có một cây hạt dẻ. Cây này quý hơn mạng tôi. Đến mùa chín, vừa ngủ dậy tôi đã ra cửa sau nhặt những quả rụng, mang đến trường ăn. Phía tây vườn rau liền với sân của một tiệm cầm đồ tên Yamashiroya. Tiệm ấy có đứa con trai mười ba mười bốn tuổi tên Kantaro. Kantaro tất nhiên là đồ nhát. Nhát thế mà vẫn trèo qua hàng rào bốn thanh sang ăn trộm hạt dẻ. Một buổi chiều, tôi nấp sau cánh cửa gập, cuối cùng bắt được Kantaro. Lúc ấy nó hết đường chạy, liều mạng lao vào tôi. Nó hơn tôi chừng hai tuổi. Nhát nhưng khỏe. Cái đầu bè bè của nó cắm vào ngực tôi, ủi thẳng tới, rồi trượt một cái, đầu nó chui tọt vào ống tay áo kép của tôi. Vướng, không dùng được tay, tôi vung tay loạn xạ, cái đầu trong ống tay cứ lắc qua lắc lại. Cuối cùng nó khổ sở quá, từ trong tay áo cắn vào bắp tay tôi. Đau quá, tôi dí nó vào hàng rào, ngáng chân quật ngã sang bên kia. Đất nhà Yamashiroya thấp hơn vườn rau chừng sáu thước. Kantaro làm sập nửa hàng rào, rơi lộn đầu xuống phần đất nhà nó, rên một tiếng “ực”. Lúc nó rơi, một bên tay áo của tôi bị giật đứt, tay đột nhiên được tự do. Tối ấy mẹ sang xin lỗi nhà Yamashiroya, tiện thể đòi lại luôn bên tay áo.

この外いたずらは大分やった。大工の兼公と肴屋の角をつれて、茂作の人参畠をあらした事がある。人参の芽が出揃わぬ処へ藁が一面に敷いてあったから、その上で三人が半日相撲をとりつづけに取ったら、人参がみんな踏みつぶされてしまった。古川の持っている田圃の井戸を埋めて尻を持ち込まれた事もある。太い孟宗の節を抜いて、深く埋めた中から水が湧き出て、そこいらの稲にみずがかかる仕掛であった。その時分はどんな仕掛か知らぬから、石や棒ちぎれをぎゅうぎゅう井戸の中へ挿し込んで、水が出なくなったのを見届けて、うちへ帰って飯を食っていたら、古川が真赤になって怒鳴り込んで来た。たしか罰金を出して済んだようである。

Ngoài ra tôi còn nghịch khá nhiều. Có lần tôi rủ Kenko thợ mộc và Kaku bán cá đi phá ruộng cà rốt của Mosaku. Mầm cà rốt chưa mọc đều, rơm được trải kín mặt đất, ba đứa tôi vật nhau liền nửa ngày trên đó, cà rốt bị giẫm nát hết. Lại có lần tôi lấp cái giếng ruộng của Furukawa và bị người ta đến đòi trách nhiệm. Đó là một cái máy: lấy ống tre mạnh tông to, đục thông các mắt, chôn sâu xuống, nước từ trong ống phun lên tưới cho lúa quanh đó. Hồi ấy tôi không biết là máy gì, cứ nhét đá với gậy gộc đầy vào giếng, thấy nước hết chảy mới về nhà ăn cơm, thì Furukawa mặt đỏ gay xông đến quát tháo. Hình như cuối cùng nộp phạt là xong.

おやじはちっともおれを可愛がってくれなかった。母は兄ばかり贔屓にしていた。この兄はやに色が白くって、芝居の真似をして女形になるのが好きだった。おれを見る度にこいつはどうせ碌なものにはならないと、おやじが云った。乱暴で乱暴で行く先が案じられると母が云った。なるほど碌なものにはならない。ご覧の通りの始末である。行く先が案じられたのも無理はない。ただ懲役に行かないで生きているばかりである。

Ông già chẳng cưng tôi chút nào. Mẹ thì chỉ thiên vị anh tôi. Anh tôi trắng bệch, thích bắt chước kịch, đóng vai đào. Mỗi lần nhìn tôi, ông già lại bảo thằng này rồi cũng chẳng ra gì. Mẹ bảo nó hung hăng quá, không biết rồi đời nó ra sao. Quả là chẳng ra gì thật. Như quý vị thấy đấy. Lo cho tương lai cũng chẳng oan. Chỉ là tôi chưa phải đi tù, vẫn còn sống đấy thôi.

母が病気で死ぬ二三日前台所で宙返りをしてへっついの角で肋骨を撲って大いに痛かった。母が大層怒って、お前のようなものの顔は見たくないと云うから、親類へ泊りに行っていた。するととうとう死んだと云う報知が来た。そう早く死ぬとは思わなかった。そんな大病なら、もう少し大人しくすればよかったと思って帰って来た。そうしたら例の兄がおれを親不孝だ、おれのために、おっかさんが早く死んだんだと云った。口惜しかったから、兄の横っ面を張って大変叱られた。

Hai ba hôm trước khi mẹ mất vì bệnh, tôi lộn nhào trong bếp, đập sườn vào góc bếp lò, đau chết đi được. Mẹ giận lắm, bảo mặt đứa như mày mẹ không muốn nhìn, nên tôi sang nhà họ hàng ngủ nhờ. Rồi tin mẹ mất đến. Không ngờ mẹ chết nhanh thế. Bệnh nặng như vậy thì biết thế ngoan hơn chút, tôi nghĩ và về nhà. Thế là ông anh nọ bảo tôi bất hiếu, tại tôi mà mẹ chết sớm. Tức quá, tôi tát cho anh một cái vào má, bị mắng một trận ra trò.

母が死んでからは、おやじと兄と三人で暮していた。おやじは何にもせぬ男で、人の顔さえ見れば貴様は駄目だ駄目だと口癖のように云っていた。何が駄目なんだか今に分らない。妙なおやじがあったもんだ。兄は実業家になるとか云ってしきりに英語を勉強していた。元来女のような性分で、ずるいから、仲がよくなかった。十日に一遍ぐらいの割で喧嘩をしていた。ある時将棋をさしたら卑怯な待駒をして、人が困ると嬉しそうに冷やかした。あんまり腹が立ったから、手に在った飛車を眉間へ擲きつけてやった。眉間が割れて少々血が出た。兄がおやじに言付けた。おやじがおれを勘当すると言い出した。

Mẹ mất rồi, tôi sống với ông già và anh, ba người. Ông già chẳng làm gì cả, hễ thấy mặt ai là nói mày vô dụng, vô dụng, như câu cửa miệng. Vô dụng cái gì thì đến giờ tôi vẫn không hiểu. Ông già gì mà kỳ. Anh tôi bảo muốn làm nhà kinh doanh nên miệt mài học tiếng Anh. Vốn tính như đàn bà, lại gian, nên chúng tôi không hợp. Cứ mười ngày lại cãi nhau một trận. Có lần chơi cờ tướng, anh đi một nước chờ hèn hạ, thấy tôi bí thì sung sướng châm chọc. Tức quá, tôi cầm quân xe trong tay phang vào giữa trán. Trán vỡ, chảy chút máu. Anh mách ông già. Ông già bảo sẽ từ tôi.

その時はもう仕方がないと観念して先方の云う通り勘当されるつもりでいたら、十年来召し使っている清という下女が、泣きながらおやじに詫まって、ようやくおやじの怒りが解けた。それにもかかわらずあまりおやじを怖いとは思わなかった。かえってこの清と云う下女に気の毒であった。この下女はもと由緒のあるものだったそうだが、瓦解のときに零落して、つい奉公までするようになったのだと聞いている。だから婆さんである。この婆さんがどういう因縁か、おれを非常に可愛がってくれた。不思議なものである。母も死ぬ三日前に愛想をつかした――おやじも年中持て余している――町内では乱暴者の悪太郎と爪弾きをする――このおれを無暗に珍重してくれた。おれは到底人に好かれる性でないとあきらめていたから、他人から木の端のように取り扱われるのは何とも思わない、かえってこの清のようにちやほやしてくれるのを不審に考えた。清は時々台所で人の居ない時に「あなたは真っ直でよいご気性だ」と賞める事が時々あった。しかしおれには清の云う意味が分からなかった。好い気性なら清以外のものも、もう少し善くしてくれるだろうと思った。清がこんな事を云う度におれはお世辞は嫌いだと答えるのが常であった。すると婆さんはそれだから好いご気性ですと云っては、嬉しそうにおれの顔を眺めている。自分の力でおれを製造して誇ってるように見える。少々気味がわるかった。

Lúc ấy tôi đã chịu thua số phận, định bụng cứ để ông từ mặt cho xong, thì bà giúp việc tên Kiyo, làm cho nhà mười năm nay, vừa khóc vừa xin lỗi ông già, cuối cùng cơn giận của ông mới nguôi. Dù vậy tôi cũng chẳng sợ ông già lắm. Trái lại, thấy tội cho bà Kiyo. Nghe nói bà vốn xuất thân gia thế, nhưng khi chế độ cũ sụp đổ thì sa sút, rồi cuối cùng phải đi ở. Cho nên bà đã già. Chẳng biết duyên cớ gì, bà già này thương tôi vô cùng. Lạ thật. Mẹ trước khi chết ba hôm đã chán tôi—ông già lúc nào cũng bó tay—cả khu phố thì khinh tôi là thằng ngỗ ngược, quỷ con—vậy mà bà cứ quý tôi hết mực. Tôi vốn chắc mẩm mình không thể được ai thương, nên bị người ta coi như mảnh gỗ vụn cũng chẳng thấy gì, trái lại, thấy lạ khi bà Kiyo cứ ân cần nâng niu. Thỉnh thoảng trong bếp lúc không có ai, bà Kiyo khen: “Cậu thẳng thắn, tính tốt lắm.” Nhưng tôi không hiểu bà nói gì. Tính tốt thì người ngoài bà Kiyo cũng phải đối xử tử tế hơn chút chứ, tôi nghĩ. Mỗi lần bà nói thế tôi lại đáp: tôi ghét nịnh. Thế là bà già bảo: chính vì thế mới là tính tốt, rồi vui sướng nhìn mặt tôi. Như thể bà tự tay nặn ra tôi rồi khoe. Hơi rợn người.

母が死んでから清はいよいよおれを可愛がった。時々は小供心になぜあんなに可愛がるのかと不審に思った。つまらない、廃せばいいのにと思った。気の毒だと思った。それでも清は可愛がる。折々は自分の小遣いで金鍔や紅梅焼を買ってくれる。寒い夜などはひそかに蕎麦粉を仕入れておいて、いつの間にか寝ている枕元へ蕎麦湯を持って来てくれる。時には鍋焼饂飩さえ買ってくれた。ただ食い物ばかりではない。靴足袋ももらった。鉛筆も貰った、帳面も貰った。これはずっと後の事であるが金を三円ばかり貸してくれた事さえある。何も貸せと云った訳ではない。向うで部屋へ持って来てお小遣いがなくてお困りでしょう、お使いなさいと云ってくれたんだ。おれは無論入らないと云ったが、是非使えと云うから、借りておいた。実は大変嬉しかった。その三円を蝦蟇口へ入れて、懐へ入れたなり便所へ行ったら、すぽりと後架の中へ落してしまった。仕方がないから、のそのそ出てきて実はこれこれだと清に話したところが、清は早速竹の棒を捜して来て、取って上げますと云った。しばらくすると井戸端でざあざあ音がするから、出てみたら竹の先へ蝦蟇口の紐を引き懸けたのを水で洗っていた。それから口をあけて壱円札を改めたら茶色になって模様が消えかかっていた。清は火鉢で乾かして、これでいいでしょうと出した。ちょっとかいでみて臭いやと云ったら、それじゃお出しなさい、取り換えて来て上げますからと、どこでどう胡魔化したか札の代りに銀貨を三円持って来た。この三円は何に使ったか忘れてしまった。今に返すよと云ったぎり、返さない。今となっては十倍にして返してやりたくても返せない。

Mẹ mất rồi, bà Kiyo càng cưng tôi. Hồi bé, có lúc tôi lấy làm lạ sao bà thương mình đến thế. Chán thật, thôi đi cho rồi, tôi nghĩ. Tội cho bà. Vậy mà bà vẫn thương. Thỉnh thoảng bà lấy tiền tiêu vặt riêng mua cho tôi bánh nhân đậu kintsuba hay bánh nướng hoa mai. Những đêm lạnh, bà lén mua sẵn bột kiều mạch, rồi lúc nào chẳng hay đã bưng nước luộc soba đặt bên gối khi tôi đã ngủ. Có khi bà còn mua cho tôi cả mì udon nấu nồi. Không chỉ đồ ăn. Bà cho tôi cả tất đi giày. Cho bút chì, cho vở. Chuyện này về sau lâu lắm, bà còn cho tôi mượn gần ba yên. Đâu phải tôi bảo bà cho mượn. Tự bà mang đến phòng, bảo cậu thiếu tiền tiêu chắc khổ, cứ dùng đi. Tôi tất nhiên bảo không cần, nhưng bà cứ nhất định bảo dùng, nên tôi mượn. Thật ra tôi mừng lắm. Tôi nhét ba yên vào ví miệng cóc, giắt vào ngực áo rồi đi nhà xí, thì phịch, nó rơi tõm xuống hố xí. Hết cách, tôi lững thững bước ra, kể với bà Kiyo là ra thế này thế này, bà liền đi tìm một cây sào tre, bảo để tôi vớt lên cho cậu. Một lúc sau nghe nước xối ào ào ở bên giếng, ra xem thì bà đang rửa dưới nước cái dây ví vắt trên đầu sào tre. Rồi mở miệng ví kiểm tra mấy tờ một yên, thì chúng đã ngả màu nâu, hoa văn sắp mờ. Bà hong khô trên chậu lửa rồi đưa tôi: thế này được rồi chứ ạ. Tôi ngửi thử, bảo hôi quá, thì bà nói thế đưa đây, tôi đi đổi cho cậu, rồi chẳng biết lừa gạt thế nào mà mang về ba yên bạc thay cho tờ giấy. Ba yên ấy tôi tiêu vào đâu tôi quên mất rồi. Nói là sẽ trả sau, rồi chẳng trả. Giờ có muốn trả gấp mười cũng không trả được.

清が物をくれる時には必ずおやじも兄も居ない時に限る。おれは何が嫌いだと云って人に隠れて自分だけ得をするほど嫌いな事はない。兄とは無論仲がよくないけれども、兄に隠して清から菓子や色鉛筆を貰いたくはない。なぜ、おれ一人にくれて、兄さんには遣らないのかと清に聞く事がある。すると清は澄したものでお兄様はお父様が買ってお上げなさるから構いませんと云う。これは不公平である。おやじは頑固だけれども、そんな依怙贔負はせぬ男だ。しかし清の眼から見るとそう見えるのだろう。全く愛に溺れていたに違いない。元は身分のあるものでも教育のない婆さんだから仕方がない。単にこればかりではない。贔負目は恐ろしいものだ。清はおれをもって将来立身出世して立派なものになると思い込んでいた。その癖勉強をする兄は色ばかり白くって、とても役には立たないと一人できめてしまった。こんな婆さんに逢っては叶わない。自分の好きなものは必ずえらい人物になって、嫌いなひとはきっと落ち振れるものと信じている。おれはその時から別段何になると云う了見もなかった。しかし清がなるなると云うものだから、やっぱり何かに成れるんだろうと思っていた。今から考えると馬鹿馬鹿しい。ある時などは清にどんなものになるだろうと聞いてみた事がある。ところが清にも別段の考えもなかったようだ。ただ手車へ乗って、立派な玄関のある家をこしらえるに相違ないと云った。

Bà Kiyo cho tôi gì cũng nhất định chọn lúc ông già và anh không có nhà. Tôi ghét nhất cái trò giấu người khác để một mình hưởng lợi. Với anh thì tất nhiên không hợp, nhưng tôi cũng chẳng muốn giấu anh mà nhận bánh kẹo hay bút chì màu của bà Kiyo. Có lúc tôi hỏi bà sao chỉ cho mình tôi mà không cho anh. Bà Kiyo tỉnh bơ đáp: “Cậu cả thì ông chủ mua cho rồi, không sao đâu ạ.” Thế là bất công. Ông già tuy cứng đầu nhưng không phải kẻ thiên vị kiểu ấy. Nhưng qua mắt bà Kiyo thì có lẽ là vậy. Chắc chắn bà đã mê muội vì thương. Xuất thân dù có gia thế nhưng vẫn là bà già vô học, đành chịu. Không chỉ thế đâu. Thiên vị đáng sợ lắm. Bà Kiyo cứ tin sắt đá rằng tôi sẽ thăng tiến, thành người đàng hoàng. Còn ông anh chăm học thì chỉ trắng bệch, chẳng làm nên trò trống gì, bà một mình phán định thế. Gặp bà già như vậy thì chịu. Ai bà thích bà tin nhất định thành người vĩ đại, ai bà ghét nhất định sa sút. Từ hồi ấy tôi chẳng hề có ý định mình sẽ làm gì. Nhưng bà Kiyo cứ bảo tôi sẽ thành, sẽ thành, nên tôi cũng nghĩ chắc rồi mình sẽ thành ra cái gì đó. Giờ nghĩ lại thật nực cười. Có lần tôi hỏi bà xem tôi sẽ thành người thế nào. Hóa ra bà cũng chẳng có ý nghĩ gì cụ thể. Chỉ bảo chắc chắn cậu sẽ ngồi xe kéo, dựng một ngôi nhà có cổng chính đàng hoàng.

それから清はおれがうちでも持って独立したら、一所になる気でいた。どうか置いて下さいと何遍も繰り返して頼んだ。おれも何だかうちが持てるような気がして、うん置いてやると返事だけはしておいた。ところがこの女はなかなか想像の強い女で、あなたはどこがお好き、麹町ですか麻布ですか、お庭へぶらんこをおこしらえ遊ばせ、西洋間は一つでたくさんですなどと勝手な計画を独りで並べていた。その時は家なんか欲しくも何ともなかった。西洋館も日本建も全く不用であったから、そんなものは欲しくないと、いつでも清に答えた。すると、あなたは欲がすくなくって、心が奇麗だと云ってまた賞めた。清は何と云っても賞めてくれる。

Rồi bà Kiyo tính nếu tôi dựng nhà ra ở riêng thì bà sẽ ở chung. Bà xin đi xin lại: nhất định cho tôi ở với cậu nhé. Tôi cũng thấy hình như mình sẽ có nhà, nên chỉ đáp cho có: ừ, cho ở. Nhưng bà này giàu tưởng tượng lắm, một mình bày ra đủ kế hoạch tùy tiện: “Cậu thích ở đâu, Kojimachi hay Azabu? Trong vườn cậu cứ cho làm cái xích đu, phòng kiểu Tây thì một gian là đủ.” Lúc ấy tôi chẳng muốn có nhà chút nào. Cả nhà Tây lẫn nhà Nhật đều chẳng cần, nên lần nào cũng đáp bà là không muốn. Thế là bà lại khen: cậu ít ham muốn, lòng trong sáng. Bà Kiyo kiểu gì cũng khen.

母が死んでから五六年の間はこの状態で暮していた。おやじには叱られる。兄とは喧嘩をする。清には菓子を貰う、時々賞められる。別に望みもない。これでたくさんだと思っていた。ほかの小供も一概にこんなものだろうと思っていた。ただ清が何かにつけて、あなたはお可哀想だ、不仕合だと無暗に云うものだから、それじゃ可哀想で不仕合せなんだろうと思った。その外に苦になる事は少しもなかった。ただおやじが小遣いをくれないには閉口した。

Suốt năm sáu năm sau khi mẹ mất tôi sống như thế. Bị ông già mắng. Cãi nhau với anh. Được bà Kiyo cho bánh, thỉnh thoảng được khen. Chẳng có nguyện vọng gì khác. Thế là đủ rồi, tôi nghĩ. Tôi tưởng trẻ con khác cũng đại để như vậy. Chỉ có điều bà Kiyo việc gì cũng bảo cậu thật tội nghiệp, thật bất hạnh, nói luôn mồm, nên tôi nghĩ chắc mình tội nghiệp và bất hạnh thật. Ngoài ra chẳng có gì phải bận tâm. Chỉ mỗi chuyện ông già không cho tiền tiêu vặt là khổ.

母が死んでから六年目の正月におやじも卒中で亡くなった。その年の四月におれはある私立の中学校を卒業する。六月に兄は商業学校を卒業した。兄は何とか会社の九州の支店に口があって行かなければならん。おれは東京でまだ学問をしなければならない。兄は家を売って財産を片付けて任地へ出立すると云い出した。おれはどうでもするがよかろうと返事をした。どうせ兄の厄介になる気はない。世話をしてくれるにしたところで、喧嘩をするから、向うでも何とか云い出すに極っている。なまじい保護を受ければこそ、こんな兄に頭を下げなければならない。牛乳配達をしても食ってられると覚悟をした。兄はそれから道具屋を呼んで来て、先祖代々の瓦落多を二束三文に売った。家屋敷はある人の周旋である金満家に譲った。この方は大分金になったようだが、詳しい事は一向知らぬ。おれは一ヶ月以前から、しばらく前途の方向のつくまで神田の小川町へ下宿していた。清は十何年居たうちが人手に渡るのを大いに残念がったが、自分のものでないから、仕様がなかった。あなたがもう少し年をとっていらっしゃれば、ここがご相続が出来ますものをとしきりに口説いていた。もう少し年をとって相続が出来るものなら、今でも相続が出来るはずだ。婆さんは何も知らないから年さえ取れば兄の家がもらえると信じている。

Tháng giêng năm thứ sáu sau khi mẹ mất, ông già cũng chết vì trúng gió. Tháng tư năm ấy tôi tốt nghiệp một trường trung học tư. Tháng sáu anh tốt nghiệp trường thương nghiệp. Anh có việc ở chi nhánh Kyushu của một công ty nào đó nên phải đi. Tôi vẫn phải học thêm ở Tokyo. Anh bảo sẽ bán nhà, thu xếp tài sản rồi lên đường nhậm chức. Tôi bảo anh muốn làm gì thì làm. Dù sao tôi cũng không định ăn bám anh. Có nhờ anh lo thì hai anh em cãi nhau, thế nào anh cũng ca cẩm. Chỉ vì nhận sự che chở nửa vời mới phải cúi đầu trước ông anh thế này. Tôi đã quyết bụng, có đi giao sữa cũng sống được. Rồi anh gọi người buôn đồ cũ đến, bán đống đồ vụn tổ tiên truyền đời với giá rẻ mạt. Nhà đất thì qua một người môi giới nhượng cho một nhà giàu nào đó. Cái này nghe có vẻ được khá nhiều tiền, nhưng chi tiết tôi chẳng biết gì. Từ một tháng trước tôi đã trọ ở Ogawamachi, Kanda, chờ đến khi định được hướng đi. Bà Kiyo rất tiếc ngôi nhà ở hơn chục năm sắp vào tay người khác, nhưng nhà đâu phải của bà, đành chịu. Bà cứ lải nhải: “Giá cậu lớn thêm chút nữa, thì ở đây cậu thừa kế được.” Lớn thêm chút mà thừa kế được thì bây giờ cũng thừa kế được rồi. Bà già chẳng biết gì, tin rằng cứ lớn tuổi là nhận được nhà của anh.

兄とおれはかように分れたが、困ったのは清の行く先である。兄は無論連れて行ける身分でなし、清も兄の尻にくっ付いて九州下りまで出掛ける気は毛頭なし、と云ってこの時のおれは四畳半の安下宿に籠って、それすらもいざとなれば直ちに引き払わねばならぬ始末だ。どうする事も出来ん。清に聞いてみた。どこかへ奉公でもする気かねと云ったらあなたがおうちを持って、奥さまをお貰いになるまでは、仕方がないから、甥の厄介になりましょうとようやく決心した返事をした。この甥は裁判所の書記でまず今日には差支えなく暮していたから、今までも清に来るなら来いと二三度勧めたのだが、清はたとい下女奉公はしても年来住み馴れた家の方がいいと云って応じなかった。しかし今の場合知らぬ屋敷へ奉公易えをして入らぬ気兼を仕直すより、甥の厄介になる方がましだと思ったのだろう。それにしても早くうちを持ての、妻を貰えの、来て世話をするのと云う。親身の甥よりも他人のおれの方が好きなのだろう。

Anh em tôi chia tay như vậy, nhưng khổ là chỗ đi của bà Kiyo. Anh tất nhiên không đủ khả năng dẫn bà theo, mà bà cũng chẳng có ý định bám đuôi anh xuống tận Kyushu, còn tôi lúc ấy thì chui rúc trong căn trọ rẻ bốn chiếu rưỡi, mà đến lúc phải thì căn ấy cũng phải trả ngay. Chẳng làm gì được. Tôi hỏi bà. Bà định đi làm cho nhà nào à? thì bà trả lời, vẻ cuối cùng cũng quyết: “Hết cách, thì tôi nhờ cháu trai cho đến khi cậu có nhà, lấy vợ.” Cậu cháu này là thư ký tòa án, sống tạm ổn, nên từ trước đã hai ba lần khuyên bà muốn đến thì đến, nhưng bà dù có làm giúp việc cũng muốn ở ngôi nhà đã quen nhiều năm nên không nhận. Nhưng trong tình cảnh này, chắc bà nghĩ thà nhờ cháu còn hơn đổi sang nhà lạ, lại phải e dè không đâu. Thế mà bà vẫn cứ bảo cậu mau có nhà đi, mau cưới vợ đi, tôi sẽ đến giúp. Chắc bà thích tôi, người dưng, hơn thằng cháu ruột.

九州へ立つ二日前兄が下宿へ来て金を六百円出してこれを資本にして商買をするなり、学資にして勉強をするなり、どうでも随意に使うがいい、その代りあとは構わないと云った。兄にしては感心なやり方だ、何の六百円ぐらい貰わんでも困りはせんと思ったが、例に似ぬ淡泊な処置が気に入ったから、礼を云って貰っておいた。兄はそれから五十円出してこれをついでに清に渡してくれと云ったから、異議なく引き受けた。二日立って新橋の停車場で分れたぎり兄にはその後一遍も逢わない。

Hai hôm trước khi đi Kyushu, anh đến chỗ trọ, đưa sáu trăm yên, bảo cứ dùng làm vốn buôn bán hay làm học phí để học, tùy ý, nhưng sau đó đừng trông cậy gì nữa. Anh mà làm được thế thì đáng nể, tôi nghĩ sáu trăm yên thì không nhận cũng chẳng sao, nhưng thấy cách xử gọn gàng khác thường ấy hợp ý nên cảm ơn và nhận. Rồi anh đưa thêm năm mươi yên, bảo nhân tiện đưa cho bà Kiyo, tôi nhận lời không phản đối. Hai ngày sau chia tay ở ga Shimbashi, từ đó đến giờ tôi chưa gặp lại anh lần nào.

おれは六百円の使用法について寝ながら考えた。商買をしたって面倒くさくって旨く出来るものじゃなし、ことに六百円の金で商買らしい商買がやれる訳でもなかろう。よしやれるとしても、今のようじゃ人の前へ出て教育を受けたと威張れないからつまり損になるばかりだ。資本などはどうでもいいから、これを学資にして勉強してやろう。六百円を三に割って一年に二百円ずつ使えば三年間は勉強が出来る。三年間一生懸命にやれば何か出来る。それからどこの学校へはいろうと考えたが、学問は生来どれもこれも好きでない。ことに語学とか文学とか云うものは真平ご免だ。新体詩などと来ては二十行あるうちで一行も分らない。どうせ嫌いなものなら何をやっても同じ事だと思ったが、幸い物理学校の前を通り掛ったら生徒募集の広告が出ていたから、何も縁だと思って規則書をもらってすぐ入学の手続きをしてしまった。今考えるとこれも親譲りの無鉄砲から起った失策だ。

Tôi nằm nghĩ cách dùng sáu trăm yên. Buôn bán thì phiền phức, chắc làm chẳng xong, vả lại với sáu trăm yên đâu làm nổi cái nghề buôn ra hồn. Có làm được đi nữa, cứ cái đà này thì ra trước mặt người ta cũng không thể khoe là đã được học hành, rốt cuộc chỉ thiệt thêm. Vốn liếng gì thì mặc, tôi quyết lấy nó làm học phí mà học. Chia sáu trăm làm ba, mỗi năm tiêu hai trăm, học được ba năm. Ba năm chăm chỉ thì cũng nên cơm cháo gì đó. Rồi nghĩ nên vào trường nào, nhưng bẩm sinh môn học nào tôi cũng không ưa. Nhất là ngoại ngữ hay văn chương thì xin miễn. Thơ kiểu mới thì hai chục dòng chẳng hiểu nổi một dòng. Đằng nào cũng ghét cả thì học gì cũng như nhau, tôi nghĩ vậy, và may sao đi ngang trước Trường Vật lý thì thấy quảng cáo tuyển sinh, bèn nghĩ coi như có duyên, xin sách quy chế rồi làm thủ tục nhập học luôn. Giờ nghĩ lại, cái này cũng là sai lầm bởi tính liều lĩnh cha truyền.

三年間まあ人並に勉強はしたが別段たちのいい方でもないから、席順はいつでも下から勘定する方が便利であった。しかし不思議なもので、三年立ったらとうとう卒業してしまった。自分でも可笑しいと思ったが苦情を云う訳もないから大人しく卒業しておいた。

Ba năm tôi cũng học tạm như người ta, nhưng chẳng phải thuộc loại sáng dạ nên bảng xếp hạng lúc nào đếm từ dưới lên cũng tiện hơn. Nhưng lạ thay, ba năm trôi qua, rốt cuộc tôi tốt nghiệp. Tôi tự thấy buồn cười nhưng cũng chẳng có lý do gì than phiền nên ngoan ngoãn tốt nghiệp.

卒業してから八日目に校長が呼びに来たから、何か用だろうと思って、出掛けて行ったら、四国辺のある中学校で数学の教師が入る。月給は四十円だが、行ってはどうだという相談である。おれは三年間学問はしたが実を云うと教師になる気も、田舎へ行く考えも何もなかった。もっとも教師以外に何をしようと云うあてもなかったから、この相談を受けた時、行きましょうと即席に返事をした。これも親譲りの無鉄砲が祟ったのである。

Tám ngày sau khi tốt nghiệp thì ông hiệu trưởng cho người gọi, tôi nghĩ chắc có việc nên tới, thì ông bàn: một trường trung học nào đó vùng Shikoku cần thầy dạy toán. Lương bốn mươi yên, cậu đi không? Ba năm tôi có học thật, nhưng nói thật chẳng có ý định làm thầy giáo, cũng chẳng nghĩ đến chuyện đi xuống tỉnh lẻ. Có điều ngoài nghề giáo tôi cũng chẳng biết làm gì, nên nghe bàn thì đáp ngay tại chỗ: được ạ, tôi đi. Cái này cũng là cái nghiệp của tính liều cha truyền.

引き受けた以上は赴任せねばならぬ。この三年間は四畳半に蟄居して小言はただの一度も聞いた事がない。喧嘩もせずに済んだ。おれの生涯のうちでは比較的呑気な時節であった。しかしこうなると四畳半も引き払わなければならん。生れてから東京以外に踏み出したのは、同級生と一所に鎌倉へ遠足した時ばかりである。今度は鎌倉どころではない。大変な遠くへ行かねばならぬ。地図で見ると海浜で針の先ほど小さく見える。どうせ碌な所ではあるまい。どんな町で、どんな人が住んでるか分らん。分らんでも困らない。心配にはならぬ。ただ行くばかりである。もっとも少々面倒臭い。

Đã nhận lời thì phải đi nhậm chức. Ba năm qua tôi chui rúc trong căn bốn chiếu rưỡi, chưa một lần bị ai cằn nhằn. Cũng chẳng phải đánh nhau. Trong đời tôi, đó là quãng thảnh thơi nhất. Nhưng đến nước này thì căn bốn chiếu rưỡi cũng phải trả. Từ lúc sinh ra, tôi chỉ bước ra khỏi Tokyo đúng một lần, khi cùng bạn học đi dã ngoại Kamakura. Lần này đâu phải Kamakura. Phải đi rất xa. Nhìn bản đồ thì ven biển nhỏ như đầu kim. Chắc cũng chẳng ra gì. Thị trấn thế nào, người thế nào, tôi không biết. Không biết cũng chẳng sao. Chẳng lo gì. Cứ đi thôi. Chỉ hơi phiền một chút.

家を畳んでからも清の所へは折々行った。清の甥というのは存外結構な人である。おれが行くたびに、居りさえすれば、何くれと款待なしてくれた。清はおれを前へ置いて、いろいろおれの自慢を甥に聞かせた。今に学校を卒業すると麹町辺へ屋敷を買って役所へ通うのだなどと吹聴した事もある。独りで極めて一人で喋舌るから、こっちは困まって顔を赤くした。それも一度や二度ではない。折々おれが小さい時寝小便をした事まで持ち出すには閉口した。甥は何と思って清の自慢を聞いていたか分らぬ。ただ清は昔風の女だから、自分とおれの関係を封建時代の主従のように考えていた。自分の主人なら甥のためにも主人に相違ないと合点したものらしい。甥こそいい面の皮だ。

Sau khi dọn nhà, tôi vẫn thỉnh thoảng đến chỗ bà Kiyo. Cậu cháu của bà hóa ra là người tử tế ngoài dự đoán. Mỗi lần tôi đến, hễ có nhà là tiếp đãi đủ thứ. Bà Kiyo đặt tôi ngồi trước mặt, kể đủ chuyện khoe tôi với cháu. Có lần còn rêu rao rằng sắp tới tốt nghiệp xong, tôi sẽ mua nhà vùng Kojimachi, đi làm ở cơ quan nhà nước. Bà tự quyết một mình, tự nói một mình, làm tôi đỏ mặt ngượng. Chẳng phải một hai lần. Thỉnh thoảng bà còn lôi cả chuyện hồi nhỏ tôi đái dầm ra, tôi đành chịu. Không biết cậu cháu nghĩ gì khi nghe bà khoe. Chỉ biết bà Kiyo là phụ nữ kiểu xưa nên coi quan hệ giữa bà với tôi như chủ tớ thời phong kiến. Chủ của mình thì chắc cũng là chủ của cháu, bà gật gù như vậy. Cậu cháu mới đúng là kẻ khổ thân, xui xẻo.

いよいよ約束が極まって、もう立つと云う三日前に清を尋ねたら、北向きの三畳に風邪を引いて寝ていた。おれの来たのを見て起き直るが早いか、坊っちゃんいつ家をお持ちなさいますと聞いた。卒業さえすれば金が自然とポッケットの中に湧いて来ると思っている。そんなにえらい人をつらまえて、まだ坊っちゃんと呼ぶのはいよいよ馬鹿気ている。おれは単簡に当分うちは持たない。田舎へ行くんだと云ったら、非常に失望した容子で、胡麻塩の鬢の乱れをしきりに撫でた。あまり気の毒だから「行く事は行くがじき帰る。来年の夏休みにはきっと帰る」と慰めてやった。それでも妙な顔をしているから「何を見やげに買って来てやろう、何が欲しい」と聞いてみたら「越後の笹飴が食べたい」と云った。越後の笹飴なんて聞いた事もない。第一方角が違う。「おれの行く田舎には笹飴はなさそうだ」と云って聞かしたら「そんなら、どっちの見当です」と聞き返した。「西の方だよ」と云うと「箱根のさきですか手前ですか」と問う。随分持てあました。

Đến lúc giao kèo xong, ba hôm trước ngày đi tôi đến thăm bà Kiyo, thì thấy bà bị cảm nằm trong gian ba chiếu hướng bắc. Thấy tôi đến, bà vừa ngồi dậy đã hỏi: “Cậu Botchan, bao giờ cậu có nhà?” Bà tin chỉ cần tốt nghiệp là tiền tự động mọc trong túi. Gọi người tài giỏi thế mà còn “cậu Botchan” thì càng lố bịch. Tôi nói gọn: “Tạm thời tôi chưa có nhà. Tôi xuống tỉnh lẻ.” Bà thất vọng thấy rõ, cứ vuốt mãi mớ tóc mai muối tiêu rối bù. Thấy tội quá nên tôi an ủi: “Đi thì đi, nhưng tôi sẽ về sớm. Nghỉ hè sang năm nhất định về.” Bà vẫn mang bộ mặt lạ nên tôi hỏi: “Bà muốn quà gì, tôi mua cho?” Bà đáp: “Tôi muốn ăn kẹo lá tre Echigo.” Kẹo lá tre Echigo tôi chưa nghe bao giờ. Mà trước hết là sai hướng. “Chỗ tôi đến chắc không có kẹo lá tre đâu,” tôi nói. Bà hỏi lại: “Thế ở hướng nào ạ?” “Hướng tây.” “Qua Hakone hay trước Hakone ạ?” Khổ hết sức.

出立の日には朝から来て、いろいろ世話をやいた。来る途中小間物屋で買って来た歯磨と楊子と手拭をズックの革鞄に入れてくれた。そんな物は入らないと云ってもなかなか承知しない。車を並べて停車場へ着いて、プラットフォームの上へ出た時、車へ乗り込んだおれの顔をじっと見て「もうお別れになるかも知れません。随分ご機嫌よう」と小さな声で云った。目に涙が一杯たまっている。おれは泣かなかった。しかしもう少しで泣くところであった。汽車がよっぽど動き出してから、もう大丈夫だろうと思って、窓から首を出して、振り向いたら、やっぱり立っていた。何だか大変小さく見えた。

Hôm đi, bà đến từ sáng, lăng xăng lo đủ thứ. Dọc đường ghé tiệm tạp hóa mua bột đánh răng, tăm xỉa và khăn mặt, bà nhét vào cái cặp da vải bạt cho tôi. Tôi bảo không cần, bà nhất định không chịu. Hai xe kéo đi cạnh nhau đến ga, ra sân ga, khi tôi đã lên toa, bà nhìn chằm chằm mặt tôi, nói nhỏ: “Có lẽ đây là lần chia tay cuối cùng. Cậu đi mạnh khỏe.” Mắt bà đầy nước. Tôi không khóc. Nhưng suýt nữa. Tàu chạy xa rồi, tôi nghĩ giờ chắc ổn, thò đầu ra cửa sổ ngoảnh lại, bà vẫn đứng đó. Trông nhỏ xíu.

二

II

ぶうと云って汽船がとまると、艀が岸を離れて、漕ぎ寄せて来た。船頭は真っ裸に赤ふんどしをしめている。野蛮な所だ。もっともこの熱さでは着物はきられまい。日が強いので水がやに光る。見つめていても眼がくらむ。事務員に聞いてみるとおれはここへ降りるのだそうだ。見るところでは大森ぐらいな漁村だ。人を馬鹿にしていらあ、こんな所に我慢が出来るものかと思ったが仕方がない。威勢よく一番に飛び込んだ。続づいて五六人は乗ったろう。外に大きな箱を四つばかり積み込んで赤ふんは岸へ漕ぎ戻して来た。陸へ着いた時も、いの一番に飛び上がって、いきなり、磯に立っていた鼻たれ小僧をつらまえて中学校はどこだと聞いた。小僧はぼんやりして、知らんがの、と云った。気の利かぬ田舎ものだ。猫の額ほどな町内の癖に、中学校のありかも知らぬ奴があるものか。ところへ妙な筒っぽうを着た男がきて、こっちへ来いと云うから、尾いて行ったら、港屋とか云う宿屋へ連れて来た。やな女が声を揃えてお上がりなさいと云うので、上がるのがいやになった。門口へ立ったなり中学校を教えろと云ったら、中学校はこれから汽車で二里ばかり行かなくっちゃいけないと聞いて、なお上がるのがいやになった。おれは、筒っぽうを着た男から、おれの革鞄を二つ引きたくって、のそのそあるき出した。宿屋のものは変な顔をしていた。

Còi tàu “búu” một tiếng rồi tàu dừng, một chiếc xuồng nhỏ rời bờ chèo lại. Người chèo trần như nhộng, chỉ đóng khố đỏ. Dân man rợ. Nhưng với cái nóng này chắc cũng không mặc nổi áo quần. Nắng gắt, nước chói lóa. Nhìn lâu hoa cả mắt. Hỏi nhân viên tàu thì ra tôi xuống đây. Nhìn thì như một làng chài cỡ Omori. Coi thường người ta thật, ở cái chỗ này làm sao chịu nổi, nhưng đã đến thì chịu. Tôi hùng hổ nhảy xuống đầu tiên. Rồi chừng năm sáu người nữa lên. Chất thêm bốn cái thùng lớn, ông khố đỏ chèo về bờ. Lúc cập đất, tôi cũng nhảy lên đầu tiên, chộp luôn một thằng nhóc mũi dãi đang đứng trên bãi đá, hỏi trường trung học ở đâu. Thằng nhóc ngơ ngác bảo: “Không biết đâu.” Đồ nhà quê chậm hiểu. Cái thị trấn bé xíu bằng bàn tay mà không biết trường trung học ở đâu thì là cái giống gì. Lúc ấy một gã mặc áo ống tay bó kỳ quặc đến bảo “theo tôi”, tôi đi theo thì bị dẫn vào một quán trọ tên Minatoya. Mấy mụ đàn bà ghê tởm đồng thanh “Mời vào”, nghe mà chán chẳng muốn vào. Tôi đứng ngay ngưỡng cửa bảo chỉ cho tôi trường trung học, thì họ nói từ đây phải đi tàu hỏa hai ri nữa mới tới, nghe thế càng chẳng muốn bước vào. Tôi giật hai cái cặp da từ tay gã áo ống, lững thững bước đi. Người quán trọ nhìn theo, mặt ngơ ngác.

停車場はすぐ知れた。切符も訳なく買った。乗り込んでみるとマッチ箱のような汽車だ。ごろごろと五分ばかり動いたと思ったら、もう降りなければならない。道理で切符が安いと思った。たった三銭である。それから車を傭って、中学校へ来たら、もう放課後で誰も居ない。宿直はちょっと用達に出たと小使が教えた。随分気楽な宿直がいるものだ。校長でも尋ねようかと思ったが、草臥れたから、車に乗って宿屋へ連れて行けと車夫に云い付けた。車夫は威勢よく山城屋と云ううちへ横付けにした。山城屋とは質屋の勘太郎の屋号と同じだからちょっと面白く思った。

Ga tìm ra ngay. Mua vé cũng dễ. Lên thì thấy tàu bé như hộp diêm. Lọc cọc chừng năm phút đã phải xuống. Hèn gì vé rẻ. Có ba sen. Rồi tôi thuê xe kéo đến trường trung học thì đã tan học, chẳng còn ai. Bác lao công bảo người trực đêm vừa ra ngoài lo chút việc. Có kẻ trực đêm thật là thong thả. Tôi định tìm hiệu trưởng nhưng mệt quá, bèn lên xe bảo phu xe chở đến quán trọ. Phu xe hùng hổ ghé thẳng trước nhà tên Yamashiroya. Yamashiroya trùng tên với tiệm cầm đồ của Kantaro nên tôi thấy hơi thú vị.

何だか二階の楷子段の下の暗い部屋へ案内した。熱くって居られやしない。こんな部屋はいやだと云ったらあいにくみんな塞がっておりますからと云いながら革鞄を抛り出したまま出て行った。仕方がないから部屋の中へはいって汗をかいて我慢していた。やがて湯に入れと云うから、ざぶりと飛び込んで、すぐ上がった。帰りがけに覗いてみると涼しそうな部屋がたくさん空いている。失敬な奴だ。嘘をつきゃあがった。それから下女が膳を持って来た。部屋は熱つかったが、飯は下宿のよりも大分旨かった。給仕をしながら下女がどちらからおいでになりましたと聞くから、東京から来たと答えた。すると東京はよい所でございましょうと云ったから当り前だと答えてやった。膳を下げた下女が台所へいった時分、大きな笑い声が聞えた。くだらないから、すぐ寝たが、なかなか寝られない。熱いばかりではない。騒々しい。下宿の五倍ぐらいやかましい。うとうとしたら清の夢を見た。清が越後の笹飴を笹ぐるみ、むしゃむしゃ食っている。笹は毒だからよしたらよかろうと云うと、いえこの笹がお薬でございますと云って旨そうに食っている。おれがあきれ返って大きな口を開いてハハハハと笑ったら眼が覚めた。下女が雨戸を明けている。相変らず空の底が突き抜けたような天気だ。

Họ dẫn tôi vào một gian tối dưới chân cầu thang lên tầng hai. Nóng không chịu nổi. Tôi bảo không ưa gian này thì họ bảo tiếc quá, các phòng khác kín hết rồi, vừa nói vừa quẳng cái cặp da xuống rồi đi ra. Hết cách, tôi vào phòng ngồi chịu, mồ hôi nhễ nhại. Lát sau họ bảo đi tắm, tôi nhảy ùm xuống rồi lên ngay. Lúc về ngó thử thì thấy nhiều gian mát mẻ còn trống. Đồ vô lễ. Nói dối tôi. Rồi cô hầu bưng mâm đến. Phòng nóng nhưng cơm ngon hơn hẳn chỗ trọ cũ. Vừa hầu cơm cô hỏi cậu ở đâu đến ạ, tôi đáp từ Tokyo, thì cô bảo Tokyo chắc là nơi tuyệt vời nhỉ, tôi đáp: dĩ nhiên. Lúc cô dọn mâm xuống bếp, nghe tiếng cười lớn. Chán nên tôi đi ngủ ngay, nhưng mãi không ngủ được. Không chỉ nóng. Còn ồn ào. Ồn gấp năm lần chỗ trọ cũ. Vừa chợp mắt thì mơ thấy bà Kiyo. Bà đang nhai ngồm ngoàm kẹo lá tre Echigo, cả lá lẫn kẹo. Tôi bảo lá tre độc, đừng ăn thì hơn, bà bảo không, lá này chính là thuốc, rồi ăn ngon lành. Tôi há hốc miệng cười ha ha ha ha thì tỉnh. Cô hầu đang mở cửa chớp. Trời vẫn chang chang như thể đáy trời thủng toạc.

道中をしたら茶代をやるものだと聞いていた。茶代をやらないと粗末に取り扱われると聞いていた。こんな、狭くて暗い部屋へ押し込めるのも茶代をやらないせいだろう。見すぼらしい服装をして、ズックの革鞄と毛繻子の蝙蝠傘を提げてるからだろう。田舎者の癖に人を見括ったな。一番茶代をやって驚かしてやろう。おれはこれでも学資のあまりを三十円ほど懐に入れて東京を出て来たのだ。汽車と汽船の切符代と雑費を差し引いて、まだ十四円ほどある。みんなやったってこれからは月給を貰うんだから構わない。田舎者はしみったれだから五円もやれば驚ろいて眼を廻すに極っている。どうするか見ろと済して顔を洗って、部屋へ帰って待ってると、夕べの下女が膳を持って来た。盆を持って給仕をしながら、やににやにや笑ってる。失敬な奴だ。顔のなかをお祭りでも通りゃしまいし。これでもこの下女の面よりよっぽど上等だ。飯を済ましてからにしようと思っていたが、癪に障ったから、中途で五円札を一枚出して、あとでこれを帳場へ持って行けと云ったら、下女は変な顔をしていた。それから飯を済ましてすぐ学校へ出懸けた。靴は磨いてなかった。

Tôi nghe nói đi đường xa thì phải boa tiền trà. Không boa sẽ bị đối xử qua loa. Chắc nhét tôi vào gian hẹp tối thế này cũng vì không boa. Chắc vì ăn mặc tồi tàn, xách cặp da vải bạt với cái ô vải sa. Đồ nhà quê mà dám coi thường người. Boa cho một vố cho choáng. Tôi cũng rời Tokyo với ba chục yên học phí còn dư trong túi chứ bộ. Trừ vé tàu hỏa, vé tàu thủy với tiền lặt vặt, còn mười bốn yên. Cho hết cũng được, từ nay có lương rồi. Nhà quê hay keo kiệt, cho năm yên thì chắc chắn hoa mắt. Cứ xem nó xử sao, tôi thản nhiên rửa mặt, về phòng đợi, thì cô hầu hôm qua bưng mâm đến. Cô bưng khay hầu cơm, cứ cười tủm tỉm. Đồ vô lễ. Mặt tôi đâu phải đường rước lễ hội mà cười thế. Thế này còn khá hơn cái mặt cô ta nhiều. Định ăn xong mới đưa, nhưng tức quá, giữa chừng tôi rút một tờ năm yên, bảo lát mang xuống quầy, cô hầu mặt ngơ ngác. Rồi ăn xong tôi đi thẳng tới trường. Giày không đánh.

学校は昨日車で乗りつけたから、大概の見当は分っている。四つ角を二三度曲がったらすぐ門の前へ出た。門から玄関までは御影石で敷きつめてある。きのうこの敷石の上を車でがらがらと通った時は、無暗に仰山な音がするので少し弱った。途中から小倉の制服を着た生徒にたくさん逢ったが、みんなこの門をはいって行く。中にはおれより背が高くって強そうなのが居る。あんな奴を教えるのかと思ったら何だか気味が悪るくなった。名刺を出したら校長室へ通した。校長は薄髯のある、色の黒い、目の大きな狸のような男である。やにもったいぶっていた。まあ精出して勉強してくれと云って、恭しく大きな印の捺った、辞令を渡した。この辞令は東京へ帰るとき丸めて海の中へ抛り込んでしまった。校長は今に職員に紹介してやるから、一々その人にこの辞令を見せるんだと云って聞かした。余計な手数だ。そんな面倒な事をするよりこの辞令を三日間職員室へ張り付ける方がましだ。

Trường thì hôm qua đã đi xe tới nên đại khái tôi biết đường. Rẽ hai ba góc phố là ra cổng. Từ cổng đến sảnh lát đá granit. Hôm qua xe lọc cọc chạy qua đá này kêu vang quá làm tôi hơi sượng. Dọc đường gặp nhiều học trò mặc đồng phục vải Kokura, ai nấy đều bước vào cổng này. Trong đó có đứa cao hơn tôi, trông khỏe. Dạy mấy đứa như thế sao, nghĩ tới là rờn rợn. Tôi đưa danh thiếp, họ dẫn vào phòng hiệu trưởng. Hiệu trưởng là một gã ria thưa, da đen, mắt to, trông như con lửng. Làm bộ làm tịch dữ. “Thôi, cố gắng làm việc nhé,” ông bảo, rồi trịnh trọng trao quyết định bổ nhiệm đóng dấu lớn. Quyết định này khi về Tokyo tôi vo tròn quẳng xuống biển. Ông bảo lát nữa sẽ giới thiệu với giáo viên, mỗi người đều phải đưa quyết định này ra cho xem. Thừa thủ tục. Làm cái trò phiền hà ấy chi bằng dán quyết định này lên phòng giáo viên ba ngày.

教員が控所へ揃うには一時間目の喇叭が鳴らなくてはならぬ。大分時間がある。校長は時計を出して見て、追々ゆるりと話すつもりだが、まず大体の事を呑み込んでおいてもらおうと云って、それから教育の精神について長いお談義を聞かした。おれは無論いい加減に聞いていたが、途中からこれは飛んだ所へ来たと思った。校長の云うようにはとても出来ない。おれみたような無鉄砲なものをつらまえて、生徒の模範になれの、一校の師表と仰がれなくてはいかんの、学問以外に個人の徳化を及ぼさなくては教育者になれないの、と無暗に法外な注文をする。そんなえらい人が月給四十円で遥々こんな田舎へくるもんか。人間は大概似たもんだ。腹が立てば喧嘩の一つぐらいは誰でもするだろうと思ってたが、この様子じゃめったに口も聞けない、散歩も出来ない。そんなむずかしい役なら雇う前にこれこれだと話すがいい。おれは嘘をつくのが嫌いだから、仕方がない、だまされて来たのだとあきらめて、思い切りよく、ここで断わって帰っちまおうと思った。宿屋へ五円やったから財布の中には九円なにがししかない。九円じゃ東京までは帰れない。茶代なんかやらなければよかった。惜しい事をした。しかし九円だって、どうかならない事はない。旅費は足りなくっても嘘をつくよりましだと思って、到底あなたのおっしゃる通りにゃ、出来ません、この辞令は返しますと云ったら、校長は狸のような眼をぱちつかせておれの顔を見ていた。やがて、今のはただ希望である、あなたが希望通り出来ないのはよく知っているから心配しなくってもいいと云いながら笑った。そのくらいよく知ってるなら、始めから威嚇さなければいいのに。

Giáo viên chỉ tụ họp ở phòng chờ sau khi kèn tiết một vang lên. Còn khá lâu. Hiệu trưởng lấy đồng hồ ra xem, bảo rồi từ từ sẽ nói chuyện, nhưng trước hết cậu nắm đại khái đã, rồi giảng cho tôi một bài dài về tinh thần giáo dục. Tôi đương nhiên nghe qua loa, nhưng giữa chừng thấy mình đến nhầm chỗ rồi. Không thể làm được như hiệu trưởng nói. Chộp lấy một đứa liều như tôi mà đòi làm gương cho học trò, đòi được tôn là mẫu mực cả trường, đòi ngoài học vấn còn phải cảm hóa bằng đức hạnh cá nhân mới làm nhà giáo, thật là đòi hỏi quá đáng vô cùng. Người giỏi như thế thì lương bốn mươi yên ai lặn lội đến cái xó quê này. Người ta đại khái giống nhau. Tức lên thì ai cũng đánh nhau một trận, tôi vẫn nghĩ vậy, nhưng cái đà này thì hiếm khi nói được một câu, đi dạo cũng không xong. Vai khó thế thì phải nói trước khi thuê. Tôi ghét nói dối, đành coi như mình bị lừa, quyết dứt khoát từ chối ngay tại đây rồi về. Cho quán trọ năm yên rồi, trong ví chỉ còn chín yên mấy xu. Chín yên không về nổi Tokyo. Biết thế đừng boa. Tiếc quá. Nhưng chín yên cũng không đến nỗi hết đường. Thiếu tiền đi đường còn hơn nói dối, nghĩ vậy tôi bảo: tôi không thể làm theo lời ông được, xin trả lại quyết định này. Hiệu trưởng chớp chớp đôi mắt lửng nhìn mặt tôi. Rồi ông cười, nói: “Vừa nãy chỉ là mong muốn thôi. Tôi biết rõ cậu không làm theo mong muốn được, cậu đừng lo.” Biết rõ đến thế thì đừng dọa ngay từ đầu.

そう、こうする内に喇叭が鳴った。教場の方が急にがやがやする。もう教員も控所へ揃いましたろうと云うから、校長に尾いて教員控所へはいった。広い細長い部屋の周囲に机を並べてみんな腰をかけている。おれがはいったのを見て、みんな申し合せたようにおれの顔を見た。見世物じゃあるまいし。それから申し付けられた通り一人一人の前へ行って辞令を出して挨拶をした。大概は椅子を離れて腰をかがめるばかりであったが、念の入ったのは差し出した辞令を受け取って一応拝見をしてそれを恭しく返却した。まるで宮芝居の真似だ。十五人目に体操の教師へと廻って来た時には、同じ事を何返もやるので少々じれったくなった。向うは一度で済む。こっちは同じ所作を十五返繰り返している。少しはひとの了見も察してみるがいい。

Đang thế thì kèn vang. Phía phòng học bỗng ồn lên. “Chắc giáo viên đã tề tựu ở phòng chờ rồi,” ông hiệu trưởng nói, tôi theo ông vào phòng chờ giáo viên. Quanh gian phòng dài rộng kê bàn, mọi người ngồi cả. Thấy tôi bước vào, ai nấy nhìn mặt tôi như hẹn trước. Đâu phải trò xiếc. Rồi theo lời dặn, tôi đến trước từng người, đưa quyết định và chào. Phần lớn chỉ rời ghế, khom lưng; có người chu đáo nhận quyết định xem qua một lượt rồi trịnh trọng trả lại. Y như diễn kịch làng. Đến thầy thể dục, người thứ mười lăm, vì cứ lặp đi lặp lại thế nên tôi hơi sốt ruột. Họ một lần là xong. Mình thì lặp cùng một động tác mười lăm lượt. Cũng nên hiểu cho lòng người một chút.

挨拶をしたうちに教頭のなにがしと云うのが居た。これは文学士だそうだ。文学士と云えば大学の卒業生だからえらい人なんだろう。妙に女のような優しい声を出す人だった。もっとも驚いたのはこの暑いのにフランネルの襯衣を着ている。いくらか薄い地には相違なくっても暑いには極ってる。文学士だけにご苦労千万な服装をしたもんだ。しかもそれが赤シャツだから人を馬鹿にしている。あとから聞いたらこの男は年が年中赤シャツを着るんだそうだ。妙な病気があった者だ。当人の説明では赤は身体に薬になるから、衛生のためにわざわざ誂らえるんだそうだが、入らざる心配だ。そんならついでに着物も袴も赤にすればいい。それから英語の教師に古賀とか云う大変顔色の悪るい男が居た。大概顔の蒼い人は瘠せてるもんだがこの男は蒼くふくれている。昔小学校へ行く時分、浅井の民さんと云う子が同級生にあったが、この浅井のおやじがやはり、こんな色つやだった。浅井は百姓だから、百姓になるとあんな顔になるかと清に聞いてみたら、そうじゃありません、あの人はうらなりの唐茄子ばかり食べるから、蒼くふくれるんですと教えてくれた。それ以来蒼くふくれた人を見れば必ずうらなりの唐茄子を食った酬いだと思う。この英語の教師もうらなりばかり食ってるに違いない。もっともうらなりとは何の事か今もって知らない。清に聞いてみた事はあるが、清は笑って答えなかった。大方清も知らないんだろう。それからおれと同じ数学の教師に堀田というのが居た。これは逞しい毬栗坊主で、叡山の悪僧と云うべき面構である。人が叮寧に辞令を見せたら見向きもせず、やあ君が新任の人か、ちと遊びに来給えアハハハと云った。何がアハハハだ。そんな礼儀を心得ぬ奴の所へ誰が遊びに行くものか。おれはこの時からこの坊主に山嵐という渾名をつけてやった。漢学の先生はさすがに堅いものだ。昨日お着きで、さぞお疲れで、それでもう授業をお始めで、大分ご励精で、――とのべつに弁じたのは愛嬌のあるお爺さんだ。画学の教師は全く芸人風だ。べらべらした透綾の羽織を着て、扇子をぱちつかせて、お国はどちらでげす、え？　東京？　そりゃ嬉しい、お仲間が出来て……私もこれで江戸っ子ですと云った。こんなのが江戸っ子なら江戸には生れたくないもんだと心中に考えた。そのほか一人一人についてこんな事を書けばいくらでもある。しかし際限がないからやめる。

Trong số những người tôi chào có một vị hiệu phó họ gì đó. Nghe nói là cử nhân văn chương. Cử nhân thì là người tốt nghiệp đại học, hẳn là người giỏi. Ông có giọng dịu dàng lạ lùng, như đàn bà. Điều kinh ngạc nhất là giữa cái nóng này ông mặc áo sơ mi flannel. Dù là loại hơi mỏng thì vẫn chắc chắn nóng. Đúng là cử nhân văn chương, ăn mặc khổ hạnh đến thế. Mà lại là áo đỏ, đúng là coi thường người ta. Sau này nghe nói ông này quanh năm suốt tháng mặc áo đỏ. Bệnh gì kỳ. Chính ông giải thích là màu đỏ tốt cho cơ thể như thuốc, nên vì vệ sinh mà cất công đặt may, đúng là lo bò trắng răng. Vậy tiện thể may luôn áo ngoài với quần cũng đỏ đi. Rồi có thầy dạy tiếng Anh họ Koga, mặt xanh xao lắm. Thường người mặt xanh thì gầy, nhưng ông này xanh mà phù. Hồi đi học tiểu học, tôi có thằng bạn cùng lớp tên Tami nhà Asai, bố thằng Tami cũng cái sắc da bóng ấy. Nhà Asai làm ruộng, nên tôi hỏi bà Kiyo có phải làm ruộng thì mặt thành thế không, bà bảo không phải, ông ấy toàn ăn bí dưa héo nên mới xanh phù. Từ đó tôi thấy ai xanh phù cũng chắc chắn là quả báo của việc ăn bí dưa héo. Ông thầy tiếng Anh này chắc cũng toàn ăn dưa héo. Nhưng dưa héo là cái gì thì đến giờ tôi vẫn không biết. Tôi từng hỏi bà Kiyo, bà cười không đáp. Chắc bà cũng chẳng biết. Rồi thầy dạy toán cùng tôi, họ Hotta. Đầu cạo trọc như quả dẻ gai, mặt mũi đúng kiểu sư dữ núi Hiei. Người ta lễ phép đưa quyết định, ông chẳng thèm nhìn, nói: “Ồ, cậu là người mới à, ghé chơi nhé, ha ha ha.” Ha ha ha cái gì. Ai thèm ghé chơi nhà thứ không biết phép tắc ấy. Từ lúc ấy tôi đặt cho gã sư này biệt danh Bão Núi. Thầy Hán văn quả là cứng cỏi. “Hôm qua mới đến, hẳn mệt lắm, vậy mà đã bắt đầu dạy, thật chuyên cần quá…” ông nói không dứt, là một ông già dễ mến. Thầy dạy vẽ thì đúng kiểu nghệ nhân. Mặc áo khoác lụa mỏng phấp phới, phẩy quạt tách tách: “Quê quán ở đâu thế ạ? Dạ? Tokyo? Vui quá, có bạn cùng hội rồi… Tôi đây cũng là dân Edo chính hiệu đấy ạ.” Nếu thế này là dân Edo thì tôi thà không sinh ở Edo, tôi nghĩ thầm. Ngoài ra, kể từng người thì còn vô số chuyện như thế. Nhưng vô tận nên thôi.

挨拶が一通り済んだら、校長が今日はもう引き取ってもいい、もっとも授業上の事は数学の主任と打ち合せをしておいて、明後日から課業を始めてくれと云った。数学の主任は誰かと聞いてみたら例の山嵐であった。忌々しい、こいつの下に働くのかおやおやと失望した。山嵐は「おい君どこに宿ってるか、山城屋か、うん、今に行って相談する」と云い残して白墨を持って教場へ出て行った。主任の癖に向うから来て相談するなんて不見識な男だ。しかし呼び付けるよりは感心だ。

Chào hỏi xong một lượt, hiệu trưởng bảo hôm nay được về rồi, nhưng chuyện giảng dạy hãy bàn với tổ trưởng toán, rồi từ ngày kia bắt đầu dạy. Tôi hỏi tổ trưởng toán là ai thì chính là gã Bão Núi ấy. Bực thật, phải làm dưới tay gã này, ôi trời, tôi thất vọng. Bão Núi để lại một câu: “Này cậu, trọ ở đâu? Yamashiroya à? Ừ, lát nữa tôi đến bàn,” rồi cầm phấn ra phòng học. Làm tổ trưởng mà tự đến bàn bạc, thiếu uy. Nhưng còn hơn gọi người ta đến.

それから学校の門を出て、すぐ宿へ帰ろうと思ったが、帰ったって仕方がないから、少し町を散歩してやろうと思って、無暗に足の向く方をあるき散らした。県庁も見た。古い前世紀の建築である。兵営も見た。麻布の聯隊より立派でない。大通りも見た。神楽坂を半分に狭くしたぐらいな道幅で町並はあれより落ちる。二十五万石の城下だって高の知れたものだ。こんな所に住んでご城下だなどと威張ってる人間は可哀想なものだと考えながらくると、いつしか山城屋の前に出た。広いようでも狭いものだ。これで大抵は見尽したのだろう。帰って飯でも食おうと門口をはいった。帳場に坐っていたかみさんが、おれの顔を見ると急に飛び出してきてお帰り……と板の間へ頭をつけた。靴を脱いで上がると、お座敷があきましたからと下女が二階へ案内をした。十五畳の表二階で大きな床の間がついている。おれは生れてからまだこんな立派な座敷へはいった事はない。この後いつはいれるか分らないから、洋服を脱いで浴衣一枚になって座敷の真中へ大の字に寝てみた。いい心持ちである。

Ra khỏi cổng trường, tôi định về quán ngay, nhưng về cũng chẳng làm gì nên định dạo phố một chút, và cứ bước theo chân đi lung tung. Cũng xem tòa nhà tỉnh. Kiến trúc cũ của thế kỷ trước. Cũng xem doanh trại. Không bằng trung đoàn Azabu. Cũng xem phố lớn. Rộng chừng nửa dốc Kagurazaka, nhà cửa còn kém hơn. Thành hạ hai mươi lăm vạn thạch thì cũng chỉ đến thế. Sống ở nơi này mà vênh váo là dân thành hạ thì đáng thương, tôi nghĩ, rồi bất giác ra trước Yamashiroya. Tưởng rộng mà hẹp. Chắc đã xem gần hết. Về ăn cơm thôi, tôi bước vào cổng. Bà chủ ngồi ở quầy thấy mặt tôi liền bật dậy chạy ra: “Cậu về…” rồi cúi đầu sát sàn gỗ. Tôi cởi giày lên thì cô hầu bảo đã trống phòng, rồi dẫn lên tầng hai. Phòng mặt tiền tầng hai mười lăm chiếu, có hốc tường lớn. Từ khi sinh ra tôi chưa bước vào gian phòng nào sang thế. Sau này chẳng biết bao giờ mới được vào, nên tôi cởi âu phục, mặc một bộ yukata, nằm dang tay chân chữ đại giữa phòng. Dễ chịu.

昼飯を食ってから早速清へ手紙をかいてやった。おれは文章がまずい上に字を知らないから手紙を書くのが大嫌いだ。またやる所もない。しかし清は心配しているだろう。難船して死にやしないかなどと思っちゃ困るから、奮発して長いのを書いてやった。その文句はこうである。

Ăn trưa xong tôi liền viết thư cho bà Kiyo. Tôi văn dở lại không biết chữ nên rất ghét viết thư. Với lại cũng chẳng có ai để gửi. Nhưng bà Kiyo chắc đang lo. Tôi không muốn bà nghĩ rằng tàu đắm tôi chết, nên cố gắng viết dài. Nội dung như sau.

「きのう着いた。つまらん所だ。十五畳の座敷に寝ている。宿屋へ茶代を五円やった。かみさんが頭を板の間へすりつけた。夕べは寝られなかった。清が笹飴を笹ごと食う夢を見た。来年の夏は帰る。今日学校へ行ってみんなにあだなをつけてやった。校長は狸、教頭は赤シャツ、英語の教師はうらなり、数学は山嵐、画学はのだいこ。今にいろいろな事を書いてやる。さようなら」

“Hôm qua đến nơi. Chỗ chán. Tôi nằm phòng mười lăm chiếu. Boa quán trọ năm yên. Bà chủ cúi đầu sát sàn. Đêm qua không ngủ được. Mơ thấy bà ăn kẹo lá tre cả lá. Hè sang năm tôi về. Hôm nay đến trường đặt biệt danh cho mọi người. Hiệu trưởng là Lão Lửng, hiệu phó là Áo Đỏ, thầy tiếng Anh là Dưa Héo, thầy toán là Bão Núi, thầy vẽ là Gã Bợ Đỡ. Rồi tôi sẽ viết thêm nhiều chuyện. Chào bà.”

手紙をかいてしまったら、いい心持ちになって眠気がさしたから、最前のように座敷の真中へのびのびと大の字に寝た。今度は夢も何も見ないでぐっすり寝た。この部屋かいと大きな声がするので目が覚めたら、山嵐がはいって来た。最前は失敬、君の受持ちは……と人が起き上がるや否や談判を開かれたので大いに狼狽した。受持ちを聞いてみると別段むずかしい事もなさそうだから承知した。このくらいの事なら、明後日は愚、明日から始めろと云ったって驚ろかない。授業上の打ち合せが済んだら、君はいつまでこんな宿屋に居るつもりでもあるまい、僕がいい下宿を周旋してやるから移りたまえ。外のものでは承知しないが僕が話せばすぐ出来る。早い方がいいから、今日見て、あす移って、あさってから学校へ行けば極りがいいと一人で呑み込んでいる。なるほど十五畳敷にいつまで居る訳にも行くまい。月給をみんな宿料に払っても追っつかないかもしれぬ。五円の茶代を奮発してすぐ移るのはちと残念だが、どうせ移る者なら、早く引き越して落ち付く方が便利だから、そこのところはよろしく山嵐に頼む事にした。すると山嵐はともかくもいっしょに来てみろと云うから、行った。町はずれの岡の中腹にある家で至極閑静だ。主人は骨董を売買するいか銀と云う男で、女房は亭主よりも四つばかり年嵩の女だ。中学校に居た時ウィッチと云う言葉を習った事があるがこの女房はまさにウィッチに似ている。ウィッチだって人の女房だから構わない。とうとう明日から引き移る事にした。帰りに山嵐は通町で氷水を一杯奢った。学校で逢った時はやに横風な失敬な奴だと思ったが、こんなにいろいろ世話をしてくれるところを見ると、わるい男でもなさそうだ。ただおれと同じようにせっかちで肝癪持らしい。あとで聞いたらこの男が一番生徒に人望があるのだそうだ。

Viết thư xong, tôi thấy dễ chịu, buồn ngủ, nên lại thoải mái giang tay chân chữ đại giữa phòng như lúc nãy. Lần này ngủ say sưa không mộng mị. Nghe có tiếng lớn “phòng này à” thì tỉnh, thì Bão Núi bước vào. “Lúc nãy thất lễ, lớp cậu phụ trách là…” tôi vừa ngồi dậy đã bị mở cuộc đàm phán nên rất hoảng. Hỏi ra thì lớp phụ trách chẳng khó gì nên tôi nhận. Chừng này việc, ngày kia khỏi nói, bắt đầu từ mai tôi cũng không ngạc nhiên. Bàn xong việc dạy, anh ta nói: cậu chắc không ở cái quán trọ này mãi, để tôi giới thiệu chỗ trọ tốt, cậu dọn đi. Người khác thì không được, nhưng tôi nói thì xong ngay. Nhanh thì hơn, hôm nay xem, mai dọn, ngày kia đi dạy là gọn, một mình anh ta quyết tuốt. Quả thật không ở mười lăm chiếu mãi được. Trả hết lương cho tiền trọ chưa chắc đủ. Mới boa năm yên mà đã dọn thì hơi tiếc, nhưng đằng nào cũng dọn thì dọn sớm cho ổn nên tôi nhờ Bão Núi lo. Bão Núi bảo cứ đi xem thử cùng tôi, nên tôi đi. Nhà ở lưng chừng đồi cuối thị trấn, rất yên tĩnh. Chủ nhà là người buôn bán đồ cổ tên Ikagin, vợ hơn chồng bốn tuổi. Hồi học trung học tôi từng học từ witch, mụ vợ này đúng là giống witch. Có là witch thì cũng là vợ người ta, kệ. Cuối cùng quyết ngày mai dọn. Lúc về Bão Núi khao tôi một cốc đá bào ở phố Torimachi. Lúc gặp ở trường tôi thấy hắn ngang ngược vô lễ, nhưng thấy hắn giúp đỡ nhiều thế này thì có lẽ không phải người xấu. Chỉ là nóng tính hấp tấp giống tôi. Sau nghe nói người này được học trò mến nhất.

三

III

いよいよ学校へ出た。初めて教場へはいって高い所へ乗った時は、何だか変だった。講釈をしながら、おれでも先生が勤まるのかと思った。生徒はやかましい。時々図抜けた大きな声で先生と云う。先生には応えた。今まで物理学校で毎日先生先生と呼びつけていたが、先生と呼ぶのと、呼ばれるのは雲泥の差だ。何だか足の裏がむずむずする。おれは卑怯な人間ではない。臆病な男でもないが、惜しい事に胆力が欠けている。先生と大きな声をされると、腹の減った時に丸の内で午砲を聞いたような気がする。最初の一時間は何だかいい加減にやってしまった。しかし別段困った質問も掛けられずに済んだ。控所へ帰って来たら、山嵐がどうだいと聞いた。うんと単簡に返事をしたら山嵐は安心したらしかった。

Rồi tôi đến trường thật. Lần đầu vào lớp, bước lên bục cao, thấy là lạ. Vừa giảng vừa nghĩ không biết mình mà cũng làm nổi thầy giáo sao. Học trò ồn ào. Thỉnh thoảng có đứa hét to khác thường: “Thưa thầy!” Hai tiếng “thầy” ấy làm tôi choáng. Suốt bấy lâu ở Trường Vật lý ngày nào tôi cũng gọi người ta là thầy thầy, nhưng gọi “thầy” với bị gọi “thầy” cách nhau một trời một vực. Lòng bàn chân cứ ngứa ngáy. Tôi không phải kẻ hèn. Cũng không nhát. Nhưng tiếc là thiếu gan dạ. Nghe ai hét “thầy” to, tôi có cảm giác như đang đói bụng mà nghe pháo trưa ở Marunouchi. Tiết đầu tôi dạy cho qua chuyện. Nhưng may không bị hỏi câu nào khó. Về phòng chờ, Bão Núi hỏi sao rồi. Tôi đáp gọn “ừ”, Bão Núi có vẻ yên tâm.

二時間目に白墨を持って控所を出た時には何だか敵地へ乗り込むような気がした。教場へ出ると今度の組は前より大きな奴ばかりである。おれは江戸っ子で華奢に小作りに出来ているから、どうも高い所へ上がっても押しが利かない。喧嘩なら相撲取とでもやってみせるが、こんな大僧を四十人も前へ並べて、ただ一枚の舌をたたいて恐縮させる手際はない。しかしこんな田舎者に弱身を見せると癖になると思ったから、なるべく大きな声をして、少々巻き舌で講釈してやった。最初のうちは、生徒も烟に捲かれてぼんやりしていたから、それ見ろとますます得意になって、べらんめい調を用いてたら、一番前の列の真中に居た、一番強そうな奴が、いきなり起立して先生と云う。そら来たと思いながら、何だと聞いたら、「あまり早くて分からんけれ、もちっと、ゆるゆる遣って、おくれんかな、もし」と云った。おくれんかな、もしは生温るい言葉だ。早過ぎるなら、ゆっくり云ってやるが、おれは江戸っ子だから君等の言葉は使えない、分らなければ、分るまで待ってるがいいと答えてやった。この調子で二時間目は思ったより、うまく行った。ただ帰りがけに生徒の一人がちょっとこの問題を解釈をしておくれんかな、もし、と出来そうもない幾何の問題を持って逼ったには冷汗を流した。仕方がないから何だか分らない、この次教えてやると急いで引き揚げたら、生徒がわあと囃した。その中に出来ん出来んと云う声が聞える。箆棒め、先生だって、出来ないのは当り前だ。出来ないのを出来ないと云うのに不思議があるもんか。そんなものが出来るくらいなら四十円でこんな田舎へくるもんかと控所へ帰って来た。今度はどうだとまた山嵐が聞いた。うんと云ったが、うんだけでは気が済まなかったから、この学校の生徒は分らずやだなと云ってやった。山嵐は妙な顔をしていた。

Tiết hai, lúc cầm phấn rời phòng chờ, tôi thấy như đang tiến vào đất địch. Bước vào lớp thì lần này toàn đứa to hơn lớp trước. Tôi là dân Edo, người mảnh mai nhỏ nhắn, nên lên bục cao cũng chẳng có uy. Đánh nhau thì tôi dám đấu với đô vật, nhưng đứng trước bốn chục cậu to xác thế này, chỉ dùng một cái lưỡi mà bắt họ khiếp thì tôi không có tài. Nhưng tôi nghĩ nếu để lộ yếu đuối trước mấy kẻ nhà quê này là thành thói, nên gồng giọng thật to, hơi cuốn lưỡi mà giảng. Lúc đầu học trò bị làm choáng, ngồi ngây ra, tôi thấy chưa, càng đắc ý, dùng giọng Edo đặc sệt, thì đứa ngồi giữa hàng đầu, trông khỏe nhất, bỗng đứng dậy gọi “thầy”. Tới rồi, tôi nghĩ, hỏi gì, thì nó nói: “Thầy nói nhanh quá, em nghe không kịp, thầy làm ơn nói chậm chậm cho em nhờ nha thầy.” “Nhờ nha thầy” là lời nhão nhoét. Tôi đáp: “Nhanh quá thì tôi nói chậm, nhưng tôi là dân Edo nên không dùng được tiếng của các cậu; không hiểu thì cứ đợi đến khi hiểu.” Cứ thế tiết hai suôn sẻ hơn tôi tưởng. Chỉ lúc ra về một đứa lại: “Thầy giải thích giùm em bài này nha thầy,” mang đến một bài hình học chắc chắn không giải nổi, làm tôi toát mồ hôi lạnh. Hết cách, tôi nói không biết, lần sau dạy, rồi vội vàng rút đi thì cả lớp hú ầm lên. Trong đó nghe có tiếng “không làm được! không làm được!” Đồ trời đánh, thầy giáo thì không làm được là đương nhiên. Không làm được mà bảo không làm được thì có gì lạ. Làm được thì lương bốn mươi yên ai đến cái chỗ quê này. Tôi vừa nghĩ thế vừa về phòng chờ. Lần này sao rồi, Bão Núi lại hỏi. Tôi “ừ”, nhưng chỉ “ừ” thì chưa hả dạ nên nói thêm: học trò trường này đồ đần. Bão Núi làm mặt lạ.

三時間目も、四時間目も昼過ぎの一時間も大同小異であった。最初の日に出た級は、いずれも少々ずつ失敗した。教師ははたで見るほど楽じゃないと思った。授業はひと通り済んだが、まだ帰れない、三時までぽつ然として待ってなくてはならん。三時になると、受持級の生徒が自分の教室を掃除して報知にくるから検分をするんだそうだ。それから、出席簿を一応調べてようやくお暇が出る。いくら月給で買われた身体だって、あいた時間まで学校へ縛りつけて机と睨めっくらをさせるなんて法があるものか。しかしほかの連中はみんな大人しくご規則通りやってるから新参のおればかり、だだを捏ねるのもよろしくないと思って我慢していた。帰りがけに、君何でもかんでも三時過まで学校にいさせるのは愚だぜと山嵐に訴えたら、山嵐はそうさアハハハと笑ったが、あとから真面目になって、君あまり学校の不平を云うと、いかんぜ。云うなら僕だけに話せ、随分妙な人も居るからなと忠告がましい事を云った。四つ角で分れたから詳しい事は聞くひまがなかった。

Tiết ba, tiết bốn, và tiết đầu buổi chiều cũng đại khái như nhau. Mấy lớp ngày đầu, lớp nào tôi cũng hỏng chút ít. Nghề thầy không dễ như nhìn từ ngoài. Giờ dạy xong hết nhưng vẫn chưa được về, phải ngây ra chờ đến ba giờ. Đến ba giờ học trò của lớp phụ trách quét dọn phòng mình xong sẽ đến báo, mình phải kiểm tra. Rồi xem sổ điểm danh một lượt mới được cho về. Dù thân xác bị mua bằng lương, đâu có chuyện cột người ở trường cả những tiết rảnh để trừng mắt với cái bàn. Nhưng mấy người khác đều ngoan ngoãn làm theo quy định, mình là người mới mà cứ ăn vạ thì cũng không hay, nên tôi nhịn. Lúc về, tôi than với Bão Núi: “Này, bắt người ta ở trường tới quá ba giờ thì ngu quá.” Bão Núi bảo “Ừ, thế đấy, ha ha ha” rồi sau đó nghiêm giọng: “Cậu mà than phiền nhiều về trường thì không được. Muốn thì nói riêng với tôi thôi, ở đây có đủ hạng người kỳ lạ.” Ra vẻ khuyên nhủ. Tới ngã tư thì chia tay nên chưa kịp hỏi kỹ.

それからうちへ帰ってくると、宿の亭主がお茶を入れましょうと云ってやって来る。お茶を入れると云うからご馳走をするのかと思うと、おれの茶を遠慮なく入れて自分が飲むのだ。この様子では留守中も勝手にお茶を入れましょうを一人で履行しているかも知れない。亭主が云うには手前は書画骨董がすきで、とうとうこんな商買を内々で始めるようになりました。あなたもお見受け申すところ大分ご風流でいらっしゃるらしい。ちと道楽にお始めなすってはいかがですと、飛んでもない勧誘をやる。二年前ある人の使に帝国ホテルへ行った時は錠前直しと間違えられた事がある。ケットを被って、鎌倉の大仏を見物した時は車屋から親方と云われた。その外今日まで見損われた事は随分あるが、まだおれをつらまえて大分ご風流でいらっしゃると云ったものはない。大抵はなりや様子でも分る。風流人なんていうものは、画を見ても、頭巾を被るか短冊を持ってるものだ。このおれを風流人だなどと真面目に云うのはただの曲者じゃない。おれはそんな呑気な隠居のやるような事は嫌いだと云ったら、亭主はへへへへと笑いながら、いえ始めから好きなものは、どなたもございませんが、いったんこの道にはいるとなかなか出られませんと一人で茶を注いで妙な手付をして飲んでいる。実はゆうべ茶を買ってくれと頼んでおいたのだが、こんな苦い濃い茶はいやだ。一杯飲むと胃に答えるような気がする。今度からもっと苦くないのを買ってくれと云ったら、かしこまりましたとまた一杯しぼって飲んだ。人の茶だと思って無暗に飲む奴だ。主人が引き下がってから、明日の下読をしてすぐ寝てしまった。

Về đến chỗ trọ, ông chủ nhà đến: “Tôi pha trà nhé.” Nói pha trà, tôi tưởng ông đãi, ai ngờ ông pha trà của tôi cho mình uống, chẳng khách khí. Cái đà này, lúc tôi vắng chắc ông cũng tự thực hiện chuyện “pha trà nhé” một mình. Ông chủ nói: “Tôi mê thư họa đồ cổ, rốt cuộc lén làm cái nghề này. Tôi nhìn thấy cậu cũng khá phong nhã. Cậu thử chơi làm thú vui xem?” Một lời mời trời ơi. Hai năm trước, tôi được nhờ đến khách sạn Teikoku thì bị tưởng là thợ sửa khóa. Khoác cái chăn đi xem tượng Đại Phật Kamakura thì bị phu xe gọi là ông thợ cả. Ngoài ra đến nay tôi bị nhìn nhầm không biết bao lần, nhưng chưa ai chộp tôi bảo “khá phong nhã”. Thường nhìn dáng vẻ là biết. Người phong nhã, nhìn trong tranh cũng thấy đội khăn trùm đầu hay cầm thẻ thơ. Kẻ nghiêm túc bảo tôi phong nhã thì chắc chắn không phải hạng vừa, đúng là tay mưu mô. Tôi bảo: tôi ghét mấy chuyện nhàn rỗi như lão ẩn cư làm. Ông chủ cười he he he he, bảo: “Không ạ, ban đầu không ai thích, nhưng một khi vào đường này thì khó thoát lắm.” rồi một mình rót trà, uống với dáng điệu kỳ cục. Thật ra hôm qua tôi đã nhờ mua trà, nhưng cái trà đắng đặc thế này tôi không ưa. Uống một chén thấy xót dạ. Từ sau mua loại nào bớt đắng, tôi bảo, ông đáp “Vâng ạ” rồi lại vắt thêm một chén uống. Biết là trà của người khác nên cứ uống bừa. Ông chủ đi rồi, tôi soạn bài ngày mai rồi ngủ luôn.

それから毎日毎日学校へ出ては規則通り働く、毎日毎日帰って来ると主人がお茶を入れましょうと出てくる。一週間ばかりしたら学校の様子もひと通りは飲み込めたし、宿の夫婦の人物も大概は分った。ほかの教師に聞いてみると辞令を受けて一週間から一ヶ月ぐらいの間は自分の評判がいいだろうか、悪るいだろうか非常に気に掛かるそうであるが、おれは一向そんな感じはなかった。教場で折々しくじるとその時だけはやな心持ちだが三十分ばかり立つと奇麗に消えてしまう。おれは何事によらず長く心配しようと思っても心配が出来ない男だ。教場のしくじりが生徒にどんな影響を与えて、その影響が校長や教頭にどんな反応を呈するかまるで無頓着であった。おれは前に云う通りあまり度胸の据った男ではないのだが、思い切りはすこぶるいい人間である。この学校がいけなければすぐどっかへ行く覚悟でいたから、狸も赤シャツも、ちっとも恐しくはなかった。まして教場の小僧共なんかには愛嬌もお世辞も使う気になれなかった。学校はそれでいいのだが下宿の方はそうはいかなかった。亭主が茶を飲みに来るだけなら我慢もするが、いろいろな者を持ってくる。始めに持って来たのは何でも印材で、十ばかり並べておいて、みんなで三円なら安い物だお買いなさいと云う。田舎巡りのヘボ絵師じゃあるまいし、そんなものは入らないと云ったら、今度は華山とか何とか云う男の花鳥の掛物をもって来た。自分で床の間へかけて、いい出来じゃありませんかと云うから、そうかなと好加減に挨拶をすると、華山には二人ある、一人は何とか華山で、一人は何とか華山ですが、この幅はその何とか華山の方だと、くだらない講釈をしたあとで、どうです、あなたなら十五円にしておきます。お買いなさいと催促をする。金がないと断わると、金なんか、いつでもようございますとなかなか頑固だ。金があつても買わないんだと、その時は追っ払っちまった。その次には鬼瓦ぐらいな大硯を担ぎ込んだ。これは端渓です、端渓ですと二遍も三遍も端渓がるから、面白半分に端渓た何だいと聞いたら、すぐ講釈を始め出した。端渓には上層中層下層とあって、今時のものはみんな上層ですが、これはたしかに中層です、この眼をご覧なさい。眼が三つあるのは珍らしい。溌墨の具合も至極よろしい、試してご覧なさいと、おれの前へ大きな硯を突きつける。いくらだと聞くと、持主が支那から持って帰って来て是非売りたいと云いますから、お安くして三十円にしておきましょうと云う。この男は馬鹿に相違ない。学校の方はどうかこうか無事に勤まりそうだが、こう骨董責に逢ってはとても長く続きそうにない。

Từ đó ngày ngày tôi đến trường làm việc đúng quy định, ngày ngày về thì ông chủ lại ra: “Tôi pha trà nhé.” Chừng một tuần thì tôi đã nắm được đại khái tình hình trường, tính khí vợ chồng chủ trọ cũng gần rõ. Hỏi mấy giáo viên khác, họ bảo sau khi nhận quyết định, từ một tuần đến một tháng ai cũng cực kỳ lo không biết tiếng tăm mình tốt hay xấu, nhưng tôi chẳng có cảm giác ấy. Thỉnh thoảng hỏng bài ở lớp thì lúc đó khó chịu, nhưng ba chục phút sau thì tan sạch. Tôi có muốn lo lâu cũng không lo nổi, dù là việc gì. Hỏng bài ở lớp ảnh hưởng gì đến học trò, ảnh hưởng ấy gây phản ứng gì ở hiệu trưởng với hiệu phó, tôi hoàn toàn không để tâm. Như đã nói, tôi không phải người gan dạ lắm nhưng dứt khoát thì cực. Trường mà không ổn tôi sẵn sàng đi nơi khác, nên Lão Lửng với Áo Đỏ tôi chẳng sợ chút nào. Huống chi mấy thằng nhóc trong lớp, tôi không muốn lấy lòng hay nịnh. Trường thì thế là ổn, nhưng chỗ trọ thì không. Ông chủ chỉ đến uống trà thì tôi nhịn, đằng này ông còn mang đủ thứ đến. Đầu tiên mang đến mấy khối đá khắc dấu, bày chừng mười cái, bảo: “Tất cả ba yên, rẻ đấy, cậu mua đi.” Tôi đâu phải họa sĩ tồi lang thang thôn quê, bảo không cần, thì lần này ông mang đến bức tranh hoa điểu của một người tên gì Kazan. Tự ông treo vào hốc tường, hỏi: “Đẹp đấy chứ?” Tôi ậm ừ “ừ” cho qua, thì ông bảo: “Kazan có hai người, một là Kazan gì gì, một là Kazan gì gì, bức này là của Kazan gì gì kia,” rồi giảng giải vớ vẩn, xong mới nói: “Thế nào? Với cậu thì mười lăm yên. Mua đi.” giục giã. Tôi từ chối vì không có tiền, ông bảo: “Tiền thì lúc nào cũng được” và rất cứng đầu. Có tiền cũng không mua, tôi đuổi ông đi. Lần sau ông vác đến một cái nghiên mực to bằng viên ngói quỷ trên nóc nhà. “Đây là nghiên Đoan Khê, Đoan Khê đấy,” ông khoe hai ba lần, tôi hỏi cho vui “Đoan Khê là cái gì”, ông lập tức giảng: “Đoan Khê có thượng tầng, trung tầng, hạ tầng, đồ bây giờ toàn thượng tầng, còn cái này chắc chắn là trung tầng, cậu xem con mắt này. Ba con mắt thì hiếm. Độ lên mực cũng rất tốt, cậu thử xem,” rồi đưa cái nghiên to đùng thẳng trước mặt tôi. Hỏi bao nhiêu, ông bảo: “Chủ nhân mang từ Trung Quốc về, nhất quyết muốn bán, nên tôi xin hạ giá ba chục yên.” Gã này chắc chắn là đồ ngốc. Việc trường thì còn trụ tạm được, nhưng bị bao vây bởi đồ cổ thế này thì chẳng thể lâu.

そのうち学校もいやになった。　　ある日の晩大町と云う所を散歩していたら郵便局の隣りに蕎麦とかいて、下に東京と注を加えた看板があった。おれは蕎麦が大好きである。東京に居った時でも蕎麦屋の前を通って薬味の香いをかぐと、どうしても暖簾がくぐりたくなった。今日までは数学と骨董で蕎麦を忘れていたが、こうして看板を見ると素通りが出来なくなる。ついでだから一杯食って行こうと思って上がり込んだ。見ると看板ほどでもない。東京と断わる以上はもう少し奇麗にしそうなものだが、東京を知らないのか、金がないのか、滅法きたない。畳は色が変ってお負けに砂でざらざらしている。壁は煤で真黒だ。天井はランプの油烟で燻ぼってるのみか、低くって、思わず首を縮めるくらいだ。ただ麗々と蕎麦の名前をかいて張り付けたねだん付けだけは全く新しい。何でも古いうちを買って二三日前から開業したに違いなかろう。ねだん付の第一号に天麩羅とある。おい天麩羅を持ってこいと大きな声を出した。するとこの時まで隅の方に三人かたまって、何かつるつる、ちゅうちゅう食ってた連中が、ひとしくおれの方を見た。部屋が暗いので、ちょっと気がつかなかったが顔を合せると、みんな学校の生徒である。先方で挨拶をしたから、おれも挨拶をした。その晩は久し振に蕎麦を食ったので、旨かったから天麩羅を四杯平げた。

Rồi trường cũng thành chán. Một buổi tối đi dạo ở phố Omachi, cạnh bưu điện thấy cái bảng viết soba, bên dưới chú thêm Tokyo. Tôi mê soba. Hồi ở Tokyo đi qua tiệm soba ngửi mùi gia vị là nhất định muốn chui vào. Bấy lâu vì toán và đồ cổ mà quên soba, nhưng nhìn thấy bảng này thì không thể đi qua. Tiện đường, tôi định ăn một bát, bước vào. Nhìn thì chẳng bằng bảng. Đã ghi Tokyo thì phải sạch hơn chứ, chẳng biết họ không biết Tokyo hay hết tiền, bẩn kinh khủng. Chiếu đổi màu, lại sần sùi cát. Tường đen kịt bồ hóng. Trần ám khói dầu đèn, mà còn thấp đến nỗi tôi phải co cổ. Chỉ bảng giá viết tên soba dán trang trọng là hoàn toàn mới. Chắc chắn họ mua lại tiệm cũ mới khai trương mấy hôm. Đầu bảng giá là tempura. Tôi gọi to: “Này, mang tempura ra.” Lúc ấy ba người túm tụm ở góc, từ nãy ăn gì đó sùm sụp, xì xụp, đồng loạt nhìn tôi. Phòng tối nên không để ý, nhưng thấy mặt thì ai nấy đều là học trò trường. Họ chào, tôi chào lại. Đêm ấy lâu lắm mới ăn soba, ngon quá, tôi làm luôn bốn bát tempura.

翌日何の気もなく教場へはいると、黒板一杯ぐらいな大きな字で、天麩羅先生とかいてある。おれの顔を見てみんなわあと笑った。おれは馬鹿馬鹿しいから、天麩羅を食っちゃ可笑しいかと聞いた。すると生徒の一人が、しかし四杯は過ぎるぞな、もし、と云った。四杯食おうが五杯食おうがおれの銭でおれが食うのに文句があるもんかと、さっさと講義を済まして控所へ帰って来た。十分立って次の教場へ出ると一つ天麩羅四杯なり。但し笑うべからず。と黒板にかいてある。さっきは別に腹も立たなかったが今度は癪に障った。冗談も度を過ごせばいたずらだ。焼餅の黒焦のようなもので誰も賞め手はない。田舎者はこの呼吸が分からないからどこまで押して行っても構わないと云う了見だろう。一時間あるくと見物する町もないような狭い都に住んで、外に何にも芸がないから、天麩羅事件を日露戦争のように触れちらかすんだろう。憐れな奴等だ。小供の時から、こんなに教育されるから、いやにひねっこびた、植木鉢の楓みたような小人が出来るんだ。無邪気ならいっしょに笑ってもいいが、こりゃなんだ。小供の癖に乙に毒気を持ってる。おれはだまって、天麩羅を消して、こんないたずらが面白いか、卑怯な冗談だ。君等は卑怯と云う意味を知ってるか、と云ったら、自分がした事を笑われて怒るのが卑怯じゃろうがな、もしと答えた奴がある。やな奴だ。わざわざ東京から、こんな奴を教えに来たのかと思ったら情なくなった。余計な減らず口を利かないで勉強しろと云って、授業を始めてしまった。それから次の教場へ出たら天麩羅を食うと減らず口が利きたくなるものなりと書いてある。どうも始末に終えない。あんまり腹が立ったから、そんな生意気な奴は教えないと云ってすたすた帰って来てやった。生徒は休みになって喜んだそうだ。こうなると学校より骨董の方がまだましだ。

Hôm sau tôi vô tư vào lớp thì trên bảng đen viết chữ to gần kín bảng: Thầy Tempura. Thấy mặt tôi, cả lớp cười ầm. Tôi thấy vô lý nên hỏi ăn tempura có gì buồn cười. Một đứa nói: “Nhưng bốn bát là hơi quá đó nha thầy.” Bốn bát hay năm bát, cũng là tiền của tôi, tôi ăn, ai có quyền ca cẩm, tôi nghĩ vậy rồi giảng xong nhanh gọn, quay về phòng chờ. Mười phút sau vào lớp kế thì trên bảng đã viết: Tempura một món, bốn bát. Cấm cười. Lúc nãy tôi không giận mấy, lần này thì tức. Đùa quá đà thì là phá. Giống bánh nếp nướng cháy khét, không ai khen. Dân quê không hiểu chừng mực, tưởng cứ đẩy tới đâu cũng được. Sống trong thị trấn hẹp, đi bộ một tiếng là hết chỗ để ngắm, chẳng có tài gì khác, nên chuyện tempura được họ rêu rao như chiến tranh Nhật–Nga. Đáng thương. Từ nhỏ bị dạy dỗ thế này nên mới sinh ra mấy kẻ tiểu nhân quắt queo như cây phong trồng chậu. Ngây thơ thì cùng cười cũng được, nhưng thế này là gì. Trẻ con mà đã có thứ độc ác lạ lùng. Tôi lặng lẽ xóa chữ tempura, nói: “Trò đùa này vui lắm sao? Đó là trò đùa hèn. Các cậu biết hèn nghĩa là gì không?” thì có đứa đáp: “Việc mình làm bị cười mà nổi giận mới là hèn chứ gì ạ.” Đồ đáng ghét. Từ Tokyo đến tận đây để dạy mấy đứa thế này sao, nghĩ vậy tôi tủi thân. Tôi bảo đừng nói lắm vô ích, lo học đi, rồi bắt đầu giờ. Rồi vào lớp tiếp theo thì trên bảng viết: Ăn tempura thì muốn cãi cùn. Thật hết cách. Tức quá, tôi bảo đứa hỗn thế này tôi không dạy, rồi bỏ về một mạch. Nghe nói học trò mừng vì được nghỉ. Như thế thì đồ cổ còn hơn trường.

天麩羅蕎麦もうちへ帰って、一晩寝たらそんなに肝癪に障らなくなった。学校へ出てみると、生徒も出ている。何だか訳が分らない。それから三日ばかりは無事であったが、四日目の晩に住田と云う所へ行って団子を食った。この住田と云う所は温泉のある町で城下から汽車だと十分ばかり、歩いて三十分で行かれる、料理屋も温泉宿も、公園もある上に遊廓がある。おれのはいった団子屋は遊廓の入口にあって、大変うまいという評判だから、温泉に行った帰りがけにちょっと食ってみた。今度は生徒にも逢わなかったから、誰も知るまいと思って、翌日学校へ行って、一時間目の教場へはいると団子二皿七銭と書いてある。実際おれは二皿食って七銭払った。どうも厄介な奴等だ。二時間目にもきっと何かあると思うと遊廓の団子旨い旨いと書いてある。あきれ返った奴等だ。団子がそれで済んだと思ったら今度は赤手拭と云うのが評判になった。何の事だと思ったら、つまらない来歴だ。おれはここへ来てから、毎日住田の温泉へ行く事に極めている。ほかの所は何を見ても東京の足元にも及ばないが温泉だけは立派なものだ。せっかく来た者だから毎日はいってやろうという気で、晩飯前に運動かたがた出掛る。ところが行くときは必ず西洋手拭の大きな奴をぶら下げて行く。この手拭が湯に染った上へ、赤い縞が流れ出したのでちょっと見ると紅色に見える。おれはこの手拭を行きも帰りも、汽車に乗ってもあるいても、常にぶら下げている。それで生徒がおれの事を赤手拭赤手拭と云うんだそうだ。どうも狭い土地に住んでるとうるさいものだ。まだある。温泉は三階の新築で上等は浴衣をかして、流しをつけて八銭で済む。その上に女が天目へ茶を載せて出す。おれはいつでも上等へはいった。すると四十円の月給で毎日上等へはいるのは贅沢だと云い出した。余計なお世話だ。まだある。湯壺は花崗石を畳み上げて、十五畳敷ぐらいの広さに仕切ってある。大抵は十三四人漬ってるがたまには誰も居ない事がある。深さは立って乳の辺まであるから、運動のために、湯の中を泳ぐのはなかなか愉快だ。おれは人の居ないのを見済しては十五畳の湯壺を泳ぎ巡って喜んでいた。ところがある日三階から威勢よく下りて今日も泳げるかなとざくろ口を覗いてみると、大きな札へ黒々と湯の中で泳ぐべからずとかいて貼りつけてある。湯の中で泳ぐものは、あまりあるまいから、この貼札はおれのために特別に新調したのかも知れない。おれはそれから泳ぐのは断念した。泳ぐのは断念したが、学校へ出てみると、例の通り黒板に湯の中で泳ぐべからずと書いてあるには驚ろいた。何だか生徒全体がおれ一人を探偵しているように思われた。くさくさした。生徒が何を云ったって、やろうと思った事をやめるようなおれではないが、何でこんな狭苦しい鼻の先がつかえるような所へ来たのかと思うと情なくなった。それでうちへ帰ると相変らず骨董責である。

Tempura soba về nhà ngủ một đêm thì không còn bực lắm. Ra trường thì học trò cũng đi học. Chẳng hiểu gì. Ba ngày sau yên ổn, tối ngày thứ tư tôi đến chỗ gọi là Sumita ăn dango. Sumita là khu có suối nước nóng, từ thành đi tàu hỏa mười phút, đi bộ ba mươi phút, có quán ăn, nhà trọ suối nước nóng, công viên, lại có cả khu thanh lâu. Tiệm dango tôi vào ở cửa khu thanh lâu, nghe đồn ngon lắm, nên tắm xong trên đường về ghé thử. Lần này không gặp học trò, nghĩ chẳng ai biết, hôm sau đến trường vào lớp tiết một thì thấy viết: Dango hai đĩa, bảy sen. Thật ra tôi ăn hai đĩa và trả bảy sen. Đúng là lũ phiền phức. Tiết hai chắc chắn cũng có gì, và quả có viết: Dango thanh lâu, ngon ngon. Đồ dở hơi. Tưởng dango xong rồi thì lần này đến Khăn Đỏ nổi tiếng. Tưởng chuyện gì, hóa ra nguồn gốc vớ vẩn. Từ khi đến đây, tôi quyết ngày nào cũng đi suối nước nóng Sumita. Các chỗ khác nhìn gì cũng không bằng chân Tokyo, nhưng suối nước nóng thì thật tuyệt. Đã đến thì ngày nào cũng ngâm, trước bữa tối tôi đi vận động luôn. Mà đi là luôn xách một cái khăn Tây to. Cái khăn này thấm nước nóng, sọc đỏ chảy ra nên nhìn thoáng như màu đỏ tươi. Cái khăn ấy tôi lúc đi lúc về, đi tàu hay đi bộ, lúc nào cũng xách lủng lẳng. Vì thế học trò gọi tôi là Khăn Đỏ, Khăn Đỏ. Sống ở đất hẹp thật phiền. Còn nữa. Suối nước nóng là nhà ba tầng mới xây, hạng nhất cho mượn yukata, có người kỳ lưng, tất cả tám sen. Thêm cô phục vụ bưng trà trong chén temmoku. Tôi lúc nào cũng vào hạng nhất. Thế là họ bảo lương bốn mươi yên mà ngày nào cũng vào hạng nhất là xa xỉ. Chuyện đâu phải của họ. Còn nữa. Bể tắm xây chồng đá hoa cương, ngăn thành cỡ mười lăm chiếu. Thường mười ba mười bốn người ngâm, nhưng đôi khi không ai. Sâu đến ngang ngực khi đứng, nên bơi trong nước nóng để vận động khá khoái. Tôi chờ vắng người thì bơi vòng quanh bể mười lăm chiếu, vui lắm. Rồi một hôm từ tầng ba hăng hái đi xuống, nghĩ hôm nay bơi được không, thò đầu nhìn vào cửa tắm thì dán một tờ giấy lớn chữ đen: Cấm bơi trong bể tắm. Ai bơi trong bể tắm đâu có nhiều, chắc tờ giấy này làm riêng cho tôi. Tôi từ bỏ chuyện bơi. Từ bỏ bơi rồi, đến trường thì vẫn như thường lệ trên bảng đen viết: Cấm bơi trong bể tắm, tôi giật mình. Có cảm giác cả học trò đang theo dõi riêng mình tôi. Bực. Học trò nói gì thì tôi cũng chẳng vì thế mà bỏ việc định làm, nhưng nghĩ sao lại đến cái chỗ chật hẹp, mũi đụng tường này, thì thấy tủi. Rồi về nhà vẫn bị đồ cổ bao vây.

四

IV

学校には宿直があって、職員が代る代るこれをつとめる。但し狸と赤シャツは例外である。何でこの両人が当然の義務を免かれるのかと聞いてみたら、奏任待遇だからと云う。面白くもない。月給はたくさんとる、時間は少ない、それで宿直を逃がれるなんて不公平があるものか。勝手な規則をこしらえて、それが当り前だというような顔をしている。よくまああんなにずうずうしく出来るものだ。これについては大分不平であるが、山嵐の説によると、いくら一人で不平を並べたって通るものじゃないそうだ。一人だって二人だって正しい事なら通りそうなものだ。山嵐は might is right という英語を引いて説諭を加えたが、何だか要領を得ないから、聞き返してみたら強者の権利と云う意味だそうだ。強者の権利ぐらいなら昔から知っている。今さら山嵐から講釈をきかなくってもいい。強者の権利と宿直とは別問題だ。狸や赤シャツが強者だなんて、誰が承知するものか。議論は議論としてこの宿直がいよいよおれの番に廻って来た。一体疳性だから夜具蒲団などは自分のものへ楽に寝ないと寝たような心持ちがしない。小供の時から、友達のうちへ泊った事はほとんどないくらいだ。友達のうちでさえ厭なら学校の宿直はなおさら厭だ。厭だけれども、これが四十円のうちへ籠っているなら仕方がない。我慢して勤めてやろう。

Trường có trực đêm, giáo viên luân phiên đảm nhận. Nhưng Lão Lửng và Áo Đỏ là ngoại lệ. Hỏi sao hai người này được miễn nghĩa vụ đương nhiên, thì bảo vì được đãi ngộ ngang quan chức cao cấp do triều đình bổ nhiệm. Chán. Lương cao, giờ ít, mà còn thoát trực đêm thì thế nào là công bằng. Tự đặt quy định tùy tiện rồi mặt mũi như thể đương nhiên. Thật trơ tráo. Chuyện này tôi rất bất bình, nhưng theo Bão Núi thì dù một mình kêu ca bao nhiêu cũng chẳng thông. Một người hay hai người, chính nghĩa thì phải thông chứ. Bão Núi trích câu tiếng Anh “might is right” để răn, nhưng tôi không hiểu nên hỏi lại thì là quyền của kẻ mạnh. Quyền của kẻ mạnh thì từ xưa tôi đã biết. Giờ chẳng cần Bão Núi giảng. Quyền kẻ mạnh với trực đêm là hai chuyện. Lão Lửng với Áo Đỏ là kẻ mạnh thì ai chịu. Bàn là bàn, nhưng cuối cùng phiên trực đêm đã đến lượt tôi. Tôi vốn kỹ tính, nệm chăn mà không phải của mình thì nằm không thấy như đang ngủ. Từ nhỏ hầu như chưa ngủ lại nhà bạn. Nhà bạn còn ghét thì trực đêm ở trường càng ghét. Ghét thì ghét, nhưng đã nhận bốn mươi yên thì chịu. Nhịn mà làm vậy.

教師も生徒も帰ってしまったあとで、一人ぽかんとしているのは随分間が抜けたものだ。宿直部屋は教場の裏手にある寄宿舎の西はずれの一室だ。ちょっとはいってみたが、西日をまともに受けて、苦しくって居たたまれない。田舎だけあって秋がきても、気長に暑いもんだ。生徒の賄を取りよせて晩飯を済ましたが、まずいには恐れ入った。よくあんなものを食って、あれだけに暴れられたもんだ。それで晩飯を急いで四時半に片付けてしまうんだから豪傑に違いない。飯は食ったが、まだ日が暮れないから寝る訳に行かない。ちょっと温泉に行きたくなった。宿直をして、外へ出るのはいい事だか、悪るい事だかしらないが、こうつくねんとして重禁錮同様な憂目に逢うのは我慢の出来るもんじゃない。始めて学校へ来た時当直の人はと聞いたら、ちょっと用達に出たと小使が答えたのを妙だと思ったが、自分に番が廻ってみると思い当る。出る方が正しいのだ。おれは小使にちょっと出てくると云ったら、何かご用ですかと聞くから、用じゃない、温泉へはいるんだと答えて、さっさと出掛けた。赤手拭は宿へ忘れて来たのが残念だが今日は先方で借りるとしよう。

Giáo viên với học trò đều về hết, một mình ngồi đực ra thật là ngớ ngẩn. Phòng trực đêm là gian ở cuối phía tây ký túc xá sau lớp học. Vào thử thì nắng chiều chiếu thẳng, nóng không chịu nổi. Đúng quê, mùa thu đến rồi mà vẫn nóng dai dẳng. Tôi gọi cơm học trò đến ăn bữa tối, dở quá chịu không nổi. Ăn thế mà quậy được đến thế. Lại vội vàng ăn tối xong lúc bốn giờ rưỡi, đúng là hào kiệt. Ăn rồi nhưng trời chưa tối nên chưa thể ngủ. Muốn đi suối nước nóng một lát. Trực đêm mà ra ngoài là tốt hay xấu tôi không biết, nhưng ngồi thù lù chịu cái khổ như tù nặng thì không thể chịu nổi. Hôm đầu đến trường, hỏi người trực đêm đâu, lao công đáp vừa ra ngoài lo chút việc, tôi thấy lạ, đến lượt mình mới hiểu. Ra ngoài mới đúng. Tôi bảo lao công tôi ra ngoài một lát, hắn hỏi có việc gì ạ, tôi đáp không phải việc, tôi đi tắm suối nước nóng, rồi đi thẳng. Tiếc là để quên khăn đỏ ở chỗ trọ, nhưng hôm nay mượn bên đó.

それからかなりゆるりと、出たりはいったりして、ようやく日暮方になったから、汽車へ乗って古町の停車場まで来て下りた。学校まではこれから四丁だ。訳はないとあるき出すと、向うから狸が来た。狸はこれからこの汽車で温泉へ行こうと云う計画なんだろう。すたすた急ぎ足にやってきたが、擦れ違った時おれの顔を見たから、ちょっと挨拶をした。すると狸はあなたは今日は宿直ではなかったですかねえと真面目くさって聞いた。なかったですかねえもないもんだ。二時間前おれに向って今夜は始めての宿直ですね。ご苦労さま。と礼を云ったじゃないか。校長なんかになるといやに曲りくねった言葉を使うもんだ。おれは腹が立ったから、ええ宿直です。宿直ですから、これから帰って泊る事はたしかに泊りますと云い捨てて済ましてあるき出した。竪町の四つ角までくると今度は山嵐に出っ喰わした。どうも狭い所だ。出てあるきさえすれば必ず誰かに逢う。「おい君は宿直じゃないか」と聞くから「うん、宿直だ」と答えたら、「宿直が無暗に出てあるくなんて、不都合じゃないか」と云った。「ちっとも不都合なもんか、出てあるかない方が不都合だ」と威張ってみせた。「君のずぼらにも困るな、校長か教頭に出逢うと面倒だぜ」と山嵐に似合わない事を云うから「校長にはたった今逢った。暑い時には散歩でもしないと宿直も骨でしょうと校長が、おれの散歩をほめたよ」と云って、面倒臭いから、さっさと学校へ帰って来た。

Rồi tôi thong thả đi ra đi vào, đến chiều tối thì lên tàu hỏa, xuống ga Furumachi. Từ đây đến trường bốn chō. Chẳng sao, tôi bước đi thì Lão Lửng từ hướng đối diện đi tới. Chắc Lão Lửng định đi suối nước nóng bằng chuyến tàu này. Ông bước vội vàng, lúc lướt qua nhìn mặt tôi nên tôi chào. Lão Lửng bèn hỏi nghiêm nghị: “Hôm nay thầy không phải trực đêm sao nhỉ?” Sao nhỉ cái gì. Hai tiếng trước ông ta đã nói với tôi: “Tối nay là lần trực đầu tiên của thầy nhỉ. Vất vả rồi.” Làm hiệu trưởng thì dùng lời quanh co ghê. Tức nên tôi nói: “Vâng, trực đêm. Vì trực đêm nên giờ tôi về và chắc chắn sẽ ngủ lại,” rồi bỏ đi tỉnh bơ. Tới ngã tư Tatemachi thì gặp Bão Núi. Đất hẹp, hễ đi ra là gặp ai đó. Hắn hỏi: “Này, cậu không phải trực đêm à?” “Ừ, trực đêm,” tôi đáp thì hắn bảo: “Trực đêm mà đi lung tung thì không ổn.” “Có gì mà không ổn, không đi mới không ổn,” tôi làm bộ. “Cái tính luộm thuộm của cậu khổ thật, gặp hiệu trưởng hay hiệu phó thì rắc rối đấy,” hắn nói một câu không hợp với Bão Núi, nên tôi: “Hiệu trưởng thì vừa gặp. Hiệu trưởng khen tôi đi dạo: trời nóng mà không đi dạo thì trực đêm cũng cực nhỉ.” Rồi phiền quá, tôi quay lại trường thật nhanh.

それから日はすぐくれる。くれてから二時間ばかりは小使を宿直部屋へ呼んで話をしたが、それも飽きたから、寝られないまでも床へはいろうと思って、寝巻に着換えて、蚊帳を捲くって、赤い毛布を跳ねのけて、とんと尻持を突いて、仰向けになった。おれが寝るときにとんと尻持をつくのは小供の時からの癖だ。わるい癖だと云って小川町の下宿に居た時分、二階下に居た法律学校の書生が苦情を持ち込んだ事がある。法律の書生なんてものは弱い癖に、やに口が達者なもので、愚な事を長たらしく述べ立てるから、寝る時にどんどん音がするのはおれの尻がわるいのじゃない。下宿の建築が粗末なんだ。掛ケ合うなら下宿へ掛ケ合えと凹ましてやった。この宿直部屋は二階じゃないから、いくら、どしんと倒れても構わない。なるべく勢よく倒れないと寝たような心持ちがしない。ああ愉快だと足をうんと延ばすと、何だか両足へ飛び付いた。ざらざらして蚤のようでもないからこいつあと驚ろいて、足を二三度毛布の中で振ってみた。するとざらざらと当ったものが、急に殖え出して脛が五六カ所、股が二三カ所、尻の下でぐちゃりと踏み潰したのが一つ、臍の所まで飛び上がったのが一つ――いよいよ驚ろいた。早速起き上って、毛布をぱっと後ろへ抛ると、蒲団の中から、バッタが五六十飛び出した。正体の知れない時は多少気味が悪るかったが、バッタと相場が極まってみたら急に腹が立った。バッタの癖に人を驚ろかしやがって、どうするか見ろと、いきなり括り枕を取って、二三度擲きつけたが、相手が小さ過ぎるから勢よく抛げつける割に利目がない。仕方がないから、また布団の上へ坐って、煤掃の時に蓙を丸めて畳を叩くように、そこら近辺を無暗にたたいた。バッタが驚ろいた上に、枕の勢で飛び上がるものだから、おれの肩だの、頭だの鼻の先だのへくっ付いたり、ぶつかったりする。顔へ付いた奴は枕で叩く訳に行かないから、手で攫んで、一生懸命に擲きつける。忌々しい事に、いくら力を出しても、ぶつかる先が蚊帳だから、ふわりと動くだけで少しも手答がない。バッタは擲きつけられたまま蚊帳へつらまっている。死にもどうもしない。ようやくの事に三十分ばかりでバッタは退治た。箒を持って来てバッタの死骸を掃き出した。小使が来て何ですかと云うから、何ですかもあるもんか、バッタを床の中に飼っとく奴がどこの国にある。間抜め。と叱ったら、私は存じませんと弁解をした。存じませんで済むかと箒を椽側へ抛り出したら、小使は恐る恐る箒を担いで帰って行った。

Rồi trời tối nhanh. Tối rồi tôi gọi lao công vào phòng trực nói chuyện chừng hai tiếng, chán nên dù chưa ngủ được cũng định nằm xuống, thay đồ ngủ, vén màn, hất tấm chăn len đỏ, ngồi phịch mông xuống rồi nằm ngửa. Mỗi khi ngủ tôi ngồi phịch mông xuống là thói quen từ nhỏ. Thói xấu đấy; hồi ở trọ Ogawamachi, một sinh viên trường luật ở tầng dưới từng đến phàn nàn. Sinh viên luật yếu mà mồm mép lắm, kể lể chuyện vặt dài dòng, nên tôi bảo tiếng ầm ầm lúc ngủ không phải do mông tôi tệ, mà do nhà trọ xây ẩu, muốn khiếu nại thì tìm nhà trọ, làm hắn cứng họng. Phòng trực đêm này không phải tầng hai, nên có đổ ầm xuống cũng chẳng sao. Phải đổ thật mạnh thì mới thấy như đã ngủ. A khoái, tôi duỗi thẳng chân thì có gì đó nhảy bám vào hai chân. Nhám nhám, không giống bọ chét, tôi giật mình quơ chân vài lần trong chăn. Thế là những thứ nhám nhám chạm vào bỗng sinh sôi, năm sáu chỗ trên cẳng chân, hai ba chỗ trên đùi, một con bị tôi giẫm nát nhão dưới mông, một con nhảy lên tận rốn—thật hoảng. Tôi bật dậy ngay, hất chăn ra sau, thì từ trong nệm năm sáu chục con châu chấu nhảy ra. Khi chưa biết là gì thì hơi rợn, nhưng khi biết chắc là châu chấu thì bỗng tức. Châu chấu mà dám làm người ta hoảng, xem tao xử, tôi chộp cái gối cuộn quật hai ba lần, nhưng đối thủ nhỏ quá nên ném thì hăng mà chẳng hiệu quả. Hết cách, tôi lại ngồi lên nệm, đập loạn xung quanh như hồi tổng vệ sinh cuối năm vỗ chiếu cuộn trên tatami. Châu chấu đã hoảng, lại bị sức gối làm văng lên, nên dính vào vai, đầu, mũi tôi rồi đụng. Con dính mặt không dùng gối được, tôi bốc bằng tay quật điên cuồng. Bực nhất là dù có dùng bao nhiêu sức, chỗ đập là cái màn, chỉ lung lay bồng bềnh, không có chút cảm giác. Châu chấu bị quật mà vẫn bám vào màn. Chẳng chết chẳng sao. Mất chừng ba mươi phút mới diệt xong. Tôi lấy chổi quét xác châu chấu ra. Lao công đến hỏi gì vậy, tôi mắng: “Gì là gì, nước nào lại nuôi châu chấu trong giường. Đồ ngu!” hắn thanh minh “Tôi không biết ạ.” “Không biết là xong à?” tôi ném chổi ra hiên, lao công rón rén vác chổi đi.

おれは早速寄宿生を三人ばかり総代に呼び出した。すると六人出て来た。六人だろうが十人だろうが構うものか。寝巻のまま腕まくりをして談判を始めた。

Tôi lập tức gọi ba học trò ký túc ra làm đại diện. Sáu đứa ra. Sáu hay mười thì kệ. Tôi mặc nguyên đồ ngủ, xắn tay áo, bắt đầu đàm phán.

「なんでバッタなんか、おれの床の中へ入れた」

“Sao lại bỏ châu chấu vào giường tao?”

「バッタた何ぞな」と真先の一人がいった。やに落ち付いていやがる。この学校じゃ校長ばかりじゃない、生徒まで曲りくねった言葉を使うんだろう。

“Châu chấu là cái gì ạ?” đứa đầu tiên nói. Bình tĩnh đến lạ. Cái trường này, không chỉ hiệu trưởng mà đến học trò cũng dùng lời quanh co.

「バッタを知らないのか、知らなけりゃ見せてやろう」と云ったが、生憎掃き出してしまって一匹も居ない。また小使を呼んで、「さっきのバッタを持ってこい」と云ったら、「もう掃溜へ棄ててしまいましたが、拾って参りましょうか」と聞いた。「うんすぐ拾って来い」と云うと小使は急いで馳け出したが、やがて半紙の上へ十匹ばかり載せて来て「どうもお気の毒ですが、生憎夜でこれだけしか見当りません。あしたになりましたらもっと拾って参ります」と云う。小使まで馬鹿だ。おれはバッタの一つを生徒に見せて「バッタたこれだ、大きなずう体をして、バッタを知らないた、何の事だ」と云うと、一番左の方に居た顔の丸い奴が「そりゃ、イナゴぞな、もし」と生意気におれを遣り込めた。「篦棒め、イナゴもバッタも同じもんだ。第一先生を捕まえてなもした何だ。菜飯は田楽の時より外に食うもんじゃない」とあべこべに遣り込めてやったら「なもしと菜飯とは違うぞな、もし」と云った。いつまで行ってもなもしを使う奴だ。

“Không biết châu chấu à, không biết thì cho xem,” tôi nói, nhưng chẳng may đã quét hết, không còn con nào. Tôi lại gọi lao công, bảo: “Mang mấy con lúc nãy lại đây.” Hắn đáp: “Dạ, đã vứt vào đống rác rồi, nhưng để tôi nhặt về nhé?” “Ừ, đi nhặt ngay.” Lao công vội chạy đi, một lát bưng mười con trên tờ giấy bản về, nói: “Xin lỗi cậu, tiếc là ban đêm chỉ tìm được ngần này. Sáng mai tôi sẽ nhặt thêm.” Ngay cả lao công cũng ngu. Tôi lấy một con cho học trò xem: “Châu chấu là cái này đây. To xác thế mà không biết châu chấu, là sao?” thì đứa mặt tròn ngồi bên trái nhất lên giọng: “Đó là cào cào ạ, nha thầy.” Nó cãi tôi ra vẻ hỗn xược. “Đồ trời đánh, cào cào với châu chấu là một. Trước hết, đối với thầy giáo mà ‘nha’ là cái quái gì. Nem thì chỉ ăn với bún chả, ngoài ra chẳng ai ăn,” tôi cãi ngược lại, thì nó nói: “‘Nha’ với ‘nem’ khác nhau mà, nha thầy.” Đứa nào cũng “nha” mãi.

「イナゴでもバッタでも、何でおれの床の中へ入れたんだ。おれがいつ、バッタを入れてくれと頼んだ」

“Cào cào hay châu chấu, sao lại bỏ vào giường tao? Tao có bảo ai bỏ châu chấu cho tao hồi nào?”

「誰も入れやせんがな」

“Có ai bỏ đâu ạ.”

「入れないものが、どうして床の中に居るんだ」

“Không ai bỏ thì sao nó ở trong giường?”

「イナゴは温い所が好きじゃけれ、大方一人でおはいりたのじゃあろ」

“Cào cào ưa chỗ ấm, chắc nó tự ngự vào đó thôi ạ.”

「馬鹿あ云え。バッタが一人でおはいりになるなんて――バッタにおはいりになられてたまるもんか。――さあなぜこんないたずらをしたか、云え」

“Nói láo! Châu chấu mà tự ngự vào—châu chấu mà ngự vào giường tao thì còn ra thể thống gì.—Nào, sao lại bày cái trò nghịch ngợm này, nói đi.”

「云えてて、入れんものを説明しようがないがな」

“Bảo nói, mà đâu có bỏ thì giải thích sao được ạ.”

けちな奴等だ。自分で自分のした事が云えないくらいなら、てんでしないがいい。証拠さえ挙がらなければ、しらを切るつもりで図太く構えていやがる。おれだって中学に居た時分は少しはいたずらもしたもんだ。しかしだれがしたと聞かれた時に、尻込みをするような卑怯な事はただの一度もなかった。したものはしたので、しないものはしないに極ってる。おれなんぞは、いくら、いたずらをしたって潔白なものだ。嘘を吐いて罰を逃げるくらいなら、始めからいたずらなんかやるものか。いたずらと罰はつきもんだ。罰があるからいたずらも心持ちよく出来る。いたずらだけで罰はご免蒙るなんて下劣な根性がどこの国に流行ると思ってるんだ。金は借りるが、返す事はご免だと云う連中はみんな、こんな奴等が卒業してやる仕事に相違ない。全体中学校へ何しにはいってるんだ。学校へはいって、嘘を吐いて、胡魔化して、陰でこせこせ生意気な悪いたずらをして、そうして大きな面で卒業すれば教育を受けたもんだと癇違いをしていやがる。話せない雑兵だ。

Lũ hèn hạ! Việc mình làm mà không dám nói ra thì từ đầu đừng làm cho rồi, vậy mà cứ hễ không có bằng chứng là định chối bay chối biến, mặt dày hết chỗ nói. Hồi học trung học tôi cũng nghịch ra trò chứ bộ, nhưng hễ bị hỏi ai làm thì chưa một lần co rúm hèn nhát: làm thì làm, không làm thì không, thế là thế. Như tôi đây, nghịch bao nhiêu cũng sạch sẽ đàng hoàng. Nói dối để trốn phạt thì từ đầu đừng nghịch cho xong; nghịch với phạt vốn đi liền nhau, có phạt thì nghịch mới sướng, chứ nghịch mà xin miễn phạt thì cái thứ tâm địa hèn hạ ấy nước nào chấp nhận nổi! Mấy tay vay tiền rồi không muốn trả, chắc chắn là loại như lũ này tốt nghiệp ra mà làm nên. Rốt cuộc chúng vào trường để làm cái quái gì? Vào trường, nói dối, lừa bịp, ngầm bày trò nghịch ác vặt vãnh hỗn láo, rồi vênh mặt tốt nghiệp mà tưởng mình là người có học, đúng là đám lính quèn hết thuốc chữa.

おれはこんな腐った了見の奴等と談判するのは胸糞が悪るいから、「そんなに云われなきゃ、聞かなくっていい。中学校へはいって、上品も下品も区別が出来ないのは気の毒なものだ」と云って六人を逐っ放してやった。おれは言葉や様子こそあまり上品じゃないが、心はこいつらよりも遥かに上品なつもりだ。六人は悠々と引き揚げた。上部だけは教師のおれよりよっぽどえらく見える。実は落ち付いているだけなお悪るい。おれには到底これほどの度胸はない。

Đàm phán với bọn tâm địa thối này làm tôi buồn nôn, nên tôi bảo: “Nếu các cậu không chịu nói thì thôi, không nghe nữa. Vào trung học mà không phân biệt nổi thanh nhã với thô tục thì thật đáng thương,” rồi đuổi cả sáu ra. Tôi tuy lời nói, dáng vẻ không thanh nhã lắm, nhưng lòng thì tự thấy thanh nhã hơn lũ này nhiều. Sáu đứa đi ra thong thả. Bề ngoài trông còn oai hơn cả thầy giáo là tôi. Thật ra bình tĩnh chừng đó lại càng tệ. Tôi không có gan đến thế.

それからまた床へはいって横になったら、さっきの騒動で蚊帳の中はぶんぶん唸っている。手燭をつけて一匹ずつ焼くなんて面倒な事は出来ないから、釣手をはずして、長く畳んでおいて部屋の中で横竪十文字に振ったら、環が飛んで手の甲をいやというほど撲った。三度目に床へはいった時は少々落ち付いたがなかなか寝られない。時計を見ると十時半だ。考えてみると厄介な所へ来たもんだ。一体中学の先生なんて、どこへ行っても、こんなものを相手にするなら気の毒なものだ。よく先生が品切れにならない。よっぽど辛防強い朴念仁がなるんだろう。おれには到底やり切れない。それを思うと清なんてのは見上げたものだ。教育もない身分もない婆さんだが、人間としてはすこぶる尊とい。今まではあんなに世話になって別段難有いとも思わなかったが、こうして、一人で遠国へ来てみると、始めてあの親切がわかる。越後の笹飴が食いたければ、わざわざ越後まで買いに行って食わしてやっても、食わせるだけの価値は充分ある。清はおれの事を欲がなくって、真直な気性だと云って、ほめるが、ほめられるおれよりも、ほめる本人の方が立派な人間だ。何だか清に逢いたくなった。

Rồi tôi lại nằm xuống, vì vụ ồn lúc nãy mà trong màn muỗi vo ve. Tôi không đủ kiên nhẫn thắp đèn đốt từng con nên tháo móc, gấp dài, quật chéo ngang dọc trong phòng, thì cái vòng sắt văng ra đập vào mu bàn tay đau điếng. Lần thứ ba vào giường thì đã hơi bình tĩnh, nhưng mãi không ngủ được. Xem đồng hồ mười giờ rưỡi. Nghĩ lại, đến chỗ phiền toái thật. Làm thầy trung học ở đâu cũng phải đối phó thứ này thì thật đáng thương. Lạ là nghề thầy giáo vẫn chưa cạn người. Chắc chỉ có người cực kiên nhẫn, cục mịch mới làm. Tôi thì không chịu nổi. Nghĩ thế mới thấy bà Kiyo thật đáng nể. Không học hành, không địa vị, nhưng làm người thì rất cao quý. Trước giờ nhờ bà bao nhiêu cũng chẳng thấy biết ơn, nhưng giờ một mình đến nơi xa mới hiểu lòng tốt của bà. Nếu bà muốn ăn kẹo lá tre Echigo, đích thân đi tận Echigo mua về cho ăn cũng xứng đáng. Bà bảo tôi ít ham muốn, tính thẳng, và khen, nhưng người khen còn tử tế hơn người được khen. Bỗng muốn gặp bà.

清の事を考えながら、のつそつしていると、突然おれの頭の上で、数で云ったら三四十人もあろうか、二階が落っこちるほどどん、どん、どんと拍子を取って床板を踏みならす音がした。すると足音に比例した大きな鬨の声が起った。おれは何事が持ち上がったのかと驚ろいて飛び起きた。飛び起きる途端に、ははあさっきの意趣返しに生徒があばれるのだなと気がついた。手前のわるい事は悪るかったと言ってしまわないうちは罪は消えないもんだ。わるい事は、手前達に覚があるだろう。本来なら寝てから後悔してあしたの朝でもあやまりに来るのが本筋だ。たとい、あやまらないまでも恐れ入って、静粛に寝ているべきだ。それを何だこの騒ぎは。寄宿舎を建てて豚でも飼っておきあしまいし。気狂いじみた真似も大抵にするがいい。どうするか見ろと、寝巻のまま宿直部屋を飛び出して、楷子段を三股半に二階まで躍り上がった。すると不思議な事に、今まで頭の上で、たしかにどたばた暴れていたのが、急に静まり返って、人声どころか足音もしなくなった。これは妙だ。ランプはすでに消してあるから、暗くてどこに何が居るか判然と分らないが、人気のあるとないとは様子でも知れる。長く東から西へ貫いた廊下には鼠一匹も隠れていない。廊下のはずれから月がさして、遥か向うが際どく明るい。どうも変だ、おれは小供の時から、よく夢を見る癖があって、夢中に跳ね起きて、わからぬ寝言を云って、人に笑われた事がよくある。十六七の時ダイヤモンドを拾った夢を見た晩なぞは、むくりと立ち上がって、そばに居た兄に、今のダイヤモンドはどうしたと、非常な勢で尋ねたくらいだ。その時は三日ばかりうち中の笑い草になって大いに弱った。ことによると今のも夢かも知れない。しかしたしかにあばれたに違いないがと、廊下の真中で考え込んでいると、月のさしている向うのはずれで、一二三わあと、三四十人の声がかたまって響いたかと思う間もなく、前のように拍子を取って、一同が床板を踏み鳴らした。それ見ろ夢じゃないやっぱり事実だ。静かにしろ、夜なかだぞ、とこっちも負けんくらいな声を出して、廊下を向うへ馳けだした。おれの通る路は暗い、ただはずれに見える月あかりが目標だ。おれが馳け出して二間も来たかと思うと、廊下の真中で、堅い大きなものに向脛をぶつけて、あ痛いが頭へひびく間に、身体はすとんと前へ抛り出された。こん畜生と起き上がってみたが、馳けられない。気はせくが、足だけは云う事を利かない。じれったいから、一本足で飛んで来たら、もう足音も人声も静まり返って、森としている。いくら人間が卑怯だって、こんなに卑怯に出来るものじゃない。まるで豚だ。こうなれば隠れている奴を引きずり出して、あやまらせてやるまではひかないぞと、心を極めて寝室の一つを開けて中を検査しようと思ったが開かない。錠をかけてあるのか、机か何か積んで立て懸けてあるのか、押しても、押しても決して開かない。今度は向う合せの北側の室を試みた。開かない事はやっぱり同然である。おれが戸を開けて中に居る奴を引っ捕らまえてやろうと、焦慮てると、また東のはずれで鬨の声と足拍子が始まった。この野郎申し合せて、東西相応じておれを馬鹿にする気だな、とは思ったがさてどうしていいか分らない。正直に白状してしまうが、おれは勇気のある割合に智慧が足りない。こんな時にはどうしていいかさっぱりわからない。わからないけれども、決して負けるつもりはない。このままに済ましてはおれの顔にかかわる。江戸っ子は意気地がないと云われるのは残念だ。宿直をして鼻垂れ小僧にからかわれて、手のつけようがなくって、仕方がないから泣き寝入りにしたと思われちゃ一生の名折れだ。これでも元は旗本だ。旗本の元は清和源氏で、多田の満仲の後裔だ。こんな土百姓とは生まれからして違うんだ。ただ智慧のないところが惜しいだけだ。どうしていいか分らないのが困るだけだ。困ったって負けるものか。正直だから、どうしていいか分らないんだ。世の中に正直が勝たないで、外に勝つものがあるか、考えてみろ。今夜中に勝てなければ、あした勝つ。あした勝てなければ、あさって勝つ。あさって勝てなければ、下宿から弁当を取り寄せて勝つまでここに居る。おれはこう決心をしたから、廊下の真中へあぐらをかいて夜のあけるのを待っていた。蚊がぶんぶん来たけれども何ともなかった。さっき、ぶつけた向脛を撫でてみると、何だかぬらぬらする。血が出るんだろう。血なんか出たければ勝手に出るがいい。そのうち最前からの疲れが出て、ついうとうと寝てしまった。何だか騒がしいので、眼が覚めた時はえっ糞しまったと飛び上がった。おれの坐ってた右側にある戸が半分あいて、生徒が二人、おれの前に立っている。おれは正気に返って、はっと思う途端に、おれの鼻の先にある生徒の足を引っ攫んで、力任せにぐいと引いたら、そいつは、どたりと仰向に倒れた。ざまを見ろ。残る一人がちょっと狼狽したところを、飛びかかって、肩を抑えて二三度こづき廻したら、あっけに取られて、眼をぱちぱちさせた。さあおれの部屋まで来いと引っ立てると、弱虫だと見えて、一も二もなく尾いて来た。夜はとうにあけている。

Đang trằn trọc nghĩ về bà Kiyo, thì đột nhiên phía trên đầu tôi vang lên tiếng giậm sàn theo nhịp thình, thình, thình, tính ra ba bốn chục người, mạnh đến mức tầng hai như sắp sập. Rồi nổi lên tiếng hò reo lớn tương xứng với tiếng chân. Tôi hoảng quá, không biết chuyện gì xảy ra mà bật dậy, và vừa bật dậy là nhận ra ngay: à, lũ học trò trả thù chuyện lúc nãy đây mà. Làm điều sai mà chưa chịu nhận là sai thì tội không bao giờ hết, mà cái sai của chúng mày thì chúng mày tự biết quá rồi. Lẽ ra phải nằm xuống hối hận, sáng mai đến xin lỗi mới là đạo lý; có không xin lỗi thì cũng phải biết sợ mà nằm im lặng chứ. Thế mà cái ầm ĩ này là cái gì? Xây ký túc xá để nuôi lợn chắc! Bày trò điên cuồng cũng vừa vừa phải phải thôi. Xem tao xử, tôi nghĩ, rồi nguyên đồ ngủ lao ra khỏi phòng trực, ba bậc một nhảy lên tầng hai. Thế rồi lạ chưa, cái đang rầm rập chắc chắn trên đầu bỗng im bặt, đừng nói tiếng người, đến tiếng chân cũng không còn. Lạ thật. Đèn đã tắt nên tối, không rõ có gì ở đâu, nhưng có người hay không thì nhìn khí cũng biết. Hành lang dài xuyên từ đông sang tây không giấu một con chuột. Cuối hành lang có trăng chiếu, xa xa sáng chênh vênh. Lạ quá. Tôi từ nhỏ hay mơ, giữa mơ bật dậy nói mớ vô nghĩa, bị người ta cười nhiều lần. Hồi mười sáu mười bảy, đêm mơ nhặt được kim cương, tôi lồm cồm đứng dậy hỏi dồn anh nằm bên: “Viên kim cương lúc nãy đâu rồi?” ba hôm sau thành trò cười cả nhà, tôi rất khổ. Có khi vừa rồi cũng là mơ. Nhưng chắc chắn là chúng quậy mà—tôi đang đứng nghĩ giữa hành lang thì ở cuối hành lang chỗ có trăng, một hai ba, “oa”, giọng ba bốn chục người dồn lại vang lên, chưa kịp nghĩ gì thì cả bọn lại giậm sàn theo nhịp như lúc trước. Thấy chưa, không phải mơ, là thật. “Im đi, nửa đêm rồi!” tôi hét không kém, và chạy dọc hành lang về phía kia. Đường tôi đi tối, chỉ có ánh trăng cuối hành lang là mốc. Tôi chạy chừng hơn ba thước thì đập ống chân vào một vật cứng lớn giữa hành lang, “ái đau” vang lên trong đầu thì thân đã văng chúi về trước. Đồ chết tiệt, tôi bật dậy nhưng không chạy nổi, lòng nóng như lửa mà chân cứ không chịu nghe lời, sốt ruột quá nên tôi nhảy lò cò một chân tới thì tiếng chân tiếng người đã im, lặng ngắt. Người ta có hèn đến đâu cũng không thể hèn đến mức này. Y như lũ lợn. Đã đến nước này, lôi đứa trốn ra bắt xin lỗi mới thôi, tôi quyết, mở một cánh phòng ngủ để kiểm tra nhưng không mở được. Có khóa, hay chất bàn gì chống, đẩy mãi đẩy mãi vẫn không mở. Tôi thử sang phòng phía bắc đối diện, vẫn không mở, y như vậy. Đang cuống lên mở cửa tóm kẻ bên trong thì ở phía đông lại bắt đầu tiếng hò và tiếng giậm chân. Thằng này, hẹn nhau đông tây hưởng ứng để chơi tôi chắc, tôi nghĩ vậy nhưng chẳng biết làm sao. Thành thật mà thú nhận, tôi gan thì có mà thiếu trí. Những lúc này chẳng biết làm gì. Nhưng không hề có ý thua. Để thế này thì mất mặt tôi. Bị bảo dân Edo hèn thì tức. Trực đêm mà để lũ nhãi mũi dãi trêu, không biết làm sao, đành ngậm ngùi nuốt hận mà ngủ, bị nghĩ thế thì ô danh cả đời. Tôi đây gốc gác là hatamoto, võ sĩ thuộc phủ Tướng quân đấy. Gốc hatamoto là dòng Seiwa Genji, hậu duệ của Tada no Mitsunaka. Tôi khác lũ nông dân quê mùa này từ khi sinh ra. Chỉ tiếc thiếu trí. Chỉ khổ vì không biết làm sao. Khổ thì cũng không thua. Chính vì thật thà nên mới không biết làm sao. Trên đời thật thà không thắng thì cái gì thắng, nghĩ xem. Đêm nay không thắng thì mai thắng. Mai không thắng thì ngày kia. Ngày kia không thắng thì sai gửi cơm hộp từ chỗ trọ đến, ở lại đây cho tới khi thắng. Quyết xong, tôi ngồi xếp bằng giữa hành lang chờ trời sáng. Muỗi vo ve nhưng chẳng sao. Sờ ống chân bị đập lúc nãy thì nhờn nhờn. Chắc chảy máu. Máu thích chảy cứ chảy. Lát sau cái mệt từ nãy ập tới, tôi ngủ gật lúc nào không hay. Vì ồn nên tỉnh, “ối chết” bật dậy. Cánh cửa bên phải chỗ tôi ngồi mở nửa, hai học trò đứng trước mặt tôi. Tôi tỉnh táo, vừa giật mình đã chộp chân thằng đứng trước mũi tôi, dùng hết sức kéo, nó ngã ngửa cái uỵch. Đáng đời. Thằng còn lại đang hơi hoảng thì tôi nhào tới ấn vai, xô hai ba cái, nó đứng ngây, chớp mắt lia lịa. “Đến phòng tao!” tôi lôi đi, chắc là đứa nhát, nó đi theo ngay không ý kiến. Trời đã sáng từ lâu.

おれが宿直部屋へ連れてきた奴を詰問し始めると、豚は、打っても擲いても豚だから、ただ知らんがなで、どこまでも通す了見と見えて、けっして白状しない。そのうち一人来る、二人来る、だんだん二階から宿直部屋へ集まってくる。見るとみんな眠そうに瞼をはらしている。けちな奴等だ。一晩ぐらい寝ないで、そんな面をして男と云われるか。面でも洗って議論に来いと云ってやったが、誰も面を洗いに行かない。

Tôi bắt đầu tra hỏi đứa dẫn về phòng trực thì con lợn ấy, đánh thế nào cũng vẫn là lợn, chỉ một câu “không biết” và có vẻ quyết chối đến cùng, nhất định không khai. Rồi một đứa tới, hai đứa tới, dần dần tụ từ tầng hai về phòng trực, đứa nào cũng sưng mí buồn ngủ. Lũ ti tiện! Thức một đêm mà đã làm bộ mặt ấy thì còn gọi là đàn ông được sao? Rửa mặt đi rồi hãy đến mà tranh luận, tôi bảo, nhưng chẳng đứa nào chịu đi rửa mặt.

おれは五十人あまりを相手に約一時間ばかり押問答をしていると、ひょっくり狸がやって来た。あとから聞いたら、小使が学校に騒動がありますって、わざわざ知らせに行ったのだそうだ。これしきの事に、校長を呼ぶなんて意気地がなさ過ぎる。それだから中学校の小使なんぞをしてるんだ。

Tôi đối đáp với hơn năm mươi đứa chừng một tiếng thì Lão Lửng bất ngờ đến; sau mới nghe nói là lao công cất công chạy đi báo rằng trường có náo loạn. Chuyện cỏn con thế mà đi gọi hiệu trưởng thì thiếu bản lĩnh quá thể, thảo nào chỉ làm lao công trường trung học.

校長はひと通りおれの説明を聞いた。生徒の言草もちょっと聞いた。追って処分するまでは、今まで通り学校へ出ろ。早く顔を洗って、朝飯を食わないと時間に間に合わないから、早くしろと云って寄宿生をみんな放免した。手温るい事だ。おれなら即席に寄宿生をことごとく退校してしまう。こんな悠長な事をするから生徒が宿直員を馬鹿にするんだ。その上おれに向って、あなたもさぞご心配でお疲れでしょう、今日はご授業に及ばんと云うから、おれはこう答えた。「いえ、ちっとも心配じゃありません。こんな事が毎晩あっても、命のある間は心配にゃなりません。授業はやります、一晩ぐらい寝なくって、授業が出来ないくらいなら、頂戴した月給を学校の方へ割戻します」校長は何と思ったものか、しばらくおれの顔を見つめていたが、しかし顔が大分はれていますよと注意した。なるほど何だか少々重たい気がする。その上べた一面痒い。蚊がよっぽと刺したに相違ない。おれは顔中ぼりぼり掻きながら、顔はいくら膨れたって、口はたしかにきけますから、授業には差し支えませんと答えた。校長は笑いながら、大分元気ですねと賞めた。実を云うと賞めたんじゃあるまい、ひやかしたんだろう。

Hiệu trưởng nghe tôi giải thích một lượt, cũng nghe sơ lời học trò, rồi nói: sau này sẽ xử lý, cho đến lúc đó vẫn đến trường như cũ. Mau rửa mặt, ăn sáng kẻo không kịp giờ, nhanh lên, rồi tha hết học trò ký túc. Mềm yếu thế! Nếu là tôi thì đuổi sạch ký túc xá ngay tại chỗ; cứ ung dung thế này nên học trò mới coi thường người trực đêm. Ông lại quay sang tôi: “Thầy hẳn lo lắng và mệt lắm, hôm nay khỏi dạy,” nên tôi đáp: “Không, tôi chẳng lo chút nào. Chuyện này đêm nào cũng xảy ra thì khi còn mạng tôi cũng không lo. Tôi vẫn dạy. Nếu thức một đêm mà không dạy nổi thì tôi xin trả lại lương đã nhận cho trường.” Hiệu trưởng không biết nghĩ gì mà nhìn tôi chằm chằm một lúc, rồi nhắc: “Nhưng mặt thầy sưng khá nhiều đấy.” Quả thật thấy hơi nặng. Lại ngứa khắp mặt. Chắc muỗi đốt dữ lắm. Tôi gãi sồn sột khắp mặt, đáp: “Mặt sưng bao nhiêu thì miệng vẫn nói được, nên không ảnh hưởng dạy học.” Hiệu trưởng cười, khen: “Khỏe thật nhỉ.” Thật ra chắc không phải khen mà là chọc.

五

V

君釣りに行きませんかと赤シャツがおれに聞いた。赤シャツは気味の悪るいように優しい声を出す男である。まるで男だか女だか分りゃしない。男なら男らしい声を出すもんだ。ことに大学卒業生じゃないか。物理学校でさえおれくらいな声が出るのに、文学士がこれじゃ見っともない。

“Cậu có đi câu không?” Áo Đỏ hỏi tôi. Áo Đỏ là gã có cái giọng dịu dàng đến rợn người, chẳng biết đàn ông hay đàn bà. Đàn ông thì phải có giọng đàn ông chứ, nhất là cử nhân đại học, thế mà Trường Vật lý còn ra được cái giọng cỡ tôi, đằng này cử nhân văn chương mà thế thì đáng xấu hổ.

おれはそうですなあと少し進まない返事をしたら、君釣をした事がありますかと失敬な事を聞く。あんまりないが、子供の時、小梅の釣堀で鮒を三匹釣った事がある。それから神楽坂の毘沙門の縁日で八寸ばかりの鯉を針で引っかけて、しめたと思ったら、ぽちゃりと落としてしまったがこれは今考えても惜しいと云ったら、赤シャツは顋を前の方へ突き出してホホホホと笑った。何もそう気取って笑わなくっても、よさそうな者だ。「それじゃ、まだ釣りの味は分らんですな。お望みならちと伝授しましょう」とすこぶる得意である。だれがご伝授をうけるものか。一体釣や猟をする連中はみんな不人情な人間ばかりだ。不人情でなくって、殺生をして喜ぶ訳がない。魚だって、鳥だって殺されるより生きてる方が楽に極まってる。釣や猟をしなくっちゃ活計がたたないなら格別だが、何不足なく暮している上に、生き物を殺さなくっちゃ寝られないなんて贅沢な話だ。こう思ったが向うは文学士だけに口が達者だから、議論じゃ叶わないと思って、だまってた。すると先生このおれを降参させたと疳違いして、早速伝授しましょう。おひまなら、今日どうです、いっしょに行っちゃ。吉川君と二人ぎりじゃ、淋しいから、来たまえとしきりに勧める。吉川君というのは画学の教師で例の野だいこの事だ。この野だは、どういう了見だか、赤シャツのうちへ朝夕出入して、どこへでも随行して行く。まるで同輩じゃない。主従みたようだ。赤シャツの行く所なら、野だは必ず行くに極っているんだから、今さら驚ろきもしないが、二人で行けば済むところを、なんで無愛想のおれへ口を掛けたんだろう。大方高慢ちきな釣道楽で、自分の釣るところをおれに見せびらかすつもりかなんかで誘ったに違いない。そんな事で見せびらかされるおれじゃない。鮪の二匹や三匹釣ったって、びくともするもんか。おれだって人間だ、いくら下手だって糸さえ卸しゃ、何かかかるだろう、ここでおれが行かないと、赤シャツの事だから、下手だから行かないんだ、嫌いだから行かないんじゃないと邪推するに相違ない。おれはこう考えたから、行きましょうと答えた。それから、学校をしまって、一応うちへ帰って、支度を整えて、停車場で赤シャツと野だを待ち合せて浜へ行った。船頭は一人で、船は細長い東京辺では見た事もない恰好である。さっきから船中見渡すが釣竿が一本も見えない。釣竿なしで釣が出来るものか、どうする了見だろうと、野だに聞くと、沖釣には竿は用いません、糸だけでげすと顋を撫でて黒人じみた事を云った。こう遣り込められるくらいならだまっていればよかった。

Tôi đáp “Ờ, thế nào nhỉ” chưa mấy hăng, thì hắn hỏi thật thất lễ: “Cậu đã câu bao giờ chưa?” Không nhiều, nhưng hồi nhỏ ở hồ câu Koume tôi câu được ba con diếc. Rồi ở hội chùa Bishamon ở Kagurazaka, tôi móc lưỡi được một con cá chép tám tấc, mừng rồi thì nó rơi tõm, giờ nghĩ vẫn tiếc, tôi nói, thì Áo Đỏ đẩy cằm ra trước, cười hi hi hi hi. Việc gì phải làm bộ làm tịch thế mới cười. “Vậy là cậu chưa biết cái thú câu. Nếu muốn, tôi truyền cho chút,” hắn rất đắc ý. Ai thèm nhận truyền. Những kẻ câu cá hay săn bắn đều là loại vô tình. Không vô tình thì sao vui khi sát sinh. Cá hay chim, sống chắc chắn sướng hơn bị giết. Nếu không câu hay săn thì không sống được thì khác, đằng này sống đủ đầy mà không giết sinh vật thì không ngủ được thì xa xỉ. Tôi nghĩ thế, nhưng hắn là cử nhân văn chương nên miệng lưỡi giỏi, tranh luận thì thua, nên im. Thế là ông thầy tưởng đã hàng phục tôi, nói: “Vậy hãy truyền ngay. Nếu rảnh thì hôm nay thế nào, cùng đi nhé. Chỉ có tôi với cậu Yoshikawa thì buồn, cậu đến đi,” rồi cứ giục. Cậu Yoshikawa là thầy dạy vẽ, chính là Gã Bợ Đỡ. Gã Bợ Đỡ chẳng biết nghĩ gì mà sớm tối ra vào nhà Áo Đỏ, đi đâu cũng theo. Không như đồng nghiệp. Như chủ tớ. Áo Đỏ đi đâu thì Gã Bợ Đỡ nhất định đi, nên giờ tôi cũng chẳng ngạc nhiên, nhưng hai người đi là xong, sao lại rủ tôi, kẻ vô duyên này. Chắc là kẻ mê câu kiêu ngạo muốn khoe tài câu trước mặt tôi nên rủ. Tôi đâu phải thứ bị khoe mà khiếp. Có câu hai ba con cá ngừ tôi cũng không nhúc nhích. Tôi cũng là người, dù dở đến đâu thả dây xuống thì cũng dính cái gì, giờ mà tôi không đi, Áo Đỏ thế nào cũng suy diễn là dở nên không đi, chứ không phải không thích. Nghĩ thế, tôi đáp: “Đi.” Rồi tan học, về nhà một lát, sửa soạn, chờ Áo Đỏ và Gã Bợ Đỡ ở ga rồi ra bãi biển. Chỉ có một người chèo, thuyền dài hẹp, hình dáng chưa từng thấy ở vùng Tokyo. Từ nãy nhìn khắp thuyền chẳng thấy cần câu nào. Không cần câu mà câu được sao, định làm gì, tôi hỏi Gã Bợ Đỡ, hắn vuốt cằm làm điệu sành sỏi: “Câu khơi thì không dùng cần, chỉ dùng dây thôi ạ.” Bị vặn thế này thì thà im.

船頭はゆっくりゆっくり漕いでいるが熟練は恐しいもので、見返えると、浜が小さく見えるくらいもう出ている。高柏寺の五重の塔が森の上へ抜け出して針のように尖がってる。向側を見ると青嶋が浮いている。これは人の住まない島だそうだ。よく見ると石と松ばかりだ。なるほど石と松ばかりじゃ住めっこない。赤シャツは、しきりに眺望していい景色だと云ってる。野だは絶景でげすと云ってる。絶景だか何だか知らないが、いい心持ちには相違ない。ひろびろとした海の上で、潮風に吹かれるのは薬だと思った。いやに腹が減る。「あの松を見たまえ、幹が真直で、上が傘のように開いてターナーの画にありそうだね」と赤シャツが野だに云うと、野だは「全くターナーですね。どうもあの曲り具合ったらありませんね。ターナーそっくりですよ」と心得顔である。ターナーとは何の事だか知らないが、聞かないでも困らない事だから黙っていた。舟は島を右に見てぐるりと廻った。波は全くない。これで海だとは受け取りにくいほど平だ。赤シャツのお陰ではなはだ愉快だ。出来る事なら、あの島の上へ上がってみたいと思ったから、あの岩のある所へは舟はつけられないんですかと聞いてみた。つけられん事もないですが、釣をするには、あまり岸じゃいけないですと赤シャツが異議を申し立てた。おれは黙ってた。すると野だがどうです教頭、これからあの島をターナー島と名づけようじゃありませんかと余計な発議をした。赤シャツはそいつは面白い、吾々はこれからそう云おうと賛成した。この吾々のうちにおれもはいってるなら迷惑だ。おれには青嶋でたくさんだ。あの岩の上に、どうです、ラフハエルのマドンナを置いちゃ。いい画が出来ますぜと野だが云うと、マドンナの話はよそうじゃないかホホホホと赤シャツが気味の悪るい笑い方をした。なに誰も居ないから大丈夫ですと、ちょっとおれの方を見たが、わざと顔をそむけてにやにやと笑った。おれは何だかやな心持ちがした。マドンナだろうが、小旦那だろうが、おれの関係した事でないから、勝手に立たせるがよかろうが、人に分らない事を言って分らないから聞いたって構やしませんてえような風をする。下品な仕草だ。これで当人は私も江戸っ子でげすなどと云ってる。マドンナと云うのは何でも赤シャツの馴染の芸者の渾名か何かに違いないと思った。なじみの芸者を無人島の松の木の下に立たして眺めていれば世話はない。それを野だが油絵にでもかいて展覧会へ出したらよかろう。

Người chèo chèo chậm rãi nhưng thuần thục đáng sợ, ngoảnh lại thì bãi đã nhỏ xíu, tức là đã ra khá xa. Tháp năm tầng chùa Kohaku nhô khỏi rừng, nhọn như cây kim. Phía bên kia là đảo Aoshima nổi lên. Nghe nói không người ở. Nhìn kỹ chỉ toàn đá và thông. Quả là chỉ đá và thông thì không ở được. Áo Đỏ cứ ngắm cảnh, bảo cảnh đẹp. Gã Bợ Đỡ bảo tuyệt cảnh ạ. Tuyệt cảnh hay gì tôi không biết nhưng chắc chắn dễ chịu. Trên mặt biển mênh mông, hứng gió biển là thuốc bổ. Đói bụng kinh. “Cậu xem cây thông kia, thân thẳng, ngọn xòe như cái ô, giống trong tranh Turner đấy nhỉ,” Áo Đỏ nói với Gã Bợ Đỡ, hắn đáp: “Quả là Turner. Cái dáng cong ấy thì không đâu bằng. Y hệt Turner ạ,” với bộ mặt sành sỏi. Turner là gì tôi không biết, nhưng không hỏi cũng chẳng sao nên im. Thuyền vòng quanh đảo, đảo ở bên phải. Hoàn toàn không có sóng. Phẳng đến mức khó tin là biển. Nhờ Áo Đỏ mà tôi thấy khoái. Nếu được, tôi muốn lên đảo, nên hỏi: “Chỗ có đá kia thuyền không cập được à?” “Cũng không phải không cập được, nhưng câu mà gần bờ quá thì không ổn,” Áo Đỏ phản đối. Tôi im. Rồi Gã Bợ Đỡ đề nghị thừa: “Thế nào thưa thầy hiệu phó, từ nay ta gọi hòn đảo kia là đảo Turner nhé?” Áo Đỏ: “Hay đấy, từ nay chúng ta gọi thế.” Nếu “chúng ta” có cả tôi thì phiền. Với tôi Aoshima là đủ. “Trên tảng đá kia, thế nào, đặt Madonna của Raphael lên đó? Sẽ thành bức tranh đẹp,” Gã Bợ Đỡ nói, Áo Đỏ cười hi hi hi hi một cách rợn người: “Thôi đừng nói chuyện Madonna nhé.” “Có sao đâu, không có ai,” hắn liếc tôi một cái rồi cố ý quay mặt đi cười tủm tỉm. Tôi thấy khó chịu. Madonna hay cậu chủ nhỏ gì thì cũng chẳng liên quan đến tôi, họ muốn đặt đứng thì tùy, nhưng nói ra điều người khác không hiểu rồi làm bộ “không hiểu thì hỏi cũng chẳng sao” là kiểu hạ cấp. Vậy mà gã này lại tự nhận: “tôi cũng là dân Edo đấy ạ”. Tôi nghĩ Madonna chắc là biệt danh của một cô geisha quen của Áo Đỏ. Cho cô geisha quen đứng dưới cây thông trên đảo hoang mà ngắm thì dễ quá. Gã Bợ Đỡ vẽ sơn dầu mang triển lãm đi cho rồi.

ここいらがいいだろうと船頭は船をとめて、錨を卸した。幾尋あるかねと赤シャツが聞くと、六尋ぐらいだと云う。六尋ぐらいじゃ鯛はむずかしいなと、赤シャツは糸を海へなげ込んだ。大将鯛を釣る気と見える、豪胆なものだ。野だは、なに教頭のお手際じゃかかりますよ。それになぎですからとお世辞を云いながら、これも糸を繰り出して投げ入れる。何だか先に錘のような鉛がぶら下がってるだけだ。浮がない。浮がなくって釣をするのは寒暖計なしで熱度をはかるようなものだ。おれには到底出来ないと見ていると、さあ君もやりたまえ糸はありますかと聞く。糸はあまるほどあるが、浮がありませんと云ったら、浮がなくっちゃ釣が出来ないのは素人ですよ。こうしてね、糸が水底へついた時分に、船縁の所で人指しゆびで呼吸をはかるんです、食うとすぐ手に答える。――そらきた、と先生急に糸をたぐり始めるから、何かかかったと思ったら何にもかからない、餌がなくなってたばかりだ。いい気味だ。教頭、残念な事をしましたね、今のはたしかに大ものに違いなかったんですが、どうも教頭のお手際でさえ逃げられちゃ、今日は油断ができませんよ。しかし逃げられても何ですね。浮と睨めくらをしている連中よりはましですね。ちょうど歯どめがなくっちゃ自転車へ乗れないのと同程度ですからねと野だは妙な事ばかり喋舌る。よっぽど撲りつけてやろうかと思った。おれだって人間だ、教頭ひとりで借り切った海じゃあるまいし。広い所だ。鰹の一匹ぐらい義理にだって、かかってくれるだろうと、どぼんと錘と糸を抛り込んでいい加減に指の先であやつっていた。

“Chỗ này được rồi,” người chèo dừng thuyền, thả neo. “Sâu mấy sải?” Áo Đỏ hỏi, “Cỡ sáu sải,” nghe vậy: “Sáu sải thì cá tráp khó đấy,” Áo Đỏ quăng dây xuống biển. Đại tướng định câu cá tráp, gan thật. Gã Bợ Đỡ: “Thưa, với tài thầy hiệu phó thì cá cắn thôi. Lại còn biển lặng nữa,” vừa nịnh vừa thả dây. Đầu dây chỉ treo một cục chì. Không có phao. Câu mà không phao như đo nhiệt độ không nhiệt kế. Tôi chắc không làm nổi, đang nhìn thì hắn hỏi: “Nào cậu cũng làm đi, có dây không?” “Dây thì thừa, nhưng không có phao,” tôi đáp, hắn bảo: “Ai không có phao là không câu nổi thì đúng là dân tay mơ. Như thế này, khi dây chạm đáy, thì ở mép thuyền, dùng ngón trỏ cảm nhận nhịp—cá cắn là tay biết ngay.—Kìa, tới rồi!” ông thầy đột nhiên kéo dây, tôi tưởng dính thứ gì, hóa ra chẳng có gì, chỉ mất mồi. Đáng đời. “Thưa thầy hiệu phó, tiếc quá, con nãy chắc chắn là con lớn, nhưng đến tay thầy hiệu phó mà còn để thoát thì hôm nay không dám lơ là. Nhưng thoát cũng chẳng sao ạ. Còn hơn mấy kẻ trừng mắt nhìn phao. Cũng như không có phanh thì không lái được xe đạp thôi ạ,” Gã Bợ Đỡ chỉ nói chuyện kỳ cục. Tôi muốn đấm cho một trận. Tôi cũng là người, biển đâu phải của riêng thầy hiệu phó thuê. Rộng thế. Một con cá ngừ vằn vì nghĩa mà cắn chắc cũng có, tôi nghĩ, rồi đánh “tõm” ném chì với dây xuống, tùy tiện đùa bằng đầu ngón tay.

しばらくすると、何だかぴくぴくと糸にあたるものがある。おれは考えた。こいつは魚に相違ない。生きてるものでなくっちゃ、こうぴくつく訳がない。しめた、釣れたとぐいぐい手繰り寄せた。おや釣れましたかね、後世恐るべしだと野だがひやかすうち、糸はもう大概手繰り込んでただ五尺ばかりほどしか、水に浸いておらん。船縁から覗いてみたら、金魚のような縞のある魚が糸にくっついて、右左へ漾いながら、手に応じて浮き上がってくる。面白い。水際から上げるとき、ぽちゃりと跳ねたから、おれの顔は潮水だらけになった。ようやくつらまえて、針をとろうとするがなかなか取れない。捕まえた手はぬるぬるする。大いに気味がわるい。面倒だから糸を振って胴の間へ擲きつけたら、すぐ死んでしまった。赤シャツと野だは驚ろいて見ている。おれは海の中で手をざぶざぶと洗って、鼻の先へあてがってみた。まだ腥臭い。もう懲り懲りだ。何が釣れたって魚は握りたくない。魚も握られたくなかろう。そうそう糸を捲いてしまった。

Một lát sau thấy có gì giật giật nơi dây. Tôi nghĩ bụng: chắc chắn là cá rồi, không phải sinh vật sống thì đâu giật thế được. Được rồi, dính rồi! tôi kéo mạnh tay, thì Gã Bợ Đỡ chọc: “Ồ, dính rồi à, hậu sinh khả úy,” trong lúc dây đã kéo gần hết, chỉ còn chừng năm thước chìm trong nước. Nhìn từ mép thuyền thì thấy một con cá có sọc như cá vàng bám vào dây, lắc bên phải lắc bên trái, nổi dần lên theo tay tôi. Thú vị thật. Lúc kéo khỏi mặt nước nó quẫy “tõm” một cái làm mặt tôi đầy nước biển. Cuối cùng tóm được, định gỡ lưỡi câu mà mãi không ra, tay bắt cá thì nhớt nhợt, gớm hết sức. Phiền quá, tôi vung dây quật xuống khoang thuyền, nó chết ngay. Áo Đỏ và Gã Bợ Đỡ kinh ngạc nhìn. Tôi rửa tay xàm xạp trong biển rồi áp lên mũi ngửi thử, vẫn tanh. Chán rồi, thôi chừa, dính cá gì tôi cũng không muốn cầm; cá chắc cũng không muốn bị cầm. Tôi vội cuốn dây lại.

一番槍はお手柄だがゴルキじゃ、と野だがまた生意気を云うと、ゴルキと云うと露西亜の文学者みたような名だねと赤シャツが洒落た。そうですね、まるで露西亜の文学者ですねと野だはすぐ賛成しやがる。ゴルキが露西亜の文学者で、丸木が芝の写真師で、米のなる木が命の親だろう。一体この赤シャツはわるい癖だ。誰を捕まえても片仮名の唐人の名を並べたがる。人にはそれぞれ専門があったものだ。おれのような数学の教師にゴルキだか車力だか見当がつくものか、少しは遠慮するがいい。云うならフランクリンの自伝だとかプッシング、ツー、ゼ、フロントだとか、おれでも知ってる名を使うがいい。赤シャツは時々帝国文学とかいう真赤な雑誌を学校へ持って来て難有そうに読んでいる。山嵐に聞いてみたら、赤シャツの片仮名はみんなあの雑誌から出るんだそうだ。帝国文学も罪な雑誌だ。

“Phát thương đầu tiên đúng là công lớn, ngặt nỗi là Gorky ạ,” Gã Bợ Đỡ lại làm màu, Áo Đỏ chơi chữ: “Gorky thì nghe như tên một văn sĩ Nga nhỉ.” “Đúng thế, y như văn sĩ Nga,” Gã Bợ Đỡ lập tức tán thành. Gorky là văn sĩ Nga, Maruki là thợ ảnh ở Shiba, cây ra gạo là cha mẹ cứu mạng chắc. Nói chung Áo Đỏ có tật xấu này. Gặp ai cũng muốn bày tên Tây phiên katakana. Mỗi người có chuyên môn riêng. Thầy dạy toán như tôi biết Gorky hay phu kéo xe làm sao được. Nên nể nang chút. Nếu nói thì dùng những tên tôi cũng biết, như Tự truyện Franklin hay Pushing to the Front. Áo Đỏ thỉnh thoảng mang một tờ tạp chí đỏ chót tên Đế quốc Văn học đến trường, đọc ra vẻ quý báu. Hỏi Bão Núi thì bảo mấy cái katakana của Áo Đỏ đều ra từ tờ tạp chí đó. Đế quốc Văn học cũng là tạp chí có tội.

それから赤シャツと野だは一生懸命に釣っていたが、約一時間ばかりのうちに二人で十五六上げた。可笑しい事に釣れるのも、釣れるのも、みんなゴルキばかりだ。鯛なんて薬にしたくってもありゃしない。今日は露西亜文学の大当りだと赤シャツが野だに話している。あなたの手腕でゴルキなんですから、私なんぞがゴルキなのは仕方がありません。当り前ですなと野だが答えている。船頭に聞くとこの小魚は骨が多くって、まずくって、とても食えないんだそうだ。ただ肥料には出来るそうだ。赤シャツと野だは一生懸命に肥料を釣っているんだ。気の毒の至りだ。おれは一匹で懲りたから、胴の間へ仰向けになって、さっきから大空を眺めていた。釣をするよりこの方がよっぽど洒落ている。

Rồi Áo Đỏ và Gã Bợ Đỡ hăng hái câu, trong chừng một tiếng hai người được mười lăm mười sáu con. Buồn cười là câu được toàn Gorky. Cá tráp muốn làm thuốc cũng không có. “Hôm nay văn học Nga trúng lớn,” Áo Đỏ nói với Gã Bợ Đỡ. “Tay nghề thầy mà là Gorky thì kẻ như tôi là Gorky cũng đáng thôi. Đương nhiên ạ,” Gã Bợ Đỡ đáp. Hỏi người chèo thì loại cá nhỏ này nhiều xương, dở, không ăn nổi. Chỉ làm phân bón được. Áo Đỏ với Gã Bợ Đỡ đang cật lực câu phân bón. Thật tội nghiệp. Tôi chừa sau một con nên nằm ngửa trong khoang ngắm trời từ nãy. Cái này sang hơn câu cá nhiều.

すると二人は小声で何か話し始めた。おれにはよく聞えない、また聞きたくもない。おれは空を見ながら清の事を考えている。金があって、清をつれて、こんな奇麗な所へ遊びに来たらさぞ愉快だろう。いくら景色がよくっても野だなどといっしょじゃつまらない。清は皺苦茶だらけの婆さんだが、どんな所へ連れて出たって恥ずかしい心持ちはしない。野だのようなのは、馬車に乗ろうが、船に乗ろうが、凌雲閣へのろうが、到底寄り付けたものじゃない。おれが教頭で、赤シャツがおれだったら、やっぱりおれにへけつけお世辞を使って赤シャツを冷かすに違いない。江戸っ子は軽薄だと云うがなるほどこんなものが田舎巡りをして、私は江戸っ子でげすと繰り返していたら、軽薄は江戸っ子で、江戸っ子は軽薄の事だと田舎者が思うに極まってる。こんな事を考えていると、何だか二人がくすくす笑い出した。笑い声の間に何か云うが途切れ途切れでとんと要領を得ない。

Rồi hai người bắt đầu thì thầm gì đó. Tôi không nghe rõ mà cũng chẳng muốn nghe, cứ ngắm trời nghĩ về bà Kiyo. Giá có tiền dẫn bà đến chơi chỗ đẹp thế này thì sướng biết mấy; cảnh đẹp mấy mà đi chung với Gã Bợ Đỡ thì cũng chán. Bà Kiyo tuy là bà già nhăn nheo, nhưng dẫn đi đâu tôi cũng không thấy xấu hổ, còn thứ như Gã Bợ Đỡ thì dù đi xe ngựa, đi thuyền hay lên tháp Ryounkaku cũng không đời nào lại gần được. Giả như tôi là hiệu phó và Áo Đỏ là tôi, thì hắn chắc chắn cũng lon ton nịnh nọt tôi rồi trêu Áo Đỏ y như vậy. Người ta bảo dân Edo hời hợt, quả đúng thế: cái thứ này mà đi lang thang thôn quê cứ lặp đi lặp lại “tôi là dân Edo đấy ạ”, thì dân quê nhất định cho rằng hời hợt là dân Edo, dân Edo là hời hợt. Đang nghĩ thế thì hai người bắt đầu khúc khích cười, giữa tiếng cười họ nói gì đó đứt quãng, chẳng nắm được gì.

「え？　どうだか……」「……全くです……知らないんですから……罪ですね」「まさか……」「バッタを……本当ですよ」

“Hả? Sao nhỉ…” “…đúng thế… vì không biết… tội nhỉ” “Chẳng lẽ…” “Châu chấu… thật đấy.”

おれは外の言葉には耳を傾けなかったが、バッタと云う野だの語を聴いた時は、思わずきっとなった。野だは何のためかバッタと云う言葉だけことさら力を入れて、明瞭におれの耳にはいるようにして、そのあとをわざとぼかしてしまった。おれは動かないでやはり聞いていた。

Tôi không để ý các lời khác, nhưng khi nghe từ “châu chấu” của Gã Bợ Đỡ thì bất giác căng người. Chẳng biết để làm gì, Gã Bợ Đỡ chỉ nhấn riêng từ “châu chấu” cho lọt rõ vào tai tôi, rồi cố ý nói lờ mờ phần sau. Tôi không động đậy, vẫn nghe.

「また例の堀田が……」「そうかも知れない……」「天麩羅……ハハハハハ」「……煽動して……」「団子も？」

“Lại Hotta nữa…” “Có thể…” “Tempura… ha ha ha ha ha” “…xúi giục…” “Cả dango à?”

言葉はかように途切れ途切れであるけれども、バッタだの天麩羅だの、団子だのというところをもって推し測ってみると、何でもおれのことについて内所話しをしているに相違ない。話すならもっと大きな声で話すがいい、また内所話をするくらいなら、おれなんか誘わなければいい。いけ好かない連中だ。バッタだろうが雪踏だろうが、非はおれにある事じゃない。校長がひとまずあずけろと云ったから、狸の顔にめんじてただ今のところは控えているんだ。野だの癖に入らぬ批評をしやがる。毛筆でもしゃぶって引っ込んでるがいい。おれの事は、遅かれ早かれ、おれ一人で片付けてみせるから、差支えはないが、また例の堀田がとか煽動してとか云う文句が気にかかる。堀田がおれを煽動して騒動を大きくしたと云う意味なのか、あるいは堀田が生徒を煽動しておれをいじめたと云うのか方角がわからない。青空を見ていると、日の光がだんだん弱って来て、少しはひやりとする風が吹き出した。線香の烟のような雲が、透き徹る底の上を静かに伸して行ったと思ったら、いつしか底の奥に流れ込んで、うすくもやを掛けたようになった。

Lời đứt quãng như vậy, nhưng từ châu chấu, tempura, dango mà suy ra thì chắc chắn họ thì thầm chuyện của tôi. Nói thì nói to hơn, mà đã thì thầm thì đừng rủ tôi. Lũ khó ưa. Châu chấu hay dép rơm thì lỗi cũng đâu ở tôi. Vì hiệu trưởng bảo gác lại đã, nể mặt Lão Lửng nên hiện tại tôi nhịn. Gã Bợ Đỡ mà bày đặt phê bình thừa. Cứ ngậm bút lông mà rút đi. Chuyện của tôi sớm muộn gì tôi tự giải quyết được nên không sao, nhưng câu “lại Hotta nữa”, “xúi giục” làm tôi vướng bận. Không rõ nghĩa là Hotta xúi giục tôi làm to chuyện, hay Hotta xúi học trò bắt nạt tôi. Nhìn trời xanh, ánh nắng dần yếu, gió se se bắt đầu thổi. Mây như khói nhang lững lờ trải trên đáy bầu trời trong vắt, rồi chẳng hay đã chảy vào sâu, phủ mỏng như sương.

もう帰ろうかと赤シャツが思い出したように云うと、ええちょうど時分ですね。今夜はマドンナの君にお逢いですかと野だが云う。赤シャツは馬鹿あ云っちゃいけない、間違いになると、船縁に身を倚たした奴を、少し起き直る。エヘヘヘヘ大丈夫ですよ。聞いたって……と野だが振り返った時、おれは皿のような眼を野だの頭の上へまともに浴びせ掛けてやった。野だはまぼしそうに引っ繰り返って、や、こいつは降参だと首を縮めて、頭を掻いた。何という猪口才だろう。

“Thôi về nhé,” Áo Đỏ nói như chợt nhớ. “Vâng, đúng giờ rồi. Tối nay thầy gặp nàng Madonna chứ ạ?” Gã Bợ Đỡ hỏi. “Đừng nói bậy, sinh chuyện đấy,” Áo Đỏ nói, hơi ngồi thẳng người dậy, vốn đang tựa mép thuyền. “Hê hê hê hê, không sao ạ. Có nghe cũng…” Gã Bợ Đỡ vừa ngoảnh lại thì tôi dội thẳng đôi mắt to như cái đĩa vào đỉnh đầu hắn. Gã chói mắt ngã ngửa, “Ồ, thua rồi,” rụt cổ gãi đầu. Thật là đồ láu cá.

船は静かな海を岸へ漕ぎ戻る。君釣はあまり好きでないと見えますねと赤シャツが聞くから、ええ寝ていて空を見る方がいいですと答えて、吸いかけた巻烟草を海の中へたたき込んだら、ジュと音がして艪の足で掻き分けられた浪の上を揺られながら漾っていった。「君が来たんで生徒も大いに喜んでいるから、奮発してやってくれたまえ」と今度は釣にはまるで縁故もない事を云い出した。「あんまり喜んでもいないでしょう」「いえ、お世辞じゃない。全く喜んでいるんです、ね、吉川君」「喜んでるどころじゃない。大騒ぎです」と野だはにやにやと笑った。こいつの云う事は一々癪に障るから妙だ。「しかし君注意しないと、険呑ですよ」と赤シャツが云うから「どうせ険呑です。こうなりゃ険呑は覚悟です」と云ってやった。実際おれは免職になるか、寄宿生をことごとくあやまらせるか、どっちか一つにする了見でいた。「そう云っちゃ、取りつきどころもないが――実は僕も教頭として君のためを思うから云うんだが、わるく取っちゃ困る」「教頭は全く君に好意を持ってるんですよ。僕も及ばずながら、同じ江戸っ子だから、なるべく長くご在校を願って、お互に力になろうと思って、これでも蔭ながら尽力しているんですよ」と野だが人間並の事を云った。野だのお世話になるくらいなら首を縊って死んじまわあ。

Thuyền lặng lẽ chèo về bờ trên biển yên. “Xem ra cậu không thích câu lắm,” Áo Đỏ hỏi, tôi đáp “Vâng, nằm ngắm trời thích hơn,” và vứt điếu thuốc đang hút xuống biển, nghe “xì” một tiếng, rồi nó trôi nổi trên sóng bị mái chèo rẽ. “Học trò rất mừng vì cậu đến, mong cậu cố gắng,” lần này hắn nói chuyện chẳng liên quan gì đến câu cá. “Chắc không mừng lắm đâu.” “Không, không phải nịnh. Thật mừng đấy. Phải không cậu Yoshikawa?” “Mừng gì, náo loạn cả lên ạ,” Gã Bợ Đỡ cười tủm tỉm. Lạ thay, lời hắn nói câu nào cũng làm tôi bực. “Nhưng cậu mà không cẩn thận thì nguy hiểm đấy,” Áo Đỏ nói, “Nguy thì nguy. Đã thế thì tôi sẵn sàng chịu nguy,” tôi đáp. Thật ra tôi quyết một trong hai: bị đuổi việc, hoặc bắt cả ký túc xá xin lỗi. “Nói thế thì chẳng có chỗ nào mà bám—thật ra tôi, với tư cách hiệu phó, nghĩ cho cậu nên mới nói, đừng hiểu xấu.” “Thầy hiệu phó thật lòng có thiện cảm với cậu đấy. Tôi tuy bất tài nhưng cùng là dân Edo, mong cậu ở trường lâu để cùng giúp nhau, tôi vẫn đang âm thầm góp sức đấy ạ,” Gã Bợ Đỡ nói ra một câu nghe như người. Nếu phải nhờ Gã Bợ Đỡ thì tôi thà thắt cổ chết.

「それでね、生徒は君の来たのを大変歓迎しているんだが、そこにはいろいろな事情があってね。君も腹の立つ事もあるだろうが、ここが我慢だと思って、辛防してくれたまえ。決して君のためにならないような事はしないから」

“Thế này, học trò rất hoan nghênh cậu đến, nhưng trong đó có nhiều tình huống. Cậu chắc có chuyện bực mình, nhưng hãy coi đây là lúc nhẫn nhịn, chịu đựng. Tôi nhất định không làm điều gì không có lợi cho cậu.”

「いろいろの事情た、どんな事情です」

“Tình huống là sao? Tình huống gì?”

「それが少し込み入ってるんだが、まあだんだん分りますよ。僕が話さないでも自然と分って来るです、ね吉川君」

“Hơi rắc rối, nhưng dần dần cậu sẽ hiểu. Tôi không nói thì cậu cũng tự nhiên hiểu thôi, phải không cậu Yoshikawa?”

「ええなかなか込み入ってますからね。一朝一夕にゃ到底分りません。しかしだんだん分ります、僕が話さないでも自然と分って来るです」と野だは赤シャツと同じような事を云う。

“Vâng, khá rắc rối đấy ạ. Một sớm một chiều thì không hiểu nổi. Nhưng dần dần sẽ hiểu, tôi không nói cũng tự nhiên hiểu ạ,” Gã Bợ Đỡ nói giống hệt Áo Đỏ.

「そんな面倒な事情なら聞かなくてもいいんですが、あなたの方から話し出したから伺うんです」

“Rắc rối thế thì khỏi nghe cũng được, nhưng do thầy mở lời nên tôi mới hỏi.”

「そりゃごもっともだ。こっちで口を切って、あとをつけないのは無責任ですね。それじゃこれだけの事を云っておきましょう。あなたは失礼ながら、まだ学校を卒業したてで、教師は始めての、経験である。ところが学校というものはなかなか情実のあるもので、そう書生流に淡泊には行かないですからね」

“Đúng lắm. Mở đầu mà không nói tiếp thì vô trách nhiệm. Vậy tôi chỉ nói thế này. Xin lỗi, cậu mới tốt nghiệp, lần đầu làm thầy, chưa có kinh nghiệm. Mà trường học là nơi lắm chuyện nể nang, quan hệ riêng, không thể thẳng thắn kiểu học trò được.”

「淡泊に行かなければ、どんな風に行くんです」

“Không thẳng thắn thì thế nào?”

「さあ君はそう率直だから、まだ経験に乏しいと云うんですがね……」

“Ôi, cậu ngay thẳng thế nên tôi mới nói còn thiếu kinh nghiệm…”

「どうせ経験には乏しいはずです。履歴書にもかいときましたが二十三年四ヶ月ですから」

“Thiếu kinh nghiệm là đương nhiên. Sơ yếu lý lịch tôi cũng ghi rồi, hai mươi ba năm bốn tháng.”

「さ、そこで思わぬ辺から乗ぜられる事があるんです」

“Thế nên có khi bị thừa cơ từ chỗ không ngờ.”

「正直にしていれば誰が乗じたって怖くはないです」

“Nếu thật thà thì ai thừa cơ tôi cũng không sợ.”

「無論怖くはない、怖くはないが、乗ぜられる。現に君の前任者がやられたんだから、気を付けないといけないと云うんです」

“Đương nhiên không sợ, không sợ nhưng vẫn bị thừa cơ. Thực tế người tiền nhiệm của cậu đã bị, nên tôi mới bảo phải cẩn thận.”

野だが大人しくなったなと気が付いて、ふり向いて見ると、いつしか艫の方で船頭と釣の話をしている。野だが居ないんでよっぽど話しよくなった。

Nhận ra Gã Bợ Đỡ đã ngoan, ngoảnh lại thì chẳng biết từ lúc nào hắn đã ra đuôi thuyền nói chuyện câu cá với người chèo. Không có Gã Bợ Đỡ thì nói chuyện dễ hơn hẳn.

「僕の前任者が、誰れに乗ぜられたんです」

“Người tiền nhiệm của tôi bị ai thừa cơ?”

「だれと指すと、その人の名誉に関係するから云えない。また判然と証拠のない事だから云うとこっちの落度になる。とにかく、せっかく君が来たもんだから、ここで失敗しちゃ僕等も君を呼んだ甲斐がない。どうか気を付けてくれたまえ」

“Chỉ tên thì liên quan danh dự người ta nên không nói được. Với lại không có bằng chứng rõ ràng, nói ra là lỗi của tôi. Dù sao cậu đã đến, nếu cậu thất bại ở đây thì chúng tôi gọi cậu về cũng uổng công. Mong cậu cẩn thận.”

「気を付けろったって、これより気の付けようはありません。わるい事をしなけりゃ好いんでしょう」

“Bảo cẩn thận nhưng ngoài ra tôi chẳng biết cẩn thận thế nào. Không làm điều xấu là được chứ gì?”

赤シャツはホホホホと笑った。別段おれは笑われるような事を云った覚えはない。今日ただ今に至るまでこれでいいと堅く信じている。考えてみると世間の大部分の人はわるくなる事を奨励しているように思う。わるくならなければ社会に成功はしないものと信じているらしい。たまに正直な純粋な人を見ると、坊っちゃんだの小僧だのと難癖をつけて軽蔑する。それじゃ小学校や中学校で嘘をつくな、正直にしろと倫理の先生が教えない方がいい。いっそ思い切って学校で嘘をつく法とか、人を信じない術とか、人を乗せる策を教授する方が、世のためにも当人のためにもなるだろう。赤シャツがホホホホと笑ったのは、おれの単純なのを笑ったのだ。単純や真率が笑われる世の中じゃ仕様がない。清はこんな時に決して笑った事はない。大いに感心して聞いたもんだ。清の方が赤シャツよりよっぽど上等だ。

Áo Đỏ cười hi hi hi hi. Tôi không nhớ mình nói gì đáng cười. Đến tận hôm nay tôi vẫn tin chắc thế là đúng. Nghĩ lại, phần lớn người đời dường như khuyến khích hóa xấu. Họ có vẻ tin không xấu đi thì không thành công trong xã hội. Hiếm khi thấy người thật thà trong sáng thì lại gọi “Botchan”, “thằng nhóc” mà khinh miệt. Thế thì các thầy dạy đạo đức ở trường tiểu học, trung học đừng dạy “đừng nói dối”, “hãy thật thà” nữa. Dứt khoát dạy ở trường cách nói dối, nghệ thuật không tin người, mưu kế lừa người còn có ích cho đời, cho chính trò hơn. Áo Đỏ cười hi hi hi hi là cười cái đơn giản của tôi. Đời mà cười sự đơn giản, ngay thẳng thì hết cách. Bà Kiyo những lúc như thế chưa bao giờ cười. Bà nghe rất khâm phục. Bà Kiyo cao hơn Áo Đỏ nhiều.

「無論悪るい事をしなければ好いんですが、自分だけ悪るい事をしなくっても、人の悪るいのが分らなくっちゃ、やっぱりひどい目に逢うでしょう。世の中には磊落なように見えても、淡泊なように見えても、親切に下宿の世話なんかしてくれても、めったに油断の出来ないのがありますから……。大分寒くなった。もう秋ですね、浜の方は靄でセピヤ色になった。いい景色だ。おい、吉川君どうだい、あの浜の景色は……」と大きな声を出して野だを呼んだ。なあるほどこりゃ奇絶ですね。時間があると写生するんだが、惜しいですね、このままにしておくのはと野だは大いにたたく。

“Dĩ nhiên không làm điều xấu thì tốt, nhưng dù mình không làm xấu, mà không nhận ra cái xấu của người khác thì cũng chịu khổ nặng. Trên đời có người nhìn thì phóng khoáng, nhìn thì thẳng thắn, thân thiện lo chỗ trọ giúp, nhưng hiếm khi lơ là được… Lạnh nhiều rồi nhỉ. Đã vào thu. Bãi biển phủ sương thành màu sepia. Cảnh đẹp. Này cậu Yoshikawa, cảnh bãi biển kia thế nào…” hắn gọi Gã Bợ Đỡ bằng giọng to. “Ồ quả là tuyệt kỳ. Nếu có thời gian tôi sẽ vẽ phác, tiếc nhỉ, cứ để nguyên thế này,” Gã Bợ Đỡ ba hoa ầm ĩ.

港屋の二階に灯が一つついて、汽車の笛がヒューと鳴るとき、おれの乗っていた舟は磯の砂へざぐりと、舳をつき込んで動かなくなった。お早うお帰りと、かみさんが、浜に立って赤シャツに挨拶する。おれは船端から、やっと掛声をして磯へ飛び下りた。

Một ngọn đèn sáng trên tầng hai quán Minatoya, khi còi tàu hỏa “hiu” vang lên, chiếc thuyền tôi ngồi cắm mũi “rột” vào cát bãi đá rồi đứng yên. “Về sớm nhé,” bà chủ đứng trên bãi chào Áo Đỏ. Tôi hô một tiếng “hây” rồi nhảy từ mép thuyền xuống bãi đá.

六

VI

野だは大嫌いだ。こんな奴は沢庵石をつけて海の底へ沈めちまう方が日本のためだ。赤シャツは声が気に食わない。あれは持前の声をわざと気取ってあんな優しいように見せてるんだろう。いくら気取ったって、あの面じゃ駄目だ。惚れるものがあったってマドンナぐらいなものだ。しかし教頭だけに野だよりむずかしい事を云う。うちへ帰って、あいつの申し条を考えてみると一応もっとものようでもある。はっきりとした事は云わないから、見当がつきかねるが、何でも山嵐がよくない奴だから用心しろと云うのらしい。それならそうとはっきり断言するがいい、男らしくもない。そうして、そんな悪るい教師なら、早く免職さしたらよかろう。教頭なんて文学士の癖に意気地のないもんだ。蔭口をきくのでさえ、公然と名前が云えないくらいな男だから、弱虫に極まってる。弱虫は親切なものだから、あの赤シャツも女のような親切ものなんだろう。親切は親切、声は声だから、声が気に入らないって、親切を無にしちゃ筋が違う。それにしても世の中は不思議なものだ、虫の好かない奴が親切で、気のあった友達が悪漢だなんて、人を馬鹿にしている。大方田舎だから万事東京のさかに行くんだろう。物騒な所だ。今に火事が氷って、石が豆腐になるかも知れない。しかし、あの山嵐が生徒を煽動するなんて、いたずらをしそうもないがな。一番人望のある教師だと云うから、やろうと思ったら大抵の事は出来るかも知れないが、――第一そんな廻りくどい事をしないでも、じかにおれを捕まえて喧嘩を吹き懸けりゃ手数が省ける訳だ。おれが邪魔になるなら、実はこれこれだ、邪魔だから辞職してくれと云や、よさそうなもんだ。物は相談ずくでどうでもなる。向うの云い条がもっともなら、明日にでも辞職してやる。ここばかり米が出来る訳でもあるまい。どこの果へ行ったって、のたれ死はしないつもりだ。山嵐もよっぽど話せない奴だな。

Gã Bợ Đỡ thì tôi ghét cay ghét đắng, thứ như thế buộc đá muối dưa dìm xuống đáy biển còn có lợi cho nước Nhật. Áo Đỏ thì tôi không ưa cái giọng, chắc là cố làm điệu cái giọng trời cho để nghe cho dịu dàng, mà điệu mấy cũng vô ích với bộ mặt ấy, có ai mê thì cùng lắm là Madonna. Nhưng đã là hiệu phó thì ăn nói khó nhằn hơn Gã Bợ Đỡ; về nhà ngẫm lại lời hắn, thấy cũng có vẻ có lý. Hắn không nói rõ nên khó đoán, nhưng đại để là Bão Núi là đứa xấu, phải coi chừng. Thế thì cứ nói toạc ra đi, đồ không ra đàn ông! Mà đã là giáo viên xấu thì cho thôi việc sớm đi chứ. Hiệu phó, cử nhân văn chương, mà nhát gan thế đấy; nói xấu sau lưng mà không dám nêu tên công khai thì nhát là cái chắc, mà người nhát thì hay tử tế, nên Áo Đỏ chắc cũng tử tế kiểu đàn bà. Tử tế là tử tế, giọng là giọng, ghét giọng mà gạt bỏ lòng tử tế thì sai lẽ. Nhưng đời cũng lạ thật: đứa mình không ưa thì tử tế, thằng bạn hợp ý thì hóa ra kẻ xấu, đúng là trêu ngươi người ta. Chắc tại quê mùa nên cái gì cũng ngược với Tokyo. Chốn nguy hiểm thật, rồi có ngày lửa đóng băng, đá hóa đậu phụ cũng nên. Nhưng mà Bão Núi xúi học trò thì nghe khó tin, nom hắn không phải đứa hay bày trò. Nghe nói hắn được học trò mến nhất, nên nếu muốn thì chắc làm được hầu hết mọi việc—nhưng thứ nhất, cần gì phải vòng vo, cứ túm cổ tôi gây sự thẳng thừng chẳng phải đỡ công hơn sao. Nếu tôi vướng chân hắn thì nói toẹt ra: thế này thế này, cậu vướng, xin từ chức đi, là xong. Việc gì chẳng bàn được. Nếu lẽ phải thuộc về hắn thì mai tôi từ chức. Đâu phải chỉ chỗ này mới có gạo; đến tận cùng trời cuối đất tôi cũng không chết đường chết chợ. Bão Núi cũng hết thuốc thật, đúng là đồ không biết điều.

ここへ来た時第一番に氷水を奢ったのは山嵐だ。そんな裏表のある奴から、氷水でも奢ってもらっちゃ、おれの顔に関わる。おれはたった一杯しか飲まなかったから一銭五厘しか払わしちゃない。しかし一銭だろうが五厘だろうが、詐欺師の恩になっては、死ぬまで心持ちがよくない。あした学校へ行ったら、一銭五厘返しておこう。おれは清から三円借りている。その三円は五年経った今日までまだ返さない。返せないんじゃない。返さないんだ。清は今に返すだろうなどと、かりそめにもおれの懐中をあてにしてはいない。おれも今に返そうなどと他人がましい義理立てはしないつもりだ。こっちがこんな心配をすればするほど清の心を疑ぐるようなもので、清の美しい心にけちを付けると同じ事になる。返さないのは清を踏みつけるのじゃない、清をおれの片破れと思うからだ。清と山嵐とはもとより比べ物にならないが、たとい氷水だろうが、甘茶だろうが、他人から恵を受けて、だまっているのは向うをひとかどの人間と見立てて、その人間に対する厚意の所作だ。割前を出せばそれだけの事で済むところを、心のうちで難有いと恩に着るのは銭金で買える返礼じゃない。無位無冠でも一人前の独立した人間だ。独立した人間が頭を下げるのは百万両より尊といお礼と思わなければならない。

Ngày mới đến, người đầu tiên khao tôi đá bào là Bão Núi. Nhận đá bào của đứa hai mặt thế thì mất mặt tôi. Tôi chỉ uống một cốc nên chỉ bắt hắn trả một sen rưỡi. Nhưng một sen hay nửa sen, mang ơn đứa lừa đảo thì suốt đời khó chịu. Mai đến trường, tôi sẽ trả hắn một sen rưỡi. Tôi còn nợ bà Kiyo ba yên. Ba yên ấy năm năm nay vẫn chưa trả. Không phải không trả được. Là không trả. Bà Kiyo chưa bao giờ nghĩ đến túi tôi kiểu “rồi cậu sẽ trả”. Tôi cũng không định khách sáo kiểu người dưng, “rồi tôi sẽ trả”. Mình càng lo chuyện ấy thì càng như nghi ngờ lòng bà Kiyo, càng như bôi nhọ tấm lòng đẹp đẽ của bà. Không trả không phải là chà đạp bà Kiyo; mà vì tôi coi bà là nửa kia của mình. Bà Kiyo với Bão Núi dĩ nhiên không so được, nhưng dù chỉ là cốc đá bào hay chén trà ngọt, nhận ơn người ta mà im lặng là coi người ta ra dáng một con người, là tấm thiện ý dành cho người đó. Chia tiền ra là xong chuyện, còn trong bụng biết ơn thì chẳng có tiền nào mua nổi lời đáp lễ. Dù không chức không tước, vẫn là một con người độc lập đàng hoàng. Một con người độc lập mà cúi đầu thì phải coi đó là lời cảm tạ quý hơn trăm vạn lượng.

おれはこれでも山嵐に一銭五厘奮発させて、百万両より尊とい返礼をした気でいる。山嵐は難有いと思ってしかるべきだ。それに裏へ廻って卑劣な振舞をするとは怪しからん野郎だ。あした行って一銭五厘返してしまえば借りも貸しもない。そうしておいて喧嘩をしてやろう。

Tôi tự cho là đã bắt Bão Núi bỏ ra một sen rưỡi, còn mình thì đáp lễ bằng thứ quý hơn trăm vạn lượng, nên hắn phải biết ơn mới phải. Thế mà quay lưng làm chuyện hèn hạ, đúng là đồ khốn! Mai trả một sen rưỡi là hết nợ hết nần, rồi tôi sẽ gây sự với hắn.

おれはここまで考えたら、眠くなったからぐうぐう寝てしまった。あくる日は思う仔細があるから、例刻より早ヤ目に出校して山嵐を待ち受けた。ところがなかなか出て来ない。うらなりが出て来る。漢学の先生が出て来る。野だが出て来る。しまいには赤シャツまで出て来たが山嵐の机の上は白墨が一本竪に寝ているだけで閑静なものだ。おれは、控所へはいるや否や返そうと思って、うちを出る時から、湯銭のように手の平へ入れて一銭五厘、学校まで握って来た。おれは膏っ手だから、開けてみると一銭五厘が汗をかいている。汗をかいてる銭を返しちゃ、山嵐が何とか云うだろうと思ったから、机の上へ置いてふうふう吹いてまた握った。ところへ赤シャツが来て昨日は失敬、迷惑でしたろうと云ったから、迷惑じゃありません、お蔭で腹が減りましたと答えた。すると赤シャツは山嵐の机の上へ肱を突いて、あの盤台面をおれの鼻の側面へ持って来たから、何をするかと思ったら、君昨日返りがけに船の中で話した事は、秘密にしてくれたまえ。まだ誰にも話しやしますまいねと云った。女のような声を出すだけに心配性な男と見える。話さない事はたしかである。しかしこれから話そうと云う心持ちで、すでに一銭五厘手の平に用意しているくらいだから、ここで赤シャツから口留めをされちゃ、ちと困る。赤シャツも赤シャツだ。山嵐と名を指さないにしろ、あれほど推察の出来る謎をかけておきながら、今さらその謎を解いちゃ迷惑だとは教頭とも思えぬ無責任だ。元来ならおれが山嵐と戦争をはじめて鎬を削ってる真中へ出て堂々とおれの肩を持つべきだ。それでこそ一校の教頭で、赤シャツを着ている主意も立つというもんだ。

Nghĩ đến đó thì buồn ngủ, tôi ngáy khò khò. Hôm sau, vì có lý do riêng, tôi đến trường sớm hơn thường lệ để đón Bão Núi. Nhưng mãi hắn không ló mặt. Dưa Héo đến. Thầy Hán văn đến. Gã Bợ Đỡ đến. Cuối cùng cả Áo Đỏ cũng đến, mà trên bàn Bão Núi chỉ có một cục phấn nằm dọc, vắng lặng. Tôi định hễ bước vào phòng chờ là trả ngay, nên từ lúc ra khỏi nhà đã nắm một sen rưỡi trong lòng bàn tay như tiền tắm, nắm đến tận trường. Tay tôi hay ra mồ hôi, mở ra thì một sen rưỡi đẫm mồ hôi. Trả tiền ướt đẫm mồ hôi thì Bão Núi sẽ ca cẩm, nên tôi đặt lên bàn, thổi phù phù cho khô rồi lại nắm. Lúc ấy Áo Đỏ đến: “Hôm qua thất lễ, hẳn cậu phiền lắm nhỉ.” “Không phiền, nhờ vậy mà tôi đói bụng,” tôi đáp. Áo Đỏ chống khuỷu tay lên bàn Bão Núi, đưa cái mặt bè như cái thúng sát bên mũi tôi, tôi tưởng hắn định làm gì thì hắn nói: “Này cậu, chuyện chúng ta nói trên thuyền hôm qua, cậu giữ bí mật cho nhé. Chưa nói với ai chứ?” Giọng đàn bà thế nào mà lại hay lo thế. Tôi chưa nói với ai thì đúng thật. Nhưng tôi đang định nói, còn nắm sẵn một sen rưỡi trong tay, nên bị Áo Đỏ bịt miệng thế này thì hơi khó. Áo Đỏ cũng vậy. Dù không nêu tên Bão Núi, nhưng đã đố một câu đố ai cũng đoán ra, giờ lại bảo giải đố ra thì phiền, như thế không đáng mặt hiệu phó, vô trách nhiệm. Đáng lẽ khi tôi gây chiến với Bão Núi, đao kiếm sát nhau, thì hắn phải đường hoàng bước ra bênh tôi. Thế mới xứng là hiệu phó một trường, mới có lý do mặc áo đỏ.

おれは教頭に向って、まだ誰にも話さないが、これから山嵐と談判するつもりだと云ったら、赤シャツは大いに狼狽して、君そんな無法な事をしちゃ困る。僕は堀田君の事について、別段君に何も明言した覚えはないんだから――君がもしここで乱暴を働いてくれると、僕は非常に迷惑する。君は学校に騒動を起すつもりで来たんじゃなかろうと妙に常識をはずれた質問をするから、当り前です、月給をもらったり、騒動を起したりしちゃ、学校の方でも困るでしょうと云った。すると赤シャツはそれじゃ昨日の事は君の参考だけにとめて、口外してくれるなと汗をかいて依頼に及ぶから、よろしい、僕も困るんだが、そんなにあなたが迷惑ならよしましょうと受け合った。君大丈夫かいと赤シャツは念を押した。どこまで女らしいんだか奥行がわからない。文学士なんて、みんなあんな連中ならつまらんものだ。辻褄の合わない、論理に欠けた注文をして恬然としている。しかもこのおれを疑ぐってる。憚りながら男だ。受け合った事を裏へ廻って反古にするようなさもしい了見はもってるもんか。

Tôi nói với hiệu phó là tôi chưa kể với ai, nhưng sắp tới tôi định đến nói chuyện thẳng với Bão Núi, thì Áo Đỏ hoảng lắm: “Này cậu, làm chuyện vô lý thế thì khổ lắm. Về Hotta, tôi không nhớ mình đã nói rõ gì với cậu cả—nếu cậu manh động ở đây thì tôi rất phiền. Cậu đến đây đâu phải để gây loạn trong trường,” hắn hỏi một câu lạ lùng, trái thường thức. Tôi đáp: dĩ nhiên rồi, nhận lương mà đi gây loạn thì trường cũng khổ. Thế là Áo Đỏ: “Vậy chuyện hôm qua cậu chỉ coi để tham khảo thôi, đừng nói ra ngoài nhé,” hắn toát mồ hôi mà nhờ vả. Tôi nhận lời: được, tôi cũng khó xử, nhưng thầy đã phiền đến thế thì thôi. “Cậu chắc chứ?” Áo Đỏ dặn lại. Không biết ẻo lả đến đâu mà sâu không thấy đáy. Cử nhân văn chương mà toàn thứ này cả thì chán. Đưa ra một yêu cầu trước sau không khớp, thiếu hẳn logic, mà thản nhiên. Lại còn nghi ngờ tôi. Nói xin lỗi chứ tôi là đàn ông. Đã nhận lời thì tôi không có cái bụng đê tiện sau lưng lại lật lọng.

ところへ両隣りの机の所有主も出校したんで、赤シャツは早々自分の席へ帰って行った。赤シャツは歩るき方から気取ってる。部屋の中を往来するのでも、音を立てないように靴の底をそっと落す。音を立てないであるくのが自慢になるもんだとは、この時から始めて知った。泥棒の稽古じゃあるまいし、当り前にするがいい。やがて始業の喇叭がなった。山嵐はとうとう出て来ない。仕方がないから、一銭五厘を机の上へ置いて教場へ出掛けた。

Lúc ấy chủ nhân hai chiếc bàn bên cạnh cũng vào trường nên Áo Đỏ vội về chỗ mình. Hắn đến cả cách đi cũng làm điệu: đi trong phòng mà cũng đặt gót giày xuống thật khẽ cho không ra tiếng, mà đi không ra tiếng lại thành chuyện tự hào, đến hôm ấy tôi mới biết lần đầu. Đâu phải tập làm trộm, cứ đi cho bình thường có hơn không. Rồi kèn vào học vang lên, Bão Núi rốt cuộc vẫn không đến, nên hết cách, tôi đặt một sen rưỡi lên bàn rồi ra lớp.

授業の都合で一時間目は少し後れて、控所へ帰ったら、ほかの教師はみんな机を控えて話をしている。山嵐もいつの間にか来ている。欠勤だと思ったら遅刻したんだ。おれの顔を見るや否や今日は君のお蔭で遅刻したんだ。罰金を出したまえと云った。おれは机の上にあった一銭五厘を出して、これをやるから取っておけ。先達て通町で飲んだ氷水の代だと山嵐の前へ置くと、何を云ってるんだと笑いかけたが、おれが存外真面目でいるので、つまらない冗談をするなと銭をおれの机の上に掃き返した。おや山嵐の癖にどこまでも奢る気だな。

Vì lịch dạy, tiết một về hơi muộn, quay lại phòng chờ thì các thầy khác đều kéo ghế ra tán chuyện. Bão Núi cũng đã đến từ lúc nào. Tưởng nghỉ, hóa ra đi muộn. Vừa thấy mặt tôi, hắn nói: “Hôm nay vì cậu mà tôi đi muộn. Nộp phạt đi.” Tôi lấy một sen rưỡi đã đặt trên bàn ra: “Cái này cho cậu, cầm lấy. Tiền cốc đá bào uống hôm nọ ở phố Torimachi,” rồi đặt trước mặt Bão Núi, thì hắn cười toan nói “Cậu nói cái gì thế”, nhưng thấy tôi nghiêm túc đến bất ngờ nên bảo đừng đùa dở, rồi gạt đồng tiền về phía bàn tôi. Ơ kìa, Bão Núi mà cứ nhất quyết đãi.

「冗談じゃない本当だ。おれは君に氷水を奢られる因縁がないから、出すんだ。取らない法があるか」

“Đùa gì, thật đấy. Tôi chẳng có cớ gì để cậu đãi đá bào nên mới trả. Làm gì có chuyện không nhận.”

「そんなに一銭五厘が気になるなら取ってもいいが、なぜ思い出したように、今時分返すんだ」

“Nếu cậu cứ canh cánh một sen rưỡi thì nhận cũng được, nhưng sao đến tận bây giờ mới sực nhớ mà trả?”

「今時分でも、いつ時分でも、返すんだ。奢られるのが、いやだから返すんだ」

“Bây giờ hay lúc nào cũng trả. Tôi ghét bị đãi nên trả.”

山嵐は冷然とおれの顔を見てふんと云った。赤シャツの依頼がなければ、ここで山嵐の卑劣をあばいて大喧嘩をしてやるんだが、口外しないと受け合ったんだから動きがとれない。人がこんなに真赤になってるのにふんという理窟があるものか。

Bão Núi nhìn mặt tôi lạnh tanh, “hừ” một tiếng. Nếu không có lời nhờ của Áo Đỏ thì tôi đã vạch mặt sự hèn hạ của Bão Núi mà cãi nhau một trận ra trò, nhưng đã hứa không nói ra nên không nhúc nhích được. Người ta đỏ mặt tía tai thế này mà đáp “hừ” thì còn ra lý lẽ gì.

「氷水の代は受け取るから、下宿は出てくれ」

“Tiền đá bào thì tôi nhận, nhưng cậu dọn khỏi chỗ trọ đi.”

「一銭五厘受け取ればそれでいい。下宿を出ようが出まいがおれの勝手だ」

“Nhận một sen rưỡi là đủ. Dọn hay không dọn là quyền của tôi.”

「ところが勝手でない、昨日、あすこの亭主が来て君に出てもらいたいと云うから、その訳を聞いたら亭主の云うのはもっともだ。それでももう一応たしかめるつもりで今朝あすこへ寄って詳しい話を聞いてきたんだ」

“Nhưng đâu phải quyền của riêng cậu. Hôm qua chủ nhà ở đó đến bảo muốn cậu dọn đi, tôi hỏi lý do thì lời ông ta có lý. Dù vậy tôi vẫn định xác nhận lại, nên sáng nay ghé qua nghe kỹ.”

おれには山嵐の云う事が何の意味だか分らない。

Bão Núi nói gì tôi chẳng hiểu.

「亭主が君に何を話したんだか、おれが知ってるもんか。そう自分だけで極めたって仕様があるか。訳があるなら、訳を話すが順だ。てんから亭主の云う方がもっともだなんて失敬千万な事を云うな」

“Chủ nhà nói gì với cậu thì tôi biết sao được. Một mình cậu tự quyết thì được à. Có lý do thì nói lý do ra, thế mới phải. Đừng có nói thất lễ rằng lời chủ nhà đúng ngay từ đầu.”

「うん、そんなら云ってやろう。君は乱暴であの下宿で持て余まされているんだ。いくら下宿の女房だって、下女たあ違うぜ。足を出して拭かせるなんて、威張り過ぎるさ」

“Ừ, thế thì tôi nói. Cậu thô bạo, người ta chịu không nổi nên chán rồi. Có là vợ chủ trọ thì cũng khác với người hầu chứ. Chìa chân ra bắt người ta lau, thế là làm phách quá.”

「おれが、いつ下宿の女房に足を拭かせた」

“Tôi bắt vợ chủ trọ lau chân hồi nào?”

「拭かせたかどうだか知らないが、とにかく向うじゃ、君に困ってるんだ。下宿料の十円や十五円は懸物を一幅売りゃ、すぐ浮いてくるって云ってたぜ」

“Bắt hay không thì tôi không biết, nhưng dù sao nhà ấy khổ vì cậu. Họ bảo tiền trọ mười, mười lăm yên, bán một bức tranh treo là có ngay.”

「利いた風な事をぬかす野郎だ。そんなら、なぜ置いた」

“Ăn nói sành sỏi gớm. Thế sao còn cho tôi ở?”

「なぜ置いたか、僕は知らん、置くことは置いたんだが、いやになったんだから、出ろと云うんだろう。君出てやれ」

“Sao cho ở thì tớ không biết. Cho ở thì có cho, nhưng giờ chán rồi nên bảo cậu đi. Cậu đi đi.”

「当り前だ。居てくれと手を合せたって、居るものか。一体そんな云い懸りを云うような所へ周旋する君からしてが不埒だ」

“Dĩ nhiên rồi. Chắp tay xin tôi ở lại tôi cũng không ở. Mà kẻ giới thiệu tôi đến một nơi ăn nói gây sự thế, tức chính cậu, đã là đồ lếu láo.”

「おれが不埒か、君が大人しくないんだか、どっちかだろう」

“Tôi lếu láo hay cậu ngang bướng, một trong hai.”

山嵐もおれに劣らぬ肝癪持ちだから、負け嫌いな大きな声を出す。控所に居た連中は何事が始まったかと思って、みんな、おれと山嵐の方を見て、顋を長くしてぼんやりしている。おれは、別に恥ずかしい事をした覚えはないんだから、立ち上がりながら、部屋中一通り見巡わしてやった。みんなが驚ろいてるなかに野だだけは面白そうに笑っていた。おれの大きな眼が、貴様も喧嘩をするつもりかと云う権幕で、野だの干瓢づらを射貫いた時に、野だは突然真面目な顔をして、大いにつつしんだ。少し怖わかったと見える。そのうち喇叭が鳴る。山嵐もおれも喧嘩を中止して教場へ出た。

Bão Núi cũng nóng tính chẳng kém tôi, nên cất giọng to, hiếu thắng. Những người trong phòng chờ không biết chuyện gì vừa bùng lên, ai nấy nhìn tôi rồi nhìn Bão Núi, há hốc mồm ngẩn ra. Tôi chẳng nhớ mình đã làm gì đáng xấu hổ, nên đứng dậy, đảo mắt nhìn khắp phòng một lượt. Giữa lúc mọi người ngơ ngác, chỉ mình Gã Bợ Đỡ là cười như thích thú lắm. Cặp mắt to của tôi, với cái thế “mày cũng muốn đánh nhau à”, vừa phóng thẳng vào cái mặt dài như dải bầu khô của Gã Bợ Đỡ thì hắn bỗng nghiêm mặt, rất mực giữ gìn. Chắc hơi sợ. Rồi kèn vang lên. Bão Núi và tôi tạm hoãn trận đánh, ra lớp.

午後は、先夜おれに対して無礼を働いた寄宿生の処分法についての会議だ。会議というものは生れて始めてだからとんと容子が分らないが、職員が寄って、たかって自分勝手な説をたてて、それを校長が好い加減に纏めるのだろう。纏めるというのは黒白の決しかねる事柄について云うべき言葉だ。この場合のような、誰が見たって、不都合としか思われない事件に会議をするのは暇潰しだ。誰が何と解釈したって異説の出ようはずがない。こんな明白なのは即座に校長が処分してしまえばいいに。随分決断のない事だ。校長ってものが、これならば、何の事はない、煮え切らない愚図の異名だ。

Buổi chiều là cuộc họp bàn cách xử lý đám ký túc xá đã vô lễ với tôi hôm nọ. Họp là lần đầu trong đời tôi nên chẳng hiểu ra sao, chắc giáo viên tụ lại, ai nấy đưa ý kiến tùy tiện, rồi hiệu trưởng gom lại cho xong. “Gom lại” là chữ dùng cho việc khó phân trắng đen. Một vụ như thế này, ai nhìn cũng thấy là sai quấy mà đem ra họp thì phí thời giờ. Ai giải thích kiểu gì cũng không thể có ý kiến khác. Rành rành thế này thì hiệu trưởng xử ngay tại chỗ cho xong. Thiếu quyết đoán. Hiệu trưởng mà thế này thì chẳng khác nào cái tên khác của kẻ lề mề.

会議室は校長室の隣りにある細長い部屋で、平常は食堂の代理を勤める。黒い皮で張った椅子が二十脚ばかり、長いテーブルの周囲に並んでちょっと神田の西洋料理屋ぐらいな格だ。そのテーブルの端に校長が坐って、校長の隣りに赤シャツが構える。あとは勝手次第に席に着くんだそうだが、体操の教師だけはいつも席末に謙遜するという話だ。おれは様子が分らないから、博物の教師と漢学の教師の間へはいり込んだ。向うを見ると山嵐と野だが並んでる。野だの顔はどう考えても劣等だ。喧嘩はしても山嵐の方が遥かに趣がある。おやじの葬式の時に小日向の養源寺の座敷にかかってた懸物はこの顔によく似ている。坊主に聞いてみたら韋駄天と云う怪物だそうだ。今日は怒ってるから、眼をぐるぐる廻しちゃ、時々おれの方を見る。そんな事で威嚇かされてたまるもんかと、おれも負けない気で、やっぱり眼をぐりつかせて、山嵐をにらめてやった。おれの眼は恰好はよくないが、大きい事においては大抵な人には負けない。あなたは眼が大きいから役者になるときっと似合いますと清がよく云ったくらいだ。

Phòng họp ở cạnh phòng hiệu trưởng, một gian dài hẹp, ngày thường dùng thay phòng ăn. Chừng hai chục chiếc ghế bọc da đen kê quanh chiếc bàn dài, trông cũng ngang một tiệm cơm Tây ở Kanda. Hiệu trưởng ngồi đầu bàn, Áo Đỏ chễm chệ cạnh ông. Còn lại ngồi tùy ý, nhưng nghe nói thầy thể dục lúc nào cũng khiêm tốn ngồi chót. Tôi không biết lệ nên chui vào giữa thầy sinh vật và thầy Hán văn. Nhìn sang phía đối diện thì Bão Núi và Gã Bợ Đỡ ngồi cạnh nhau. Mặt Gã Bợ Đỡ nghĩ thế nào cũng thuộc hạng kém. Dù có đánh nhau, Bão Núi vẫn có nét hơn hẳn. Bức tranh treo trong phòng lễ chùa Yogen ở Kobinata hôm đám tang cha tôi rất giống cái mặt này. Hỏi nhà sư thì đó là con quái vật tên Idaten. Hôm nay Bão Núi đang giận, cứ đảo tròn mắt, thỉnh thoảng lại liếc tôi. Tôi đâu để bị dọa như thế, nên cũng không chịu thua, trợn tròn mắt, trừng lại Bão Núi. Mắt tôi hình dáng không đẹp, nhưng nói về độ to thì ít ai hơn được. Bà Kiyo còn hay bảo: mắt cậu to thế này, làm diễn viên chắc hợp lắm.

もう大抵お揃いでしょうかと校長が云うと、書記の川村と云うのが一つ二つと頭数を勘定してみる。一人足りない。一人不足ですがと考えていたが、これは足りないはずだ。唐茄子のうらなり君が来ていない。おれとうらなり君とはどう云う宿世の因縁かしらないが、この人の顔を見て以来どうしても忘れられない。控所へくれば、すぐ、うらなり君が眼に付く、途中をあるいていても、うらなり先生の様子が心に浮ぶ。温泉へ行くと、うらなり君が時々蒼い顔をして湯壺のなかに膨れている。挨拶をするとへえと恐縮して頭を下げるから気の毒になる。学校へ出てうらなり君ほど大人しい人は居ない。めったに笑った事もないが、余計な口をきいた事もない。おれは君子という言葉を書物の上で知ってるが、これは字引にあるばかりで、生きてるものではないと思ってたが、うらなり君に逢ってから始めて、やっぱり正体のある文字だと感心したくらいだ。

“Chắc đã đủ cả rồi chứ?” hiệu trưởng hỏi, thư ký Kawamura bèn đếm từng đầu người, một, hai. Thiếu một. “Thiếu một người,” anh ta ngẫm nghĩ, mà thiếu là phải. Dưa Héo, ông thầy bí, chưa tới. Không rõ duyên nợ kiếp trước thế nào mà tôi với Dưa Héo, từ ngày nhìn thấy mặt ông ấy là không quên được. Hễ vào phòng chờ là mắt tôi vướng ngay Dưa Héo; đi trên đường cũng hiện ra dáng vẻ thầy Dưa Héo. Đi suối nước nóng thì thỉnh thoảng thấy Dưa Héo mặt xanh phù trương ngâm trong bể. Chào ông thì ông “dạ” một tiếng rồi cúi đầu e dè, nhìn mà thấy tội. Ở trường không ai hiền hơn Dưa Héo. Hiếm khi ông cười, nhưng cũng chẳng bao giờ nói thừa. Chữ “quân tử” tôi biết qua sách vở, nhưng cứ tưởng chỉ có trong từ điển, ngoài đời không có thật; chỉ đến khi gặp Dưa Héo tôi mới phục rằng đó cũng là một chữ có hình có hài.

このくらい関係の深い人の事だから、会議室へはいるや否や、うらなり君の居ないのは、すぐ気がついた。実を云うと、この男の次へでも坐わろうかと、ひそかに目標にして来たくらいだ。校長はもうやがて見えるでしょうと、自分の前にある紫の袱紗包をほどいて、蒟蒻版のような者を読んでいる。赤シャツは琥珀のパイプを絹ハンケチで磨き始めた。この男はこれが道楽である。赤シャツ相当のところだろう。ほかの連中は隣り同志で何だか私語き合っている。手持無沙汰なのは鉛筆の尻に着いている、護謨の頭でテーブルの上へしきりに何か書いている。野だは時々山嵐に話しかけるが、山嵐は一向応じない。ただうんとかああと云うばかりで、時々怖い眼をして、おれの方を見る。おれも負けずに睨め返す。

Quan hệ với ông thân thiết đến mức ấy, nên vừa bước vào phòng họp tôi đã nhận ra ngay Dưa Héo vắng mặt. Thật ra, tôi đã thầm nhắm sẵn chỗ ngồi cạnh ông. Hiệu trưởng nói chắc ông sắp đến, rồi mở gói vải tím trước mặt, đọc thứ gì như bản in thạch. Áo Đỏ bắt đầu lau tẩu hổ phách bằng khăn lụa. Gã này lấy việc đó làm thú tiêu khiển. Quả đúng là việc xứng với Áo Đỏ. Những người khác ngồi sát nhau thì thầm gì đó. Kẻ rảnh tay thì lấy cục tẩy ở đuôi bút chì nguệch ngoạc gì đó trên mặt bàn. Gã Bợ Đỡ thỉnh thoảng bắt chuyện với Bão Núi, nhưng Bão Núi chẳng đáp. Chỉ “ừ”, “à”, thỉnh thoảng lại trợn mắt dữ tợn nhìn tôi. Tôi không chịu thua, trừng lại.

ところへ待ちかねた、うらなり君が気の毒そうにはいって来て少々用事がありまして、遅刻致しましたと慇懃に狸に挨拶をした。では会議を開きますと狸はまず書記の川村君に蒟蒻版を配布させる。見ると最初が処分の件、次が生徒取締の件、その他二三ヶ条である。狸は例の通りもったいぶって、教育の生霊という見えでこんな意味の事を述べた。「学校の職員や生徒に過失のあるのは、みんな自分の寡徳の致すところで、何か事件がある度に、自分はよくこれで校長が勤まるとひそかに慚愧の念に堪えんが、不幸にして今回もまたかかる騒動を引き起したのは、深く諸君に向って謝罪しなければならん。しかしひとたび起った以上は仕方がない、どうにか処分をせんければならん、事実はすでに諸君のご承知の通りであるからして、善後策について腹蔵のない事を参考のためにお述べ下さい」

Đúng lúc ấy Dưa Héo mà tôi đã chờ mãi bước vào, vẻ ái ngại, lễ độ chào Lão Lửng: “Tôi có chút việc nên đến muộn.” “Vậy xin khai mạc cuộc họp,” Lão Lửng nói, rồi bảo thư ký Kawamura phát bản in thạch. Xem ra mục đầu là việc xử lý, mục sau là việc quản học trò, ngoài ra còn hai ba điều nữa. Lão Lửng như thường lệ làm bộ trịnh trọng, với dáng vẻ hiện thân của nền giáo dục, trình bày đại ý thế này: “Việc giáo viên và học trò có lỗi đều do tôi kém đức. Mỗi lần xảy ra sự cố, tôi thầm hổ thẹn, tự hỏi sao mình còn làm hiệu trưởng được, vậy mà bất hạnh thay, lần này lại xảy ra náo loạn như thế, tôi phải thành thật xin lỗi quý vị. Tuy nhiên, đã xảy ra rồi thì hết cách, phải xử lý bằng cách nào đó; sự việc quý vị đều đã biết, nên về biện pháp sau này, xin quý vị cứ nói thẳng, để tôi tham khảo.”

おれは校長の言葉を聞いて、なるほど校長だの狸だのと云うものは、えらい事を云うもんだと感心した。こう校長が何もかも責任を受けて、自分の咎だとか、不徳だとか云うくらいなら、生徒を処分するのは、やめにして、自分から先へ免職になったら、よさそうなもんだ。そうすればこんな面倒な会議なんぞを開く必要もなくなる訳だ。第一常識から云っても分ってる。おれが大人しく宿直をする。生徒が乱暴をする。わるいのは校長でもなけりゃ、おれでもない、生徒だけに極ってる。もし山嵐が煽動したとすれば、生徒と山嵐を退治ればそれでたくさんだ。人の尻を自分で背負い込んで、おれの尻だ、おれの尻だと吹き散らかす奴が、どこの国にあるもんか、狸でなくっちゃ出来る芸当じゃない。彼はこんな条理に適わない議論を吐いて、得意気に一同を見廻した。ところが誰も口を開くものがない。博物の教師は第一教場の屋根に烏がとまってるのを眺めている。漢学の先生は蒟蒻版を畳んだり、延ばしたりしてる。山嵐はまだおれの顔をにらめている。会議と云うものが、こんな馬鹿気たものなら、欠席して昼寝でもしている方がましだ。

Nghe lời hiệu trưởng, tôi phục sát đất: hiệu trưởng với Lão Lửng gì, quả là nói ghê thật. Nếu hiệu trưởng đã nhận hết trách nhiệm, bảo là lỗi tại mình, tại kém đức, thì đừng xử học trò nữa, tự mình bị cách chức trước chẳng phải xong sao. Thế là khỏi cần mở cái cuộc họp phiền phức này. Vả lại, theo lẽ thường cũng dễ hiểu. Tôi ngoan ngoãn trực đêm. Học trò làm loạn. Kẻ có lỗi không phải hiệu trưởng, cũng không phải tôi, mà chắc chắn là học trò. Nếu Bão Núi xúi giục thì trừng trị học trò và Bão Núi là đủ. Nước nào lại có kẻ ôm hết lỗi của người khác về mình rồi la lên “lỗi của tôi, lỗi của tôi”, chẳng phải Lão Lửng thì không làm nổi trò này. Ông ta tung ra cái lập luận phi lý như thế rồi đắc ý nhìn quanh. Nhưng chẳng ai mở miệng. Thầy sinh vật đang ngắm con quạ đậu trên mái lớp một. Thầy Hán văn lúc gấp lúc mở bản in thạch. Bão Núi vẫn trừng trừng nhìn tôi. Họp mà vô nghĩa thế này thì thà nghỉ ở nhà ngủ trưa còn hơn.

おれは、じれったくなったから、一番大いに弁じてやろうと思って、半分尻をあげかけたら、赤シャツが何か云い出したから、やめにした。見るとパイプをしまって、縞のある絹ハンケチで顔をふきながら、何か云っている。あの手巾はきっとマドンナから巻き上げたに相違ない。男は白い麻を使うもんだ。「私も寄宿生の乱暴を聞いてはなはだ教頭として不行届であり、かつ平常の徳化が少年に及ばなかったのを深く慚ずるのであります。でこう云う事は、何か陥欠があると起るもので、事件その物を見ると何だか生徒だけがわるいようであるが、その真相を極めると責任はかえって学校にあるかも知れない。だから表面上にあらわれたところだけで厳重な制裁を加えるのは、かえって未来のためによくないかとも思われます。かつ少年血気のものであるから活気があふれて、善悪の考えはなく、半ば無意識にこんな悪戯をやる事はないとも限らん。でもとより処分法は校長のお考えにある事だから、私の容喙する限りではないが、どうかその辺をご斟酌になって、なるべく寛大なお取計を願いたいと思います」

Tôi sốt ruột, định đứng lên hùng biện một trận cho ra trò, vừa nhấc nửa mông lên thì Áo Đỏ bắt đầu nói gì đó nên tôi thôi. Thấy hắn cất tẩu, lấy khăn lụa sọc lau mặt, vừa lau vừa nói. Cái khăn ấy chắc chắn là moi được từ Madonna. Đàn ông thì dùng khăn lanh trắng. “Nghe chuyện đám ký túc xá nổi loạn, tôi, với tư cách hiệu phó, thấy mình thiếu chu đáo, hơn nữa đức hóa thường ngày chưa thấm đến lớp trẻ, nên rất hổ thẹn. Những việc thế này thường xảy ra khi còn có chỗ khiếm khuyết; nhìn riêng sự việc thì dường như chỉ học trò sai, nhưng xét đến tận gốc thì trách nhiệm có khi lại thuộc về nhà trường. Cho nên chỉ dựa vào cái bề nổi mà xử phạt nghiêm khắc, tôi e lại không tốt cho tương lai. Hơn nữa, thiếu niên máu nóng, sinh khí dư thừa, chưa có khái niệm thiện ác, nên cũng không loại trừ chuyện nửa vô thức làm ra trò nghịch ngợm này. Dĩ nhiên cách xử lý là tùy ý hiệu trưởng, tôi không thể xen vào, nhưng xin ngài xét đến điểm ấy và xử lý khoan hồng hết mức có thể.”

なるほど狸が狸なら、赤シャツも赤シャツだ。生徒があばれるのは、生徒がわるいんじゃない教師が悪るいんだと公言している。気狂が人の頭を撲り付けるのは、なぐられた人がわるいから、気狂がなぐるんだそうだ。難有い仕合せだ。活気にみちて困るなら運動場へ出て相撲でも取るがいい、半ば無意識に床の中へバッタを入れられてたまるものか。この様子じゃ寝頸をかかれても、半ば無意識だって放免するつもりだろう。

Lão Lửng đã ra Lão Lửng thì Áo Đỏ cũng ra Áo Đỏ. Công khai bảo học trò quậy phá không phải do học trò xấu mà do thầy giáo xấu. Thế thì kẻ điên đập vỡ đầu người ta là tại người bị đập xấu nên kẻ điên mới đập. Phước đức quá. Sinh khí dư thừa mà khổ thì ra sân vật nhau đi; nửa vô thức mà bỏ châu chấu vào giường thì ai mà chịu. Với cái đà này, có bị cắt cổ lúc đang ngủ thì họ cũng tha, viện cớ nửa vô thức.

おれはこう考えて何か云おうかなと考えてみたが、云うなら人を驚ろすかように滔々と述べたてなくっちゃつまらない、おれの癖として、腹が立ったときに口をきくと、二言か三言で必ず行き塞ってしまう。狸でも赤シャツでも人物から云うと、おれよりも下等だが、弁舌はなかなか達者だから、まずい事を喋舌って揚足を取られちゃ面白くない。ちょっと腹案を作ってみようと、胸のなかで文章を作ってる。すると前に居た野だが突然起立したには驚ろいた。野だの癖に意見を述べるなんて生意気だ。野だは例のへらへら調で「実に今回のバッタ事件及び咄喊事件は吾々心ある職員をして、ひそかに吾校将来の前途に危惧の念を抱かしむるに足る珍事でありまして、吾々職員たるものはこの際奮って自ら省りみて、全校の風紀を振粛しなければなりません。それでただ今校長及び教頭のお述べになったお説は、実に肯綮に中った剴切なお考えで私は徹頭徹尾賛成致します。どうかなるべく寛大のご処分を仰ぎたいと思います」と云った。野だの云う事は言語はあるが意味がない、漢語をのべつに陳列するぎりで訳が分らない。分ったのは徹頭徹尾賛成致しますと云う言葉だけだ。

Tôi nghĩ thế, và cân nhắc xem nên nói gì, nhưng nếu đã nói thì phải tuôn ra thao thao bất tuyệt cho người ta giật mình mới thú; còn tôi, cái tật là hễ tức mà mở miệng thì hai ba câu là bí. Lão Lửng với Áo Đỏ, về nhân cách thì thua tôi, nhưng khoản ăn nói thì rất ghê gớm, nói dở bị bắt bẻ thì mất vui. Tôi thử nháp trước một bài, bắt đầu soạn câu cú trong bụng, thì Gã Bợ Đỡ ngồi trước mặt bất ngờ đứng phắt dậy, làm tôi giật mình. Gã Bợ Đỡ mà dám phát biểu, hỗn thật. Gã Bợ Đỡ với giọng lèo nhèo quen thuộc: “Thực tình, vụ châu chấu lần này cùng vụ hò hét xung trận là chuyện bất thường khiến những giáo viên có tâm như chúng tôi thầm lo ngại cho tiền đồ trường ta, và thiết nghĩ chúng ta, những nhà giáo, nhân dịp này phải hăng hái tự xét mình, chấn chỉnh kỷ cương toàn trường. Vì vậy, ý kiến mà hiệu trưởng và hiệu phó vừa trình bày quả là xác đáng, thấu tình đạt lý, tôi hoàn toàn tán thành từ đầu đến cuối. Xin ngài xử lý khoan hồng hết mức.” Lời Gã Bợ Đỡ có chữ mà không có nghĩa, chỉ bày ra một tràng từ Hán nên chẳng hiểu gì. Chỉ hiểu mỗi câu “hoàn toàn tán thành từ đầu đến cuối”.

おれは野だの云う意味は分らないけれども、何だか非常に腹が立ったから、腹案も出来ないうちに起ち上がってしまった。「私は徹頭徹尾反対です……」と云ったがあとが急に出て来ない。「……そんな頓珍漢な、処分は大嫌いです」とつけたら、職員が一同笑い出した。「一体生徒が全然悪るいです。どうしても詫まらせなくっちゃ、癖になります。退校さしても構いません。……何だ失敬な、新しく来た教師だと思って……」と云って着席した。すると右隣りに居る博物が「生徒がわるい事も、わるいが、あまり厳重な罰などをするとかえって反動を起していけないでしょう。やっぱり教頭のおっしゃる通り、寛な方に賛成します」と弱い事を云った。左隣の漢学は穏便説に賛成と云った。歴史も教頭と同説だと云った。忌々しい、大抵のものは赤シャツ党だ。こんな連中が寄り合って学校を立てていりゃ世話はない。おれは生徒をあやまらせるか、辞職するか二つのうち一つに極めてるんだから、もし赤シャツが勝ちを制したら、早速うちへ帰って荷作りをする覚悟でいた。どうせ、こんな手合を弁口で屈伏させる手際はなし、させたところでいつまでご交際を願うのは、こっちでご免だ。学校に居ないとすればどうなったって構うもんか。また何か云うと笑うに違いない。だれが云うもんかと澄していた。

Tôi không hiểu Gã Bợ Đỡ nói gì, nhưng tức sôi người, nên chưa kịp có nháp đã đứng bật dậy. “Tôi phản đối từ đầu đến cuối…” Nói được thế rồi đoạn sau bỗng tắc. “…Tôi cực ghét kiểu xử lý đầu cua tai nheo đó,” tôi thêm vào, cả phòng giáo viên phá lên cười. “Học trò sai hoàn toàn. Nhất định phải bắt chúng xin lỗi, không thì thành thói. Có đuổi học cũng không sao. …Cái gì mà láo thế, tưởng ông đây là thầy mới đến…” Nói xong tôi ngồi xuống. Thế là thầy sinh vật bên phải nói yếu ớt: “Học trò có lỗi thì đúng là có lỗi, nhưng phạt nặng quá thì lại gây phản ứng ngược, không hay. Tôi vẫn tán thành khoan hồng như hiệu phó nói.” Thầy Hán văn bên trái nói tán thành thuyết ôn hòa. Thầy sử cũng nói đồng ý với hiệu phó. Đáng ghét, phần lớn là phe Áo Đỏ. Cái trường do một lũ thế này dựng nên thì còn nói gì nữa. Tôi chỉ chọn một trong hai: bắt học trò xin lỗi hoặc xin thôi việc, nên nếu Áo Đỏ thắng thì tôi sẵn sàng về nhà thu xếp hành lý ngay. Dù sao tôi cũng chẳng có tài lấy miệng khuất phục lũ này; mà có khuất phục được thì tôi cũng chẳng thèm giao du lâu dài. Rời trường rồi thì ra sao mặc. Nói thêm gì chắc họ lại cười. Ai thèm nói, tôi làm mặt tỉnh.

すると今までだまって聞いていた山嵐が奮然として、起ち上がった。野郎また赤シャツ賛成の意を表するな、どうせ、貴様とは喧嘩だ、勝手にしろと見ていると山嵐は硝子窓を振わせるような声で「私は教頭及びその他諸君のお説には全然不同意であります。というものはこの事件はどの点から見ても、五十名の寄宿生が新来の教師某氏を軽侮してこれを翻弄しようとした所為とより外には認められんのであります。教頭はその源因を教師の人物いかんにお求めになるようでありますが失礼ながらそれは失言かと思います。某氏が宿直にあたられたのは着後早々の事で、まだ生徒に接せられてから二十日に満たぬ頃であります。この短かい二十日間において生徒は君の学問人物を評価し得る余地がないのであります。軽侮されべき至当な理由があって、軽侮を受けたのなら生徒の行為に斟酌を加える理由もありましょうが、何らの源因もないのに新来の先生を愚弄するような軽薄な生徒を寛仮しては学校の威信に関わる事と思います。教育の精神は単に学問を授けるばかりではない、高尚な、正直な、武士的な元気を鼓吹すると同時に、野卑な、軽躁な、暴慢な悪風を掃蕩するにあると思います。もし反動が恐しいの、騒動が大きくなるのと姑息な事を云った日にはこの弊風はいつ矯正出来るか知れません。かかる弊風を杜絶するためにこそ吾々はこの学校に職を奉じているので、これを見逃がすくらいなら始めから教師にならん方がいいと思います。私は以上の理由で寄宿生一同を厳罰に処する上に、当該教師の面前において公けに謝罪の意を表せしむるのを至当の所置と心得ます」と云いながら、どんと腰を卸した。一同はだまって何にも言わない。赤シャツはまたパイプを拭き始めた。おれは何だか非常に嬉しかった。おれの云おうと思うところをおれの代りに山嵐がすっかり言ってくれたようなものだ。おれはこう云う単純な人間だから、今までの喧嘩はまるで忘れて、大いに難有いと云う顔をもって、腰を卸した山嵐の方を見たら、山嵐は一向知らん面をしている。

Lúc ấy Bão Núi, từ nãy vẫn im lặng nghe, bỗng hăng hái đứng dậy. Thằng này lại định tán thành phe Áo Đỏ chắc, thế thì với mày cũng đánh nhau, muốn làm gì thì làm, tôi đang nhìn thì Bão Núi cất giọng làm rung cả kính cửa sổ: “Tôi hoàn toàn không đồng ý với ý kiến của hiệu phó và các vị khác. Bởi vụ này, nhìn từ điểm nào cũng chỉ có thể xem là hành vi của năm mươi học trò ký túc coi thường một giáo viên mới đến, một ông nào đó, và định đem ra làm trò cười. Hiệu phó có vẻ đi tìm nguyên nhân ở nhân cách giáo viên, nhưng xin lỗi, tôi cho đó là lỡ lời. Vị ấy trực đêm ngay sau khi đến, tiếp xúc với học trò chưa đầy hai mươi ngày. Trong hai mươi ngày ngắn ngủi ấy, học trò không có chỗ nào để đánh giá học vấn, nhân cách của cậu ấy. Nếu có lý do chính đáng mà bị coi thường thì còn có lẽ châm chước hành vi của học trò, nhưng không có nguyên nhân gì mà đùa cợt thầy mới đến, lũ học trò nhẹ dạ như thế mà khoan hồng thì ảnh hưởng đến uy tín nhà trường. Tinh thần giáo dục không chỉ là truyền học vấn, mà đồng thời cổ vũ khí phách cao thượng, thật thà, mang tinh thần võ sĩ, và quét sạch thói xấu thô lỗ, nông nổi, ngạo mạn. Nếu cứ nói những lời tạm bợ như sợ phản ứng ngược, sợ loạn to thì tệ nạn này biết bao giờ mới sửa được. Chính để chặn tệ nạn ấy mà chúng ta nhận chức ở trường này; nếu bỏ qua thì từ đầu đừng làm thầy còn hơn. Vì những lý do trên, tôi cho rằng xử phạt nghiêm toàn thể học trò ký túc, lại bắt họ công khai xin lỗi ngay trước mặt giáo viên liên quan mới là thỏa đáng.” Nói rồi hắn ngồi phịch xuống. Cả phòng im lặng, không ai nói gì. Áo Đỏ lại bắt đầu lau tẩu. Tôi mừng lắm. Cứ như Bão Núi đã nói thay tôi hết những gì tôi định nói. Tôi là kẻ đơn giản như thế, nên quên sạch cuộc cãi vã từ trước, mang bộ mặt biết ơn vô cùng nhìn sang Bão Núi vừa ngồi xuống, thì Bão Núi vẫn làm mặt như không biết gì.

しばらくして山嵐はまた起立した。「ただ今ちょっと失念して言い落しましたから、申します。当夜の宿直員は宿直中外出して温泉に行かれたようであるが、あれはもっての外の事と考えます。いやしくも自分が一校の留守番を引き受けながら、咎める者のないのを幸に、場所もあろうに温泉などへ入湯にいくなどと云うのは大きな失体である。生徒は生徒として、この点については校長からとくに責任者にご注意あらん事を希望します」

Lát sau Bão Núi lại đứng dậy. “Vừa nãy tôi sơ ý quên, xin nói thêm. Người trực đêm hôm ấy hình như đã bỏ ra ngoài đi suối nước nóng trong lúc trực, tôi cho đó là điều quá đáng. Đã nhận trông coi cả một trường mà lại lợi dụng không ai trách, đi tắm suối nước nóng giữa bao nhiêu chỗ không đi, đó là một sơ suất lớn. Học trò là học trò, nhưng về điểm này, tôi mong hiệu trưởng đặc biệt nhắc nhở người chịu trách nhiệm.”

妙な奴だ、ほめたと思ったら、あとからすぐ人の失策をあばいている。おれは何の気もなく、前の宿直が出あるいた事を知って、そんな習慣だと思って、つい温泉まで行ってしまったんだが、なるほどそう云われてみると、これはおれが悪るかった。攻撃されても仕方がない。そこでおれはまた起って「私は正に宿直中に温泉に行きました。これは全くわるい。あやまります」と云って着席したら、一同がまた笑い出した。おれが何か云いさえすれば笑う。つまらん奴等だ。貴様等これほど自分のわるい事を公けにわるかったと断言出来るか、出来ないから笑うんだろう。

Thằng cha kỳ quặc. Tưởng khen rồi, thế mà ngay sau đó lại đi vạch lỗi người ta. Tôi vô tư, thấy người trực trước cũng đi ra ngoài nên tưởng là thông lệ, thế là lỡ đi luôn đến suối nước nóng; nhưng nghe nói thế thì quả đúng là tôi sai. Bị công kích cũng đành. Tôi lại đứng lên: “Tôi quả thật đã đi suối nước nóng trong lúc trực đêm. Việc này hoàn toàn sai. Xin lỗi.” Nói xong ngồi xuống thì cả phòng lại cười. Tôi hễ nói gì là họ cười. Lũ vô vị. Chúng mày có dám công khai nhận lỗi của mình như thế này không? Không dám, nên cười chứ gì.

それから校長は、もう大抵ご意見もないようでありますから、よく考えた上で処分しましょうと云った。ついでだからその結果を云うと、寄宿生は一週間の禁足になった上に、おれの前へ出て謝罪をした。謝罪をしなければその時辞職して帰るところだったがなまじい、おれのいう通りになったのでとうとう大変な事になってしまった。それはあとから話すが、校長はこの時会議の引き続きだと号してこんな事を云った。生徒の風儀は、教師の感化で正していかなくてはならん、その一着手として、教師はなるべく飲食店などに出入しない事にしたい。もっとも送別会などの節は特別であるが、単独にあまり上等でない場所へ行くのはよしたい――たとえば蕎麦屋だの、団子屋だの――と云いかけたらまた一同が笑った。野だが山嵐を見て天麩羅と云って目くばせをしたが山嵐は取り合わなかった。いい気味だ。

Rồi hiệu trưởng nói có vẻ không còn ý kiến gì nữa, sẽ cân nhắc kỹ rồi xử lý. Tiện thể xin nói luôn kết quả: học trò ký túc bị cấm ra ngoài một tuần, lại phải ra xin lỗi trước mặt tôi. Nếu họ không xin lỗi thì hôm ấy tôi đã từ chức về rồi, nhưng chính vì lỡ mọi việc theo ý tôi mà cuối cùng thành chuyện to. Chuyện này lát nữa sẽ kể, nhưng lúc ấy hiệu trưởng nói là tiếp tục cuộc họp mà nêu ra điều này: phong cách học trò phải chấn chỉnh bằng sự cảm hóa của giáo viên, và bước đầu là giáo viên nên hạn chế ra vào quán ăn. Dĩ nhiên các dịp như tiệc chia tay thì ngoại lệ, nhưng một mình đến những nơi không mấy cao nhã thì nên thôi—chẳng hạn tiệm soba, tiệm dango—ông vừa nói đến đó thì cả phòng lại cười. Gã Bợ Đỡ nhìn Bão Núi, nháy mắt, mấp máy “tempura”, nhưng Bão Núi chẳng thèm để ý. Đáng đời.

おれは脳がわるいから、狸の云うことなんか、よく分らないが、蕎麦屋や団子屋へ行って、中学の教師が勤まらなくっちゃ、おれみたような食い心棒にゃ到底出来っ子ないと思った。それなら、それでいいから、初手から蕎麦と団子の嫌いなものと注文して雇うがいい。だんまりで辞令を下げておいて、蕎麦を食うな、団子を食うなと罪なお布令を出すのは、おれのような外に道楽のないものにとっては大変な打撃だ。すると赤シャツがまた口を出した。「元来中学の教師なぞは社会の上流にくらいするものだからして、単に物質的の快楽ばかり求めるべきものでない。その方に耽るとつい品性にわるい影響を及ぼすようになる。しかし人間だから、何か娯楽がないと、田舎へ来て狭い土地では到底暮せるものではない。それで釣に行くとか、文学書を読むとか、または新体詩や俳句を作るとか、何でも高尚な精神的娯楽を求めなくってはいけない……」

Tôi đầu óc kém nên chẳng hiểu mấy lời Lão Lửng, nhưng đã vào tiệm soba, tiệm dango mà không làm nổi thầy trung học thì kẻ phàm ăn như tôi chắc chắn không làm nổi. Nếu thế thì từ đầu hãy tuyển người ghét soba, ghét dango. Im lặng trao quyết định, rồi ban cái lệnh tàn nhẫn cấm ăn soba, cấm ăn dango, thì với kẻ không có thú vui nào khác như tôi là một đòn nặng. Rồi Áo Đỏ lại xen vào. “Vốn dĩ, thầy giáo trung học thuộc tầng lớp trên của xã hội, nên không được chỉ tìm khoái lạc vật chất. Mải mê vào đó thì dễ ảnh hưởng xấu đến phẩm cách. Tuy nhiên đã là người, nếu không có thú vui gì, ở nơi quê mùa chật hẹp này không sao sống nổi. Cho nên đi câu, đọc sách văn học, hoặc làm thơ kiểu mới, làm haiku—dù thế nào cũng phải tìm một thú vui tinh thần cao nhã…”

だまって聞いてると勝手な熱を吹く。沖へ行って肥料を釣ったり、ゴルキが露西亜の文学者だったり、馴染の芸者が松の木の下に立ったり、古池へ蛙が飛び込んだりするのが精神的娯楽なら、天麩羅を食って団子を呑み込むのも精神的娯楽だ。そんな下さらない娯楽を授けるより赤シャツの洗濯でもするがいい。あんまり腹が立ったから「マドンナに逢うのも精神的娯楽ですか」と聞いてやった。すると今度は誰も笑わない。妙な顔をして互に眼と眼を見合せている。赤シャツ自身は苦しそうに下を向いた。それ見ろ。利いたろう。ただ気の毒だったのはうらなり君で、おれが、こう云ったら蒼い顔をますます蒼くした。

Tôi im lặng nghe, thấy hắn toàn lời huênh hoang tùy tiện. Ra khơi câu phân bón, Gorky là văn sĩ Nga, cô geisha quen đứng dưới gốc thông, ếch nhảy xuống ao cũ mà là thú vui tinh thần, thì ăn tempura, nuốt dango cũng là thú vui tinh thần. Thay vì ban cho người ta cái thú vui nhạt nhẽo ấy, thà đi giặt áo cho Áo Đỏ còn hơn. Tức quá, tôi hỏi: “Gặp Madonna cũng là thú vui tinh thần ạ?” Lần này không ai cười. Họ làm mặt lạ, nhìn nhau. Áo Đỏ chính mình thì cúi gằm xuống, vẻ khổ sở. Thấy chưa. Trúng rồi nhé. Chỉ tội nghiệp Dưa Héo; tôi vừa nói thế thì cái mặt xanh của ông càng xanh hơn.

七

VII

おれは即夜下宿を引き払った。宿へ帰って荷物をまとめていると、女房が何か不都合でもございましたか、お腹の立つ事があるなら、云っておくれたら改めますと云う。どうも驚ろく。世の中にはどうして、こんな要領を得ない者ばかり揃ってるんだろう。出てもらいたいんだか、居てもらいたいんだか分りゃしない。まるで気狂だ。こんな者を相手に喧嘩をしたって江戸っ子の名折れだから、車屋をつれて来てさっさと出てきた。

Tôi dọn khỏi nhà trọ ngay trong đêm. Về đến nơi, đang gói đồ thì mụ vợ hỏi: có điều gì bất tiện không ạ, nếu có chuyện làm thầy phật ý thì cứ nói, chúng tôi xin sửa. Hết nói nổi. Sao cái đời này toàn những kẻ nói chẳng ra đầu ra đũa thế không biết. Muốn tôi đi hay muốn tôi ở, chẳng hiểu đằng nào. Điên rõ rành rành. Gây lộn với hạng người này thì nhục cho nòi dân Edo, nên tôi gọi phu xe tới, đi phắt.

出た事は出たが、どこへ行くというあてもない。車屋が、どちらへ参りますと云うから、だまって尾いて来い、今にわかる、と云って、すたすたやって来た。面倒だから山城屋へ行こうかとも考えたが、また出なければならないから、つまり手数だ。こうして歩いてるうちには下宿とか、何とか看板のあるうちを目付け出すだろう。そうしたら、そこが天意に叶ったわが宿と云う事にしよう。とぐるぐる、閑静で住みよさそうな所をあるいているうち、とうとう鍛冶屋町へ出てしまった。ここは士族屋敷で下宿屋などのある町ではないから、もっと賑やかな方へ引き返そうかとも思ったが、ふといい事を考え付いた。おれが敬愛するうらなり君はこの町内に住んでいる。うらなり君は土地の人で先祖代々の屋敷を控えているくらいだから、この辺の事情には通じているに相違ない。あの人を尋ねて聞いたら、よさそうな下宿を教えてくれるかも知れない。幸一度挨拶に来て勝手は知ってるから、捜がしてあるく面倒はない。ここだろうと、いい加減に見当をつけて、ご免ご免と二返ばかり云うと、奥から五十ぐらいな年寄が古風な紙燭をつけて、出て来た。おれは若い女も嫌いではないが、年寄を見ると何だかなつかしい心持ちがする。大方清がすきだから、その魂が方々のお婆さんに乗り移るんだろう。これは大方うらなり君のおっ母さんだろう。切り下げの品格のある婦人だが、よくうらなり君に似ている。まあお上がりと云うところを、ちょっとお目にかかりたいからと、主人を玄関まで呼び出して実はこれこれだが君どこか心当りはありませんかと尋ねてみた。うらなり先生それはさぞお困りでございましょう、としばらく考えていたが、この裏町に萩野と云って老人夫婦ぎりで暮らしているものがある、いつぞや座敷を明けておいても無駄だから、たしかな人があるなら貸してもいいから周旋してくれと頼んだ事がある。今でも貸すかどうか分らんが、まあいっしょに行って聞いてみましょうと、親切に連れて行ってくれた。

Đi thì đi, nhưng chẳng có chỗ nào để đi. Phu xe hỏi cậu đi hướng nào, tôi bảo cứ im lặng theo tôi, rồi khắc biết, và sải bước đi tới. Định bụng ghé Yamashiroya, nhưng rồi lại phải dọn ra, thành ra rách việc. Cứ đi thế này, thể nào cũng bắt gặp nhà nào treo bảng nhà trọ hay đại loại. Thế thì đó là chỗ ở trời định cho tôi. Nghĩ vậy, tôi cứ quanh quẩn qua những khu yên tĩnh dễ ở, rốt cuộc ra tới phố Kajiya. Đây là khu nhà của các gia đình võ sĩ cũ, chẳng có nhà trọ nào, tôi định quay lại phía nhộn nhịp hơn thì chợt nảy ra một ý hay. Ông Dưa Héo mà tôi quý mến sống ngay trong khu này. Dưa Héo là người bản xứ, còn giữ cả cơ ngơi tổ tiên, ắt am hiểu chuyện quanh đây. Hỏi ông ấy, biết đâu ông chỉ cho một chỗ trọ tạm được. May mà tôi từng đến chào một lần, biết đường, đỡ phải mò. Đoán đại là nhà này, tôi gọi “xin phép, xin phép” chừng hai lần thì từ trong có một người già độ năm mươi, cầm cây đèn giấy kiểu cổ, bước ra. Tôi cũng chẳng ghét gái trẻ, nhưng thấy người già là lòng lại thấy bồi hồi. Chắc vì tôi quý bà Kiyo nên hồn bà nhập vào các bà già khắp nơi. Đây hẳn là mẹ Dưa Héo. Một phụ nữ tóc cắt ngắn xõa ngang vai, có phẩm cách, mặt giống Dưa Héo như đúc. Bà định mời tôi lên nhà, nhưng tôi nói xin gặp chút thôi, gọi chủ nhà ra tận tiền sảnh, kể đầu đuôi và hỏi ông có biết chỗ nào không. Ông Dưa Héo bảo: thế thì khổ cho cậu quá, rồi ngẫm nghĩ một lúc, nói: sau phố này có nhà ông bà già họ Hagino sống đơn độc, hồi nọ có nhờ tôi, bảo để trống phòng cũng phí, nếu có người chắc chắn thì cho thuê, nhờ tôi tìm giúp. Không biết bây giờ còn cho thuê không, nhưng ta cùng đi hỏi thử. Rồi ông tử tế dẫn tôi đi.

その夜から萩野の家の下宿人となった。驚いたのは、おれがいか銀の座敷を引き払うと、翌日から入れ違いに野だが平気な顔をして、おれの居た部屋を占領した事だ。さすがのおれもこれにはあきれた。世の中はいかさま師ばかりで、お互に乗せっこをしているのかも知れない。いやになった。

Từ đêm ấy tôi thành khách trọ nhà Hagino. Điều kinh ngạc là hôm sau, tôi vừa rời phòng ở Ikagin thì Gã Bợ Đỡ đã mặt tỉnh bơ vào chiếm ngay căn phòng tôi bỏ lại. Tôi gan thế mà cũng há hốc. Đời toàn bọn lừa đảo, chắc ai cũng đang gài nhau. Phát chán.

世間がこんなものなら、おれも負けない気で、世間並にしなくちゃ、遣りきれない訳になる。巾着切の上前をはねなければ三度のご膳が戴けないと、事が極まればこうして、生きてるのも考え物だ。と云ってぴんぴんした達者なからだで、首を縊っちゃ先祖へ済まない上に、外聞が悪い。考えると物理学校などへはいって、数学なんて役にも立たない芸を覚えるよりも、六百円を資本にして牛乳屋でも始めればよかった。そうすれば清もおれの傍を離れずに済むし、おれも遠くから婆さんの事を心配しずに暮される。いっしょに居るうちは、そうでもなかったが、こうして田舎へ来てみると清はやっぱり善人だ。あんな気立のいい女は日本中さがして歩いたってめったにはない。婆さん、おれの立つときに、少々風邪を引いていたが今頃はどうしてるか知らん。先だっての手紙を見たらさぞ喜んだろう。それにしても、もう返事がきそうなものだが――おれはこんな事ばかり考えて二三日暮していた。

Thiên hạ đã thế thì tôi cũng không chịu thua, phải sống cho giống thiên hạ, nếu không thì không chịu nổi. Phải xén phần của bọn móc túi mới có ba bữa cơm, mà đã đến nước ấy thì sống cũng đáng phải nghĩ lại. Nhưng đang khỏe mạnh phây phây mà treo cổ thì có lỗi với tổ tiên, lại tai tiếng. Nghĩ lại, thay vì vào Trường Vật lý học cái môn toán vô dụng, đáng lẽ lấy sáu trăm yên làm vốn mở hàng sữa bò. Thế thì bà Kiyo khỏi phải rời tôi, tôi cũng khỏi phải lo cho bà từ xa. Hồi còn ở chung thì chẳng thấy gì, ra đến quê rồi mới thấy bà Kiyo đúng là người tốt. Tìm khắp nước Nhật cũng hiếm có người nết na như thế. Lúc tôi đi bà hơi cảm, không biết giờ ra sao. Đọc thư lần trước chắc bà mừng lắm. Vậy mà đáng lẽ thư trả lời phải đến rồi chứ—Tôi cứ nghĩ lẩn quẩn mấy chuyện ấy suốt hai ba hôm.

気になるから、宿のお婆さんに、東京から手紙は来ませんかと時々尋ねてみるが、聞くたんびに何にも参りませんと気の毒そうな顔をする。ここの夫婦はいか銀とは違って、もとが士族だけに双方共上品だ。爺さんが夜るになると、変な声を出して謡をうたうには閉口するが、いか銀のようにお茶を入れましょうと無暗に出て来ないから大きに楽だ。お婆さんは時々部屋へ来ていろいろな話をする。どうして奥さんをお連れなさって、いっしょにお出でなんだのぞなもしなどと質問をする。奥さんがあるように見えますかね。可哀想にこれでもまだ二十四ですぜと云ったらそれでも、あなた二十四で奥さんがおありなさるのは当り前ぞなもしと冒頭を置いて、どこの誰さんは二十でお嫁をお貰いたの、どこの何とかさんは二十二で子供を二人お持ちたのと、何でも例を半ダースばかり挙げて反駁を試みたには恐れ入った。それじゃ僕も二十四でお嫁をお貰いるけれ、世話をしておくれんかなと田舎言葉を真似て頼んでみたら、お婆さん正直に本当かなもしと聞いた。

Sốt ruột, thỉnh thoảng tôi hỏi bà chủ nhà có thư từ Tokyo không, lần nào bà cũng làm vẻ mặt áy náy đáp chưa có gì ạ. Đôi vợ chồng này khác Ikagin: vốn dòng võ sĩ nên cả hai đều lịch thiệp. Chỉ khổ nỗi đêm đến ông già cất giọng kỳ quặc hát khúc nō, nhưng ông không như Ikagin cứ lăm lăm xông ra đòi pha trà, nên đỡ vô cùng. Bà thỉnh thoảng sang phòng chuyện trò đủ thứ, hỏi sao thầy không đưa phu nhân cùng đến ạ. Trông tôi có phu nhân sao? Tội nghiệp, tôi mới hai mươi bốn. Bà bèn mở đầu rằng hai mươi bốn mà có vợ là thường chứ ạ, rồi kể nhà ai hai mươi đã cưới vợ, nhà ai hai mươi hai đã hai con, nêu chừng nửa tá ví dụ để bác lại, khiến tôi phục sát đất. Vậy thì tôi hai mươi bốn cũng cưới vợ đây, bà làm mối giùm tôi nhé—tôi bắt chước giọng quê mà nhờ. Bà cụ thật thà hỏi: thật không ạ?

「本当の本当のって僕あ、嫁が貰いたくって仕方がないんだ」

“Thật một trăm phần trăm. Tôi chỉ muốn lấy vợ, chịu không nổi.”

「そうじゃろうがな、もし。若いうちは誰もそんなものじゃけれ」この挨拶には痛み入って返事が出来なかった。

“Phải rồi ạ. Hồi trẻ ai cũng thế.” Câu đáp ấy khiến tôi ngượng nể đến nỗi không đáp lại được.

「しかし先生はもう、お嫁がおありなさるに極っとらい。私はちゃんと、もう、睨らんどるぞなもし」

“Nhưng thầy chắc chắn có vợ rồi ạ. Tôi nhìn ra từ lâu rồi đấy.”

「へえ、活眼だね。どうして、睨らんどるんですか」

“Ồ, tinh mắt thật. Sao bà nhìn ra?”

「どうしててて。東京から便りはないか、便りはないかてて、毎日便りを待ち焦がれておいでるじゃないかなもし」

“Sao ấy à. Chẳng phải ngày nào thầy cũng ngóng thư đó sao ạ, có thư Tokyo không, có thư Tokyo không, còn gì nữa.”

「こいつあ驚いた。大変な活眼だ」

“Chà, ngạc nhiên thật. Tinh mắt kinh khủng.”

「中りましたろうがな、もし」

“Trúng rồi chứ ạ?”

「そうですね。中ったかも知れませんよ」

“Ừ. Có thể là trúng đấy.”

「しかし今時の女子は、昔と違うて油断が出来んけれ、お気をお付けたがええぞなもし」

“Nhưng đàn bà thời nay khác xưa, không sơ ý được đâu, thầy phải cẩn thận ạ.”

「何ですかい、僕の奥さんが東京で間男でもこしらえていますかい」

“Sao, vợ tôi ở Tokyo có tòm tem trai rồi à?”

「いいえ、あなたの奥さんはたしかじゃけれど……」

“Không, vợ thầy thì đàng hoàng rồi ạ, nhưng mà…”

「それで、やっと安心した。それじゃ何を気を付けるんですい」

“Thế thì tôi yên tâm. Vậy phải cẩn thận chuyện gì?”

「あなたのはたしか――あなたのはたしかじゃが――」

“Vợ thầy thì đàng hoàng—vợ thầy thì đàng hoàng thật, nhưng—”

「どこに不たしかなのが居ますかね」

“Chỗ nào có người không đàng hoàng?”

「ここ等にも大分居ります。先生、あの遠山のお嬢さんをご存知かなもし」

“Quanh đây cũng nhiều lắm. Thầy có biết cô Tōyama không ạ?”

「いいえ、知りませんね」

“Không, không biết.”

「まだご存知ないかなもし。ここらであなた一番の別嬪さんじゃがなもし。あまり別嬪さんじゃけれ、学校の先生方はみんなマドンナマドンナと言うといでるぞなもし。まだお聞きんのかなもし」

“Chưa biết ư? Cô là người đẹp nhất quanh đây đấy ạ. Đẹp quá nên các thầy trường ai cũng gọi là Madonna, Madonna. Thầy chưa nghe sao ạ?”

「うん、マドンナですか。僕あ芸者の名かと思った」

“Ừ, Madonna à. Tôi tưởng tên một cô geisha.”

「いいえ、あなた。マドンナと云うと唐人の言葉で、別嬪さんの事じゃろうがなもし」

“Không đâu thầy. Madonna là tiếng Tàu, nghĩa là người đẹp mà.”

「そうかも知れないね。驚いた」

“Có lẽ thế. Ngạc nhiên thật.”

「大方画学の先生がお付けた名ぞなもし」

“Chắc thầy dạy vẽ đặt cho đấy ạ.”

「野だがつけたんですかい」

“Gã Bợ Đỡ đặt à?”

「いいえ、あの吉川先生がお付けたのじゃがなもし」

“Không, thầy Yoshikawa ấy đặt đó ạ.”

「そのマドンナが不たしかなんですかい」

“Cô Madonna ấy không đàng hoàng à?”

「そのマドンナさんが不たしかなマドンナさんでな、もし」

“Cô Madonna ấy là cô Madonna không đàng hoàng đấy ạ.”

「厄介だね。渾名の付いてる女にゃ昔から碌なものは居ませんからね。そうかも知れませんよ」

“Rách việc nhỉ. Đàn bà mà có biệt danh thì từ xưa chẳng ra gì. Có lẽ thế thật.”

「ほん当にそうじゃなもし。鬼神のお松じゃの、妲妃のお百じゃのてて怖い女が居りましたなもし」

“Đúng thế thật đấy ạ. Nào là Matsu Quỷ Thần, nào là Hyaku Đắc Kỷ, toàn đàn bà đáng sợ.”

「マドンナもその同類なんですかね」

“Madonna cũng cùng loại à?”

「そのマドンナさんがなもし、あなた。そらあの、あなたをここへ世話をしておくれた古賀先生なもし――あの方の所へお嫁に行く約束が出来ていたのじゃがなもし――」

“Cô Madonna ấy, thầy ạ, chính là… thầy Koga, người đã giới thiệu thầy đến đây ấy—đã có hẹn ước về làm dâu bên ấy ạ—”

「へえ、不思議なもんですね。あのうらなり君が、そんな艶福のある男とは思わなかった。人は見懸けによらない者だな。ちっと気を付けよう」

“Ồ, lạ thật. Không ngờ Dưa Héo lại số đào hoa thế. Người đúng là không thể trông mặt mà bắt hình dong. Phải cẩn thận mới được.”

「ところが、去年あすこのお父さんが、お亡くなりて、――それまではお金もあるし、銀行の株も持ってお出るし、万事都合がよかったのじゃが――それからというものは、どういうものか急に暮し向きが思わしくなくなって――つまり古賀さんがあまりお人が好過ぎるけれ、お欺されたんぞなもし。それや、これやでお輿入も延びているところへ、あの教頭さんがお出でて、是非お嫁にほしいとお云いるのじゃがなもし」

“Nhưng năm ngoái cụ nhà bên ấy qua đời—cho đến lúc ấy còn tiền, còn cổ phần ngân hàng, mọi việc thuận lợi—từ đó chẳng hiểu sao cuộc sống đột nhiên sa sút—nói cho cùng là thầy Koga hiền quá nên bị lừa ạ. Chuyện nọ chuyện kia nên lễ cưới cứ lùi, đúng lúc ấy thầy hiệu phó xuất hiện, nằng nặc xin cô về làm dâu.”

「あの赤シャツがですか。ひどい奴だ。どうもあのシャツはただのシャツじゃないと思ってた。それから？」

“Áo Đỏ hả? Đồ khốn. Tôi đã nghĩ cái áo ấy không phải áo thường. Rồi sao nữa?”

「人を頼んで懸合うておみると、遠山さんでも古賀さんに義理があるから、すぐには返事は出来かねて――まあよう考えてみようぐらいの挨拶をおしたのじゃがなもし。すると赤シャツさんが、手蔓を求めて遠山さんの方へ出入をおしるようになって、とうとうあなた、お嬢さんを手馴付けておしまいたのじゃがなもし。赤シャツさんも赤シャツさんじゃが、お嬢さんもお嬢さんじゃてて、みんなが悪るく云いますのよ。いったん古賀さんへ嫁に行くてて承知をしときながら、今さら学士さんがお出たけれ、その方に替えよてて、それじゃ今日様へ済むまいがなもし、あなた」

“Nhờ người đến thương lượng thì nhà Tōyama thấy mắc nghĩa với thầy Koga nên không trả lời ngay được—chỉ nói để cân nhắc kỹ ạ. Thế là thầy Áo Đỏ tìm đường quen biết, ra vào nhà Tōyama, rồi cuối cùng thưa thầy, làm cô thuần hẳn luôn ạ. Thiên hạ ai cũng chê, thầy Áo Đỏ cũng đáng trách mà cô cũng đáng trách. Đã nhận lời về nhà Koga, giờ có ông cử nhân đến thì đổi sang ông ấy, thế thì có lỗi với ông mặt trời ạ, thầy.”

「全く済まないね。今日様どころか明日様にも明後日様にも、いつまで行ったって済みっこありませんね」

“Có lỗi thật. Chẳng riêng ông mặt trời hôm nay, ông mặt trời ngày mai, ngày kia, đến bao giờ cũng không xin lỗi cho xuể.”

「それで古賀さんにお気の毒じゃてて、お友達の堀田さんが教頭の所へ意見をしにお行きたら、赤シャツさんが、あしは約束のあるものを横取りするつもりはない。破約になれば貰うかも知れんが、今のところは遠山家とただ交際をしているばかりじゃ、遠山家と交際をするには別段古賀さんに済まん事もなかろうとお云いるけれ、堀田さんも仕方がなしにお戻りたそうな。赤シャツさんと堀田さんは、それ以来折合がわるいという評判ぞなもし」

“Vậy nên bạn thầy Koga là thầy Hotta thấy tội nghiệp, tới khuyên thầy hiệu phó, thì thầy Áo Đỏ bảo, tôi không có ý cướp người đã có hôn ước. Nếu hủy hẹn thì có thể tôi sẽ rước, nhưng hiện chỉ giao thiệp với nhà Tōyama thôi, mà giao thiệp với nhà Tōyama thì chẳng có gì có lỗi với ông Koga. Nghe nói thầy Hotta đành lui về. Từ đó người ta đồn thầy Áo Đỏ với thầy Hotta bất hòa ạ.”

「よくいろいろな事を知ってますね。どうして、そんな詳しい事が分るんですか。感心しちまった」

“Bà biết lắm chuyện nhỉ. Sao biết rõ thế? Phục sát đất.”

「狭いけれ何でも分りますぞなもし」

“Đất hẹp nên cái gì cũng biết ạ.”

分り過ぎて困るくらいだ。この容子じゃおれの天麩羅や団子の事も知ってるかも知れない。厄介な所だ。しかしお蔭様でマドンナの意味もわかるし、山嵐と赤シャツの関係もわかるし大いに後学になった。ただ困るのはどっちが悪る者だか判然しない。おれのような単純なものには白とか黒とか片づけてもらわないと、どっちへ味方をしていいか分らない。

Biết nhiều quá đến phát khổ. Cái đà này chắc chuyện tempura với dango của tôi cũng đã biết rồi. Chỗ phiền phức. Nhưng nhờ thế mà tôi hiểu Madonna nghĩa là gì, hiểu mối quan hệ giữa Bão Núi với Áo Đỏ, học thêm được khối. Khổ nỗi chẳng rõ ai xấu. Người đơn giản như tôi cần có người phân trắng phân đen cho, không thì chẳng biết theo bên nào.

「赤シャツと山嵐たあ、どっちがいい人ですかね」

“Áo Đỏ với Bão Núi, người nào tốt hơn?”

「山嵐て何ぞなもし」

“Bão Núi là gì ạ?”

「山嵐というのは堀田の事ですよ」

“Bão Núi là ông Hotta đấy.”

「そりゃ強い事は堀田さんの方が強そうじゃけれど、しかし赤シャツさんは学士さんじゃけれ、働きはある方ぞな、もし。それから優しい事も赤シャツさんの方が優しいが、生徒の評判は堀田さんの方がええというぞなもし」

“Nói khỏe thì thầy Hotta có vẻ khỏe hơn, nhưng thầy Áo Đỏ là ông cử nhân nên làm được việc ạ. Còn hiền thì thầy Áo Đỏ hiền hơn, nhưng học trò lại bảo thầy Hotta được tiếng hơn đấy ạ.”

「つまりどっちがいいんですかね」

“Tóm lại ai tốt hơn?”

「つまり月給の多い方が豪いのじゃろうがなもし」

“Tóm lại ai lương cao hơn thì giỏi hơn chứ ạ.”

これじゃ聞いたって仕方がないから、やめにした。それから二三日して学校から帰るとお婆さんがにこにこして、へえお待遠さま。やっと参りました。と一本の手紙を持って来てゆっくりご覧と云って出て行った。取り上げてみると清からの便りだ。符箋が二三枚ついてるから、よく調べると、山城屋から、いか銀の方へ廻して、いか銀から、萩野へ廻って来たのである。その上山城屋では一週間ばかり逗留している。宿屋だけに手紙まで泊るつもりなんだろう。開いてみると、非常に長いもんだ。坊っちゃんの手紙を頂いてから、すぐ返事をかこうと思ったが、あいにく風邪を引いて一週間ばかり寝ていたものだから、つい遅くなって済まない。その上今時のお嬢さんのように読み書きが達者でないものだから、こんなまずい字でも、かくのによっぽど骨が折れる。甥に代筆を頼もうと思ったが、せっかくあげるのに自分でかかなくっちゃ、坊っちゃんに済まないと思って、わざわざ下たがきを一返して、それから清書をした。清書をするには二日で済んだが、下た書きをするには四日かかった。読みにくいかも知れないが、これでも一生懸命にかいたのだから、どうぞしまいまで読んでくれ。という冒頭で四尺ばかり何やらかやら認めてある。なるほど読みにくい。字がまずいばかりではない、大抵平仮名だから、どこで切れて、どこで始まるのだか句読をつけるのによっぽど骨が折れる。おれは焦っ勝ちな性分だから、こんな長くて、分りにくい手紙は、五円やるから読んでくれと頼まれても断わるのだが、この時ばかりは真面目になって、始から終まで読み通した。読み通した事は事実だが、読む方に骨が折れて、意味がつながらないから、また頭から読み直してみた。部屋のなかは少し暗くなって、前の時より見にくく、なったから、とうとう椽鼻へ出て腰をかけながら鄭寧に拝見した。すると初秋の風が芭蕉の葉を動かして、素肌に吹きつけた帰りに、読みかけた手紙を庭の方へなびかしたから、しまいぎわには四尺あまりの半切れがさらりさらりと鳴って、手を放すと、向うの生垣まで飛んで行きそうだ。おれはそんな事には構っていられない。坊っちゃんは竹を割ったような気性だが、ただ肝癪が強過ぎてそれが心配になる。――ほかの人に無暗に渾名なんか、つけるのは人に恨まれるもとになるから、やたらに使っちゃいけない、もしつけたら、清だけに手紙で知らせろ。――田舎者は人がわるいそうだから、気をつけてひどい目に遭わないようにしろ。――気候だって東京より不順に極ってるから、寝冷をして風邪を引いてはいけない。坊っちゃんの手紙はあまり短過ぎて、容子がよくわからないから、この次にはせめてこの手紙の半分ぐらいの長さのを書いてくれ。――宿屋へ茶代を五円やるのはいいが、あとで困りゃしないか、田舎へ行って頼りになるはお金ばかりだから、なるべく倹約して、万一の時に差支えないようにしなくっちゃいけない。――お小遣がなくて困るかも知れないから、為替で十円あげる。――先だって坊っちゃんからもらった五十円を、坊っちゃんが、東京へ帰って、うちを持つ時の足しにと思って、郵便局へ預けておいたが、この十円を引いてもまだ四十円あるから大丈夫だ。――なるほど女と云うものは細かいものだ。

Hỏi thế này cũng vô ích nên tôi thôi. Hai ba hôm sau, đi dạy về thì bà cụ cười tươi bảo: dạ để thầy đợi lâu, cuối cùng cũng đến ạ, rồi đưa một bức thư, bảo thầy cứ thong thả xem, và đi ra. Cầm lên thì là thư của bà Kiyo. Dán hai ba tờ giấy chuyển, xem kỹ thì thư gửi đến Yamashiroya, Yamashiroya chuyển sang Ikagin, Ikagin chuyển sang Hagino. Hơn nữa Yamashiroya còn giữ thư cả tuần. Đúng là nhà trọ, đến thư cũng muốn trọ. Mở ra, dài kinh khủng. “Từ khi nhận thư cậu Botchan, bà định viết hồi âm ngay, nhưng chẳng may bị cảm, nằm hết một tuần, nên chậm trễ, xin lỗi cậu. Hơn nữa bà không giỏi đọc viết như các cô gái bây giờ, nên chữ xấu thế này mà viết cũng vất vả lắm. Bà định nhờ cháu viết hộ, nhưng đã gửi cậu thì không tự viết sẽ có lỗi với cậu Botchan, nên cất công viết nháp một lượt rồi mới chép sạch. Chép sạch hai ngày xong, viết nháp mất bốn ngày. Có thể khó đọc, nhưng bà đã viết hết lòng, xin cậu đọc đến cuối.”—mở đầu như thế rồi viết lan man chừng bốn thước. Đúng là khó đọc. Không riêng chữ xấu, phần lớn lại toàn hiragana, nên ngắt câu xem chỗ nào dừng chỗ nào bắt đầu cũng cực. Tôi tính nóng, thư dài khó hiểu thế này, có ai trả năm yên nhờ đọc tôi cũng từ chối, nhưng lần này tôi nghiêm túc đọc từ đầu đến cuối. Đọc hết là sự thật, nhưng mải vật lộn với việc đọc nên ý không nối, tôi lại đọc lại từ đầu. Trong phòng hơi tối, khó đọc hơn lúc trước, cuối cùng tôi ra ngồi ở mép hiên, cung kính đọc. Gió đầu thu lay lá chuối, thổi vào làn da trần của tôi rồi quay lại làm bức thư đọc dở bay về phía vườn, nên đến đoạn cuối, mảnh giấy dài hơn bốn thước kêu sột soạt, buông tay ra là chắc bay tới tận hàng rào bên kia. Tôi chẳng màng. “Cậu Botchan tính thẳng như tre bổ, chỉ hiềm nóng nảy quá nên bà lo.—Tùy tiện đặt biệt danh cho người khác là mầm bị người ta oán, đừng dùng bừa; nếu đã đặt thì chỉ báo riêng cho bà Kiyo trong thư.—Nghe nói người nhà quê độc ác, cậu cẩn thận kẻo gặp chuyện khổ.—Khí hậu chắc chắn cũng thất thường hơn Tokyo, đừng để lạnh bụng mà cảm.—Thư cậu Botchan ngắn quá, bà không rõ tình hình, lần sau xin cậu viết dài ít nhất bằng nửa thư này.—Cho quán trọ năm yên tiền trà thì được, nhưng sau này có khốn không? Về quê chỉ có tiền là chỗ dựa, nên cố tằn tiện, phòng khi hữu sự không bị kẹt.—Có thể cậu thiếu tiền tiêu vặt nên bà gửi hối phiếu mười yên.—Năm mươi yên cậu cho bà hôm trước, bà gửi bưu điện, để dành cho cậu lúc về Tokyo lập nhà; trừ mười yên này vẫn còn bốn mươi yên, cậu yên tâm.” Đàn bà đúng là tỉ mỉ thật.

おれが椽鼻で清の手紙をひらつかせながら、考え込んでいると、しきりの襖をあけて、萩野のお婆さんが晩めしを持ってきた。まだ見てお出でるのかなもし。えっぽど長いお手紙じゃなもし、と云ったから、ええ大事な手紙だから風に吹かしては見、吹かしては見るんだと、自分でも要領を得ない返事をして膳についた。見ると今夜も薩摩芋の煮つけだ。ここのうちは、いか銀よりも鄭寧で、親切で、しかも上品だが、惜しい事に食い物がまずい。昨日も芋、一昨日も芋で今夜も芋だ。おれは芋は大好きだと明言したには相違ないが、こう立てつづけに芋を食わされては命がつづかない。うらなり君を笑うどころか、おれ自身が遠からぬうちに、芋のうらなり先生になっちまう。清ならこんな時に、おれの好きな鮪のさし身か、蒲鉾のつけ焼を食わせるんだが、貧乏士族のけちん坊と来ちゃ仕方がない。どう考えても清といっしょでなくっちあ駄目だ。もしあの学校に長くでも居る模様なら、東京から召び寄せてやろう。天麩羅蕎麦を食っちゃならない、団子を食っちゃならない、それで下宿に居て芋ばかり食って黄色くなっていろなんて、教育者はつらいものだ。禅宗坊主だって、これよりは口に栄耀をさせているだろう。――おれは一皿の芋を平げて、机の抽斗から生卵を二つ出して、茶碗の縁でたたき割って、ようやく凌いだ。生卵ででも営養をとらなくっちあ一週二十一時間の授業が出来るものか。

Tôi ngồi mép hiên phất phơ lá thư của bà Kiyo mà ngẫm nghĩ, thì bà Hagino mở cánh cửa kéo, mang cơm tối đến. Thầy vẫn đang xem ạ? Thư dài thật đấy ạ, bà nói. Tôi đáp, vâng, thư quan trọng nên tôi để gió thổi, thổi rồi lại xem, thổi rồi lại xem—chính mình cũng thấy câu trả lời chẳng ra đầu ra đũa—rồi ngồi vào mâm. Nhìn thì tối nay lại khoai lang hầm. Nhà này chu đáo, tử tế, lại lịch sự hơn Ikagin, tiếc là đồ ăn dở. Hôm qua khoai, hôm kia khoai, tối nay lại khoai. Tôi quả có nói mình rất thích khoai, nhưng bị nhồi liên miên thế này thì sống không nổi. Chưa kịp cười Dưa Héo thì chẳng bao lâu nữa chính tôi sẽ thành một ông Dưa Héo khoai lang. Bà Kiyo mà ở đây thì lúc này sẽ cho tôi món cá ngừ sống tôi thích, hoặc chả cá nướng; nhưng ông bà võ sĩ cũ nghèo mà keo kiệt thì đành chịu. Nghĩ thế nào cũng phải có bà Kiyo mới được. Nếu có vẻ phải ở trường lâu, tôi sẽ gọi bà từ Tokyo lên. Không được ăn soba tempura, không được ăn dango, ở trọ thì chỉ ăn khoai cho vàng vọt—làm nhà giáo khổ thật. Sư thiền tông cũng còn ăn ngon hơn thế.—Tôi ăn hết một đĩa khoai, lấy hai quả trứng sống trong ngăn kéo bàn, đập vào mép bát, nuốt trôi cho qua bữa. Không bồi bổ bằng trứng sống thì làm sao dạy nổi hai mươi mốt giờ mỗi tuần.

今日は清の手紙で湯に行く時間が遅くなった。しかし毎日行きつけたのを一日でも欠かすのは心持ちがわるい。汽車にでも乗って出懸けようと、例の赤手拭をぶら下げて停車場まで来ると二三分前に発車したばかりで、少々待たなければならぬ。ベンチへ腰を懸けて、敷島を吹かしていると、偶然にもうらなり君がやって来た。おれはさっきの話を聞いてから、うらなり君がなおさら気の毒になった。平常から天地の間に居候をしているように、小さく構えているのがいかにも憐れに見えたが、今夜は憐れどころの騒ぎではない。出来るならば月給を倍にして、遠山のお嬢さんと明日から結婚さして、一ヶ月ばかり東京へでも遊びにやってやりたい気がした矢先だから、やお湯ですか、さあ、こっちへお懸けなさいと威勢よく席を譲ると、うらなり君は恐れ入った体裁で、いえ構うておくれなさるな、と遠慮だか何だかやっぱり立ってる。少し待たなくっちゃ出ません、草臥れますからお懸けなさいとまた勧めてみた。実はどうかして、そばへ懸けてもらいたかったくらいに気の毒でたまらない。それではお邪魔を致しましょうとようやくおれの云う事を聞いてくれた。世の中には野だみたように生意気な、出ないで済む所へ必ず顔を出す奴もいる。山嵐のようにおれが居なくっちゃ日本が困るだろうと云うような面を肩の上へ載せてる奴もいる。そうかと思うと、赤シャツのようにコスメチックと色男の問屋をもって自ら任じているのもある。教育が生きてフロックコートを着ればおれになるんだと云わぬばかりの狸もいる。皆々それ相応に威張ってるんだが、このうらなり先生のように在れどもなきがごとく、人質に取られた人形のように大人しくしているのは見た事がない。顔はふくれているが、こんな結構な男を捨てて赤シャツに靡くなんて、マドンナもよっぼど気の知れないおきゃんだ。赤シャツが何ダース寄ったって、これほど立派な旦那様が出来るもんか。

Hôm nay vì thư bà Kiyo mà giờ đi tắm muộn. Nhưng bỏ dù một ngày thói quen hằng ngày thì khó chịu. Tôi định đi tàu, xách chiếc khăn đỏ thường lệ ra ga thì tàu vừa chạy trước đó hai ba phút, phải chờ một chút. Ngồi ghế dài hút Shikishima thì tình cờ Dưa Héo đến. Từ khi nghe chuyện hồi nãy, tôi càng thương ông. Ngày thường ông đã co ro như kẻ ăn nhờ ở đậu giữa trời đất, nhìn đã tội, tối nay thì tội còn hơn. Nếu được, tôi muốn tăng gấp đôi lương cho ông, ngày mai cho ông cưới cô Tōyama, rồi cho ra Tokyo chơi một tháng—đang lúc nghĩ thế nên tôi hăng hái nhường chỗ: “Ô, ông đi tắm à? Nào, mời ông ngồi đây.” Dưa Héo e dè: “Không, xin đừng bận tâm ạ,” không biết khách sáo hay sao mà vẫn đứng. “Chưa phải đi ngay, đứng mỏi lắm, ông ngồi đi,” tôi mời tiếp. Thực ra tôi thương đến mức muốn ông ngồi cạnh bằng được. “Vậy xin làm phiền.” Cuối cùng ông chịu nghe tôi. Đời có người như Gã Bợ Đỡ, láo xược, chỗ nào không cần cũng nhảy mặt ra. Có người như Bão Núi, vác trên cổ cái mặt như thể không có mình thì nước Nhật khốn. Lại có người như Áo Đỏ, tự nhận làm tổng đại lý mỹ phẩm và trai đẹp. Lại có Lão Lửng, như thể bảo nền giáo dục mà sống dậy mặc áo lễ phục thì chính là tôi. Ai cũng vênh theo kiểu mình, nhưng chưa từng thấy ai như ông Dưa Héo, có mà như không, hiền như con búp bê bị bắt làm con tin. Mặt thì phù, nhưng bỏ một người tốt thế để theo Áo Đỏ, Madonna thật là con bé nghịch ngợm khó hiểu. Áo Đỏ có chồng đống cũng không làm nổi một ông chồng đường hoàng như thế này.

「あなたはどっか悪いんじゃありませんか。大分たいぎそうに見えますが……」「いえ、別段これという持病もないですが……」

“Ông có chỗ nào không ổn à? Trông ông khá mệt…” “Không, chẳng có bệnh kinh niên gì…”

「そりゃ結構です。からだが悪いと人間も駄目ですね」

“Thế thì tốt. Người yếu thì làm gì cũng hỏng.”

「あなたは大分ご丈夫のようですな」

“Ông có vẻ khỏe lắm nhỉ.”

「ええ瘠せても病気はしません。病気なんてものあ大嫌いですから」

“Vâng, gầy thế này nhưng tôi không ốm. Tôi ghét bệnh tật vô cùng.”

うらなり君は、おれの言葉を聞いてにやにやと笑った。

Dưa Héo nghe tôi nói thì cười tủm tỉm.

ところへ入口で若々しい女の笑声が聞えたから、何心なく振り返ってみるとえらい奴が来た。色の白い、ハイカラ頭の、背の高い美人と、四十五六の奥さんとが並んで切符を売る窓の前に立っている。おれは美人の形容などが出来る男でないから何にも云えないが全く美人に相違ない。何だか水晶の珠を香水で暖ためて、掌へ握ってみたような心持ちがした。年寄の方が背は低い。しかし顔はよく似ているから親子だろう。おれは、や、来たなと思う途端に、うらなり君の事は全然忘れて、若い女の方ばかり見ていた。すると、うらなり君が突然おれの隣から、立ち上がって、そろそろ女の方へ歩き出したんで、少し驚いた。マドンナじゃないかと思った。三人は切符所の前で軽く挨拶している。遠いから何を云ってるのか分らない。

Đúng lúc ấy ở cửa vang lên tiếng cười non trẻ của phụ nữ, tôi vô tư ngoái lại thì ra một nhân vật cực kỳ. Một mỹ nhân cao ráo, da trắng, tóc kiểu Tây, cùng một bà bốn mươi lăm, bốn mươi sáu tuổi, đứng cạnh nhau trước quầy bán vé. Tôi không phải kẻ biết tả người đẹp nên chẳng nói được gì, nhưng chắc chắn là mỹ nhân. Cảm giác như nắm trong lòng bàn tay một viên pha lê được hơ ấm bằng nước hoa. Bà già thấp hơn, nhưng mặt giống lắm, chắc là mẹ con. Tôi nghĩ “à, đến rồi”, và đúng lúc ấy quên hẳn Dưa Héo, chỉ nhìn cô gái. Bất ngờ Dưa Héo đứng bật dậy bên cạnh tôi, thong thả đi về phía họ, tôi hơi giật mình. Chẳng lẽ là Madonna? Ba người chào nhau nhẹ nhàng trước quầy vé. Xa nên không biết họ nói gì.

停車場の時計を見るともう五分で発車だ。早く汽車がくればいいがなと、話し相手が居なくなったので待ち遠しく思っていると、また一人あわてて場内へ馳け込んで来たものがある。見れば赤シャツだ。何だかべらべら然たる着物へ縮緬の帯をだらしなく巻き付けて、例の通り金鎖りをぶらつかしている。あの金鎖りは贋物である。赤シャツは誰も知るまいと思って、見せびらかしているが、おれはちゃんと知ってる。赤シャツは馳け込んだなり、何かきょろきょろしていたが、切符売下所の前に話している三人へ慇懃にお辞儀をして、何か二こと、三こと、云ったと思ったら、急にこっちへ向いて、例のごとく猫足にあるいて来て、や君も湯ですか、僕は乗り後れやしないかと思って心配して急いで来たら、まだ三四分ある。あの時計はたしかかしらんと、自分の金側を出して、二分ほどちがってると云いながら、おれの傍へ腰を卸した。女の方はちっとも見返らないで杖の上に顋をのせて、正面ばかり眺めている。年寄の婦人は時々赤シャツを見るが、若い方は横を向いたままである。いよいよマドンナに違いない。

Nhìn đồng hồ ga thì còn năm phút nữa tàu chạy. Hết bạn chuyện nên tôi sốt ruột mong tàu đến sớm, thì lại có một người hớt hải chạy vào ga. Nhìn ra là Áo Đỏ. Mặc bộ áo mỏng tang, thắt đai lụa crepe lôi thôi, vẫn lủng lẳng dây chuyền vàng như thường lệ. Cái dây ấy là đồ giả. Áo Đỏ tưởng chẳng ai biết, khoe khoang, nhưng tôi biết rõ. Chạy vào, hắn đảo mắt một lúc, rồi cung kính cúi chào ba người đang nói chuyện trước quầy vé, nói hai ba câu, rồi bỗng quay sang đây, đi bước chân mèo như thường lệ: “Ồ, cậu cũng đi tắm à? Tôi sợ nhỡ tàu nên cuống chạy đến, hóa ra còn ba bốn phút. Không biết đồng hồ kia có đúng không nhỉ,” hắn rút đồng hồ vỏ vàng của mình ra, bảo chênh hai phút, rồi ngồi xuống cạnh tôi. Hắn không hề ngoái nhìn phía phụ nữ, tì cằm lên gậy, chỉ nhìn thẳng phía trước. Bà già thỉnh thoảng nhìn Áo Đỏ, cô trẻ thì vẫn nhìn ngang. Đúng là Madonna rồi.

やがて、ピューと汽笛が鳴って、車がつく。待ち合せた連中はぞろぞろ吾れ勝に乗り込む。赤シャツはいの一号に上等へ飛び込んだ。上等へ乗ったって威張れるどころではない、住田まで上等が五銭で下等が三銭だから、わずか二銭違いで上下の区別がつく。こういうおれでさえ上等を奮発して白切符を握ってるんでもわかる。もっとも田舎者はけちだから、たった二銭の出入でもすこぶる苦になると見えて、大抵は下等へ乗る。赤シャツのあとからマドンナとマドンナのお袋が上等へはいり込んだ。うらなり君は活版で押したように下等ばかりへ乗る男だ。先生、下等の車室の入口へ立って、何だか躊躇の体であったが、おれの顔を見るや否や思いきって、飛び込んでしまった。おれはこの時何となく気の毒でたまらなかったから、うらなり君のあとから、すぐ同じ車室へ乗り込んだ。上等の切符で下等へ乗るに不都合はなかろう。

Lát sau, còi “píp” vang lên, tàu vào ga. Những người đang chờ lục tục kéo nhau lên, ai cũng tranh phần. Áo Đỏ nhảy vào hạng trên đầu tiên. Lên hạng trên cũng chẳng oai gì: đến Sumida hạng trên năm sen, hạng dưới ba sen, chỉ hơn nhau hai sen mà đã phân trên dưới. Ngay như tôi cũng cố cầm vé trắng hạng trên đấy thôi. Dân quê keo nên chỉ chênh hai sen cũng xót ghê lắm, phần đông đi hạng dưới. Sau Áo Đỏ, Madonna và mẹ cô bước vào hạng trên. Dưa Héo thì in như đóng dấu, lúc nào cũng chỉ đi hạng dưới. Ông đứng ở cửa toa hạng dưới, có vẻ do dự, vừa thấy mặt tôi liền quả quyết nhảy vào. Lúc ấy tôi thương ông không chịu nổi nên lên cùng toa ngay sau ông. Cầm vé hạng trên ngồi hạng dưới thì cũng chẳng sao.

温泉へ着いて、三階から、浴衣のなりで湯壺へ下りてみたら、またうらなり君に逢った。おれは会議や何かでいざと極まると、咽喉が塞がって饒舌れない男だが、平常は随分弁ずる方だから、いろいろ湯壺のなかでうらなり君に話しかけてみた。何だか憐れぽくってたまらない。こんな時に一口でも先方の心を慰めてやるのは、江戸っ子の義務だと思ってる。ところがあいにくうらなり君の方では、うまい具合にこっちの調子に乗ってくれない。何を云っても、えとかいえとかぎりで、しかもそのえといえが大分面倒らしいので、しまいにはとうとう切り上げて、こっちからご免蒙った。

Tới suối nước nóng, tôi mặc yukata từ tầng ba xuống bể tắm thì lại gặp Dưa Héo. Tôi là loại hễ họp hành hay đến lúc quyết định là nghẹn họng không nói nổi, nhưng ngày thường khá lém lỉnh, nên ở bể tắm tôi bắt chuyện đủ thứ với ông. Thương hại không chịu được. Những lúc này nói dù một câu để an ủi người ta là bổn phận của dân Edo, tôi nghĩ vậy. Tiếc là Dưa Héo lại không chịu hùa theo giọng tôi. Nói gì ông cũng chỉ “vâng” hay “không”, mà cái “vâng”, “không” ấy có vẻ cũng nặng nhọc lắm, rốt cuộc tôi bỏ cuộc, tự xin cáo từ.

湯の中では赤シャツに逢わなかった。もっとも風呂の数はたくさんあるのだから、同じ汽車で着いても、同じ湯壺で逢うとは極まっていない。別段不思議にも思わなかった。風呂を出てみるといい月だ。町内の両側に柳が植って、柳の枝が丸るい影を往来の中へ落している。少し散歩でもしよう。北へ登って町のはずれへ出ると、左に大きな門があって、門の突き当りがお寺で、左右が妓楼である。山門のなかに遊廓があるなんて、前代未聞の現象だ。ちょっとはいってみたいが、また狸から会議の時にやられるかも知れないから、やめて素通りにした。門の並びに黒い暖簾をかけた、小さな格子窓の平屋はおれが団子を食って、しくじった所だ。丸提灯に汁粉、お雑煮とかいたのがぶらさがって、提灯の火が、軒端に近い一本の柳の幹を照らしている。食いたいなと思ったが我慢して通り過ぎた。

Trong nước nóng không gặp Áo Đỏ. Bể tắm nhiều, đi cùng chuyến tàu chưa chắc đã gặp cùng một bể, nên tôi chẳng thấy lạ. Ra khỏi nhà tắm thì trăng đẹp. Hai bên phố trồng liễu, cành liễu rắc những bóng tròn xuống đường. Đi dạo chút đã. Lên phía bắc tới cuối phố, bên trái có cổng lớn, cuối cổng là chùa, hai bên là lầu xanh. Khu chơi bời nằm ngay trong cổng chùa là chuyện xưa nay chưa từng nghe. Muốn vào xem lắm, nhưng sợ lại bị Lão Lửng xử trong cuộc họp, nên đi thẳng. Cạnh cổng, nhà trệt có rèm đen và cửa sổ chấn song nhỏ chính là nơi tôi ăn dango rồi gặp họa. Treo đèn lồng tròn viết “chè đậu đỏ”, “canh bánh dày”, ánh đèn rọi thân một cây liễu gần mái hiên. Thèm ăn, nhưng tôi nhịn mà đi qua.

食いたい団子の食えないのは情ない。しかし自分の許嫁が他人に心を移したのは、なお情ないだろう。うらなり君の事を思うと、団子は愚か、三日ぐらい断食しても不平はこぼせない訳だ。本当に人間ほどあてにならないものはない。あの顔を見ると、どうしたって、そんな不人情な事をしそうには思えないんだが――うつくしい人が不人情で、冬瓜の水膨れのような古賀さんが善良な君子なのだから、油断が出来ない。淡泊だと思った山嵐は生徒を煽動したと云うし。生徒を煽動したのかと思うと、生徒の処分を校長に逼るし。厭味で練りかためたような赤シャツが存外親切で、おれに余所ながら注意をしてくれるかと思うと、マドンナを胡魔化したり、胡魔化したのかと思うと、古賀の方が破談にならなければ結婚は望まないんだと云うし。いか銀が難癖をつけて、おれを追い出すかと思うと、すぐ野だ公が入れ替ったり――どう考えてもあてにならない。こんな事を清にかいてやったら定めて驚く事だろう。箱根の向うだから化物が寄り合ってるんだと云うかも知れない。

Thèm dango mà không được ăn thì khổ. Nhưng hôn thê mình đổi dạ sang người khác còn khổ hơn. Nghĩ tới Dưa Héo thì đừng nói dango, nhịn đói ba ngày cũng chẳng dám kêu. Đúng là chẳng có gì không đáng tin bằng con người. Nhìn cái mặt cô ấy, không thể nào nghĩ cô lại làm chuyện bất nghĩa thế—vậy mà người đẹp thì bất nghĩa, còn ông Koga phù như bí đao ngâm nước lại là bậc quân tử lương thiện, nên chẳng thể lơ là. Bão Núi tưởng điềm đạm thì nghe nói xúi giục học trò. Tưởng xúi giục học trò rồi thì lại ép hiệu trưởng xử học trò. Áo Đỏ nhầy nhụa mùi mỉa mai mà hóa ra lại tử tế, âm thầm nhắc nhở tôi, rồi lại lừa Madonna; tưởng lừa thì lại nói nếu Koga không bị hủy hôn thì mình không mong cưới. Ikagin bắt bẻ đuổi tôi đi, thì ngay lập tức Gã Bợ Đỡ thế chỗ—nghĩ thế nào cũng không đáng tin. Viết thư kể cho bà Kiyo chắc bà sẽ giật mình. Có thể bà bảo đó là vùng bên kia Hakone nên yêu quái tụ họp.

おれは、性来構わない性分だから、どんな事でも苦にしないで今日まで凌いで来たのだが、ここへ来てからまだ一ヶ月立つか、立たないうちに、急に世のなかを物騒に思い出した。別段際だった大事件にも出逢わないのに、もう五つ六つ年を取ったような気がする。早く切り上げて東京へ帰るのが一番よかろう。などとそれからそれへ考えて、いつか石橋を渡って野芹川の堤へ出た。川と云うとえらそうだが実は一間ぐらいな、ちょろちょろした流れで、土手に沿うて十二丁ほど下ると相生村へ出る。村には観音様がある。

Tôi bẩm sinh vô tư, chuyện gì cũng chẳng bận tâm mà vượt qua cho tới nay, vậy mà từ khi đến đây, chưa đầy một tháng, bỗng thấy đời đáng sợ. Chưa gặp biến cố gì lớn mà đã thấy mình già thêm năm sáu tuổi. Tốt nhất là sớm dứt khoát về Tokyo. Cứ nghĩ lan man hết cái này đến cái khác, chẳng hay đã qua cầu đá ra đê sông Nozeri. Nói sông thì oai, thực ra chỉ là dòng chảy róc rách rộng chừng một gian; đi xuôi dọc bờ chừng mười hai chō thì tới làng Aioi. Làng có chùa Quan Âm.

温泉の町を振り返ると、赤い灯が、月の光の中にかがやいている。太鼓が鳴るのは遊廓に相違ない。川の流れは浅いけれども早いから、神経質の水のようにやたらに光る。ぶらぶら土手の上をあるきながら、約三丁も来たと思ったら、向うに人影が見え出した。月に透かしてみると影は二つある。温泉へ来て村へ帰る若い衆かも知れない。それにしては唄もうたわない。存外静かだ。

Ngoảnh lại phố suối nước nóng, đèn đỏ lấp lánh trong ánh trăng. Tiếng trống chắc chắn là từ khu lầu xanh. Dòng sông cạn nhưng chảy xiết, lấp lánh dồn dập như thứ nước dễ giật mình. Thơ thẩn trên đê, đi chừng ba chō thì thấy phía trước có bóng người. Soi trăng thì thấy hai bóng. Có thể là thanh niên đi tắm về làng. Nhưng chẳng hát hò gì, khá yên tĩnh.

だんだん歩いて行くと、おれの方が早足だと見えて、二つの影法師が、次第に大きくなる。一人は女らしい。おれの足音を聞きつけて、十間ぐらいの距離に逼った時、男がたちまち振り向いた。月は後からさしている。その時おれは男の様子を見て、はてなと思った。男と女はまた元の通りにあるき出した。おれは考えがあるから、急に全速力で追っ懸けた。先方は何の気もつかずに最初の通り、ゆるゆる歩を移している。今は話し声も手に取るように聞える。土手の幅は六尺ぐらいだから、並んで行けば三人がようやくだ。おれは苦もなく後ろから追い付いて、男の袖を擦り抜けざま、二足前へ出した踵をぐるりと返して男の顔を覗き込んだ。月は正面からおれの五分刈の頭から顋の辺りまで、会釈もなく照す。男はあっと小声に云ったが、急に横を向いて、もう帰ろうと女を促がすが早いか、温泉の町の方へ引き返した。

Đi dần lên, chắc chân tôi nhanh hơn, hai cái bóng dần dần lớn lên. Một người có vẻ là phụ nữ. Nghe tiếng chân tôi, lúc còn cách chừng mười gian, người đàn ông chợt ngoái lại. Trăng ở sau lưng tôi. Lúc ấy nhìn dáng gã đàn ông, tôi thốt “ơ”. Hai người lại bước tiếp như cũ. Tôi có ý riêng nên bất ngờ chạy hết tốc lực đuổi theo. Họ không hay biết gì, vẫn thong thả bước như lúc đầu. Giờ nghe rõ cả tiếng nói chuyện. Đê rộng chừng sáu thước, sóng đôi thì ba người mới tạm đi nổi. Tôi dễ dàng đuổi kịp từ phía sau, lướt qua tay áo gã, vừa bước hai bước lên trước thì xoay gót, cúi nhìn vào mặt gã. Trăng chiếu thẳng từ chính diện lên cái đầu húi ngắn của tôi cho tới cằm, không chút nể nang. Gã thốt khẽ “á”, rồi quay sang bên, vừa giục người phụ nữ “về thôi” là quay đầu về phố suối nước nóng.

赤シャツは図太くて胡魔化すつもりか、気が弱くて名乗り損なったのかしら。ところが狭くて困ってるのは、おればかりではなかった。

Áo Đỏ là kẻ trơ trẽn định lừa, hay nhút nhát nên không dám xưng tên? Nhưng người thấy đất hẹp mà khó xử đâu chỉ mình tôi.

八

VIII

赤シャツに勧められて釣に行った帰りから、山嵐を疑ぐり出した。無い事を種に下宿を出ろと云われた時は、いよいよ不埒な奴だと思った。ところが会議の席では案に相違して滔々と生徒厳罰論を述べたから、おや変だなと首を捩った。萩野の婆さんから、山嵐が、うらなり君のために赤シャツと談判をしたと聞いた時は、それは感心だと手を拍った。この様子ではわる者は山嵐じゃあるまい、赤シャツの方が曲ってるんで、好加減な邪推を実しやかに、しかも遠廻しに、おれの頭の中へ浸み込ましたのではあるまいかと迷ってる矢先へ、野芹川の土手で、マドンナを連れて散歩なんかしている姿を見たから、それ以来赤シャツは曲者だと極めてしまった。曲者だか何だかよくは分らないが、ともかくも善い男じゃない。表と裏とは違った男だ。人間は竹のように真直でなくっちゃ頼もしくない。真直なものは喧嘩をしても心持ちがいい。赤シャツのようなやさしいのと、親切なのと、高尚なのと、琥珀のパイプとを自慢そうに見せびらかすのは油断が出来ない、めったに喧嘩も出来ないと思った。喧嘩をしても、回向院の相撲のような心持ちのいい喧嘩は出来ないと思った。そうなると一銭五厘の出入で控所全体を驚ろかした議論の相手の山嵐の方がはるかに人間らしい。会議の時に金壺眼をぐりつかせて、おれを睨めた時は憎い奴だと思ったが、あとで考えると、それも赤シャツのねちねちした猫撫声よりはましだ。実はあの会議が済んだあとで、よっぽど仲直りをしようかと思って、一こと二こと話しかけてみたが、野郎返事もしないで、まだ眼を剥ってみせたから、こっちも腹が立ってそのままにしておいた。

Từ hôm đi câu về theo lời Áo Đỏ, tôi bắt đầu nghi Bão Núi. Khi bị bảo dọn khỏi nhà trọ vì chuyện bịa, tôi đã nghĩ hắn đúng là đồ vô lại. Ai ngờ tại cuộc họp, ngoài dự đoán, hắn lại hùng hồn nói về hình phạt nghiêm khắc cho học trò, tôi nghiêng đầu nghĩ lạ. Nghe bà Hagino kể Bão Núi vì Dưa Héo mà tranh luận với Áo Đỏ, tôi vỗ tay khen hay. Cứ đà này kẻ xấu chắc không phải Bão Núi, mà Áo Đỏ mới là kẻ cong, hắn đã bịa ra những lời nghi ngờ vu vơ nghe như thật, lại vòng vo thấm vào đầu tôi—đang phân vân thì ở đê sông Nozeri tôi thấy hắn dắt Madonna đi dạo, từ đó tôi quyết Áo Đỏ là kẻ gian. Gian hay không không rõ, nhưng nhất định không phải người tốt. Trước sau bất nhất. Người phải thẳng như tre mới đáng tin. Người thẳng thì có cãi nhau cũng sướng. Kẻ như Áo Đỏ, khoe khoang đủ thứ hiền lành, tử tế, cao nhã, nào tẩu hổ phách, thì không được lơ là, khó mà cãi nhau; mà dù cãi cũng không được một cuộc cãi sướng như trận đấu vật ở Ekōin. Thế thì Bão Núi, đối thủ tranh luận làm cả phòng giáo viên sửng sốt vì một sen rưỡi, còn giống người hơn nhiều. Lúc họp, hắn trợn đôi mắt trũng nhìn tôi, tôi thấy đáng ghét, nhưng nghĩ lại thì vẫn hơn giọng mèo vuốt ve dính nhớp của Áo Đỏ. Thật ra họp xong tôi đã muốn làm lành, thử nói một hai câu, nhưng thằng cha không đáp, lại còn trợn mắt, tôi nổi giận nên để mặc.

それ以来山嵐はおれと口を利かない。机の上へ返した一銭五厘はいまだに机の上に乗っている。ほこりだらけになって乗っている。おれは無論手が出せない、山嵐は決して持って帰らない。この一銭五厘が二人の間の墻壁になって、おれは話そうと思っても話せない、山嵐は頑として黙ってる。おれと山嵐には一銭五厘が祟った。しまいには学校へ出て一銭五厘を見るのが苦になった。

Từ đó Bão Núi không nói chuyện với tôi. Một sen rưỡi tôi trả lại trên bàn hắn vẫn nằm đó. Phủ đầy bụi mà vẫn nằm đó. Tôi tất nhiên không dám động tay, Bão Núi nhất quyết không mang về. Một sen rưỡi ấy thành bức tường giữa hai đứa, tôi muốn nói cũng không nói được, Bão Núi lì lợm im lặng. Giữa tôi với Bão Núi, một sen rưỡi đã yểm. Cuối cùng đến trường nhìn nó cũng thành nỗi khổ.

山嵐とおれが絶交の姿となったに引き易えて、赤シャツとおれは依然として在来の関係を保って、交際をつづけている。野芹川で逢った翌日などは、学校へ出ると第一番におれの傍へ来て、君今度の下宿はいいですかのまたいっしょに露西亜文学を釣りに行こうじゃないかのといろいろな事を話しかけた。おれは少々憎らしかったから、昨夜は二返逢いましたねと云ったら、ええ停車場で――君はいつでもあの時分出掛けるのですか、遅いじゃないかと云う。野芹川の土手でもお目に懸りましたねと喰らわしてやったら、いいえ僕はあっちへは行かない、湯にはいって、すぐ帰ったと答えた。何もそんなに隠さないでもよかろう、現に逢ってるんだ。よく嘘をつく男だ。これで中学の教頭が勤まるなら、おれなんか大学総長がつとまる。おれはこの時からいよいよ赤シャツを信用しなくなった。信用しない赤シャツとは口をきいて、感心している山嵐とは話をしない。世の中は随分妙なものだ。

Trái ngược với chuyện tuyệt giao với Bão Núi, tôi với Áo Đỏ vẫn giữ quan hệ cũ, tiếp tục giao thiệp. Hôm sau lần gặp ở sông Nozeri, đến trường hắn là người đầu tiên tới bên tôi, nào “Nhà trọ mới của cậu có tốt không?”, nào “Lại đi câu văn học Nga nhé”, nói đủ chuyện. Tôi hơi ghét nên bảo: “Đêm qua mình gặp nhau hai lần nhỉ.” “Ừ, ở ga—cậu lúc nào cũng đi giờ ấy à? Muộn thế,” hắn nói. Tôi tung đòn: “Ở đê sông Nozeri cũng gặp nhau mà.” “Không, tôi không đến đó, tắm xong về ngay,” hắn đáp. Có gì phải giấu thế, rõ ràng gặp rồi. Kẻ hay nói dối. Mà thế này làm hiệu phó trường trung học được thì tôi làm hiệu trưởng đại học cũng được. Từ lúc ấy tôi hoàn toàn mất tin Áo Đỏ. Nói chuyện với kẻ mình không tin, mà không nói chuyện với kẻ mình phục. Đời lạ thật.

ある日の事赤シャツがちょっと君に話があるから、僕のうちまで来てくれと云うから、惜しいと思ったが温泉行きを欠勤して四時頃出掛けて行った。赤シャツは一人ものだが、教頭だけに下宿はとくの昔に引き払って立派な玄関を構えている。家賃は九円五拾銭だそうだ。田舎へ来て九円五拾銭払えばこんな家へはいれるなら、おれも一つ奮発して、東京から清を呼び寄せて喜ばしてやろうと思ったくらいな玄関だ。頼むと云ったら、赤シャツの弟が取次に出て来た。この弟は学校で、おれに代数と算術を教わる至って出来のわるい子だ。その癖渡りものだから、生れ付いての田舎者よりも人が悪るい。

Một hôm Áo Đỏ bảo có chuyện muốn nói, mời tôi tới nhà hắn, tôi tiếc nhưng nghỉ đi tắm, bốn giờ qua. Áo Đỏ độc thân, nhưng là hiệu phó nên đã bỏ nhà trọ từ lâu, có tiền sảnh đẹp. Nghe nói tiền thuê chín yên năm mươi sen. Về quê mà chỉ chín yên năm mươi sen đã vào được nhà như thế này thì tôi cũng muốn liều gọi bà Kiyo từ Tokyo lên cho bà mừng, tiền sảnh đến mức ấy. Tôi gọi “xin phép” thì em trai Áo Đỏ ra tiếp. Thằng em này ở trường học tôi đại số và số học, một đứa kém cỏi hết chỗ nói. Mà vì là dân nơi khác tới nên còn xấu bụng hơn dân quê bẩm sinh.

赤シャツに逢って用事を聞いてみると、大将例の琥珀のパイプで、きな臭い烟草をふかしながら、こんな事を云った。「君が来てくれてから、前任者の時代よりも成績がよくあがって、校長も大いにいい人を得たと喜んでいるので――どうか学校でも信頼しているのだから、そのつもりで勉強していただきたい」

Gặp Áo Đỏ hỏi việc, gã đại tướng cầm tẩu hổ phách như mọi khi, phì khói thuốc khét lẹt, nói thế này: “Từ khi cậu đến, thành tích tốt hơn hẳn thời người tiền nhiệm, hiệu trưởng cũng rất mừng vì được người giỏi—nhà trường cũng tin cậu, mong cậu nhớ mà cố gắng.”

「へえ、そうですか、勉強って今より勉強は出来ませんが――」

“Vâng, thế ạ, cố gắng thì hơn bây giờ tôi không cố được nữa—”

「今のくらいで充分です。ただ先だってお話しした事ですね、あれを忘れずにいて下さればいいのです」

“Như bây giờ là đủ. Chỉ cần cậu đừng quên chuyện tôi nói hôm trước.”

「下宿の世話なんかするものあ剣呑だという事ですか」

“Là chuyện lo giùm chỗ trọ thì nguy hiểm ấy à?”

「そう露骨に云うと、意味もない事になるが――まあ善いさ――精神は君にもよく通じている事と思うから。そこで君が今のように出精して下されば、学校の方でも、ちゃんと見ているんだから、もう少しして都合さえつけば、待遇の事も多少はどうにかなるだろうと思うんですがね」

“Nói trắng ra thế thì mất ý nghĩa—mà thôi, cũng được—tôi nghĩ tinh thần ấy cậu đã hiểu rõ. Nếu cậu cứ chăm chỉ như hiện nay, nhà trường vẫn thấy rõ, nên tôi nghĩ chỉ cần một thời gian nữa, thuận lợi thì đãi ngộ cũng sẽ có ít nhiều thay đổi.”

「へえ、俸給ですか。俸給なんかどうでもいいんですが、上がれば上がった方がいいですね」

“Vâng, lương à. Lương thế nào cũng được, nhưng lên thì thích hơn.”

「それで幸い今度転任者が一人出来るから――もっとも校長に相談してみないと無論受け合えない事だが――その俸給から少しは融通が出来るかも知れないから、それで都合をつけるように校長に話してみようと思うんですがね」

“May là lần này có một người chuyển công tác—tất nhiên phải bàn với hiệu trưởng mới chắc được—có thể xoay xở một phần từ khoản lương ấy, nên tôi định thưa với hiệu trưởng xếp như vậy.”

「どうも難有う。だれが転任するんですか」

“Cảm ơn anh nhiều. Ai chuyển vậy?”

「もう発表になるから話しても差し支えないでしょう。実は古賀君です」

“Sắp công bố rồi, nói ra cũng chẳng sao. Chính là ông Koga.”

「古賀さんは、だってここの人じゃありませんか」

“Ông Koga chẳng phải người ở đây sao?”

「ここの地の人ですが、少し都合があって――半分は当人の希望です」

“Là người bản xứ, nhưng có chút việc riêng—một nửa là nguyện vọng của đương sự.”

「どこへ行くんです」

“Đi đâu?”

「日向の延岡で――土地が土地だから一級俸上って行く事になりました」

“Nobeoka ở Hyūga—vì là vùng ấy nên được lên một bậc lương.”

「誰か代りが来るんですか」

“Có người thay không?”

「代りも大抵極まってるんです。その代りの具合で君の待遇上の都合もつくんです」

“Người thay cũng gần định rồi. Tình hình người thay sẽ quyết việc đãi ngộ của cậu.”

「はあ、結構です。しかし無理に上がらないでも構いません」

“Vâng, tốt. Nhưng tôi không cố lên lương cũng được.”

「とも角も僕は校長に話すつもりです。それで校長も同意見らしいが、追っては君にもっと働いて頂だかなくってはならんようになるかも知れないから、どうか今からそのつもりで覚悟をしてやってもらいたいですね」

“Dù sao tôi cũng sẽ thưa hiệu trưởng. Hiệu trưởng cũng có vẻ cùng ý, nhưng sau này có thể phải nhờ cậu làm nhiều hơn nữa, mong cậu từ giờ sẵn lòng.”

「今より時間でも増すんですか」

“Tăng giờ dạy so với bây giờ ạ?”

「いいえ、時間は今より減るかも知れませんが――」

“Không, giờ có thể giảm so với hiện nay—”

「時間が減って、もっと働くんですか、妙だな」

“Giờ giảm mà làm nhiều hơn à? Lạ nhỉ.”

「ちょっと聞くと妙だが、――判然とは今言いにくいが――まあつまり、君にもっと重大な責任を持ってもらうかも知れないという意味なんです」

“Nghe thì lạ, nhưng—bây giờ khó nói rõ—nói gọn là có thể giao cậu trách nhiệm nặng hơn.”

おれには一向分らない。今より重大な責任と云えば、数学の主任だろうが、主任は山嵐だから、やっこさんなかなか辞職する気遣いはない。それに、生徒の人望があるから転任や免職は学校の得策であるまい。赤シャツの談話はいつでも要領を得ない。要領を得なくっても用事はこれで済んだ。それから少し雑談をしているうちに、うらなり君の送別会をやる事や、ついてはおれが酒を飲むかと云う問や、うらなり先生は君子で愛すべき人だと云う事や――赤シャツはいろいろ弁じた。しまいに話をかえて君俳句をやりますかと来たから、こいつは大変だと思って、俳句はやりません、さようならと、そこそこに帰って来た。発句は芭蕉か髪結床の親方のやるもんだ。数学の先生が朝顔やに釣瓶をとられてたまるものか。

Tôi hoàn toàn chẳng hiểu. Trách nhiệm nặng hơn bây giờ thì là chủ nhiệm môn toán, mà chủ nhiệm là Bão Núi, đâu dễ chuyện hắn từ chức. Lại được học trò mến nên điều đi hay cho thôi việc đều không lợi cho trường. Chuyện của Áo Đỏ lúc nào cũng không đầu đuôi. Không đầu đuôi nhưng việc cũng xong. Rồi trong lúc chuyện phiếm vài câu, hắn nói đủ thứ: chuyện tổ chức tiệc tiễn Dưa Héo, chuyện hỏi tôi có uống rượu không, chuyện Dưa Héo là bậc quân tử đáng yêu. Cuối cùng hắn đổi đề tài, hỏi cậu có làm haiku không; tôi nghĩ nguy to, đáp tôi không làm haiku, chào, rồi vội về. Phát cú là việc của Bashō hay ông chủ tiệm cắt tóc. Thầy dạy toán mà để bìm bìm giằng mất cái gầu giếng thì sao được.

帰ってうんと考え込んだ。世間には随分気の知れない男が居る。家屋敷はもちろん、勤める学校に不足のない故郷がいやになったからと云って、知らぬ他国へ苦労を求めに出る。それも花の都の電車が通ってる所なら、まだしもだが、日向の延岡とは何の事だ。おれは船つきのいいここへ来てさえ、一ヶ月立たないうちにもう帰りたくなった。延岡と云えば山の中も山の中も大変な山の中だ。赤シャツの云うところによると船から上がって、一日馬車へ乗って、宮崎へ行って、宮崎からまた一日車へ乗らなくっては着けないそうだ。名前を聞いてさえ、開けた所とは思えない。猿と人とが半々に住んでるような気がする。いかに聖人のうらなり君だって、好んで猿の相手になりたくもないだろうに、何という物数奇だ。

Về nhà tôi ngẫm nghĩ lâu. Đời có kẻ khó hiểu thật. Nhà cửa đất đai đủ cả, trường đang làm cũng chẳng thiếu gì, vậy mà chán quê hương, đi chuốc khổ ở xứ lạ. Nếu là kinh đô hoa lệ có tàu điện chạy thì còn đỡ, đằng này lại Nobeoka ở Hyūga là gì. Tôi mới đến chỗ tàu cập thuận tiện thế này mà chưa đầy một tháng đã muốn về. Nobeoka là núi, núi trong núi, núi kinh khủng. Theo lời Áo Đỏ, xuống tàu rồi phải đi xe ngựa một ngày tới Miyazaki, từ Miyazaki lại phải đi xe một ngày nữa mới tới nơi. Nghe tên thôi cũng chẳng nghĩ là chốn mở mang. Cứ như nơi khỉ với người sống chung một nửa một nửa. Dù Dưa Héo có là bậc thánh, chắc cũng chẳng thích làm bạn với khỉ; thật là sở thích kỳ quặc.

ところへあいかわらず婆さんが夕食を運んで出る。今日もまた芋ですかいと聞いてみたら、いえ今日はお豆腐ぞなもしと云った。どっちにしたって似たものだ。

Đúng lúc ấy bà cụ vẫn như mọi hôm bưng cơm tối vào. Tôi hỏi hôm nay lại khoai à? Bà bảo không, hôm nay là đậu phụ ạ. Cái nào cũng như nhau.

「お婆さん古賀さんは日向へ行くそうですね」

“Bà ơi, nghe nói ông Koga đi Hyūga.”

「ほん当にお気の毒じゃな、もし」

“Tội nghiệp thật đấy ạ.”

「お気の毒だって、好んで行くんなら仕方がないですね」

“Tội nghiệp gì, tự thích đi thì chẳng còn cách nào.”

「好んで行くて、誰がぞなもし」

“Tự thích đi, ai ạ?”

「誰がぞなもしって、当人がさ。古賀先生が物数奇に行くんじゃありませんか」

“Ai ạ là sao, chính ông ấy chứ. Thầy Koga chẳng phải đi vì sở thích sao?”

「そりゃあなた、大違いの勘五郎ぞなもし」

“Thầy ơi, nhầm to rồi, nhầm một trời một vực ấy ạ.”

「勘五郎かね。だって今赤シャツがそう云いましたぜ。それが勘五郎なら赤シャツは嘘つきの法螺右衛門だ」

“Một trời một vực hả? Nhưng Áo Đỏ vừa nói thế đấy. Nếu thế mà là một trời một vực thì Áo Đỏ là lão Bốc Phét.”

「教頭さんが、そうお云いるのはもっともじゃが、古賀さんのお往きともないのももっともぞなもし」

“Thầy hiệu phó nói vậy cũng có lý, mà thầy Koga không muốn đi cũng có lý ạ.”

「そんなら両方もっともなんですね。お婆さんは公平でいい。一体どういう訳なんですい」

“Thế hai bên đều có lý à. Bà công bằng, hay. Rốt cuộc là sao?”

「今朝古賀のお母さんが見えて、だんだん訳をお話したがなもし」

“Sáng nay mẹ thầy Koga sang, kể đầu đuôi cho tôi nghe ạ.”

「どんな訳をお話したんです」

“Kể thế nào?”

「あそこもお父さんがお亡くなりてから、あたし達が思うほど暮し向が豊かになうてお困りじゃけれ、お母さんが校長さんにお頼みて、もう四年も勤めているものじゃけれ、どうぞ毎月頂くものを、今少しふやしておくれんかてて、あなた」

“Nhà ấy từ ngày cụ ông mất, cuộc sống không khấm khá như chúng tôi tưởng, khổ lắm, nên bà mẹ đi nhờ thầy hiệu trưởng, bảo con làm đã bốn năm rồi, xin tăng thêm chút lương hằng tháng cho.”

「なるほど」

“Ra thế.”

「校長さんが、ようまあ考えてみとこうとお云いたげな。それでお母さんも安心して、今に増給のご沙汰があろぞ、今月か来月かと首を長くして待っておいでたところへ、校長さんがちょっと来てくれと古賀さんにお云いるけれ、行ってみると、気の毒だが学校は金が足りんけれ、月給を上げる訳にゆかん。しかし延岡になら空いた口があって、そっちなら毎月五円余分にとれるから、お望み通りでよかろうと思うて、その手続きにしたから行くがええと云われたげな。――」

“Thầy hiệu trưởng nói để nghĩ kỹ. Bà mẹ yên tâm, ngóng cổ chờ tin tăng lương, tháng này hay tháng sau, thì thầy hiệu trưởng bảo thầy Koga đến một chút, đến nơi thì được bảo tội nghiệp nhưng trường thiếu tiền, không tăng lương được. Có điều Nobeoka có chỗ trống, đi đó mỗi tháng được thêm năm yên, chắc đúng ý, nên đã làm thủ tục, cứ đi đi. Nghe nói vậy đó ạ.”

「じゃ相談じゃない、命令じゃありませんか」

“Vậy không phải bàn bạc, là ra lệnh à?”

「さよよ。古賀さんはよそへ行って月給が増すより、元のままでもええから、ここに居りたい。屋敷もあるし、母もあるからとお頼みたけれども、もうそう極めたあとで、古賀さんの代りは出来ているけれ仕方がないと校長がお云いたげな」

“Dạ phải. Thầy Koga xin, nói đi nơi khác tăng lương thì thà cứ nguyên như cũ, muốn ở lại đây. Có nhà đất, có mẹ, nhưng thầy hiệu trưởng bảo đã quyết xong, người thay thầy Koga cũng có rồi nên đành vậy.”

「へん人を馬鹿にしてら、面白くもない。じゃ古賀さんは行く気はないんですね。どうれで変だと思った。五円ぐらい上がったって、あんな山の中へ猿のお相手をしに行く唐変木はまずないからね」

“Hừ, coi người ta là đồ ngốc, chẳng vui gì. Vậy ông Koga không muốn đi. Hèn gì tôi thấy lạ. Dù lên năm yên, chẳng có thằng ngố nào chịu lên núi sâu làm bạn với khỉ.”

「唐変木て、先生なんぞなもし」

“Thằng ngố là gì thế ạ, thưa thầy?”

「何でもいいでさあ、――全く赤シャツの作略だね。よくない仕打だ。まるで欺撃ですね。それでおれの月給を上げるなんて、不都合な事があるものか。上げてやるったって、誰が上がってやるものか」

“Gì cũng được—rõ ràng là mưu của Áo Đỏ. Cách làm không hay. Chẳng khác gì đánh úp. Rồi bảo tăng lương cho tôi, có thế được chắc? Bảo tăng cho, ai thèm lên.”

「先生は月給がお上りるのかなもし」

“Thầy được tăng lương ạ?”

「上げてやるって云うから、断わろうと思うんです」

“Họ bảo tăng cho, nên tôi định từ chối.”

「何で、お断わりるのぞなもし」

“Sao thầy lại từ chối ạ?”

「何でもお断わりだ。お婆さん、あの赤シャツは馬鹿ですぜ。卑怯でさあ」

“Cứ từ chối. Bà ơi, Áo Đỏ ngu đấy. Hèn hạ.”

「卑怯でもあんた、月給を上げておくれたら、大人しく頂いておく方が得ぞなもし。若いうちはよく腹の立つものじゃが、年をとってから考えると、も少しの我慢じゃあったのに惜しい事をした。腹立てたためにこないな損をしたと悔むのが当り前じゃけれ、お婆の言う事をきいて、赤シャツさんが月給をあげてやろとお言いたら、難有うと受けておおきなさいや」

“Hèn hạ thì hèn hạ, thầy ạ, người ta tăng lương cho thì ngoan ngoãn nhận lấy là lợi. Trẻ thì hay nổi nóng, già nghĩ lại, ôi chỉ nhịn chút thôi mà tiếc. Nổi nóng mà thiệt thế này thì hối hận là thường, nên nghe lời bà già này, nếu thầy Áo Đỏ nói tăng lương thì cảm ơn mà nhận lấy đi ạ.”

「年寄の癖に余計な世話を焼かなくってもいい。おれの月給は上がろうと下がろうとおれの月給だ」

“Già rồi đừng lo chuyện bao đồng. Lương tôi lên hay xuống vẫn là lương tôi.”

婆さんはだまって引き込んだ。爺さんは呑気な声を出して謡をうたってる。謡というものは読んでわかる所を、やにむずかしい節をつけて、わざと分らなくする術だろう。あんな者を毎晩飽きずに唸る爺さんの気が知れない。おれは謡どころの騒ぎじゃない。月給を上げてやろうと云うから、別段欲しくもなかったが、入らない金を余しておくのももったいないと思って、よろしいと承知したのだが、転任したくないものを無理に転任させてその男の月給の上前を跳ねるなんて不人情な事が出来るものか。当人がもとの通りでいいと云うのに延岡下りまで落ちさせるとは一体どう云う了見だろう。太宰権帥でさえ博多近辺で落ちついたものだ。河合又五郎だって相良でとまってるじゃないか。とにかく赤シャツの所へ行って断わって来なくっちあ気が済まない。

Bà lặng lẽ lui vào. Ông già thì cất giọng ung dung hát nō. Hát nō là thứ vốn đọc là hiểu, lại gắn điệu khó ra cho cố ý không hiểu. Chẳng hiểu sao ông già đêm nào cũng rống không chán. Tôi lúc này không có tâm trí cho hát nō. Họ bảo tăng lương, tôi chẳng muốn gì, nhưng để tiền thừa không dùng cũng phí, nên tôi đã nhận; nhưng ép người không muốn đi phải chuyển, rồi hớt phần chênh lương của người ấy thì sao nỡ bất nhân thế. Người ta bảo cứ như cũ mà lại đẩy xuống tận Nobeoka, rốt cuộc nghĩ gì. Ngay cả quan quyền soái Dazaifu cũng chỉ lưu đày đến quanh Hakata. Kawai Matagorō cũng chỉ dừng ở Sagara. Dù sao cũng phải đến chỗ Áo Đỏ từ chối cho xong thì lòng mới yên.

小倉の袴をつけてまた出掛けた。大きな玄関へ突っ立って頼むと云うと、また例の弟が取次に出て来た。おれの顔を見てまた来たかという眼付をした。用があれば二度だって三度だって来る。よる夜なかだって叩き起さないとは限らない。教頭の所へご機嫌伺いにくるようなおれと見損ってるか。これでも月給が入らないから返しに来んだ。すると弟が今来客中だと云うから、玄関でいいからちょっとお目にかかりたいと云ったら奥へ引き込んだ。足元を見ると、畳付きの薄っぺらな、のめりの駒下駄がある。奥でもう万歳ですよと云う声が聞える。お客とは野だだなと気がついた。野だでなくては、あんな黄色い声を出して、こんな芸人じみた下駄を穿くものはない。

Tôi mặc quần hakama vải Kokura đi lần nữa. Đứng trước tiền sảnh rộng gọi “xin phép” thì lại thằng em ra tiếp. Nhìn tôi, mắt nó như bảo lại đến nữa à. Có việc thì hai ba lần cũng đến. Giữa đêm khuya đập cửa gọi dậy cũng không chừng. Tưởng tôi là loại đến nhà hiệu phó chầu hầu à. Tôi đến vì khoản tăng lương tôi không cần, đem trả lại. Thằng em bảo đang có khách, tôi nói chỉ cần gặp chút ở tiền sảnh, nó bèn lui vào trong. Nhìn dưới chân thấy một đôi guốc komageta mỏng dính, quai nghiêng, đế chiếu. Bên trong nghe tiếng “tôi chịu thua rồi!”. Tôi nhận ra khách là Gã Bợ Đỡ. Không phải Gã thì ai mà cất giọng the thé thế và đi thứ guốc như dân hát rong thế.

しばらくすると、赤シャツがランプを持って玄関まで出て来て、まあ上がりたまえ、外の人じゃない吉川君だ、と云うから、いえここでたくさんです。ちょっと話せばいいんです、と云って、赤シャツの顔を見ると金時のようだ。野だ公と一杯飲んでると見える。

Lát sau Áo Đỏ cầm đèn ra tận tiền sảnh, bảo mời lên đi, không phải người ngoài, là ông Yoshikawa; tôi bảo thôi, ở đây là đủ, chỉ nói chút thôi, rồi nhìn mặt Áo Đỏ, thấy đỏ như Kintoki. Chắc đang uống với Gã Bợ Đỡ.

「さっき僕の月給を上げてやるというお話でしたが、少し考えが変ったから断わりに来たんです」

“Lúc nãy anh nói tăng lương cho tôi, nhưng tôi đổi ý nên đến từ chối.”

赤シャツはランプを前へ出して、奥の方からおれの顔を眺めたが、とっさの場合返事をしかねて茫然としている。増給を断わる奴が世の中にたった一人飛び出して来たのを不審に思ったのか、断わるにしても、今帰ったばかりで、すぐ出直してこなくってもよさそうなものだと、呆れ返ったのか、または双方合併したのか、妙な口をして突っ立ったままである。

Áo Đỏ đưa đèn ra trước, nhìn mặt tôi từ trong nhà, bất ngờ không đáp được, đứng ngẩn ra. Không rõ vì ngạc nhiên thấy lần đầu có người từ chối tăng lương, hay thấy lạ rằng dù từ chối cũng chẳng cần vừa về lại quay ra ngay, hay cả hai, hắn đứng sững với cái miệng kỳ cục.

「あの時承知したのは、古賀君が自分の希望で転任するという話でしたからで……」

“Lúc ấy tôi nhận vì anh nói ông Koga chuyển theo nguyện vọng riêng…”

「古賀君は全く自分の希望で半ば転任するんです」

“Ông Koga quả thật nửa theo nguyện vọng riêng mà chuyển.”

「そうじゃないんです、ここに居たいんです。元の月給でもいいから、郷里に居たいのです」

“Không phải, ông ấy muốn ở lại đây. Lương cũ cũng được, ông ấy muốn ở quê.”

「君は古賀君から、そう聞いたのですか」

“Cậu nghe ông Koga nói thế à?”

「そりゃ当人から、聞いたんじゃありません」

“Không phải nghe từ chính ông ấy.”

「じゃ誰からお聞きです」

“Vậy cậu nghe ai?”

「僕の下宿の婆さんが、古賀さんのおっ母さんから聞いたのを今日僕に話したのです」

“Bà chủ trọ của tôi nghe từ mẹ ông Koga, hôm nay nói lại với tôi.”

「じゃ、下宿の婆さんがそう云ったのですね」

“Vậy là bà chủ trọ nói thế?”

「まあそうです」

“Ừ, thế.”

「それは失礼ながら少し違うでしょう。あなたのおっしゃる通りだと、下宿屋の婆さんの云う事は信ずるが、教頭の云う事は信じないと云うように聞えるが、そういう意味に解釈して差支えないでしょうか」

“Thất lễ, nhưng hơi khác. Theo cậu nói thì nghe như cậu tin lời bà chủ trọ mà không tin lời hiệu phó, tôi hiểu theo nghĩa ấy có được không?”

おれはちょっと困った。文学士なんてものはやっぱりえらいものだ。妙な所へこだわって、ねちねち押し寄せてくる。おれはよく親父から貴様はそそっかしくて駄目だ駄目だと云われたが、なるほど少々そそっかしいようだ。婆さんの話を聞いてはっと思って飛び出して来たが、実はうらなり君にもうらなりのおっ母さんにも逢って詳しい事情は聞いてみなかったのだ。だからこう文学士流に斬り付けられると、ちょっと受け留めにくい。

Tôi hơi lúng túng. Cử nhân văn chương đúng là ghê. Cứ vướng vào chỗ lạ hoắc, bám dai nhách. Cha tôi hay bảo mày hấp tấp, vô dụng, vô dụng; quả thật hơi hấp tấp. Nghe bà cụ kể, tôi giật mình lao ra, nhưng thật ra chưa gặp Dưa Héo hay mẹ ông ấy để hỏi chi tiết. Nên bị chém kiểu cử nhân văn chương thế này, khó đỡ.

正面からは受け留めにくいが、おれはもう赤シャツに対して不信任を心の中で申し渡してしまった。下宿の婆さんもけちん坊の欲張り屋に相違ないが、嘘は吐かない女だ、赤シャツのように裏表はない。おれは仕方がないから、こう答えた。

Khó đỡ trực diện, nhưng trong lòng tôi đã tuyên bố bất tín nhiệm Áo Đỏ. Bà chủ trọ chắc là keo kiệt tham lam thật, nhưng không nói dối, không hai mặt như Áo Đỏ. Tôi đành đáp thế này.

「あなたの云う事は本当かも知れないですが――とにかく増給はご免蒙ります」

“Anh nói có thể là thật—nhưng dù sao tôi xin khỏi tăng lương.”

「それはますます可笑しい。今君がわざわざお出になったのは増俸を受けるには忍びない、理由を見出したからのように聞えたが、その理由が僕の説明で取り去られたにもかかわらず増俸を否まれるのは少し解しかねるようですね」

“Càng lạ. Nghe như hôm nay cậu thân chinh đến là vì tìm ra lý do không nỡ nhận tăng lương, vậy mà lý do bị lời giải thích của tôi gỡ bỏ rồi, cậu vẫn từ chối tăng, thì tôi hơi khó hiểu.”

「解しかねるかも知れませんがね。とにかく断わりますよ」

“Có thể là khó hiểu. Dù sao tôi từ chối.”

「そんなに否なら強いてとまでは云いませんが、そう二三時間のうちに、特別の理由もないのに豹変しちゃ、将来君の信用にかかわる」

“Cậu không muốn thì tôi không ép, nhưng trong hai ba tiếng đồng hồ mà đổi như chong chóng, không có lý do đặc biệt, sẽ ảnh hưởng uy tín của cậu sau này.”

「かかわっても構わないです」

“Ảnh hưởng cũng mặc.”

「そんな事はないはずです、人間に信用ほど大切なものはありませんよ。よしんば今一歩譲って、下宿の主人が……」

“Không thể thế được, trên đời không gì quan trọng hơn uy tín. Giả như nhượng một bước, chủ nhà trọ…”

「主人じゃない、婆さんです」

“Không phải chủ, là bà.”

「どちらでもよろしい。下宿の婆さんが君に話した事を事実としたところで、君の増給は古賀君の所得を削って得たものではないでしょう。古賀君は延岡へ行かれる。その代りがくる。その代りが古賀君よりも多少低給で来てくれる。その剰余を君に廻わすと云うのだから、君は誰にも気の毒がる必要はないはずです。古賀君は延岡でただ今よりも栄進される。新任者は最初からの約束で安くくる。それで君が上がられれば、これほど都合のいい事はないと思うですがね。いやなら否でもいいが、もう一返うちでよく考えてみませんか」

“Thế nào cũng được. Cứ cho điều bà chủ trọ kể với cậu là sự thật, thì khoản tăng lương của cậu cũng không phải cắt từ phần của ông Koga. Ông Koga đi Nobeoka. Người thay sẽ đến. Người thay đến với mức lương thấp hơn ông Koga chút ít. Phần dư ấy dành cho cậu, nên cậu chẳng cần thấy có lỗi với ai. Ông Koga ở Nobeoka được thăng tiến hơn bây giờ. Người mới theo hứa từ đầu nhận lương rẻ. Cậu lên lương thì còn gì tiện hơn. Không muốn thì thôi, nhưng sao không về nhà nghĩ lại thêm lần nữa?”

おれの頭はあまりえらくないのだから、いつもなら、相手がこういう巧妙な弁舌を揮えば、おやそうかな、それじゃ、おれが間違ってたと恐れ入って引きさがるのだけれども、今夜はそうは行かない。ここへ来た最初から赤シャツは何だか虫が好かなかった。途中で親切な女みたような男だと思い返した事はあるが、それが親切でも何でもなさそうなので、反動の結果今じゃよっぽど厭になっている。だから先がどれほどうまく論理的に弁論を逞くしようとも、堂々たる教頭流におれを遣り込めようとも、そんな事は構わない。議論のいい人が善人とはきまらない。遣り込められる方が悪人とは限らない。表向きは赤シャツの方が重々もっともだが、表向きがいくら立派だって、腹の中まで惚れさせる訳には行かない。金や威力や理屈で人間の心が買える者なら、高利貸でも巡査でも大学教授でも一番人に好かれなくてはならない。中学の教頭ぐらいな論法でおれの心がどう動くものか。人間は好き嫌いで働くものだ。論法で働くものじゃない。

Đầu óc tôi không giỏi lắm, nên bình thường, đối phương giở lý lẽ khéo thế, tôi sẽ nghĩ “ồ, vậy à, thế thì tôi sai rồi” mà cúi đầu rút lui, nhưng tối nay thì không. Từ ngày đầu đến đây, Áo Đỏ đã làm tôi không ưa. Giữa đường có lúc nghĩ lại, thấy hắn như một người đàn bà tử tế, nhưng hóa ra chẳng tử tế gì, nên phản ứng ngược lại, giờ tôi ghét lắm. Cho nên dù hắn biện luận khéo thế nào, dù hắn lấy lối hiệu phó đường hoàng dồn tôi, tôi cũng mặc. Người biện luận hay chưa chắc là người tốt. Người bị dồn chưa chắc là kẻ xấu. Bề ngoài thì Áo Đỏ đúng mười mươi, nhưng bề ngoài dù đẹp cũng không bắt được lòng tôi mê. Nếu tiền, quyền thế, lý lẽ mua được lòng người thì bọn cho vay nặng lãi, cảnh sát, giáo sư đại học phải là những người được thương nhất. Lối lập luận của một hiệu phó trường trung học thì sao lay được lòng tôi. Con người hành động theo yêu ghét, không theo lập luận.

「あなたの云う事はもっともですが、僕は増給がいやになったんですから、まあ断わります。考えたって同じ事です。さようなら」と云いすてて門を出た。頭の上には天の川が一筋かかっている。

“Anh nói có lý, nhưng tôi đã chán chuyện tăng lương, nên xin từ chối. Nghĩ lại cũng như nhau thôi. Chào anh.” Nói rồi tôi bỏ ra cổng. Trên đầu, một dải Ngân Hà vắt ngang.

九

IX

うらなり君の送別会のあるという日の朝、学校へ出たら、山嵐が突然、君先だってはいか銀が来て、君が乱暴して困るから、どうか出るように話してくれと頼んだから、真面目に受けて、君に出てやれと話したのだが、あとから聞いてみると、あいつは悪るい奴で、よく偽筆へ贋落款などを押して売りつけるそうだから、全く君の事も出鱈目に違いない。君に懸物や骨董を売りつけて、商売にしようと思ってたところが、君が取り合わないで儲けがないものだから、あんな作りごとをこしらえて胡魔化したのだ。僕はあの人物を知らなかったので君に大変失敬した勘弁したまえと長々しい謝罪をした。

Sáng hôm có tiệc tiễn Dưa Héo, vừa lên trường thì Bão Núi bỗng nói: hôm nọ Ikagin đến bảo cậu quậy phá làm hắn khổ sở, nhờ tớ nói cậu dọn đi, tớ tưởng thật nên đã khuyên cậu dọn. Nhưng sau hỏi ra thì thằng đó là đồ xấu, hay đóng ấn giả lên chữ giả rồi đem bán, vậy chuyện nó kể về cậu chắc chắn toàn bịa. Nó định bán tranh chữ với đồ cổ cho cậu để kiếm ăn, cậu không thèm ngó nên không có lãi, thế là nó dựng chuyện ra lấp liếm. Tớ không biết con người ấy nên đã thất lễ với cậu quá, xin cậu bỏ qua. Hắn xin lỗi dài dòng như vậy.

おれは何とも云わずに、山嵐の机の上にあった、一銭五厘をとって、おれの蝦蟇口のなかへ入れた。山嵐は君それを引き込めるのかと不審そうに聞くから、うんおれは君に奢られるのが、いやだったから、是非返すつもりでいたが、その後だんだん考えてみると、やっぱり奢ってもらう方がいいようだから、引き込ますんだと説明した。山嵐は大きな声をしてアハハハと笑いながら、そんなら、なぜ早く取らなかったのだと聞いた。実は取ろう取ろうと思ってたが、何だか妙だからそのままにしておいた。近来は学校へ来て一銭五厘を見るのが苦になるくらいいやだったと云ったら、君はよっぽど負け惜しみの強い男だと云うから、君はよっぽど剛情張りだと答えてやった。それから二人の間にこんな問答が起った。

Tôi chẳng nói chẳng rằng, cầm một sen rưỡi trên bàn Bão Núi bỏ vào ví. Bão Núi ngạc nhiên hỏi: cậu lấy lại đấy à? Ừ, tôi ghét bị cậu khao nên đã định nhất quyết trả, sau nghĩ dần thì thấy vẫn để cậu khao là hơn, nên tôi lấy lại, tôi giải thích. Bão Núi cười ha hả rất to, hỏi thế sao không lấy sớm đi. Thật ra tôi cứ định lấy, định lấy, nhưng thấy kỳ kỳ nên để nguyên đó. Dạo này lên trường mà nhìn thấy một sen rưỡi ấy là khó chịu đến phát ngán, tôi nói. Hắn bảo cậu chày cối thật, tôi đáp cậu mới là đồ cứng đầu. Rồi giữa hai đứa xảy ra cuộc đối đáp thế này.

「君は一体どこの産だ」

“Cậu rốt cuộc là người xứ nào?”

「おれは江戸っ子だ」

“Tôi dân Edo.”

「うん、江戸っ子か、道理で負け惜しみが強いと思った」

“Ừ, dân Edo. Bảo sao chày cối thế.”

「きみはどこだ」

“Còn cậu?”

「僕は会津だ」

“Tớ ở Aizu.”

「会津っぽか、強情な訳だ。今日の送別会へ行くのかい」

“Dân Aizu à, bảo sao ngang như cua. Hôm nay cậu có đi tiệc tiễn không?”

「行くとも、君は？」

“Đi chứ, cậu?”

「おれは無論行くんだ。古賀さんが立つ時は、浜まで見送りに行こうと思ってるくらいだ」

“Tôi tất nhiên đi. Lúc ông Koga lên đường, tôi còn định ra tận bến tàu tiễn.”

「送別会は面白いぜ、出て見たまえ。今日は大いに飲むつもりだ」

“Tiệc tiễn vui đấy, cậu ra xem. Hôm nay tớ định uống cho đã.”

「勝手に飲むがいい。おれは肴を食ったら、すぐ帰る。酒なんか飲む奴は馬鹿だ」

“Cứ việc uống. Tôi ăn xong đồ nhắm là về ngay. Đứa nào uống rượu là đồ ngu.”

「君はすぐ喧嘩を吹き懸ける男だ。なるほど江戸っ子の軽跳な風を、よく、あらわしてる」

“Cậu hở ra là gây sự. Đúng là cái thói nông nổi của dân Edo.”

「何でもいい、送別会へ行く前にちょっとおれのうちへお寄り、話しがあるから」

“Sao cũng được. Trước khi đi tiệc, cậu ghé nhà tôi một lát, tôi có chuyện muốn nói.”

山嵐は約束通りおれの下宿へ寄った。おれはこの間から、うらなり君の顔を見る度に気の毒でたまらなかったが、いよいよ送別の今日となったら、何だか憐れっぽくって、出来る事なら、おれが代りに行ってやりたい様な気がしだした。それで送別会の席上で、大いに演説でもしてその行を盛にしてやりたいと思うのだが、おれのべらんめえ調子じゃ、到底物にならないから、大きな声を出す山嵐を雇って、一番赤シャツの荒肝を挫いでやろうと考え付いたから、わざわざ山嵐を呼んだのである。

Bão Núi ghé nhà trọ đúng hẹn. Từ dạo trước, mỗi lần nhìn mặt Dưa Héo là tôi thương không chịu nổi, đến hôm nay tiễn thật thì thấy tội nghiệp lạ lùng, nếu được thì tôi muốn đi thay anh ta. Vậy nên tôi muốn ở tiệc tiễn nói một bài to tát cho buổi lên đường của anh ta thêm rình rang, nhưng cái giọng Edo bậy bạ này của tôi thì chẳng nên cơm cháo gì, nên tôi nghĩ ra thuê Bão Núi, người có giọng to, để cho Áo Đỏ vỡ mật một phen, và cất công gọi hắn đến.

おれはまず冒頭としてマドンナ事件から説き出したが、山嵐は無論マドンナ事件はおれより詳しく知っている。おれが野芹川の土手の話をして、あれは馬鹿野郎だと云ったら、山嵐は君はだれを捕まえても馬鹿呼わりをする。今日学校で自分の事を馬鹿と云ったじゃないか。自分が馬鹿なら、赤シャツは馬鹿じゃない。自分は赤シャツの同類じゃないと主張した。それじゃ赤シャツは腑抜けの呆助だと云ったら、そうかもしれないと山嵐は大いに賛成した。山嵐は強い事は強いが、こんな言葉になると、おれより遥かに字を知っていない。会津っぽなんてものはみんな、こんな、ものなんだろう。

Mở đầu tôi kể từ vụ Madonna, nhưng vụ Madonna thì Bão Núi biết rõ hơn tôi. Tôi kể chuyện bờ đê sông Nozeri, bảo thằng đó là đồ ngu, Bão Núi liền nói cậu bắt ai cũng gọi là ngu, hôm nay ở trường chẳng phải cậu gọi tớ là ngu sao. Tớ mà ngu thì Áo Đỏ không ngu, hắn khẳng định mình không cùng loại với Áo Đỏ. Vậy thì Áo Đỏ là đồ nhũn não, đồ khờ, tôi nói, hắn đồng ý hết lòng: có thể lắm. Bão Núi mạnh thì mạnh thật, nhưng cứ đến những lời lẽ kiểu này thì vốn chữ kém tôi xa. Chắc dân Aizu ai cũng thế cả.

それから増給事件と将来重く登用すると赤シャツが云った話をしたら山嵐はふふんと鼻から声を出して、それじゃ僕を免職する考えだなと云った。免職するつもりだって、君は免職になる気かと聞いたら、誰がなるものか、自分が免職になるなら、赤シャツもいっしょに免職させてやると大いに威張った。どうしていっしょに免職させる気かと押し返して尋ねたら、そこはまだ考えていないと答えた。山嵐は強そうだが、智慧はあまりなさそうだ。おれが増給を断わったと話したら、大将大きに喜んでさすが江戸っ子だ、えらいと賞めてくれた。

Rồi tôi kể vụ tăng lương, kể chuyện Áo Đỏ bảo sau này sẽ trọng dụng, Bão Núi phì một tiếng qua mũi, nói thế là nó định đuổi tớ. Tôi hỏi nó mà định đuổi thì cậu chịu để bị đuổi à, hắn bảo ai thèm, nếu mình bị cho nghỉ thì sẽ bắt Áo Đỏ cuốn gói cùng, ưỡn ngực ra vẻ lắm. Tôi vặn lại bắt nó nghỉ cùng bằng cách nào, hắn đáp chỗ đó chưa nghĩ tới. Bão Núi trông mạnh nhưng có vẻ chẳng có mấy mưu trí. Tôi kể mình đã từ chối tăng lương, ông tướng mừng rỡ, khen đúng là dân Edo, giỏi lắm.

うらなりが、そんなに厭がっているなら、なぜ留任の運動をしてやらなかったと聞いてみたら、うらなりから話を聞いた時は、既にきまってしまって、校長へ二度、赤シャツへ一度行って談判してみたが、どうする事も出来なかったと話した。それについても古賀があまり好人物過ぎるから困る。赤シャツから話があった時、断然断わるか、一応考えてみますと逃げればいいのに、あの弁舌に胡魔化されて、即席に許諾したものだから、あとからお母さんが泣きついても、自分が談判に行っても役に立たなかったと非常に残念がった。

Tôi hỏi nếu Dưa Héo ghét đến thế thì sao cậu không vận động cho ông ấy ở lại, hắn nói lúc nghe Dưa Héo kể thì mọi sự đã định xong, hắn đã đến hiệu trưởng hai lần, đến Áo Đỏ một lần để đàm phán mà chẳng làm gì được. Nhắc tới chuyện đó thì Koga hiền quá cũng là cái khổ. Lúc Áo Đỏ đưa chuyện ra, đáng lẽ phải dứt khoát từ chối, hay ít nhất nói để tôi suy nghĩ đã mà lảng đi, vậy mà bị cái tài ăn nói ấy lừa, nhận lời ngay tại chỗ, nên về sau mẹ ông ấy có khóc lóc van xin, hắn có đến đàm phán cũng vô ích, hắn tiếc vô cùng.

今度の事件は全く赤シャツが、うらなりを遠ざけて、マドンナを手に入れる策略なんだろうとおれが云ったら、無論そうに違いない。あいつは大人しい顔をして、悪事を働いて、人が何か云うと、ちゃんと逃道を拵えて待ってるんだから、よっぽど奸物だ。あんな奴にかかっては鉄拳制裁でなくっちゃ利かないと、瘤だらけの腕をまくってみせた。おれはついでだから、君の腕は強そうだな柔術でもやるかと聞いてみた。すると大将二の腕へ力瘤を入れて、ちょっと攫んでみろと云うから、指の先で揉んでみたら、何の事はない湯屋にある軽石の様なものだ。

Tôi nói lần này chắc chắn là mưu của Áo Đỏ, đẩy Dưa Héo đi cho xa để giành Madonna, hắn bảo đương nhiên là thế. Thằng đó mặt hiền mà làm điều xấu, ai nói gì thì nó đã dọn sẵn đường lui chờ đó, đúng là loại gian xảo bậc nhất. Gặp loại ấy thì không đấm là không xong, hắn xắn tay áo khoe cánh tay chằng chịt u bướu. Nhân tiện tôi hỏi cánh tay cậu trông khoẻ đấy, cậu có học nhu thuật không. Ông tướng gồng bắp tay lên bảo thử nắm xem, tôi lấy đầu ngón tay bóp thử, thì chẳng khác nào cục đá bọt ở nhà tắm công cộng.

おれはあまり感心したから、君そのくらいの腕なら、赤シャツの五人や六人は一度に張り飛ばされるだろうと聞いたら、無論さと云いながら、曲げた腕を伸ばしたり、縮ましたりすると、力瘤がぐるりぐるりと皮のなかで廻転する。すこぶる愉快だ。山嵐の証明する所によると、かんじん綯りを二本より合せて、この力瘤の出る所へ巻きつけて、うんと腕を曲げると、ぷつりと切れるそうだ。かんじんよりなら、おれにも出来そうだと云ったら、出来るものか、出来るならやってみろと来た。切れないと外聞がわるいから、おれは見合せた。

Tôi phục quá, hỏi cánh tay như thế thì năm sáu thằng Áo Đỏ cũng tát văng một lượt chứ gì, hắn đáp tất nhiên, vừa nói vừa duỗi ra co vào cánh tay đang gập, bắp thịt cứ lăn tròn trong lớp da. Cực kỳ vui mắt. Theo lời Bão Núi chứng minh, lấy hai sợi dây giấy xoắn lại, quấn vào chỗ bắp thịt nổi lên rồi gập mạnh cánh tay thì dây đứt phựt. Dây giấy thì tôi cũng làm được chứ, tôi nói, thế là hắn bảo làm được á, làm được thì làm thử xem. Lỡ không đứt thì mất mặt, nên tôi thôi.

君どうだ、今夜の送別会に大いに飲んだあと、赤シャツと野だを撲ってやらないかと面白半分に勧めてみたら、山嵐はそうだなと考えていたが、今夜はまあよそうと云った。なぜと聞くと、今夜は古賀に気の毒だから――それにどうせ撲るくらいなら、あいつらの悪るい所を見届けて現場で撲らなくっちゃ、こっちの落度になるからと、分別のありそうな事を附加した。山嵐でもおれよりは考えがあると見える。

Này, tối nay tiệc tiễn uống thật đã xong, ta đập Áo Đỏ với Gã Bợ Đỡ một trận nhé, tôi rủ cho vui, Bão Núi ngẫm nghĩ, bảo ừ nhỉ, nhưng tối nay thôi. Tại sao, tôi hỏi, hắn bảo tối nay tội cho Koga—mà đã đánh thì phải bắt tận tay chỗ chúng làm bậy rồi đánh ngay tại chỗ, nếu không thì mình có lỗi, hắn nói thêm những lời có vẻ biết cân nhắc. Xem ra Bão Núi cũng có đầu óc hơn tôi.

じゃ演説をして古賀君を大いにほめてやれ、おれがすると江戸っ子のぺらぺらになって重みがなくていけない。そうして、きまった所へ出ると、急に溜飲が起って咽喉の所へ、大きな丸が上がって来て言葉が出ないから、君に譲るからと云ったら、妙な病気だな、じゃ君は人中じゃ口は利けないんだね、困るだろう、と聞くから、何そんなに困りゃしないと答えておいた。

Vậy cậu diễn thuyết khen Koga cho thật kêu đi, tôi mà làm thì thành giọng Edo liến thoắng, nhẹ tênh, không ra gì. Vả lại ra chỗ đông người là tôi bị ợ chua, một cục tròn to dâng lên cổ họng, nói không ra lời, nên nhường cậu, tôi bảo. Hắn hỏi bệnh gì mà kỳ vậy, thế là ở chỗ đông người cậu không nói được à, khổ nhỉ. Tôi đáp chả khổ gì đến thế.

そうこうするうち時間が来たから、山嵐と一所に会場へ行く。会場は花晨亭といって、当地で第一等の料理屋だそうだが、おれは一度も足を入れた事がない。もとの家老とかの屋敷を買い入れて、そのまま開業したという話だが、なるほど見懸からして厳めしい構えだ。家老の屋敷が料理屋になるのは、陣羽織を縫い直して、胴着にする様なものだ。

Rồi đến giờ, tôi cùng Bão Núi đến hội trường. Hội trường tên Kashintei, nghe nói là tiệm ăn hạng nhất vùng này, nhưng tôi chưa đặt chân vào lần nào. Nghe kể họ mua lại dinh của một gia lão nào đó rồi mở tiệm luôn, quả nhiên vẻ ngoài đã uy nghiêm. Dinh gia lão biến thành tiệm ăn thì chẳng khác nào đem cái áo choàng ra trận may lại thành cái áo lót.

二人が着いた頃には、人数ももう大概揃って、五十畳の広間に二つ三つ人間の塊が出来ている。五十畳だけに床は素敵に大きい。おれが山城屋で占領した十五畳敷の床とは比較にならない。尺を取ってみたら二間あった。右の方に、赤い模様のある瀬戸物の瓶を据えて、その中に松の大きな枝が挿してある。松の枝を挿して何にする気か知らないが、何ヶ月立っても散る気遣いがないから、銭が懸らなくって、よかろう。あの瀬戸物はどこで出来るんだと博物の教師に聞いたら、あれは瀬戸物じゃありません、伊万里ですと云った。伊万里だって瀬戸物じゃないかと、云ったら、博物はえへへへへと笑っていた。あとで聞いてみたら、瀬戸で出来る焼物だから、瀬戸と云うのだそうだ。おれは江戸っ子だから、陶器の事を瀬戸物というのかと思っていた。床の真中に大きな懸物があって、おれの顔くらいな大きさな字が二十八字かいてある。どうも下手なものだ。あんまり不味いから、漢学の先生に、なぜあんなまずいものを麗々と懸けておくんですと尋ねたところ、先生はあれは海屋といって有名な書家のかいた者だと教えてくれた。海屋だか何だか、おれは今だに下手だと思っている。

Lúc hai đứa tới, người đã gần đủ, trong gian rộng năm mươi chiếu đã có hai ba nhóm người tụ lại. Rộng năm mươi chiếu nên hốc tường lớn khủng khiếp, chẳng thể so với cái hốc mười lăm chiếu tôi chiếm ở Yamashiroya. Đo thử bằng thước thì được hai gian. Bên phải đặt một cái bình gốm có hoa văn đỏ, cắm một cành thông to. Cắm cành thông để làm gì tôi không biết, nhưng mấy tháng cũng chẳng lo rụng, khỏi tốn tiền, được đấy. Tôi hỏi thầy Bác vật cái đồ kia làm ở đâu, thầy bảo đó không phải setomono, là Imari. Imari thì chẳng là setomono sao, tôi nói, thầy Bác vật chỉ cười hề hề hề hề. Sau hỏi ra thì đồ nung làm ở Seto nên mới gọi là Seto. Tôi là dân Edo nên cứ tưởng setomono là tên gọi chung của đồ gốm. Giữa hốc tường có treo một bức tranh chữ lớn, hai mươi tám chữ, mỗi chữ to bằng cái mặt tôi. Dở tệ. Dở đến nỗi tôi hỏi thầy Hán học sao lại treo cái thứ dở thế một cách long trọng, thầy dạy rằng đó là chữ của Kaioku, một nhà thư pháp nổi tiếng. Kaioku hay Kiếc gì, đến giờ tôi vẫn cho là dở.

やがて書記の川村がどうかお着席をと云うから、柱があって靠りかかるのに都合のいい所へ坐った。海屋の懸物の前に狸が羽織、袴で着席すると、左に赤シャツが同じく羽織袴で陣取った。右の方は主人公だというのでうらなり先生、これも日本服で控えている。おれは洋服だから、かしこまるのが窮屈だったから、すぐ胡坐をかいた。隣りの体操教師は黒ずぼんで、ちゃんとかしこまっている。体操の教師だけにいやに修行が積んでいる。やがてお膳が出る。徳利が並ぶ。幹事が立って、一言開会の辞を述べる。それから狸が立つ。赤シャツが起つ。ことごとく送別の辞を述べたが、三人共申し合せたようにうらなり君の、良教師で好人物な事を吹聴して、今回去られるのはまことに残念である、学校としてのみならず、個人として大いに惜しむところであるが、ご一身上のご都合で、切に転任をご希望になったのだから致し方がないという意味を述べた。こんな嘘をついて送別会を開いて、それでちっとも恥かしいとも思っていない。ことに赤シャツに至って三人のうちで一番うらなり君をほめた。この良友を失うのは実に自分にとって大なる不幸であるとまで云った。しかもそのいい方がいかにも、もっともらしくって、例のやさしい声を一層やさしくして、述べ立てるのだから、始めて聞いたものは、誰でもきっとだまされるに極ってる。マドンナも大方この手で引掛けたんだろう。赤シャツが送別の辞を述べ立てている最中、向側に坐っていた山嵐がおれの顔を見てちょっと稲光をさした。おれは返電として、人指し指でべっかんこうをして見せた。

Lát sau thư ký Kawamura bảo xin mời mọi người an toạ, tôi ngồi vào chỗ có cột, tiện dựa lưng. Trước bức tranh của Kaioku, Lão Lửng mặc haori hakama ngồi xuống, bên trái Áo Đỏ cũng haori hakama chiếm chỗ. Bên phải là nhân vật chính, thầy Dưa Héo, cũng áo Nhật chờ sẵn. Tôi mặc âu phục, quỳ gối thì ngột nên ngồi xếp bằng ngay. Thầy thể dục bên cạnh mặc quần đen, quỳ ngay ngắn. Đúng là thầy thể dục, tu luyện có khác. Rồi mâm được bưng ra, bình rượu xếp hàng. Người phụ trách đứng dậy nói vài lời khai mạc. Rồi Lão Lửng đứng lên. Áo Đỏ đứng lên. Ai cũng đọc lời tiễn, mà cả ba như đã hẹn trước, đều ca ngợi Dưa Héo là giáo viên giỏi, người tử tế, nói rằng ông ra đi thật đáng tiếc, không chỉ với nhà trường mà với cá nhân cũng vô cùng đáng tiếc, nhưng vì hoàn cảnh riêng ông tha thiết xin chuyển nên đành chịu. Nói dối như thế mà mở tiệc tiễn, vậy mà chẳng thấy xấu hổ chút nào. Nhất là Áo Đỏ, trong ba người khen Dưa Héo nhiều nhất. Còn nói mất người bạn tốt này là bất hạnh lớn của bản thân. Mà lối nói nghe rất ra vẻ phải đạo, cái giọng dịu dàng thường lệ lại càng dịu thêm, cứ thế tuôn ra, nên ai nghe lần đầu cũng chắc chắn bị lừa. Madonna chắc cũng bị câu bằng chiêu này. Giữa lúc Áo Đỏ đang tuôn lời tiễn, Bão Núi ngồi phía đối diện nhìn tôi, loé lên một tia chớp. Tôi đáp điện bằng cách giơ ngón trỏ kéo mí mắt, lè lưỡi.

赤シャツが座に復するのを待ちかねて、山嵐がぬっと立ち上がったから、おれは嬉しかったので、思わず手をぱちぱちと拍った。すると狸を始め一同がことごとくおれの方を見たには少々困った。山嵐は何を云うかと思うとただ今校長始めことに教頭は古賀君の転任を非常に残念がられたが、私は少々反対で古賀君が一日も早く当地を去られるのを希望しております。延岡は僻遠の地で、当地に比べたら物質上の不便はあるだろう。が、聞くところによれば風俗のすこぶる淳朴な所で、職員生徒ことごとく上代樸直の気風を帯びているそうである。心にもないお世辞を振り蒔いたり、美しい顔をして君子を陥れたりするハイカラ野郎は一人もないと信ずるからして、君のごとき温良篤厚の士は必ずその地方一般の歓迎を受けられるに相違ない。吾輩は大いに古賀君のためにこの転任を祝するのである。終りに臨んで君が延岡に赴任されたら、その地の淑女にして、君子の好逑となるべき資格あるものを択んで一日も早く円満なる家庭をかたち作って、かの不貞無節なるお転婆を事実の上において慚死せしめん事を希望します。えへんえへんと二つばかり大きな咳払いをして席に着いた。おれは今度も手を叩こうと思ったが、またみんながおれの面を見るといやだから、やめにしておいた。山嵐が坐ると今度はうらなり先生が起った。先生はご鄭寧に、自席から、座敷の端の末座まで行って、慇懃に一同に挨拶をした上、今般は一身上の都合で九州へ参る事になりましたについて、諸先生方が小生のためにこの盛大なる送別会をお開き下さったのは、まことに感銘の至りに堪えぬ次第で――ことにただ今は校長、教頭その他諸君の送別の辞を頂戴して、大いに難有く服膺する訳であります。私はこれから遠方へ参りますが、なにとぞ従前の通りお見捨てなくご愛顧のほどを願います。とへえつく張って席に戻った。うらなり君はどこまで人が好いんだか、ほとんど底が知れない。自分がこんなに馬鹿にされている校長や、教頭に恭しくお礼を云っている。それも義理一遍の挨拶ならだが、あの様子や、あの言葉つきや、あの顔つきから云うと、心から感謝しているらしい。こんな聖人に真面目にお礼を云われたら、気の毒になって、赤面しそうなものだが狸も赤シャツも真面目に謹聴しているばかりだ。

Áo Đỏ vừa ngồi xuống thì Bão Núi đã sốt ruột đứng phắt dậy, tôi mừng quá, bất giác vỗ tay bồm bộp. Thế là Lão Lửng và tất cả mọi người đều quay sang nhìn tôi, hơi khó xử. Bão Núi mở miệng nói: vừa rồi hiệu trưởng, nhất là thầy hiệu phó, đều rất tiếc việc ông Koga chuyển đi, nhưng tôi hơi ngược lại, tôi mong ông Koga rời nơi này càng sớm càng tốt. Nobeoka là chốn hẻo lánh xa xôi, so với nơi này chắc có bất tiện về vật chất. Nhưng nghe nói phong tục ở đó rất thuần phác, thầy trò đều mang khí chất chất phác ngay thẳng thời thượng cổ. Tôi tin rằng ở đó không có một thằng diện Tây nào vung lời nịnh bợ trái lòng, hay làm bộ mặt đẹp để hãm hại người quân tử, cho nên bậc ôn lương đôn hậu như ông chắc chắn được cả vùng chào đón. Tôi hết lòng chúc mừng ông Koga vì cuộc chuyển đi này. Cuối cùng, mong rằng khi ông đến nhận chức ở Nobeoka, sẽ chọn trong đám thục nữ nơi đó người đủ tư cách làm bạn xứng đôi của bậc quân tử, sớm gây dựng gia đình êm ấm, để con đàn bà ngổ ngáo bất trinh bất tiết kia phải chết vì xấu hổ trên thực tế. Hắn e hèm e hèm, ho to hai tiếng rồi ngồi xuống. Tôi lại định vỗ tay, nhưng sợ mọi người lại nhìn mặt mình nên thôi. Bão Núi ngồi xuống thì đến lượt thầy Dưa Héo đứng dậy. Thầy cẩn trọng đi từ chỗ mình đến tận cuối chiếu cuối phòng, chào cả mọi người một cách trang trọng, rồi nói: nay vì hoàn cảnh riêng, tôi sẽ sang Kyushu, các thầy đã cất công mở buổi tiễn long trọng này cho tôi, tôi vô cùng cảm động—nhất là vừa rồi được nghe lời tiễn của hiệu trưởng, thầy hiệu phó và các vị, tôi xin ghi lòng tạc dạ. Tôi sắp đi xa, mong các vị vẫn như trước đừng bỏ rơi và tiếp tục chiếu cố. Nói xong thầy cúi rạp rồi trở về chỗ. Dưa Héo tốt bụng đến mức nào thì tôi không đo nổi. Người ta khinh thường ông đến thế mà ông vẫn kính cẩn cảm ơn hiệu trưởng và thầy hiệu phó. Nếu chỉ là lời chào xã giao thì còn đỡ, nhưng nhìn dáng vẻ, giọng nói và nét mặt ấy thì rõ ràng ông cảm ơn từ đáy lòng. Được một vị thánh nhân nghiêm túc cảm ơn thế này, đáng lẽ phải áy náy đến đỏ mặt, vậy mà Lão Lửng với Áo Đỏ chỉ ngồi nghiêm chỉnh lắng nghe.

挨拶が済んだら、あちらでもチュー、こちらでもチュー、という音がする。おれも真似をして汁を飲んでみたがまずいもんだ。口取に蒲鉾はついてるが、どす黒くて竹輪の出来損ないである。刺身も並んでるが、厚くって鮪の切り身を生で食うと同じ事だ。それでも隣り近所の連中はむしゃむしゃ旨そうに食っている。大方江戸前の料理を食った事がないんだろう。

Chào hỏi xong, chỗ này chỗ kia vang lên tiếng xùm xụp. Tôi bắt chước húp thử bát canh, dở tệ. Đồ nhắm có chả cá, nhưng đen sì, như món chikuwa hỏng. Sashimi cũng có, thái dày cộp, chẳng khác ăn sống từng khoanh cá ngừ. Thế mà mấy người ngồi quanh vẫn nhai ngồm ngoàm, có vẻ ngon lành. Chắc chưa từng ăn món kiểu Edo bao giờ.

そのうち燗徳利が頻繁に往来し始めたら、四方が急に賑やかになった。野だ公は恭しく校長の前へ出て盃を頂いてる。いやな奴だ。うらなり君は順々に献酬をして、一巡周るつもりとみえる。はなはだご苦労である。うらなり君がおれの前へ来て、一つ頂戴致しましょうと袴のひだを正して申し込まれたから、おれも窮屈にズボンのままかしこまって、一盃差し上げた。せっかく参って、すぐお別れになるのは残念ですね。ご出立はいつです、是非浜までお見送りをしましょうと云ったら、うらなり君はいえご用多のところ決してそれには及びませんと答えた。うらなり君が何と云ったって、おれは学校を休んで送る気でいる。

Một lúc sau, bình rượu hâm bắt đầu qua lại tấp nập thì bốn phía bỗng rộn hẳn lên. Gã Bợ Đỡ cung kính tiến đến trước hiệu trưởng để nhận chén. Đồ đáng ghét. Dưa Héo lần lượt mời rượu đáp lễ, có vẻ định đi hết một vòng. Vất vả hết sức. Dưa Héo đến trước mặt tôi, chỉnh nếp hakama, xin phép nhận một chén, tôi cũng ngồi nghiêm cả trong cái quần tây, rót mời một chén. Cất công đến, vừa đến đã phải chia tay, tiếc quá nhỉ. Bao giờ ông lên đường? Nhất định tôi ra bến tiễn, tôi nói, thì Dưa Héo đáp: không, ông còn nhiều việc, xin đừng bận tâm. Dưa Héo nói gì thì nói, tôi vẫn định nghỉ dạy để ra tiễn.

それから一時間ほどするうちに席上は大分乱れて来る。まあ一杯、おや僕が飲めと云うのに……などと呂律の巡りかねるのも一人二人出来て来た。少々退屈したから便所へ行って、昔風な庭を星明りにすかして眺めていると山嵐が来た。どうださっきの演説はうまかったろう。と大分得意である。大賛成だが一ヶ所気に入らないと抗議を申し込んだら、どこが不賛成だと聞いた。

Khoảng một giờ sau, chỗ ngồi loạn hẳn. Nào một chén, ơ tớ đã bảo anh uống mà… mấy giọng líu lưỡi cũng xuất hiện một hai người. Tôi hơi chán, ra nhà vệ sinh nhìn khu vườn kiểu cổ dưới ánh sao thì Bão Núi đến. Thế nào, bài diễn thuyết hồi nãy hay chứ? Hắn đắc ý lắm. Tôi bảo tán thành hết, chỉ phản đối một chỗ, hắn hỏi chỗ nào không tán thành.

「美しい顔をして人を陥れるようなハイカラ野郎は延岡に居らないから……と君は云ったろう」

“Cậu nói ở Nobeoka không có thằng diện Tây nào làm bộ mặt đẹp để hãm hại người ta… đúng không?”

「うん」

“Ừ.”

「ハイカラ野郎だけでは不足だよ」

“Chỉ nói thằng diện Tây thì chưa đủ.”

「じゃ何と云うんだ」

“Thế nói gì?”

「ハイカラ野郎の、ペテン師の、イカサマ師の、猫被りの、香具師の、モモンガーの、岡っ引きの、わんわん鳴けば犬も同然な奴とでも云うがいい」

“Cứ nói là thằng diện Tây, thằng lừa đảo, thằng bịp bợm, thằng giả nai, thằng bán thuốc dạo, thằng sóc bay, thằng chó săn, thằng hễ sủa gâu gâu là chó chứ gì.”

「おれには、そう舌は廻らない。君は能弁だ。第一単語を大変たくさん知ってる。それで演舌が出来ないのは不思議だ」

“Tôi không trơn mồm thế được. Cậu hùng biện thật. Trước hết là biết đủ cả đống từ. Thế mà diễn thuyết không nổi thì lạ.”

「なにこれは喧嘩のときに使おうと思って、用心のために取っておく言葉さ。演舌となっちゃ、こうは出ない」

“Đâu, đó là những lời tôi để dành, phòng khi cãi nhau mới dùng. Còn diễn thuyết thì nó không ra thế đâu.”

「そうかな、しかしぺらぺら出るぜ。もう一遍やって見たまえ」

“Thế à, nhưng ra tuồn tuột đấy. Cậu thử nói lại lần nữa xem.”

「何遍でもやるさいいか。――ハイカラ野郎のペテン師の、イカサマ師の……」と云いかけていると、椽側をどたばた云わして、二人ばかり、よろよろしながら馳け出して来た。

“Bao nhiêu lần cũng được, nghe đây.—Thằng diện Tây, thằng lừa đảo, thằng bịp bợm…” Đang nói dở thì hành lang rầm rập, hai người loạng choạng chạy tới.

「両君そりゃひどい、――逃げるなんて、――僕が居るうちは決して逃さない、さあのみたまえ。――いかさま師？――面白い、いかさま面白い。――さあ飲みたまえ」

“Hai ông, thế thì quá đáng—bỏ chạy hả—tớ còn ở đây thì tuyệt đối không cho chạy, nào, uống đi.—Bịp bợm?—Hay, hay thật là bịp bợm.—Nào, uống đi.”

とおれと山嵐をぐいぐい引っ張って行く。実はこの両人共便所に来たのだが、酔ってるもんだから、便所へはいるのを忘れて、おれ等を引っ張るのだろう。酔っ払いは目の中る所へ用事を拵えて、前の事はすぐ忘れてしまうんだろう。

Rồi lôi tôi với Bão Núi xềnh xệch đi. Thật ra hai người này ra nhà vệ sinh, nhưng say quá nên quên vào, quay sang lôi bọn tôi. Kẻ say cứ thấy gì trước mắt là bày việc ra, rồi quên ngay chuyện trước đó.

「さあ、諸君、いかさま師を引っ張って来た。さあ飲ましてくれたまえ。いかさま師をうんと云うほど、酔わしてくれたまえ。君逃げちゃいかん」

“Nào, các vị, tôi bắt được tên bịp bợm rồi. Cho tôi uống đi. Cho tôi chuốc cái tên bịp bợm này say cho đến khi kêu thôi. Này anh, không được chạy.”

と逃げもせぬ、おれを壁際へ圧し付けた。諸方を見廻してみると、膳の上に満足な肴の乗っているのは一つもない。自分の分を奇麗に食い尽して、五六間先へ遠征に出た奴もいる。校長はいつ帰ったか姿が見えない。

Rồi ấn tôi, người chẳng hề chạy, vào sát tường. Nhìn quanh, trên mâm chẳng còn chỗ nào có đồ nhắm tử tế. Có đứa ăn sạch phần mình rồi viễn chinh sang chỗ cách năm sáu gian. Hiệu trưởng về từ lúc nào, chẳng thấy bóng.

ところへお座敷はこちら？　と芸者が三四人はいって来た。おれも少し驚ろいたが、壁際へ圧し付けられているんだから、じっとしてただ見ていた。すると今まで床柱へもたれて例の琥珀のパイプを自慢そうに啣えていた、赤シャツが急に起って、座敷を出にかかった。向うからはいって来た芸者の一人が、行き違いながら、笑って挨拶をした。その一人は一番若くて一番奇麗な奴だ。遠くで聞えなかったが、おや今晩はぐらい云ったらしい。赤シャツは知らん顔をして出て行ったぎり、顔を出さなかった。大方校長のあとを追懸けて帰ったんだろう。

Đúng lúc ấy có tiếng “Phòng này phải không ạ?”, ba bốn cô geisha bước vào. Tôi cũng hơi giật mình, nhưng đang bị ép sát tường nên cứ ngồi yên mà nhìn. Bấy giờ Áo Đỏ, nãy giờ tựa cột hốc tường ngậm cái tẩu hổ phách vẻ tự hào, bỗng đứng dậy định ra khỏi phòng. Một cô geisha vừa vào, lúc đi ngang qua, mỉm cười chào. Cô ấy là người trẻ nhất và đẹp nhất. Ở xa nên không nghe rõ, hình như chỉ nói cỡ “Ơ, chào anh”. Áo Đỏ làm lơ, đi ra rồi không thò mặt vào nữa. Chắc chạy theo hiệu trưởng mà về.

芸者が来たら座敷中急に陽気になって、一同が鬨の声を揚げて歓迎したのかと思うくらい、騒々しい。そうしてある奴はなんこを攫む。その声の大きな事、まるで居合抜の稽古のようだ。こっちでは拳を打ってる。よっ、はっ、と夢中で両手を振るところは、ダーク一座の操人形よりよっぽど上手だ。向うの隅ではおいお酌だ、と徳利を振ってみて、酒だ酒だと言い直している。どうもやかましくて騒々しくってたまらない。そのうちで手持無沙汰に下を向いて考え込んでるのはうらなり君ばかりである。自分のために送別会を開いてくれたのは、自分の転任を惜んでくれるんじゃない。みんなが酒を呑んで遊ぶためだ。自分独りが手持無沙汰で苦しむためだ。こんな送別会なら、開いてもらわない方がよっぽどましだ。

Geisha tới thì cả phòng bỗng rộn ràng, ồn đến mức tưởng mọi người đồng thanh hò hét chào đón. Có đứa chơi nanko, tiếng to khôn tả, như luyện rút kiếm. Bên này thì oẳn tù tì. Hây, hà, hai tay quơ quào quên cả trời đất, khéo hơn hẳn gánh múa rối của Dark. Góc xa có đứa gọi này rót rượu đây, lắc thử cái bình rồi sửa lại: rượu, rượu. Ồn ào huyên náo chịu không nổi. Trong đó chỉ có Dưa Héo là cúi mặt ngồi nghĩ ngợi, tay chân không biết để đâu. Họ mở tiệc tiễn cho mình không phải vì tiếc việc mình đi. Mà để mọi người uống rượu chơi bời. Để một mình mình ngồi lúng túng mà khổ. Tiệc tiễn thế này thì thà đừng mở cho còn hơn.

しばらくしたら、めいめい胴間声を出して何か唄い始めた。おれの前へ来た一人の芸者が、あんた、なんぞ、唄いなはれ、と三味線を抱えたから、おれは唄わない、貴様唄ってみろと云ったら、金や太鼓でねえ、迷子の迷子の三太郎と、どんどこ、どんのちゃんちきりん。叩いて廻って逢われるものならば、わたしなんぞも、金や太鼓でどんどこ、どんのちゃんちきりんと叩いて廻って逢いたい人がある、と二た息にうたって、おおしんどと云った。おおしんどなら、もっと楽なものをやればいいのに。

Một lúc sau, ai nấy cất giọng khàn khàn hát một thứ gì đó. Một cô geisha đến trước mặt tôi, ôm đàn shamisen bảo anh hát đi, tôi nói tôi không hát, cô hát thử xem, thì cô hát: Bằng chiêng bằng trống ơi, lạc rồi, lạc rồi, bé Santaro, tùng tùng, tùng tùng cắc cắc. Nếu gõ khắp nơi mà gặp được người, thì em cũng muốn gõ chiêng gõ trống tùng tùng cắc cắc đi khắp nơi mà gặp người em muốn gặp. Hát liền hai hơi rồi nói “mệt quá”. Mệt thì hát bài nào nhẹ hơn chẳng được.

すると、いつの間にか傍へ来て坐った、野だが、鈴ちゃん逢いたい人に逢ったと思ったら、すぐお帰りで、お気の毒さまみたようでげすと相変らず噺し家みたような言葉使いをする。知りまへんと芸者はつんと済ました。野だは頓着なく、たまたま逢いは逢いながら……と、いやな声を出して義太夫の真似をやる。おきなはれやと芸者は平手で野だの膝を叩いたら野だは恐悦して笑ってる。この芸者は赤シャツに挨拶をした奴だ。芸者に叩かれて笑うなんて、野だもおめでたい者だ。鈴ちゃん僕が紀伊の国を踴るから、一つ弾いて頂戴と云い出した。野だはこの上まだ踴る気でいる。

Chợt Gã Bợ Đỡ không biết từ lúc nào đã ngồi bên cạnh, nói: cô Suzu, tưởng gặp được người muốn gặp thì người ta về ngay, tội nghiệp quá đi ạ, vẫn lối nói như dân kể chuyện yose. “Em chả biết đâu,” cô geisha bĩu môi. Gã Bợ Đỡ chẳng bận tâm, cất giọng đáng ghét nhại gidayu: “Hiếm hoi gặp được nhau mà…” “Thôi đi mà,” cô geisha lấy tay vả vào đầu gối Gã Bợ Đỡ, Gã Bợ Đỡ sướng rơn mà cười. Cô geisha này chính là người đã chào Áo Đỏ. Bị geisha vả mà cười, Gã Bợ Đỡ cũng đúng là hạng vô tư. Gã bảo cô Suzu, tôi sẽ múa bài Kii no Kuni, cô đàn giúp một bài đi. Gã Bợ Đỡ còn định múa nữa.

向うの方で漢学のお爺さんが歯のない口を歪めて、そりゃ聞えません伝兵衛さん、お前とわたしのその中は……とまでは無事に済したが、それから？　と芸者に聞いている。爺さんなんて物覚えのわるいものだ。一人が博物を捕まえて近頃こないなのが、でけましたぜ、弾いてみまほうか。よう聞いて、いなはれや――花月巻、白いリボンのハイカラ頭、乗るは自転車、弾くはヴァイオリン、半可の英語でぺらぺらと、I am glad to see you と唄うと、博物はなるほど面白い、英語入りだねと感心している。

Phía xa, ông cụ Hán học méo cái miệng không răng, hát “Chuyện ấy tôi nghe không nổi, anh Denbei ơi, giữa em và anh…” thì xong êm, rồi hỏi cô geisha “thế rồi sao?”. Ông già đúng là trí nhớ kém. Một người túm thầy Bác vật bảo gần đây có bài mới thế này, để em đàn thử nhé, nghe cho kỹ đấy—Tóc búi hoa nguyệt, ruy băng trắng kiểu mốt, cưỡi xe đạp, kéo vi-ô-lông, bập bẹ tiếng Anh liến thoắng, I am glad to see you, hát thế, thầy Bác vật khen, hay thật, có cả tiếng Anh nữa.

山嵐は馬鹿に大きな声を出して、芸者、芸者と呼んで、おれが剣舞をやるから、三味線を弾けと号令を下した。芸者はあまり乱暴な声なので、あっけに取られて返事もしない。山嵐は委細構わず、ステッキを持って来て、踏破千山万岳烟と真中へ出て独りで隠し芸を演じている。ところへ野だがすでに紀伊の国を済まして、かっぽれを済まして、棚の達磨さんを済して丸裸の越中褌一つになって、棕梠箒を小脇に抱い込んで、日清談判破裂して……と座敷中練りあるき出した。まるで気違いだ。

Bão Núi cất giọng to khác thường, gọi geisha, geisha, ra lệnh tôi sẽ múa kiếm, đàn shamisen đi. Giọng thô bạo quá nên geisha ngớ ra, không đáp. Bão Núi chẳng cần biết, cầm gậy ra giữa phòng, “Vượt nghìn núi vạn non khói”, một mình biểu diễn tài lẻ. Lúc ấy Gã Bợ Đỡ đã xong Kii no Kuni, xong Kappore, xong cả ông Đạt Ma trên kệ, trần như nhộng chỉ còn cái khố etchu, kẹp cây chổi cọ dưới nách, “Đàm phán Nhật–Thanh đổ vỡ…”, đi diễu khắp phòng. Y như người điên.

おれはさっきから苦しそうに袴も脱がず控えているうらなり君が気の毒でたまらなかったが、なんぼ自分の送別会だって、越中褌の裸踴まで羽織袴で我慢してみている必要はあるまいと思ったから、そばへ行って、古賀さんもう帰りましょうと退去を勧めてみた。するとうらなり君は今日は私の送別会だから、私が先へ帰っては失礼です、どうぞご遠慮なくと動く景色もない。なに構うもんですか、送別会なら、送別会らしくするがいいです、あの様をご覧なさい。気狂会です。さあ行きましょうと、進まないのを無理に勧めて、座敷を出かかるところへ、野だが箒を振り振り進行して来て、やご主人が先へ帰るとはひどい。日清談判だ。帰せないと箒を横にして行く手を塞いだ。おれはさっきから肝癪が起っているところだから、日清談判なら貴様はちゃんちゃんだろうと、いきなり拳骨で、野だの頭をぽかりと喰わしてやった。野だは二三秒の間毒気を抜かれた体で、ぼんやりしていたが、おやこれはひどい。お撲ちになったのは情ない。この吉川をご打擲とは恐れ入った。いよいよもって日清談判だ。とわからぬ事をならべているところへ、うしろから山嵐が何か騒動が始まったと見てとって、剣舞をやめて、飛んできたが、このていたらくを見て、いきなり頸筋をうんと攫んで引き戻した。日清……いたい。いたい。どうもこれは乱暴だと振りもがくところを横に捩ったら、すとんと倒れた。あとはどうなったか知らない。途中でうらなり君に別れて、うちへ帰ったら十一時過ぎだった。

Từ nãy tôi thương không chịu nổi Dưa Héo, ngồi khổ sở, chưa cởi hakama. Nhưng dù là tiệc tiễn mình, cũng đâu cần mặc haori hakama mà nhịn xem cho đến màn múa khố trần. Tôi lại gần bảo: ông Koga, ta về thôi. Dưa Héo đáp hôm nay là tiệc tiễn tôi, tôi về trước thì thất lễ, xin ông đừng bận tâm, chẳng có vẻ gì định nhúc nhích. Có sao đâu, tiệc tiễn thì phải ra tiệc tiễn chứ, ông nhìn họ kia kìa. Hội người điên. Nào, đi thôi, tôi nài ép, kéo ông ra dù ông không muốn, vừa định bước khỏi phòng thì Gã Bợ Đỡ vung chổi tiến tới: ôi, chủ nhân mà về trước thì quá đáng ạ. Đàm phán Nhật–Thanh đây. Không cho về đâu, nó ngang chổi chắn đường. Tôi đang nóng máu từ nãy, nên bảo đàm phán Nhật–Thanh thì mày là thằng Chệc, rồi tung nắm đấm cốc cái bốp vào đầu Gã Bợ Đỡ. Gã ngẩn người hai ba giây như xì hết hơi, rồi nói: ôi, thế này quá đáng ạ. Ngài ra tay đánh, thật đáng buồn. Đánh cả Yoshikawa này, kinh hãi quá. Lại càng phải đàm phán Nhật–Thanh ạ. Đang lảm nhảm những điều chẳng ra đâu vào đâu thì Bão Núi ở phía sau thấy hình như có ẩu đả, bỏ múa kiếm chạy tới, nhìn cái cảnh ấy liền túm gáy kéo ngược lại. Nhật–Thanh… đau. Đau. Ôi thô bạo quá, nó giãy giụa thì tôi quật ngang, nó ngã cái phịch. Sau đó ra sao tôi không biết. Giữa đường chia tay Dưa Héo, về đến nhà trọ thì đã quá mười một giờ.

十

X

祝勝会で学校はお休みだ。練兵場で式があるというので、狸は生徒を引率して参列しなくてはならない。おれも職員の一人としていっしょにくっついて行くんだ。町へ出ると日の丸だらけで、まぼしいくらいである。学校の生徒は八百人もあるのだから、体操の教師が隊伍を整えて、一組一組の間を少しずつ明けて、それへ職員が一人か二人ずつ監督として割り込む仕掛けである。仕掛だけはすこぶる巧妙なものだが、実際はすこぶる不手際である。生徒は小供の上に、生意気で、規律を破らなくっては生徒の体面にかかわると思ってる奴等だから、職員が幾人ついて行ったって何の役に立つもんか。命令も下さないのに勝手な軍歌をうたったり、軍歌をやめるとワーと訳もないのに鬨の声を揚げたり、まるで浪人が町内をねりあるいてるようなものだ。軍歌も鬨の声も揚げない時はがやがや何か喋舌ってる。喋舌らないでも歩けそうなもんだが、日本人はみな口から先へ生れるのだから、いくら小言を云ったって聞きっこない。喋舌るのもただ喋舌るのではない、教師のわる口を喋舌るんだから、下等だ。おれは宿直事件で生徒を謝罪さして、まあこれならよかろうと思っていた。ところが実際は大違いである。下宿の婆さんの言葉を借りて云えば、正に大違いの勘五郎である。生徒があやまったのは心から後悔してあやまったのではない。ただ校長から、命令されて、形式的に頭を下げたのである。商人が頭ばかり下げて、狡い事をやめないのと一般で生徒も謝罪だけはするが、いたずらは決してやめるものでない。よく考えてみると世の中はみんなこの生徒のようなものから成立しているかも知れない。人があやまったり詫びたりするのを、真面目に受けて勘弁するのは正直過ぎる馬鹿と云うんだろう。あやまるのも仮りにあやまるので、勘弁するのも仮りに勘弁するのだと思ってれば差し支えない。もし本当にあやまらせる気なら、本当に後悔するまで叩きつけなくてはいけない。

Hôm nay trường nghỉ vì lễ mừng chiến thắng. Có nghi lễ ở bãi duyệt binh nên Lão Lửng phải dẫn học trò đến dự. Tôi cũng là một thành viên giáo viên nên lẽo đẽo theo. Ra phố, cờ Nhật phấp phới khắp nơi, chói cả mắt. Trường có tám trăm học trò, thầy thể dục xếp đội ngũ, chừa khoảng trống nhỏ giữa từng tốp, rồi mỗi tốp nhét vào một hai giáo viên làm giám sát. Cách bố trí thì khéo vô cùng, còn thực tế thì vụng vô cùng. Học trò vừa là trẻ ranh, vừa hỗn, lại nghĩ không phá kỷ luật là mất thể diện học trò, thì giáo viên đi kèm bao nhiêu cũng chẳng được tích sự gì. Chưa ai ra lệnh đã tự ý hát quân ca, thôi hát thì lại ré lên hò hét vô cớ, chẳng khác đám lãng nhân diễu khắp khu phố. Lúc không hát không hò thì rì rầm nói chuyện. Không nói thì chắc cũng đi được, nhưng người Nhật ai cũng đẻ ra mồm trước, mắng thế nào cũng không lọt tai. Mà nói cũng không phải nói thường, chúng nói xấu giáo viên, thật hạ đẳng. Sau vụ trực đêm, tôi bắt học trò xin lỗi và nghĩ thế này chắc là tạm ổn. Hóa ra khác xa. Mượn lời bà chủ nhà thì đúng là nhầm to, nhầm một trời một vực. Học trò xin lỗi không phải vì thật lòng hối hận. Chỉ vì hiệu trưởng ra lệnh nên cúi đầu cho có lệ. Cũng như lái buôn chỉ cúi đầu mà không bỏ trò gian, học trò xin lỗi thì xin, còn nghịch thì tuyệt không bỏ. Nghĩ kỹ thì có lẽ cả cái xã hội này đều do những thứ như đám học trò ấy dựng nên. Người ta xin lỗi, tạ tội mà mình tưởng thật rồi tha thì gọi là thằng ngốc thật thà quá đáng. Cứ coi như xin lỗi cũng chỉ xin giả, tha cũng chỉ tha giả thì không sao. Nếu thật sự muốn người ta xin lỗi thì phải quật cho đến khi họ hối hận thật.

おれが組と組の間にはいって行くと、天麩羅だの、団子だの、と云う声が絶えずする。しかも大勢だから、誰が云うのだか分らない。よし分ってもおれの事を天麩羅と云ったんじゃありません、団子と申したのじゃありません、それは先生が神経衰弱だから、ひがんで、そう聞くんだぐらい云うに極まってる。こんな卑劣な根性は封建時代から、養成したこの土地の習慣なんだから、いくら云って聞かしたって、教えてやったって、到底直りっこない。こんな土地に一年も居ると、潔白なおれも、この真似をしなければならなく、なるかも知れない。向うでうまく言い抜けられるような手段で、おれの顔を汚すのを抛っておく、樗蒲一はない。向こうが人ならおれも人だ。生徒だって、子供だって、ずう体はおれより大きいや。だから刑罰として何か返報をしてやらなくっては義理がわるい。ところがこっちから返報をする時分に尋常の手段で行くと、向うから逆捩を食わして来る。貴様がわるいからだと云うと、初手から逃げ路が作ってある事だから滔々と弁じ立てる。弁じ立てておいて、自分の方を表向きだけ立派にしてそれからこっちの非を攻撃する。もともと返報にした事だから、こちらの弁護は向うの非が挙がらない上は弁護にならない。つまりは向うから手を出しておいて、世間体はこっちが仕掛けた喧嘩のように、見傚されてしまう。大変な不利益だ。それなら向うのやるなり、愚迂多良童子を極め込んでいれば、向うはますます増長するばかり、大きく云えば世の中のためにならない。そこで仕方がないから、こっちも向うの筆法を用いて捕まえられないで、手の付けようのない返報をしなくてはならなくなる。そうなっては江戸っ子も駄目だ。駄目だが一年もこうやられる以上は、おれも人間だから駄目でも何でもそうならなくっちゃ始末がつかない。どうしても早く東京へ帰って清といっしょになるに限る。こんな田舎に居るのは堕落しに来ているようなものだ。新聞配達をしたって、ここまで堕落するよりはましだ。

Tôi chen vào giữa các tốp thì tiếng “tempura!”, “dango!” không ngớt. Mà đông quá nên chẳng biết ai kêu. Dù biết đi nữa, thế nào chúng cũng bảo: em không gọi thầy là tempura, em không nói dango, tại thầy suy nhược thần kinh nên mới nghe vậy. Cái tâm địa hèn hạ này là tập quán vùng đất này nuôi từ thời phong kiến, nói bao nhiêu, dạy bao nhiêu cũng không sửa nổi. Ở đất này chừng một năm thì kẻ trong sạch như tôi cũng có thể phải bắt chước. Chúng có cách chối khéo mà lại bôi nhọ mặt tôi, tôi đâu có chuyện để yên. Chúng là người thì tôi cũng là người. Học trò hay trẻ con gì, vóc dáng cũng to hơn tôi. Vậy nên phải trả đũa gì đó coi như hình phạt, không thì mang nợ nghĩa. Nhưng lúc tôi trả đũa mà đi bằng cách thông thường thì chúng quật ngược lại. Bảo tại mày sai thì chúng đã dọn sẵn đường chạy từ đầu, nên cứ thao thao biện luận. Biện luận xong thì tô cho bên mình đẹp bề ngoài rồi quay sang đánh vào cái sai của tôi. Vốn là chuyện trả đũa, nên lời cãi của tôi không thành cãi nếu chưa chỉ ra được cái sai bên kia. Rốt cuộc là chúng ra tay trước mà thiên hạ lại coi như tôi gây sự. Thiệt thòi to. Mà nếu chúng làm gì mình cũng giả ngơ thì chúng chỉ càng được đà, nói lớn ra là không lợi cho đời. Vậy nên hết cách, mình cũng phải dùng lối của chúng, trả đũa sao cho không bị bắt, không thể động vào. Đến thế thì dân Edo cũng hỏng. Hỏng đấy, nhưng bị đối xử thế này một năm thì tôi cũng là người, hỏng bao nhiêu cũng phải thành thế mới xong. Thế nào cũng nên sớm về Tokyo sống cùng bà Kiyo. Ở cái nơi quê mùa này chẳng khác đến để sa đọa. Có đi phát báo còn hơn sa đọa đến mức này.

こう考えて、いやいや、附いてくると、何だか先鋒が急にがやがや騒ぎ出した。同時に列はぴたりと留まる。変だから、列を右へはずして、向うを見ると、大手町を突き当って薬師町へ曲がる角の所で、行き詰ったぎり、押し返したり、押し返されたりして揉み合っている。前方から静かに静かにと声を涸らして来た体操教師に何ですと聞くと、曲り角で中学校と師範学校が衝突したんだと云う。

Vừa miễn cưỡng đi theo vừa nghĩ thế thì tiền quân bỗng nhốn nháo lên. Cùng lúc cả hàng khựng lại. Lạ thật, tôi tách khỏi hàng sang bên phải nhìn lên thì ở góc ngoặt từ Otemachi sang Yakushimachi, đội hình tắc cứng, bên đẩy qua bên đẩy lại, giằng co nhau. Tôi hỏi thầy thể dục đang từ phía trước chạy lại, khản cả cổ vì hô “bình tĩnh, bình tĩnh”: có chuyện gì thế. Thầy bảo ở góc ngoặt, trường trung học đụng nhau với trường sư phạm.

中学と師範とはどこの県下でも犬と猿のように仲がわるいそうだ。なぜだかわからないが、まるで気風が合わない。何かあると喧嘩をする。大方狭い田舎で退屈だから、暇潰しにやる仕事なんだろう。おれは喧嘩は好きな方だから、衝突と聞いて、面白半分に馳け出して行った。すると前の方にいる連中は、しきりに何だ地方税の癖に、引き込めと、怒鳴ってる。後ろからは押せ押せと大きな声を出す。おれは邪魔になる生徒の間をくぐり抜けて、曲がり角へもう少しで出ようとした時に、前へ！　と云う高く鋭い号令が聞えたと思ったら師範学校の方は粛粛として行進を始めた。先を争った衝突は、折合がついたには相違ないが、つまり中学校が一歩を譲ったのである。資格から云うと師範学校の方が上だそうだ。

Trung học với sư phạm ở tỉnh nào cũng ghét nhau như chó với khỉ. Chẳng hiểu vì sao, chỉ biết khí chất hoàn toàn không hợp. Có dịp là đánh nhau. Chắc ở cái quê chật hẹp chán quá nên làm cho qua thì giờ. Tôi vốn thích đánh nhau, nghe nói có đụng độ liền chạy tới cho vui. Đám phía trước cứ gào: cái gì, đồ ăn thuế địa phương mà, lùi vào! Phía sau thì hô: đẩy, đẩy! Tôi chui qua đám học trò vướng đường, sắp ra tới góc ngoặt thì nghe một tiếng hô cao, sắc “Tiến lên!”, và bên sư phạm bắt đầu nghiêm trang bước đi. Cuộc đụng độ tranh nhau đi trước, rốt cuộc là đã dàn xếp xong, nhưng nói trắng ra thì trường trung học đã nhường một bước. Nghe nói về tư cách thì trường sư phạm đứng trên.

祝勝の式はすこぶる簡単なものであった。旅団長が祝詞を読む、知事が祝詞を読む、参列者が万歳を唱える。それでおしまいだ。余興は午後にあると云う話だから、ひとまず下宿へ帰って、こないだじゅうから、気に掛っていた、清への返事をかきかけた。今度はもっと詳しく書いてくれとの注文だから、なるべく念入に認めなくっちゃならない。しかしいざとなって、半切を取り上げると、書く事はたくさんあるが、何から書き出していいか、わからない。あれにしようか、あれは面倒臭い。これにしようか、これはつまらない。何か、すらすらと出て、骨が折れなくって、そうして清が面白がるようなものはないかしらん、と考えてみると、そんな注文通りの事件は一つもなさそうだ。おれは墨を磨って、筆をしめして、巻紙を睨めて、――巻紙を睨めて、筆をしめして、墨を磨って――同じ所作を同じように何返も繰り返したあと、おれには、とても手紙は書けるものではないと、諦めて硯の蓋をしてしまった。手紙なんぞをかくのは面倒臭い。やっぱり東京まで出掛けて行って、逢って話をするのが簡便だ。清の心配は察しないでもないが、清の注文通りの手紙を書くのは三七日の断食よりも苦しい。

Lễ mừng chiến thắng đơn giản vô cùng. Lữ đoàn trưởng đọc lời chúc, tỉnh trưởng đọc lời chúc, những người dự hô vạn tuế. Thế là hết. Nghe nói phần giải trí để buổi chiều, nên tôi tạm về nhà trọ, bắt đầu viết thư trả lời bà Kiyo, việc tôi canh cánh từ mấy hôm nay. Lần này bà dặn viết kỹ hơn, nên phải viết cho thật chu đáo. Nhưng đến lúc cầm tờ giấy lên thì chuyện để viết thì nhiều mà chẳng biết bắt đầu từ đâu. Chuyện này thì phiền. Chuyện kia thì nhạt. Có chuyện nào trôi chảy, chẳng tốn sức, mà bà Kiyo lại thấy thú không nhỉ, nghĩ thử thì chẳng có chuyện nào đúng cái yêu cầu ấy. Tôi mài mực, thấm bút, trừng mắt nhìn cuộn giấy—trừng mắt nhìn cuộn giấy, thấm bút, mài mực—lặp đi lặp lại cùng một động tác không biết bao nhiêu lần, rồi bỏ cuộc, bảo mình không thể viết nổi thư, đậy nắp nghiên lại. Viết thư thật phiền. Vẫn là về hẳn Tokyo, gặp mặt nói chuyện cho tiện. Tôi không phải không hiểu nỗi lo của bà Kiyo, nhưng viết một lá thư đúng như bà Kiyo muốn còn khổ hơn nhịn ăn hai mươi mốt ngày.

おれは筆と巻紙を抛り出して、ごろりと転がって肱枕をして庭の方を眺めてみたが、やっぱり清の事が気にかかる。その時おれはこう思った。こうして遠くへ来てまで、清の身の上を案じていてやりさえすれば、おれの真心は清に通じるに違いない。通じさえすれば手紙なんぞやる必要はない。やらなければ無事で暮してると思ってるだろう。たよりは死んだ時か病気の時か、何か事の起った時にやりさえすればいい訳だ。

Tôi vứt bút với cuộn giấy, nằm lăn ra gối đầu lên khuỷu tay nhìn ra vườn, nhưng vẫn không thôi nghĩ đến bà Kiyo. Lúc ấy tôi nghĩ thế này. Đã đi xa đến thế này mà chỉ cần cứ lo cho thân phận bà Kiyo thì lòng thành của tôi chắc chắn sẽ thấu đến bà Kiyo. Đã thấu thì khỏi cần gửi thư. Không gửi thì bà sẽ nghĩ tôi sống bình yên. Tin chỉ cần gửi khi chết, khi ốm, hay khi có chuyện gì xảy ra là đủ.

庭は十坪ほどの平庭で、これという植木もない。ただ一本の蜜柑があって、塀のそとから、目標になるほど高い。おれはうちへ帰ると、いつでもこの蜜柑を眺める。東京を出た事のないものには蜜柑の生っているところはすこぶる珍しいものだ。あの青い実がだんだん熟してきて、黄色になるんだろうが、定めて奇麗だろう。今でももう半分色の変ったのがある。婆さんに聞いてみると、すこぶる水気の多い、旨い蜜柑だそうだ。今に熟たら、たんと召し上がれと云ったから、毎日少しずつ食ってやろう。もう三週間もしたら、充分食えるだろう。まさか三週間以内にここを去る事もなかろう。

Vườn rộng chừng mười tsubo, đất bằng, chẳng có cây cảnh nào ra hồn. Chỉ có một cây quýt, cao đến nỗi nhìn từ ngoài tường cũng lấy làm mốc được. Về đến nhà trọ lúc nào tôi cũng ngắm cây quýt ấy. Với người chưa từng ra khỏi Tokyo thì chỗ có quýt kết trái lạ lắm. Trái xanh kia dần dần chín rồi ngả vàng, chắc đẹp. Bây giờ đã có trái đổi màu một nửa. Hỏi bà chủ thì bà bảo rất nhiều nước, ngon. Chín rồi thầy cứ ăn thỏa thích nhé, bà nói, vậy mỗi ngày tôi sẽ ăn một ít. Ba tuần nữa là ăn được rồi. Chắc không đến nỗi phải rời nơi này trong vòng ba tuần.

おれが蜜柑の事を考えているところへ、偶然山嵐が話しにやって来た。今日は祝勝会だから、君といっしょにご馳走を食おうと思って牛肉を買って来たと、竹の皮の包を袂から引きずり出して、座敷の真中へ抛り出した。おれは下宿で芋責豆腐責になってる上、蕎麦屋行き、団子屋行きを禁じられてる際だから、そいつは結構だと、すぐ婆さんから鍋と砂糖をかり込んで、煮方に取りかかった。

Đang nghĩ chuyện quýt thì tình cờ Bão Núi đến chơi. Hôm nay lễ mừng chiến thắng, nên tớ mua thịt bò đến định cùng cậu ăn mừng, hắn bảo, rồi lôi từ tay áo ra gói lá tre, quăng giữa chiếu. Tôi đang bị tra tấn bằng khoai và đậu phụ ở nhà trọ, lại bị cấm vào tiệm soba, tiệm dango, nên bảo thế thì tuyệt, mượn ngay bà chủ cái nồi với đường, bắt tay vào nấu.

山嵐は無暗に牛肉を頬張りながら、君あの赤シャツが芸者に馴染のある事を知ってるかと聞くから、知ってるとも、この間うらなりの送別会の時に来た一人がそうだろうと云ったら、そうだ僕はこの頃ようやく勘づいたのに、君はなかなか敏捷だと大いにほめた。

Bão Núi ăn thịt bò ngấu nghiến, hỏi cậu biết cái thằng Áo Đỏ có quen geisha không, tôi bảo biết chứ, hôm tiệc tiễn Dưa Héo có một cô đến chắc là người đó, hắn bảo đúng thế, tớ mới đây mới đánh hơi được mà cậu nhanh nhạy ghê, khen hết lời.

「あいつは、ふた言目には品性だの、精神的娯楽だのと云う癖に、裏へ廻って、芸者と関係なんかつけとる、怪しからん奴だ。それもほかの人が遊ぶのを寛容するならいいが、君が蕎麦屋へ行ったり、団子屋へはいるのさえ取締上害になると云って、校長の口を通して注意を加えたじゃないか」

“Thằng đó, hở ra là phẩm cách, là giải trí tinh thần, mà sau lưng lại dan díu với geisha, thật đáng ghét. Mà nếu nó khoan dung cho người khác chơi thì còn được, đằng này cậu vào tiệm soba, vào tiệm dango thôi nó đã bảo có hại cho kỷ cương, rồi qua miệng hiệu trưởng nhắc nhở còn gì.”

「うん、あの野郎の考えじゃ芸者買は精神的娯楽で、天麩羅や、団子は物理的娯楽なんだろう。精神的娯楽なら、もっと大べらにやるがいい。何だあの様は。馴染の芸者がはいってくると、入れ代りに席をはずして、逃げるなんて、どこまでも人を胡魔化す気だから気に食わない。そうして人が攻撃すると、僕は知らないとか、露西亜文学だとか、俳句が新体詩の兄弟分だとか云って、人を烟に捲くつもりなんだ。あんな弱虫は男じゃないよ。全く御殿女中の生れ変りか何かだぜ。ことによると、あいつのおやじは湯島のかげまかもしれない」

“Ừ, trong đầu thằng đó, chơi geisha là giải trí tinh thần, còn tempura với dango là giải trí vật lý. Nếu là giải trí tinh thần thì cứ làm cho đàng hoàng hơn. Xem nó kìa. Geisha quen vào thì nó bỏ chỗ chuồn đi, cái gì cũng tính lừa người nên ghét. Rồi bị người ta công kích thì bảo tôi không biết, hay văn học Nga, hay haiku là anh em với thơ mới, định giăng khói che mắt. Hạng yếu hèn thế thì không phải đàn ông. Đúng là nữ tỳ trong phủ chúa đầu thai gì đó. Có khi bố nó là kagema ở Yushima.”

「湯島のかげまた何だ」

“Kagema ở Yushima là cái quái gì?”

「何でも男らしくないもんだろう。――君そこのところはまだ煮えていないぜ。そんなのを食うと絛虫が湧くぜ」

“Nói chung là thứ không ra đàn ông.—Cậu, chỗ đó chưa chín đâu. Ăn thế là sinh sán dây đấy.”

「そうか、大抵大丈夫だろう。それで赤シャツは人に隠れて、温泉の町の角屋へ行って、芸者と会見するそうだ」

“Thế à, chắc không sao đâu. Rồi Áo Đỏ lén người ta đến Kadoya ở phố suối nước nóng, gặp geisha, nghe nói vậy.”

「角屋って、あの宿屋か」

“Kadoya, cái quán trọ đó à?”

「宿屋兼料理屋さ。だからあいつを一番へこますためには、あいつが芸者をつれて、あすこへはいり込むところを見届けておいて面詰するんだね」

“Vừa quán trọ vừa nhà hàng. Cho nên muốn làm nó nhục nhất thì phải bắt tận mắt cảnh nó dắt geisha vào đó rồi chất vấn tận mặt.”

「見届けるって、夜番でもするのかい」

“Bắt tận mắt, tức là canh đêm à?”

「うん、角屋の前に枡屋という宿屋があるだろう。あの表二階をかりて、障子へ穴をあけて、見ているのさ」

“Ừ, trước Kadoya có quán trọ tên Masuya đúng không. Thuê gian lầu hai mặt trước, chọc lỗ ở cửa giấy mà nhìn.”

「見ているときに来るかい」

“Đúng lúc nhìn mà nó đến à?”

「来るだろう。どうせひと晩じゃいけない。二週間ばかりやるつもりでなくっちゃ」

“Sẽ đến. Dù sao một đêm thì không đủ. Phải định làm chừng hai tuần.”

「随分疲れるぜ。僕あ、おやじの死ぬとき一週間ばかり徹夜して看病した事があるが、あとでぼんやりして、大いに弱った事がある」

“Mệt đấy. Tớ hồi bố chết có thức trắng một tuần chăm bố, sau đó đờ đẫn, khổ lắm.”

「少しぐらい身体が疲れたって構わんさ。あんな奸物をあのままにしておくと、日本のためにならないから、僕が天に代って誅戮を加えるんだ」

“Thân xác mệt chút thì sao. Để thằng gian xảo ấy yên thì không có lợi cho nước Nhật, nên tớ thay trời trừng phạt.”

「愉快だ。そう事が極まれば、おれも加勢してやる。それで今夜から夜番をやるのかい」

“Hay. Đã vậy thì tôi cũng giúp. Thế từ đêm nay bắt đầu canh à?”

「まだ枡屋に懸合ってないから、今夜は駄目だ」

“Chưa thương lượng với Masuya, nên đêm nay chưa được.”

「それじゃ、いつから始めるつもりだい」

“Vậy định bắt đầu từ bao giờ?”

「近々のうちやるさ。いずれ君に報知をするから、そうしたら、加勢してくれたまえ」

“Trong mấy hôm tới. Rồi tớ sẽ báo cậu, lúc ấy giúp tớ.”

「よろしい、いつでも加勢する。僕は計略は下手だが、喧嘩とくるとこれでなかなかすばしこいぜ」

“Được, lúc nào cũng giúp. Tớ làm mưu thì dở, nhưng nói đến đánh nhau thì nhanh nhẹn lắm đấy.”

おれと山嵐がしきりに赤シャツ退治の計略を相談していると、宿の婆さんが出て来て、学校の生徒さんが一人、堀田先生にお目にかかりたいててお出でたぞなもし。今お宅へ参じたのじゃが、お留守じゃけれ、大方ここじゃろうてて捜し当ててお出でたのじゃがなもしと、閾の所へ膝を突いて山嵐の返事を待ってる。山嵐はそうですかと玄関まで出て行ったが、やがて帰って来て、君、生徒が祝勝会の余興を見に行かないかって誘いに来たんだ。今日は高知から、何とか踴りをしに、わざわざここまで多人数乗り込んで来ているのだから、是非見物しろ、めったに見られない踴だというんだ、君もいっしょに行ってみたまえと山嵐は大いに乗り気で、おれに同行を勧める。おれは踴なら東京でたくさん見ている。毎年八幡様のお祭りには屋台が町内へ廻ってくるんだから汐酌みでも何でもちゃんと心得ている。土佐っぽの馬鹿踴なんか、見たくもないと思ったけれども、せっかく山嵐が勧めるもんだから、つい行く気になって門へ出た。山嵐を誘いに来たものは誰かと思ったら赤シャツの弟だ。妙な奴が来たもんだ。

Tôi với Bão Núi đang hăm hở bàn mưu diệt Áo Đỏ thì bà chủ nhà bước ra, quỳ ở ngưỡng cửa chờ Bão Núi trả lời: có một cậu học trò trường mình muốn gặp thầy Hotta ạ. Cậu ấy đến nhà thầy thì thầy vắng, đoán chắc ở đây nên tìm đến ạ. Bão Núi bảo thế à rồi ra tận cửa, lát sau quay lại: này, học trò đến rủ đi xem phần giải trí của lễ mừng chiến thắng. Hôm nay từ Kochi có đoàn đông người cất công vào tận đây múa một điệu gì đó, bảo nhất định phải xem, hiếm khi xem được; cậu cũng đi xem cùng đi. Bão Núi hăng hái, rủ tôi đi cùng. Múa thì ở Tokyo tôi xem đã nhiều. Năm nào lễ đền Hachiman, xe rước cũng chạy quanh khu phố, nên Shiokumi hay gì tôi đều rành. Điệu múa nhảm của dân Tosa tôi chẳng muốn xem, nhưng Bão Núi đã cất công rủ nên tôi lại muốn đi, ra cổng. Đứa đến rủ Bão Núi là ai, hóa ra em trai Áo Đỏ. Lại có thằng đến kỳ cục.

会場へはいると、回向院の相撲か本門寺の御会式のように幾旒となく長い旗を所々に植え付けた上に、世界万国の国旗をことごとく借りて来たくらい、縄から縄、綱から綱へ渡しかけて、大きな空が、いつになく賑やかに見える。東の隅に一夜作りの舞台を設けて、ここでいわゆる高知の何とか踴りをやるんだそうだ。舞台を右へ半町ばかりくると葭簀の囲いをして、活花が陳列してある。みんなが感心して眺めているが、一向くだらないものだ。あんなに草や竹を曲げて嬉しがるなら、背虫の色男や、跛の亭主を持って自慢するがよかろう。

Vào hội trường, cờ dài cắm khắp nơi như hội sumo ở Ekoin hay lễ Oeshiki ở Honmonji, lại mượn cả cờ các nước trên thế giới giăng từ dây này sang dây khác, nên bầu trời rộng bỗng nhộn nhịp khác thường. Góc đông dựng sân khấu một đêm, nghe nói cái điệu múa gì đó của Kochi sẽ diễn ở đó. Từ sân khấu đi sang phải chừng nửa chō có hàng rào lau sậy, bên trong bày hoa cắm. Ai cũng thán phục ngắm nghía, mà chẳng ra gì. Bẻ cỏ uốn tre mà khoái thế thì cứ đi khoe người yêu gù, chồng què cho rồi.

舞台とは反対の方面で、しきりに花火を揚げる。花火の中から風船が出た。帝国万歳とかいてある。天主の松の上をふわふわ飛んで営所のなかへ落ちた。次はぽんと音がして、黒い団子が、しょっと秋の空を射抜くように揚がると、それがおれの頭の上で、ぽかりと割れて、青い烟が傘の骨のように開いて、だらだらと空中に流れ込んだ。風船がまた上がった。今度は陸海軍万歳と赤地に白く染め抜いた奴が風に揺られて、温泉の町から、相生村の方へ飛んでいった。大方観音様の境内へでも落ちたろう。

Phía đối diện sân khấu, pháo hoa bắn liên hồi. Từ pháo hoa bay ra một khinh khí cầu, có chữ Đế quốc vạn tuế. Nó lướt chấp chới trên ngọn thông của lâu đài rồi rơi vào doanh trại. Tiếp theo nghe bốp một tiếng, một viên tròn đen như viên dango vút lên, xuyên thủng bầu trời thu, rồi nổ cái bộp ngay trên đầu tôi, khói xanh xòe ra như nan ô, rỉ rả trôi vào không trung. Khinh khí cầu lại bay lên. Lần này là thứ nhuộm trắng chữ Hải lục quân vạn tuế trên nền đỏ, đung đưa theo gió, bay từ phố suối nước nóng sang phía làng Aioi. Chắc rơi vào sân chùa Kannon nào đó.

式の時はさほどでもなかったが、今度は大変な人出だ。田舎にもこんなに人間が住んでるかと驚ろいたぐらいうじゃうじゃしている。利口な顔はあまり見当らないが、数から云うとたしかに馬鹿に出来ない。そのうち評判の高知の何とか踴が始まった。踴というから藤間か何ぞのやる踴りかと早合点していたが、これは大間違いであった。

Lúc làm lễ chưa đến mức này, bây giờ thì người đông khủng khiếp. Nhà quê mà cũng có nhiều người ở thế, đông nhung nhúc đến phát hoảng. Mặt khôn ngoan thì chẳng thấy mấy, nhưng xét về số lượng thì chắc chắn không coi thường được. Lát sau điệu múa nổi tiếng gì đó của Kochi bắt đầu. Nghe chữ “múa”, tôi vội đoán là điệu của phái Fujima hay gì đó, nhưng hóa ra nhầm to.

いかめしい後鉢巻をして、立っ付け袴を穿いた男が十人ばかりずつ、舞台の上に三列に並んで、その三十人がことごとく抜き身を携げているには魂消た。前列と後列の間はわずか一尺五寸ぐらいだろう、左右の間隔はそれより短いとも長くはない。たった一人列を離れて舞台の端に立ってるのがあるばかりだ。この仲間外れの男は袴だけはつけているが、後鉢巻は倹約して、抜身の代りに、胸へ太鼓を懸けている。太鼓は太神楽の太鼓と同じ物だ。この男がやがて、いやあ、はああと呑気な声を出して、妙な謡をうたいながら、太鼓をぼこぼん、ぼこぼんと叩く。歌の調子は前代未聞の不思議なものだ。三河万歳と普陀洛やの合併したものと思えば大した間違いにはならない。

Mười người một hàng, đàn ông thắt khăn quanh đầu oai vệ, mặc hakama xắn gấu, đứng ba hàng trên sân khấu, cả ba mươi người đều cầm kiếm trần, làm tôi kinh hồn. Giữa hàng trước và hàng sau chỉ chừng một thước rưỡi, hai bên cũng chẳng ngắn hơn hay dài hơn. Chỉ có một người rời hàng đứng ở mép sân khấu. Người ngoài hội này mặc hakama thôi, tiết kiệm khăn quấn đầu, thay kiếm trần bằng cái trống đeo trước ngực. Trống y như trống daikagura. Ông này cất giọng nhàn nhã “iya, haa”, hát một khúc kỳ quặc, vừa gõ trống bokobon, bokobon. Điệu hát lạ lùng chưa từng nghe. Cứ coi như Mikawa manzai hợp lại với Fudarakuya thì chẳng sai mấy.

歌はすこぶる悠長なもので、夏分の水飴のように、だらしがないが、句切りをとるためにぼこぼんを入れるから、のべつのようでも拍子は取れる。この拍子に応じて三十人の抜き身がぴかぴかと光るのだが、これはまたすこぶる迅速なお手際で、拝見していても冷々する。隣りも後ろも一尺五寸以内に生きた人間が居て、その人間がまた切れる抜き身を自分と同じように振り舞わすのだから、よほど調子が揃わなければ、同志撃を始めて怪我をする事になる。それも動かないで刀だけ前後とか上下とかに振るのなら、まだ危険もないが、三十人が一度に足踏みをして横を向く時がある。ぐるりと廻る事がある。膝を曲げる事がある。隣りのものが一秒でも早過ぎるか、遅過ぎれば、自分の鼻は落ちるかも知れない。隣りの頭はそがれるかも知れない。抜き身の動くのは自由自在だが、その動く範囲は一尺五寸角の柱のうちにかぎられた上に、前後左右のものと同方向に同速度にひらめかなければならない。こいつは驚いた、なかなかもって汐酌や関の戸の及ぶところでない。聞いてみると、これははなはだ熟練の入るもので容易な事では、こういう風に調子が合わないそうだ。ことにむずかしいのは、かの万歳節のぼこぼん先生だそうだ。三十人の足の運びも、手の働きも、腰の曲げ方も、ことごとくこのぼこぼん君の拍子一つで極まるのだそうだ。傍で見ていると、この大将が一番呑気そうに、いやあ、はああと気楽にうたってるが、その実ははなはだ責任が重くって非常に骨が折れるとは不思議なものだ。

Bài hát thong thả khôn tả, nhão nhoét như kẹo mạch nha mùa hè, nhưng vì chen bokobon để ngắt câu nên dù tuồn tuột vẫn bắt được nhịp. Theo nhịp ấy, ba mươi lưỡi kiếm trần loé sáng, mà động tác thì cực nhanh, nhìn mà lạnh người. Bên cạnh, phía sau, trong vòng một thước rưỡi đều có người sống, mà người đó cũng vung lưỡi kiếm sắc như mình, nên nếu nhịp không khớp là chém nhau bị thương. Nếu đứng yên chỉ vung kiếm tới lui hay lên xuống thì còn đỡ nguy, đằng này có lúc ba mươi người cùng dậm chân quay ngang. Có lúc xoay một vòng. Có lúc khuỵu gối. Người bên cạnh nhanh hay chậm dù một giây thì mũi mình có thể rụng. Đầu người bên cạnh có thể bị gọt. Kiếm cử động thì tự do, nhưng phạm vi chỉ gói trong một cột vuông một thước rưỡi, lại phải loé cùng hướng, cùng tốc độ với người trước sau trái phải. Kinh ngạc thật, Shiokumi hay Seki no To còn xa mới sánh được. Hỏi ra thì cái này đòi hỏi luyện tập rất thuần thục, chẳng dễ mà khớp nhịp thế. Khó nhất là ông thầy bokobon của điệu manzai kia. Bước chân ba mươi người, động tác tay, cách uốn lưng, tất cả đều do nhịp của ông bokobon này quyết định. Nhìn bên cạnh thì ông tướng này có vẻ nhàn nhất, “iya, haa” hát thong dong, mà thật ra trách nhiệm nặng nhất, vất vả nhất, thật lạ.

おれと山嵐が感心のあまりこの踴を余念なく見物していると、半町ばかり、向うの方で急にわっと云う鬨の声がして、今まで穏やかに諸所を縦覧していた連中が、にわかに波を打って、右左りに揺き始める。喧嘩だ喧嘩だと云う声がすると思うと、人の袖を潜り抜けて来た赤シャツの弟が、先生また喧嘩です、中学の方で、今朝の意趣返しをするんで、また師範の奴と決戦を始めたところです、早く来て下さいと云いながらまた人の波のなかへ潜り込んでどっかへ行ってしまった。

Tôi với Bão Núi say sưa xem điệu múa vì thán phục, thì cách chừng nửa chō bỗng vang lên tiếng hò reo, đám người nãy giờ thong thả ngắm nghía khắp nơi bỗng cuộn sóng, dạt sang phải sang trái. Vừa nghe tiếng “đánh nhau, đánh nhau!” thì em Áo Đỏ chui qua đám tay áo chạy tới: thầy ơi, lại đánh nhau rồi, bên trung học, để trả thù chuyện sáng nay, lại bắt đầu quyết chiến với bọn sư phạm đấy ạ, thầy đến nhanh lên, rồi lại chui vào biển người, biến đi đâu mất.

山嵐は世話の焼ける小僧だまた始めたのか、いい加減にすればいいのにと逃げる人を避けながら一散に馳け出した。見ている訳にも行かないから取り鎮めるつもりだろう。おれは無論の事逃げる気はない。山嵐の踵を踏んであとからすぐ現場へ馳けつけた。喧嘩は今が真最中である。師範の方は五六十人もあろうか、中学はたしかに三割方多い。師範は制服をつけているが、中学は式後大抵は日本服に着換えているから、敵味方はすぐわかる。しかし入り乱れて組んづ、解れつ戦ってるから、どこから、どう手を付けて引き分けていいか分らない。山嵐は困ったなと云う風で、しばらくこの乱雑な有様を眺めていたが、こうなっちゃ仕方がない。巡査がくると面倒だ。飛び込んで分けようと、おれの方を見て云うから、おれは返事もしないで、いきなり、一番喧嘩の烈しそうな所へ躍り込んだ。止せ止せ。そんな乱暴をすると学校の体面に関わる。よさないかと、出るだけの声を出して敵と味方の分界線らしい所を突き貫けようとしたが、なかなかそう旨くは行かない。一二間はいったら、出る事も引く事も出来なくなった。目の前に比較的大きな師範生が、十五六の中学生と組み合っている。止せと云ったら、止さないかと師範生の肩を持って、無理に引き分けようとする途端にだれか知らないが、下からおれの足をすくった。おれは不意を打たれて握った、肩を放して、横に倒れた。堅い靴でおれの背中の上へ乗った奴がある。両手と膝を突いて下から、跳ね起きたら、乗った奴は右の方へころがり落ちた。起き上がって見ると、三間ばかり向うに山嵐の大きな身体が生徒の間に挟まりながら、止せ止せ、喧嘩は止せ止せと揉み返されてるのが見えた。おい到底駄目だと云ってみたが聞えないのか返事もしない。

Bão Núi bảo thằng nhóc phiền phức, lại bắt đầu nữa à, thôi đi cho rồi, vừa né người chạy trốn vừa phóng một mạch. Không thể đứng nhìn, chắc định can ngăn. Tôi thì tất nhiên chẳng có ý bỏ chạy. Giẫm gót Bão Núi, tôi chạy tới hiện trường ngay sau. Trận đánh đang lúc dữ nhất. Bên sư phạm chừng năm sáu chục, trung học đông hơn ba phần mười. Sư phạm mặc đồng phục, còn trung học sau lễ phần nhiều đã thay sang áo Nhật, nên phân biệt địch ta ngay. Nhưng hai bên xô vào lộn tùng phèo, túm nhau rồi lại bung ra, đánh tới tấp, nên chẳng biết nên chen vào từ đâu mà tách. Bão Núi có vẻ khó xử, nhìn cảnh hỗn loạn một lúc rồi nói: đã thế thì hết cách. Cảnh sát đến thì phiền. Nhảy vào tách ra thôi, nhìn sang tôi mà bảo, tôi chẳng đáp, nhảy thẳng vào chỗ đánh nhau dữ nhất. Thôi đi! Thôi đi! Làm loạn thế này ảnh hưởng thể diện nhà trường! Thôi ngay đi! Tôi hét hết cỡ, định xuyên qua chỗ như ranh giới địch ta, nhưng chẳng dễ. Vào được một hai gian là không ra không lui nổi. Trước mắt, một sinh viên sư phạm khá to đang ôm nhau với một học trò trung học mười lăm mười sáu tuổi. Tôi bảo thôi đi, không thôi à, nắm vai sinh viên sư phạm, gắng sức kéo ra thì đúng lúc ấy, không biết ai quét chân tôi từ dưới lên. Tôi bị đánh bất ngờ, buông vai đang nắm, ngã nghiêng. Có đứa đạp đôi giày cứng lên lưng tôi. Tôi chống hai tay hai đầu gối, từ dưới nhổm dậy, thì đứa giẫm lên lăn xuống bên phải. Đứng lên nhìn, cách chừng ba gian, thân hình to lớn của Bão Núi bị kẹt giữa đám học trò, đang bị xô qua đẩy lại, vừa hô “thôi, thôi, đánh nhau thôi!”. Này, hết cách rồi, tôi hét thử mà hắn không nghe hay sao mà chẳng đáp.

ひゅうと風を切って飛んで来た石が、いきなりおれの頬骨へ中ったなと思ったら、後ろからも、背中を棒でどやした奴がある。教師の癖に出ている、打て打てと云う声がする。教師は二人だ。大きい奴と、小さい奴だ。石を抛げろ。と云う声もする。おれは、なに生意気な事をぬかすな、田舎者の癖にと、いきなり、傍に居た師範生の頭を張りつけてやった。石がまたひゅうと来る。今度はおれの五分刈の頭を掠めて後ろの方へ飛んで行った。山嵐はどうなったか見えない。こうなっちゃ仕方がない。始めは喧嘩をとめにはいったんだが、どやされたり、石をなげられたりして、恐れ入って引き下がるうんでれがんがあるものか。おれを誰だと思うんだ。身長は小さくっても喧嘩の本場で修行を積んだ兄さんだと無茶苦茶に張り飛ばしたり、張り飛ばされたりしていると、やがて巡査だ巡査だ逃げろ逃げろと云う声がした。今まで葛練りの中で泳いでるように身動きも出来なかったのが、急に楽になったと思ったら、敵も味方も一度に引上げてしまった。田舎者でも退却は巧妙だ。クロパトキンより旨いくらいである。

Một hòn đá vút gió bay tới, trúng ngay xương gò má tôi, tôi vừa nghĩ trúng rồi thì phía sau cũng có đứa lấy gậy phang vào lưng. “Giáo viên mà cũng ra đây, đánh đi, đánh đi!” có tiếng hô. Giáo viên có hai. Một to, một nhỏ. “Ném đá đi!” cũng có tiếng. Tôi quát cái gì, láo, đồ nhà quê, rồi tát thẳng vào đầu một sinh viên sư phạm đứng gần. Đá lại vút tới. Lần này sượt qua cái đầu húi cua của tôi, bay ra sau. Bão Núi ra sao không thấy. Đã thế thì hết cách. Ban đầu tôi vào để can, nhưng bị phang, bị ném đá mà còn sợ sệt rút lui thì có thằng đần nào như thế. Tưởng ông là ai? Người nhỏ nhưng là anh cả đã tu luyện ở chốn đánh nhau chính hiệu, tôi vừa nói vừa tát loạn xạ, bị tát loạn xạ, thì có tiếng “cảnh sát! cảnh sát! chạy đi!”. Nãy giờ như bơi trong bột sắn, không nhúc nhích nổi, bỗng nhẹ hẳn, thì địch ta cùng rút một lượt. Quê mùa mà rút lui cũng khéo. Khéo hơn cả Kuropatkin.

山嵐はどうしたかと見ると、紋付の一重羽織をずたずたにして、向うの方で鼻を拭いている。鼻柱をなぐられて大分出血したんだそうだ。鼻がふくれ上がって真赤になってすこぶる見苦しい。おれは飛白の袷を着ていたから泥だらけになったけれども、山嵐の羽織ほどな損害はない。しかし頬ぺたがぴりぴりしてたまらない。山嵐は大分血が出ているぜと教えてくれた。

Bão Núi ra sao, nhìn thì thấy cái haori một lớp có gia huy của hắn đã rách tơi tả, đang lau mũi ở phía xa. Nghe nói bị đấm trúng sống mũi nên chảy nhiều máu. Mũi sưng đỏ lên, trông khó coi hết chỗ nói. Tôi mặc áo kasuri lót nên lấm bùn đầy người, nhưng thiệt hại không bằng cái haori của Bão Núi. Có điều má tôi rát bỏng không chịu nổi. Bão Núi bảo cậu chảy máu khá nhiều đấy.

巡査は十五六名来たのだが、生徒は反対の方面から退却したので、捕まったのは、おれと山嵐だけである。おれらは姓名を告げて、一部始終を話したら、ともかくも警察まで来いと云うから、警察へ行って、署長の前で事の顛末を述べて下宿へ帰った。

Cảnh sát đến mười lăm mười sáu người, nhưng học trò rút từ phía ngược lại, nên bị bắt chỉ có tôi với Bão Núi. Chúng tôi khai họ tên, kể đầu đuôi, họ bảo thế nào cũng phải về sở, nên đến sở cảnh sát, trình bày đầu đuôi trước mặt cảnh sát trưởng rồi về nhà trọ.

十一

XI

あくる日眼が覚めてみると、身体中痛くてたまらない。久しく喧嘩をしつけなかったから、こんなに答えるんだろう。これじゃあんまり自慢もできないと床の中で考えていると、婆さんが四国新聞を持ってきて枕元へ置いてくれた。実は新聞を見るのも退儀なんだが、男がこれしきの事に閉口たれて仕様があるものかと無理に腹這いになって、寝ながら、二頁を開けてみると驚ろいた。昨日の喧嘩がちゃんと出ている。喧嘩の出ているのは驚ろかないのだが、中学の教師堀田某と、近頃東京から赴任した生意気なる某とが、順良なる生徒を使嗾してこの騒動を喚起せるのみならず、両人は現場にあって生徒を指揮したる上、みだりに師範生に向って暴行をほしいままにしたりと書いて、次にこんな意見が附記してある。本県の中学は昔時より善良温順の気風をもって全国の羨望するところなりしが、軽薄なる二豎子のために吾校の特権を毀損せられて、この不面目を全市に受けたる以上は、吾人は奮然として起ってその責任を問わざるを得ず。吾人は信ず、吾人が手を下す前に、当局者は相当の処分をこの無頼漢の上に加えて、彼等をして再び教育界に足を入るる余地なからしむる事を。そうして一字ごとにみんな黒点を加えて、お灸を据えたつもりでいる。おれは床の中で、糞でも喰らえと云いながら、むっくり飛び起きた。不思議な事に今まで身体の関節が非常に痛かったのが、飛び起きると同時に忘れたように軽くなった。

Sáng hôm sau tỉnh dậy, khắp người đau không chịu nổi. Lâu không đánh nhau nên mới thấm đòn đến thế. Thế này thì chẳng khoe được gì, tôi nằm trong chăn nghĩ vậy thì bà chủ nhà mang tờ báo Shikoku đặt cạnh gối. Thật ra ngay cả xem báo tôi cũng lười, nhưng đàn ông mà chịu thua chuyện cỏn con này thì còn ra gì, tôi gắng nằm sấp, mở trang hai ra thì giật mình. Trận đánh nhau hôm qua đăng rành rành. Đăng đánh nhau thì không có gì lạ, nhưng nó viết rằng giáo viên trường trung học là Hotta nào đó, cùng một gã láo xược nào đó mới từ Tokyo đến, đã xúi giục học trò ngoan ngoãn gây ra vụ náo loạn này, lại còn có mặt tại hiện trường chỉ huy học trò, tha hồ bạo hành sinh viên sư phạm, rồi phụ thêm ý kiến thế này. Trung học tỉnh ta từ xưa nổi tiếng thiện lương hiền hòa, cả nước ao ước, nay bị hai thằng ranh nhẹ dạ làm tổn hại đặc quyền của trường ta, đã phải chịu nhục khắp thành phố thì chúng tôi buộc phải hăng hái đứng lên truy cứu trách nhiệm. Chúng tôi tin rằng trước khi chúng tôi ra tay, nhà chức trách sẽ có xử phân thích đáng với bọn vô lại này, để chúng không còn chỗ đặt chân vào giới giáo dục nữa. Rồi mỗi chữ đều chấm đen bên cạnh, tờ báo tưởng đã cho bọn tôi một trận ra trò rồi. Tôi nằm trong chăn, bảo đi mà ăn cứt, rồi bật dậy. Lạ là khớp xương đau kinh khủng nãy giờ, bật dậy cái là nhẹ hẳn như quên mất.

おれは新聞を丸めて庭へ抛げつけたが、それでもまだ気に入らなかったから、わざわざ後架へ持って行って棄てて来た。新聞なんて無暗な嘘を吐くもんだ。世の中に何が一番法螺を吹くと云って、新聞ほどの法螺吹きはあるまい。おれの云ってしかるべき事をみんな向うで並べていやがる。それに近頃東京から赴任した生意気な某とは何だ。天下に某と云う名前の人があるか。考えてみろ。これでもれっきとした姓もあり名もあるんだ。系図が見たけりゃ、多田満仲以来の先祖を一人残らず拝ましてやらあ。――顔を洗ったら、頬ぺたが急に痛くなった。婆さんに鏡をかせと云ったら、けさの新聞をお見たかなもしと聞く。読んで後架へ棄てて来た。欲しけりゃ拾って来いと云ったら、驚いて引き下がった。鏡で顔を見ると昨日と同じように傷がついている。これでも大事な顔だ、顔へ傷まで付けられた上へ生意気なる某などと、某呼ばわりをされればたくさんだ。

Tôi vo tờ báo ném ra vườn, nhưng vẫn chưa hả, nên cất công mang ra nhà xí vứt. Báo chí nói dối bừa bãi thật. Trên đời thứ nào khoác lác nhất thì chắc không gì bằng báo. Những điều đáng ra tôi nói thì chúng bày hết ra. Mà còn “gã láo xược nào đó mới từ Tokyo đến”, là thế nào. Trên đời có ai tên là “nào đó” không? Nghĩ xem. Tôi đây đàng hoàng có họ có tên. Muốn xem gia phả thì tôi cho bái từng ông tổ từ Tada no Mitsunaka xuống.—Rửa mặt xong thì má bỗng đau hẳn lên. Tôi bảo bà chủ cho mượn gương thì bà hỏi thầy đã xem báo sáng nay chưa ạ. Đọc rồi, vứt ngoài nhà xí rồi. Muốn thì nhặt đi, tôi nói, bà giật mình lui ra. Soi gương thì vết thương vẫn y như hôm qua. Đây cũng là cái mặt quý giá, đã bị xước mặt lại còn bị gọi là gã láo xược nào đó, kiểu gọi “nào đó” thế là đủ lắm rồi.

今日の新聞に辟易して学校を休んだなどと云われちゃ一生の名折れだから、飯を食っていの一号に出頭した。出てくる奴も、出てくる奴もおれの顔を見て笑っている。何がおかしいんだ。貴様達にこしらえてもらった顔じゃあるまいし。そのうち、野だが出て来て、いや昨日はお手柄で、――名誉のご負傷でげすか、と送別会の時に撲った返報と心得たのか、いやに冷かしたから、余計な事を言わずに絵筆でも舐めていろと云ってやった。するとこりゃ恐入りやした。しかしさぞお痛い事でげしょうと云うから、痛かろうが、痛くなかろうがおれの面だ。貴様の世話になるもんかと怒鳴りつけてやったら、向う側の自席へ着いて、やっぱりおれの顔を見て、隣りの歴史の教師と何か内所話をして笑っている。

Bị tờ báo hôm nay làm cho ngán mà nghỉ làm, lời đồn ấy thì nhục cả đời, nên tôi ăn cơm xong là đến trường đầu tiên. Đứa nào đến cũng nhìn mặt tôi mà cười. Có gì buồn cười. Có phải mặt do chúng mày làm cho tôi đâu. Lát sau Gã Bợ Đỡ ra: ôi, hôm qua lập công lớn nhỉ, vết thương danh dự đấy ạ? Chắc gã tưởng dịp này trả được thù chuyện bị đánh hôm tiệc tiễn, nên chọc ghẹo ra mặt, tôi bảo đừng nói thừa, đi mà liếm cọ vẽ đi. Gã bảo ôi xin chịu. Nhưng chắc đau lắm ạ, tôi bảo đau hay không đau cũng là mặt tôi, không đến lượt mày lo, quát cho một trận thì gã về chỗ bên kia, vẫn nhìn mặt tôi, rồi thì thầm gì đó với thầy Sử bên cạnh mà cười.

それから山嵐が出頭した。山嵐の鼻に至っては、紫色に膨張して、掘ったら中から膿が出そうに見える。自惚のせいか、おれの顔よりよっぽど手ひどく遣られている。おれと山嵐は机を並べて、隣り同志の近しい仲で、お負けにその机が部屋の戸口から真正面にあるんだから運がわるい。妙な顔が二つ塊まっている。ほかの奴は退屈にさえなるときっとこっちばかり見る。飛んだ事でと口で云うが、心のうちではこの馬鹿がと思ってるに相違ない。それでなければああいう風に私語合ってはくすくす笑う訳がない。教場へ出ると生徒は拍手をもって迎えた。先生万歳と云うものが二三人あった。景気がいいんだか、馬鹿にされてるんだか分からない。おれと山嵐がこんなに注意の焼点となってるなかに、赤シャツばかりは平常の通り傍へ来て、どうも飛んだ災難でした。僕は君等に対してお気の毒でなりません。新聞の記事は校長とも相談して、正誤を申し込む手続きにしておいたから、心配しなくてもいい。僕の弟が堀田君を誘いに行ったから、こんな事が起ったので、僕は実に申し訳がない。それでこの件についてはあくまで尽力するつもりだから、どうかあしからず、などと半分謝罪的な言葉を並べている。校長は三時間目に校長室から出てきて、困った事を新聞がかき出しましたね。むずかしくならなければいいがと多少心配そうに見えた。おれには心配なんかない、先で免職をするなら、免職される前に辞表を出してしまうだけだ。しかし自分がわるくないのにこっちから身を引くのは法螺吹きの新聞屋をますます増長させる訳だから、新聞屋を正誤させて、おれが意地にも務めるのが順当だと考えた。帰りがけに新聞屋に談判に行こうと思ったが、学校から取消の手続きはしたと云うから、やめた。

Rồi Bão Núi đến. Mũi Bão Núi thì tím bầm sưng vù, chọc vào chắc có mủ chảy ra. Hay vì tự phụ mà tôi thấy hắn bị đánh nặng hơn mặt tôi. Tôi với Bão Núi bàn kề nhau, láng giềng thân thiết, lại cái bàn ở ngay chính diện cửa phòng nên xui. Hai cái mặt kỳ cục chụm vào nhau. Đứa nào chán là nhìn sang bên này. Miệng thì bảo “thật không may”, chứ bụng chắc nghĩ cái đồ ngu này. Không thì đâu có chuyện thì thầm rồi khúc khích như thế. Vào lớp, học trò vỗ tay đón. Vài đứa kêu thầy vạn tuế. Chẳng biết là hoan nghênh hay chế nhạo. Giữa lúc tôi với Bão Núi thành tâm điểm chú ý thế này, chỉ có Áo Đỏ vẫn như thường lại gần: thật là tai họa bất ngờ. Tôi áy náy vô cùng với các cậu. Chuyện bài báo tôi đã bàn với hiệu trưởng, làm thủ tục xin đính chính rồi, các cậu đừng lo. Em tôi rủ cậu Hotta đi nên mới ra chuyện này, tôi thật có lỗi. Vì vậy vụ này tôi nhất định sẽ hết sức, xin các cậu đừng giận, hắn nói những lời nửa như xin lỗi. Hiệu trưởng đến giờ thứ ba mới từ phòng hiệu trưởng ra, bảo báo đăng chuyện phiền phức nhỉ. Mong đừng thành chuyện khó, có vẻ hơi lo. Tôi thì chẳng lo, đuổi thì trước khi bị đuổi tôi nộp đơn từ chức là xong. Nhưng mình không có lỗi mà tự rút lui thì chỉ làm tay nhà báo khoác lác càng lấn tới, nên bắt nhà báo đính chính, còn tôi cố bám lại mới là đúng lẽ, tôi nghĩ. Lúc ra về định đến nhà báo đàm phán, nhưng trường bảo đã làm thủ tục thu hồi rồi nên thôi.

おれと山嵐は校長と教頭に時間の合間を見計って、嘘のないところを一応説明した。校長と教頭はそうだろう、新聞屋が学校に恨みを抱いて、あんな記事をことさらに掲げたんだろうと論断した。赤シャツはおれ等の行為を弁解しながら控所を一人ごとに廻ってあるいていた。ことに自分の弟が山嵐を誘い出したのを自分の過失であるかのごとく吹聴していた。みんなは全く新聞屋がわるい、怪しからん、両君は実に災難だと云った。

Tôi với Bão Núi canh lúc rảnh giữa các giờ, giải thích với hiệu trưởng và thầy hiệu phó phần sự thật không dối. Hiệu trưởng và thầy hiệu phó kết luận chắc đúng, tay nhà báo ôm hận nhà trường nên cố tình đăng bài đó. Áo Đỏ vừa biện hộ cho hành vi của chúng tôi vừa đi từng người trong phòng giáo viên. Nhất là cứ rêu rao việc em mình rủ Bão Núi đi như lỗi của mình. Mọi người đều bảo tay nhà báo sai thật, đáng ghét, hai cậu quả là gặp tai họa.

帰りがけに山嵐は、君赤シャツは臭いぜ、用心しないとやられるぜと注意した。どうせ臭いんだ、今日から臭くなったんじゃなかろうと云うと、君まだ気が付かないか、きのうわざわざ、僕等を誘い出して喧嘩のなかへ、捲き込んだのは策だぜと教えてくれた。なるほどそこまでは気がつかなかった。山嵐は粗暴なようだが、おれより智慧のある男だと感心した。

Lúc ra về, Bão Núi nhắc: cậu, Áo Đỏ thối đấy, không đề phòng là bị chơi. Thối từ lâu rồi, đâu phải từ hôm nay mới thối, tôi nói, thì hắn bảo cậu vẫn chưa nhận ra à, hôm qua cố tình rủ bọn mình ra rồi lôi vào giữa trận đánh nhau là mưu đấy. Ra thế, đến chỗ đó thì tôi chưa nghĩ tới. Bão Núi trông thô bạo mà khôn hơn tôi, tôi phục.

「ああやって喧嘩をさせておいて、すぐあとから新聞屋へ手を廻してあんな記事をかかせたんだ。実に奸物だ」

“Nó cho đánh nhau xong, rồi liền đó mới lo với nhà báo để đăng cái bài ấy. Thật là gian xảo.”

「新聞までも赤シャツか。そいつは驚いた。しかし新聞が赤シャツの云う事をそう容易く聴くかね」

“Cả báo cũng là Áo Đỏ à. Chấn động thật. Nhưng báo nghe lời Áo Đỏ dễ thế sao?”

「聴かなくって。新聞屋に友達が居りゃ訳はないさ」

“Sao không nghe. Có bạn ở nhà báo thì dễ ợt.”

「友達が居るのかい」

“Có bạn à?”

「居なくても訳ないさ。嘘をついて、事実これこれだと話しゃ、すぐ書くさ」

“Không có cũng dễ. Bịa ra chuyện, bảo thực tế thế này thế này là nó đăng ngay.”

「ひどいもんだな。本当に赤シャツの策なら、僕等はこの事件で免職になるかも知れないね」

“Kinh khủng. Nếu thật là mưu Áo Đỏ thì có khi vì vụ này bọn mình bị cho nghỉ.”

「わるくすると、遣られるかも知れない」

“Xấu thì có thể bị xử.”

「そんなら、おれは明日辞表を出してすぐ東京へ帰っちまわあ。こんな下等な所に頼んだって居るのはいやだ」

“Vậy ngày mai tôi nộp đơn từ chức, về Tokyo luôn. Chỗ hạ đẳng này, có ai nhờ cũng chẳng muốn ở.”

「君が辞表を出したって、赤シャツは困らない」

“Cậu nộp đơn thì Áo Đỏ cũng chẳng khó chịu.”

「それもそうだな。どうしたら困るだろう」

“Cũng phải. Làm gì thì nó mới khó chịu nhỉ?”

「あんな奸物の遣る事は、何でも証拠の挙がらないように、挙がらないようにと工夫するんだから、反駁するのはむずかしいね」

“Thằng gian xảo như nó làm gì cũng tính sao cho không để lại chứng cứ, nên khó bác lại.”

「厄介だな。それじゃ濡衣を着るんだね。面白くもない。天道是耶非かだ」

“Phiền thật. Vậy là mặc oan à. Chẳng vui gì. Trời đất có công bằng không đây?”

「まあ、もう二三日様子を見ようじゃないか。それでいよいよとなったら、温泉の町で取って抑えるより仕方がないだろう」

“Thôi, xem thêm hai ba hôm. Rồi đến lúc cần thì chỉ còn cách tóm nó ở phố suối nước nóng.”

「喧嘩事件は、喧嘩事件としてか」

“Vụ đánh nhau là vụ đánh nhau à?”

「そうさ。こっちはこっちで向うの急所を抑えるのさ」

“Ừ. Mình nắm chỗ hiểm của nó theo cách mình.”

「それもよかろう。おれは策略は下手なんだから、万事よろしく頼む。いざとなれば何でもする」

“Cũng được. Tôi làm mưu thì dở, mọi chuyện nhờ cậu. Đến lúc cần thì tôi làm gì cũng được.”

俺と山嵐はこれで分れた。赤シャツが果たして山嵐の推察通りをやったのなら、実にひどい奴だ。到底智慧比べで勝てる奴ではない。どうしても腕力でなくっちゃ駄目だ。なるほど世界に戦争は絶えない訳だ。個人でも、とどの詰りは腕力だ。

Tôi với Bão Núi chia tay ở đó. Nếu Áo Đỏ quả thật làm đúng như Bão Núi đoán thì đúng là thằng tồi. Thi trí thì chẳng bao giờ thắng được nó. Thế nào cũng phải bằng nắm đấm. Hèn gì trên thế giới chiến tranh không dứt. Cá nhân cũng thế, đến cùng là nắm đấm.

あくる日、新聞のくるのを待ちかねて、披いてみると、正誤どころか取り消しも見えない。学校へ行って狸に催促すると、あしたぐらい出すでしょうと云う。明日になって六号活字で小さく取消が出た。しかし新聞屋の方で正誤は無論しておらない。また校長に談判すると、あれより手続きのしようはないのだと云う答だ。校長なんて狸のような顔をして、いやにフロック張っているが存外無勢力なものだ。虚偽の記事を掲げた田舎新聞一つ詫まらせる事が出来ない。あんまり腹が立ったから、それじゃ私が一人で行って主筆に談判すると云ったら、それはいかん、君が談判すればまた悪口を書かれるばかりだ。つまり新聞屋にかかれた事は、うそにせよ、本当にせよ、つまりどうする事も出来ないものだ。あきらめるより外に仕方がないと、坊主の説教じみた説諭を加えた。新聞がそんな者なら、一日も早く打っ潰してしまった方が、われわれの利益だろう。新聞にかかれるのと、泥鼈に食いつかれるとが似たり寄ったりだとは今日ただ今狸の説明によって始めて承知仕った。

Hôm sau tôi nóng lòng chờ báo đến, mở ra thì đừng nói đính chính, đến thu hồi cũng không thấy. Lên trường hối Lão Lửng thì ông bảo chắc mai sẽ đăng. Sang mai, quả có đăng thu hồi, chữ cỡ sáu nhỏ xíu. Nhưng nhà báo thì tất nhiên không hề đính chính. Lại tìm hiệu trưởng đàm phán thì ông bảo thủ tục không còn cách nào hơn thế. Hiệu trưởng mà mặt như lửng, mặc áo frock ra vẻ, hóa ra lại chẳng có thế lực gì. Một tờ báo tỉnh lẻ đăng tin bịa mà không bắt nổi xin lỗi. Tức quá, tôi nói thế thì để tôi một mình đến đàm phán với chủ bút, ông bảo không được, cậu đàm phán thì chỉ bị viết xấu thêm. Tóm lại, cái gì báo đã viết, dù dối hay thật, cũng không làm gì được. Chỉ còn cách chịu, ông giảng giải như nhà sư thuyết pháp. Nếu báo là thứ như thế, đập tan nó càng sớm càng lợi cho chúng ta. Bị báo viết với bị ba ba cắn thì cũng na ná nhau, đến hôm nay, ngay lúc này, nhờ lời giải thích của Lão Lửng, tôi mới lĩnh hội.

それから三日ばかりして、ある日の午後、山嵐が憤然とやって来て、いよいよ時機が来た、おれは例の計画を断行するつもりだと云うから、そうかそれじゃおれもやろうと、即座に一味徒党に加盟した。ところが山嵐が、君はよす方がよかろうと首を傾けた。なぜと聞くと君は校長に呼ばれて辞表を出せと云われたかと尋ねるから、いや云われない。君は？　と聴き返すと、今日校長室で、まことに気の毒だけれども、事情やむをえんから処決してくれと云われたとの事だ。

Ba ngày sau, một buổi chiều, Bão Núi đùng đùng đến, nói cuối cùng thời cơ đã tới, tớ định thi hành kế hoạch hôm trước, tôi bảo thế à, vậy tôi cũng làm, và lập tức gia nhập băng. Nhưng Bão Núi nghiêng đầu bảo cậu thôi thì hơn. Sao thế, tôi hỏi, hắn hỏi cậu có bị hiệu trưởng gọi bảo nộp đơn từ chức chưa. Chưa ai nói gì. Còn cậu? tôi hỏi lại, thì hôm nay ở phòng hiệu trưởng hắn bị bảo: thật tiếc, nhưng hoàn cảnh bất đắc dĩ, xin cậu tự liệu.

「そんな裁判はないぜ。狸は大方腹鼓を叩き過ぎて、胃の位置が顛倒したんだ。君とおれは、いっしょに、祝勝会へ出てさ、いっしょに高知のぴかぴか踴りを見てさ、いっしょに喧嘩をとめにはいったんじゃないか。辞表を出せというなら公平に両方へ出せと云うがいい。なんで田舎の学校はそう理窟が分らないんだろう。焦慮いな」

“Làm gì có xử kiểu đó. Lão Lửng chắc vỗ bụng nhiều quá nên dạ dày lộn chỗ rồi. Cậu với tôi cùng dự lễ mừng chiến thắng, cùng xem điệu múa Kochi lấp lánh, cùng vào can đánh nhau còn gì. Đã bảo nộp đơn thì phải công bằng, bảo cả hai nộp chứ. Sao trường ở quê không hiểu lý lẽ thế nhỉ. Sốt ruột thật.”

「それが赤シャツの指金だよ。おれと赤シャツとは今までの行懸り上到底両立しない人間だが、君の方は今の通り置いても害にならないと思ってるんだ」

“Đó là Áo Đỏ giật dây. Tớ với Áo Đỏ, theo diễn biến từ trước, tuyệt đối không đội trời chung, còn cậu thì nó nghĩ cứ để như bây giờ cũng chẳng hại.”

「おれだって赤シャツと両立するものか。害にならないと思うなんて生意気だ」

“Tôi cũng đâu đội trời chung với Áo Đỏ. Nghĩ tôi không hại là láo xược.”

「君はあまり単純過ぎるから、置いたって、どうでも胡魔化されると考えてるのさ」

“Cậu đơn giản quá, nên nó nghĩ cứ để đấy kiểu gì cũng lừa được.”

「なお悪いや。誰が両立してやるものか」

“Càng tệ. Ai thèm đội trời chung.”