Con người cần bao nhiêu đất?

Приехала из города старшая сестра к меньшей в деревню. Старшая за купцом была в городе, а меньшая за мужиком в деревне. Пьют чай сестры, разговаривают. Стала старшая сестра чваниться — свою жизнь в городе выхвалять: как она в городе просторно и чисто живет и ходит, как она детей наряжает, как она сладко ест и пьет и как на катанья, гулянья и в театры ездит.

Người chị từ thành phố về làng thăm em gái. Chị lấy chồng lái buôn ở thành phố, còn em lấy chồng nông dân ở làng. Hai chị em ngồi uống trà, chuyện trò. Người chị bắt đầu lên mặt — khoe khoang cuộc sống thành phố của mình: ở thành phố chị sống rộng rãi, sạch sẽ, ăn mặc tươm tất ra sao, chị cho con cái diện đẹp thế nào, chị ăn ngon uống ngọt ra sao, rồi nào đi xe dạo chơi, nào đi hội, nào đi xem hát.

Обидно стало меньшей сестре, и стала она купеческую жизнь унижать, а свою крестьянскую возвышать.

Người em thấy tức, bèn chê bai cuộc sống nhà buôn, còn đề cao cuộc sống nhà nông của mình.

— Не променяю я,— говорит,— своего житья на твое. Даром что серо живем, да страху не знаем. Вы и почище живете, да либо много наторгуете, либо вовсе проторгуетесь. И пословица живет: барышу наклад — большой брат. Бывает и то: нынче богат, а завтра под окнами находишься. А наше мужицкое дело вернее: у мужика живот тонок, да долог, богаты не будем, да сыты будем.

— Em chẳng đổi đời em lấy đời chị đâu, — cô nói. — Bọn em sống xuềnh xoàng thật, nhưng chẳng biết sợ là gì. Nhà chị sống sạch sẽ hơn, nhưng buôn bán thì hoặc lãi to, hoặc lỗ sạch. Tục ngữ có câu: lãi với lỗ là anh em, mà lỗ là anh cả. Lại có khi thế này: hôm nay giàu, mai đã đi ăn xin dưới cửa sổ nhà người. Còn việc nhà nông bọn em chắc chắn hơn: bụng nhà nông lép mà dài hơi; giàu thì chẳng giàu, nhưng no thì vẫn no.

Стала старшая сестра говорить:

Người chị bèn nói:

— Сытость-то какая — со свиньями да с телятами! Ни убранства, ни обращенья! Как ни трудись твой хозяин, как живете в навозе, так и помрете, и детям то же будет.

— No thì no kiểu gì — no chung với lợn với bê! Chẳng đồ đạc tươm tất, chẳng biết lễ nghĩa! Chồng em có cày cuốc đến đâu thì nhà em sống trong phân chuồng thế nào, chết cũng trong phân chuồng thế ấy, rồi con cái cũng lại như thế.

— А что ж,— говорит меньшая, — наше дело такое. Зато твердо живем, никому не кланяемся, никого не боимся. А вы в городу все в соблазнах живете; нынче хорошо, а завтра подвернется нечистый — глядь, и соблазнит хозяина твоего либо на карты, либо на вино, либо на кралю какую. И пойдет все прахом. Разве не бывает?

— Thì đã sao, — người em nói. — Việc nhà em nó thế. Được cái bọn em sống vững vàng, chẳng phải luồn cúi ai, chẳng phải sợ ai. Còn nhà chị ở thành phố thì lúc nào cũng sống giữa cám dỗ; hôm nay còn yên lành, mai ma quỷ mò tới — thoắt cái đã dụ chồng chị sa vào cờ bạc, hoặc rượu chè, hoặc mê một ả nhân tình nào đấy. Thế là đi đứt cả cơ nghiệp. Chẳng lẽ không có chuyện như thế à?

Слушал Пахом — хозяин — на печи, что бабы балакают.

Pakhom — chủ nhà — nằm trên nóc lò sưởi nghe đàn bà tán chuyện.

— Правда это,— говорит,— истинная. Как наш брат сызмальства ее, землю-матушку, переворачивает, так дурь-то в голову и не пойдет. Одно горе — земли мало! А будь земли вволю, так я никого, и самого черта, не боюсь!

— Đúng đấy, — anh nói, — đúng thật đấy. Cánh nhà nông chúng tôi từ bé đã lật xới đất mẹ, nên điều dại dột chẳng lọt được vào đầu. Chỉ khổ một nỗi — đất ít quá! Chứ được đất tha hồ, thì tôi chẳng sợ ai, đến con quỷ cũng chẳng sợ!

Отпили бабы чай, побалакали еще об нарядах, убрали посуду, полегли спать.

Đàn bà uống trà xong, tán thêm chuyện áo xống, dọn bát chén rồi đi nằm.

А черт за печкой сидел, все слышал. Обрадовался он, что крестьянская жена на похвальбу мужа навела: похваляется, что, была б у него земля, его и черт не возьмет.

Còn con quỷ ngồi sau lò, nghe hết cả. Nó mừng lắm vì người vợ nhà nông đã khiến chồng khoác lác: khoe rằng hễ có đất thì đến quỷ cũng chẳng bắt được hắn.

«Ладно, думает, поспорим мы с тобой; я тебе земли много дам. Землей тебя и возьму».

“Được lắm, nó nghĩ, ta với mày thử sức xem; ta sẽ cho mày thật nhiều đất. Rồi bắt mày bằng chính đất.”

Жила рядом с мужиками барынька небольшая. Было у ней сто двадцать десятин земли. И жила прежде с мужиками смирно — не обижала. Да нанялся к ней солдат отставной в приказчики и стал донимать мужиков штрафами. Как ни бережется Пахом, а либо лошадь в овсы забежит, либо корова в сад забредет, либо телята в луга уйдут — за всё штраф.

Gần chỗ cánh nông dân có một bà điền chủ ít ruộng. Bà có một trăm hai mươi đề-xi-a-tin đất. Trước kia bà sống với nông dân hiền hòa — chẳng ức hiếp ai. Nhưng rồi có một người lính giải ngũ đến làm quản lý cho bà, và hắn bắt đầu hành nông dân bằng tiền phạt. Pakhom giữ gìn đến đâu cũng không khỏi: khi thì ngựa chạy vào ruộng yến mạch, khi thì bò lạc vào vườn, khi thì bê đi vào đồng cỏ — cái gì cũng phạt.

Расплачивается Пахом и домашних ругает и бьет. И много греха от этого приказчика принял за лето Пахом. Уж и рад был, что скотина на двор стала,— хоть и жалко корму, да страху нет.

Pakhom nộp phạt, rồi về chửi mắng, đánh đập người nhà. Suốt mùa hè ấy, vì tên quản lý mà Pakhom mắc biết bao tội lỗi. Đến lúc gia súc phải nhốt vào chuồng, anh mừng ra mặt — tuy tiếc cỏ khô, nhưng khỏi phải sợ.

Прошел зимой слух, что продает барыня землю и что ладит купить ее дворник с большой дороги. Услыхали мужики, ахнули. «Ну, думают, достанется земля дворнику, замучает штрафами хуже барыни. Нам без этой земли жить нельзя, мы все у ней в кругу». Пришли мужики к барыне миром, стали просить, чтоб не продавала дворнику, а им отдала. Обещали дороже заплатить. Согласилась барыня. Стали мужики ладить миром всю землю купить; сбирались и раз и два на сходки — не сошлось дело. Разбивает их нечистый, никак не могут согласиться. И порешили мужики порознь покупать, сколько кто осилит. Согласилась и на это барыня. Услыхал Пахом, что купил у барыни двадцать десятин сосед и она ему половину денег на года рассрочила. Завидно стало Пахому: «Раскупят, думает, всю землю, останусь я ни при чем». Стал с женой советовать.

Mùa đông có tin đồn bà chủ bán đất, và lão chủ quán trọ bên đường cái đang tính mua. Cánh nông dân nghe tin, giật mình. “Thôi chết, họ nghĩ, đất mà về tay lão chủ quán thì lão hành phạt còn tệ hơn bà chủ. Mà không có đất này thì bọn mình không sống nổi, bọn mình nằm lọt cả trong vòng đất của bà.” Cả làng kéo đến xin bà chủ đừng bán cho lão chủ quán mà bán cho họ. Họ hứa trả giá cao hơn. Bà chủ bằng lòng. Cánh nông dân bàn nhau cả làng chung tiền mua hết đất; họp làng một lần, hai lần — việc không thành. Ma quỷ nó chia rẽ họ, bàn mãi không sao thuận được. Rốt cuộc họ quyết định ai nấy mua riêng, sức ai được bao nhiêu thì mua bấy nhiêu. Bà chủ cũng bằng lòng. Pakhom nghe tin người hàng xóm đã mua của bà hai mươi đề-xi-a-tin, mà bà còn cho trả góp một nửa tiền trong mấy năm. Pakhom sinh lòng ghen tị: “Họ mua hết đất mất, anh nghĩ, rồi mình trắng tay.” Anh bèn bàn với vợ.

— Люди покупают, надо,— говорит,— и нам купить десятин десяток. А то жить нельзя: одолел приказчик штрафами.

— Người ta mua cả rồi, — anh nói, — mình cũng phải mua lấy chục đề-xi-a-tin. Chứ không thì sống sao nổi: tên quản lý phạt vạ đến chết.

Обдумали, как купить. Было у них отложено сто рублей, да жеребенка продали, да пчел половину, да сына заложили в работники, да еще у свояка занял, и набралась половина денег.

Hai vợ chồng tính cách mua. Nhà để dành được một trăm rúp, lại bán con ngựa non, bán nửa đàn ong, cho thằng con đi ở làm thuê lấy tiền trước, rồi anh vay thêm của ông anh cọc chèo, thế là gom được một nửa số tiền.

Собрал Пахом деньги, облюбовал землю, пятнадцать десятин с лесочком, и пошел к барыне торговаться. Выторговал пятнадцать десятин, ударил по рукам и задаток дал. Поехали в город, купчую закрепили, деньги половину отдал, остальные в два года обязался выплатить.

Pakhom gom tiền, chọn được một mảnh ưng ý, mười lăm đề-xi-a-tin có cả khoảnh rừng nhỏ, rồi đến nhà bà chủ mặc cả. Mặc cả được mười lăm đề-xi-a-tin, anh đập tay giao kèo, đặt tiền cọc. Họ lên thành phố làm văn tự, anh trả một nửa tiền, số còn lại cam kết trả trong hai năm.

И стал Пахом с землей. Занял Пахом семян, посеял покупную землю; родилось хорошо. В один год выплатил долг и барыне и свояку. И стал Пахом помещиком: свою землю пахал и сеял, на своей земле сено косил, со своей земли колья рубил и на своей земле скотину кормил. Выедет Пахом на свою вечную землю пахать или придет всходы и луга посмотреть — не нарадуется. И трава-то, ему кажется, растет, и цветы-то цветут на ней совсем иные. Бывало, проезжал по этой земле — земля как земля, а теперь совсем земля особенная стала.

Thế là Pakhom có đất. Pakhom vay hạt giống, gieo trên đất mới mua; lúa tốt. Chỉ một năm anh đã trả hết nợ cho cả bà chủ lẫn ông anh cọc chèo. Và Pakhom thành điền chủ: anh cày, anh gieo trên đất của mình, cắt cỏ trên đất của mình, đốn cọc trên đất của mình, chăn gia súc trên đất của mình. Mỗi lần Pakhom ra cày trên mảnh đất vĩnh viễn của mình, hay ra thăm lúa non, thăm đồng cỏ — anh vui không sao kể xiết. Anh thấy cỏ ở đây mọc, hoa ở đây nở cũng khác hẳn. Ngày trước đi qua mảnh đất này — đất cũng như mọi đất, còn giờ đây nó thành một thứ đất đặc biệt.

Живет так Пахом, радуется. Все бы хорошо, только стали мужики у Пахома хлеб и луга травить. Честью просил, все не унимаются: то пастухи упустят коров в луга, то лошади из ночного на хлеба зайдут. И сгонял Пахом и прощал, все не судился, потом наскучило, стал в волостное жаловаться. И знает, что от тесноты, а не с умыслом делают мужики, а думает: «Нельзя же и спускать, этак они все вытравят. Надо поучить».

Pakhom sống như thế, vui vẻ. Mọi sự đều tốt cả, chỉ phải cái cánh nông dân hay để gia súc giẫm lúa, ăn cỏ đồng của Pakhom. Anh tử tế xin, họ vẫn chẳng thôi: khi thì bọn chăn bò để bò sổng vào đồng cỏ, khi thì ngựa chăn đêm xông vào ruộng lúa. Pakhom đuổi rồi lại bỏ qua, mãi chẳng kiện ai, sau thấy chán, anh đi kiện lên tòa tổng. Anh biết họ làm thế là vì chật chội chứ chẳng cố ý, nhưng anh nghĩ: “Không thể dung túng được, cứ thế này thì họ phá sạch mất. Phải dạy cho họ biết điều.”

Поучил так судом раз, поучил другой, оштрафовали одного, другого. Стали мужики-соседи на Пахома сердце держать; стали другой раз и нарочно травить. Забрался какой-то ночью в лесок, десяток липок на лыки срезал. Проехал по лесу Пахом — глядь, белеется. Подъехал — лутошки брошены лежат, и пенушки торчат. Хоть бы из куста крайние срезал, одну оставил, а то подряд, злодей, все счистил. Обозлился Пахом: «Ах, думает, вызнать бы, кто это сделал; уж я бы ему выместил». Думал, думал, кто: «Больше некому, думает, как Семке». Пошел к Семке на двор искать, ничего не нашел, только поругались. И еще больше уверился Пахом, что Семен сделал. Подал прошение. Вызвали на суд. Судили, судили — оправдали мужика: улик нет. Еще пуще обиделся Пахом; с старшиной и с судьями разругался.

Anh dạy họ bằng tòa án một lần, lại dạy lần nữa, người này bị phạt, người kia bị phạt. Cánh hàng xóm bắt đầu để bụng ghét Pakhom; có khi họ cố tình thả gia súc vào phá. Có đứa đêm nào đó lẻn vào khoảnh rừng, chặt cả chục cây đoạn non để lột vỏ. Pakhom đánh xe qua rừng — nhìn kìa, có cái gì trăng trắng. Lại gần — thân cây lột trần vứt nằm ngổn ngang, gốc cây chĩa lên. Giá nó chặt mấy cây ở rìa bụi, chừa lại một cây cũng được, đằng này thằng khốn phát sạch cả một lượt. Pakhom nổi giận: “Chà, anh nghĩ, giá mà biết được đứa nào làm; tao phải cho nó biết tay.” Anh nghĩ mãi xem là ai: “Chẳng còn ai khác, anh nghĩ, ngoài thằng Semka.” Anh đến nhà Semka lục tìm, chẳng thấy gì, chỉ cãi nhau một trận. Pakhom càng tin chắc là Semyon làm. Anh làm đơn kiện. Tòa gọi ra xử. Xử đi xử lại — tha bổng anh kia: không có tang chứng. Pakhom càng tức hơn; anh cãi nhau với cả ông trưởng tổng lẫn các quan tòa.

— Вы,— говорит,— воров руку тянете. Кабы сами по правде жили, не оправляли бы воров.

— Các ông, — anh nói, — bao che cho kẻ trộm. Giá các ông sống ngay thẳng thì đã chẳng tha cho kẻ trộm.

Поссорился Пахом и с судьями и с соседями. Стали ему и красным петухом грозиться. Стало Пахому в земле жить просторней, а в миру теснее.

Pakhom gây sự với cả quan tòa lẫn hàng xóm. Người ta còn dọa thả “gà trống đỏ” — đốt nhà anh. Đất của Pakhom thì rộng ra, mà chỗ đứng của anh giữa làng xóm lại chật đi.

И прошел в то время слух, что идет народ на новые места. И думает Пахом: «Самому мне от своей земли идти незачем, а вот кабы из наших кто пошли, у нас бы просторнее стало. Я бы их землю на себя взял, себе в круг пригнал; житье бы лучше стало. А то все теснота».

Hồi ấy có tin đồn người ta kéo nhau đi tìm đất mới. Pakhom nghĩ: “Chính mình thì chẳng việc gì phải bỏ đất mình mà đi, nhưng giá có mấy nhà trong làng đi, thì ở đây rộng chỗ hơn. Mình sẽ lấy đất của họ về cho mình, dồn vào vòng đất của mình; đời sẽ khá hơn. Chứ giờ thì chật chội quá.”

Сидит раз Пахом дома, заходит мужик прохожий. Пустили ночевать мужика, покормили, разговорились — откуда, мол, бог несет? Говорит мужик, что идет снизу, из-за Волги, там в работе был. Слово за слово, рассказывает мужик, как туда народ селиться идет. Рассказывает, поселились там ихние, приписались в общество, и нарезали им по десять десятин на душу.

Một hôm Pakhom đang ngồi nhà, có một người nông dân đi đường ghé vào. Nhà cho ông ta ngủ nhờ, cho ăn, rồi hỏi chuyện — Chúa đưa bác từ đâu tới thế? Người ấy kể là từ miền hạ, bên kia sông Volga về, đã làm thuê ở đấy. Chuyện nọ dẫn chuyện kia, ông ta kể người ta kéo đến đó lập nghiệp ra sao. Kể rằng người làng ông đến đó định cư, ghi tên vào công xã, và được chia mỗi suất đinh mười đề-xi-a-tin.

— А земля такая,— говорит,— что посеяли ржи, так солома — лошади не видать, а густая, что горстей пять — и сноп. Один мужик,— говорит,— совсем бедный, с одними руками пришел, а теперь шесть лошадей, две коровы.

— Đất ở đó, — ông nói, — gieo lúa mạch đen thì rơm cao đến khuất cả ngựa, mà dày đến nỗi năm nắm là được một bó. Có một bác, — ông nói, — nghèo rớt mồng tơi, đến đó tay trắng, mà giờ có sáu con ngựa, hai con bò.

Разгорелось у Пахома сердце. Думает: «Что ж тут в тесноте бедствовать, коли можно хорошо жить. Продам здесь и землю и двор; там я на эти деньги выстроюсь и заведенье все заведу. А здесь в этой тесноте — грех один. Только самому все путем вызнать надо».

Lòng Pakhom rực lên. Anh nghĩ: “Việc gì phải chịu khổ ở chỗ chật chội này, khi có thể sống sung túc. Mình sẽ bán cả đất lẫn nhà ở đây; sang đó lấy tiền ấy dựng nhà, gây dựng đủ mọi thứ. Chứ ở cái chốn chật chội này — chỉ thêm tội. Có điều phải tự mình đi dò hỏi cho tường tận đã.”

Собрался на лето, пошел. До Самары плыл по Волге вниз на пароходе, потом пеший верст четыреста прошел. Дошел до места. Все так точно. Живут мужики просторно, по десять десятин земли на душу нарезано, и принимают в общество с охотой. А коли кто с денежками, покупай, кроме надельной, в вечную, сколько хочешь, по три рубля самой первой земли; сколько хочешь, купить можно!

Đến mùa hè anh sửa soạn lên đường. Anh đi tàu thủy xuôi sông Volga đến Samara, rồi đi bộ chừng bốn trăm véc-xta. Đến nơi. Đúng y như thế. Nông dân sống rộng rãi, mỗi suất đinh được chia mười đề-xi-a-tin, mà công xã sẵn lòng nhận người mới. Còn ai có tiền thì ngoài đất được chia, cứ mua thêm làm đất vĩnh viễn, muốn bao nhiêu cũng được, ba rúp một đề-xi-a-tin đất loại nhất; muốn mua bao nhiêu thì mua!

Разузнал все Пахом, вернулся к осени домой, стал все распродавать. Продал землю с барышом, продал двор свой, продал скотину всю, выписался из общества, дождался весны и поехал с семьей на новые места.

Dò hỏi xong xuôi, Pakhom về nhà vào mùa thu và bắt đầu bán hết. Bán đất có lãi, bán nhà, bán hết gia súc, xin ra khỏi công xã, đợi đến mùa xuân thì đem cả nhà đi đất mới.

Приехал Пахом на новые места с семейством, приписался в большое село в общество. Попоил стариков, бумаги все выправил. Приняли Пахома, нарезали ему на пять душ надельной земли пятьдесят десятин в разных полях, кроме выгона. Построился Пахом, скотину завел. Земли у него одной душевой против прежнего втрое стало. И земля хлебородная. Житье против того, что на старине было, вдесятеро лучше. И пахотной земли и кормов вволю. Скотины сколько хочешь держи.

Pakhom cùng gia đình đến đất mới, xin vào công xã của một làng lớn. Anh mời các cụ già uống rượu, lo xong mọi giấy tờ. Người ta nhận Pakhom, chia cho anh đất của năm suất đinh, năm mươi đề-xi-a-tin ở mấy cánh đồng khác nhau, chưa kể bãi chăn thả chung. Pakhom dựng nhà, nuôi gia súc. Chỉ riêng đất chia thôi, anh đã có gấp ba so với trước. Mà lại là đất tốt lúa. Đời sống so với chốn cũ khá hơn gấp mười. Đất cày lẫn cỏ cho gia súc đều thừa thãi. Muốn nuôi bao nhiêu gia súc thì nuôi.

Сначала, покуда строился да заводился, хорошо показалось Пахому, да обжился — и на этой земле тесно показалось. Посеял первый год Пахом пшеницу на душевой — хороша уродилась. Разохотился он пшеницу сеять, а душевой земли мало. И какая есть — не годится. Пшеницу там на ковыльной или залежной земле сеют. Посеют год, два и запускают, пока опять ковылем прорастет. А на такую землю охотников много, на всех и не хватает. Тоже из-за нее споры; побогаче кто — хотят сами сеять, а бедняки отдают купцам за подати. Захотел Пахом побольше посеять. Поехал на другой год к купцу, купил земли на год. Посеял побольше — родилось хорошо; да далеко от села — верст за пятнадцать возить надо. Видит — в округе купцы-мужики хуторами живут, богатеют. «То ли дело,— думает Пахом,— коли бы тоже в вечность землицы купить да построить хутор. Все бы в кругу было». И стал подумывать Пахом, как бы земли в вечность купить.

Lúc đầu, khi còn dựng nhà, gây dựng cơ ngơi, Pakhom thấy tốt lắm, nhưng sống quen rồi — anh lại thấy đất này cũng chật. Năm đầu Pakhom gieo lúa mì trên đất chia — lúa tốt. Anh hăng lên muốn gieo lúa mì, mà đất chia thì ít. Có bao nhiêu thì cũng không hợp. Ở đó lúa mì phải gieo trên đất cỏ lông hoặc đất bỏ hoang. Gieo một hai năm rồi bỏ hoang, đợi cỏ lông mọc lại. Mà loại đất ấy thì lắm người muốn, chẳng đủ chia cho tất cả. Cũng vì nó mà sinh tranh chấp; nhà nào khá thì muốn tự gieo, còn nhà nghèo thì để cho lái buôn lấy tiền nộp thuế. Pakhom muốn gieo nhiều hơn. Năm sau anh đến một lái buôn, mua đất cấy một năm. Gieo nhiều hơn — lúa tốt; nhưng xa làng — phải chở đến mười lăm véc-xta. Anh thấy quanh vùng những nhà nông làm buôn sống ở trại riêng, ngày một giàu lên. “Phải chi, Pakhom nghĩ, mình cũng mua được ít đất vĩnh viễn rồi dựng trại riêng. Mọi thứ sẽ nằm gọn trong vòng của mình.” Và Pakhom bắt đầu tính cách mua đất vĩnh viễn.

Прожил так Пахом три года. Снимал землю, пшеницу сеял. Года вышли хорошие, и пшеница хороша рожалась, и деньги залежные завелись. Жить бы да жить, да скучно показалось Пахому каждый год в людях землю покупать, из-за земли воловодиться: где хорошенькая землица есть, сейчас налетят мужики, всю разберут; не поспел укупить, и не на чем сеять. А то купил на третий год с купцом пополам выгон у мужиков; и вспахали уж, да засудились мужики, так и пропала работа. «Кабы своя земля была, думает, никому бы не кланялся, и греха бы не было».

Pakhom sống như thế ba năm. Thuê đất, gieo lúa mì. Mấy năm được mùa, lúa mì tốt, lại dành dụm được tiền. Cứ thế mà sống thôi, nhưng Pakhom thấy chán cảnh năm nào cũng đi mua đất của người, vì đất mà lằng nhằng: chỗ nào có mảnh đất ngon là cánh nông dân ùa đến chia nhau hết sạch; không nhanh chân mua thì chẳng có chỗ mà gieo. Rồi đến năm thứ ba, anh chung với một lái buôn mua bãi chăn thả của nông dân; cày xong cả rồi, thì nông dân lại đưa nhau ra tòa, thế là công cốc. “Giá có đất của riêng mình, anh nghĩ, thì chẳng phải luồn cúi ai, mà cũng chẳng mắc tội gì.”

И стал Пахом разузнавать, где купить земли в вечность. И попал на мужика. Были куплены у мужика пятьсот десятин, да разорился он и продает задешево. Стал Пахом ладить с ним. Толковал, толковал — сладился за тысячу пятьсот рублей, половину денег обождать. Совсем уж было поладили, да заезжает раз к Пахому купец проезжий на двор покормить. Попили чайку, поговорили. Рассказывает купец, что едет он из дальних башкир. Там, рассказывает, купил у башкирцев земли тысяч пять десятин. И стало всего тысяча рублей. Стал расспрашивать Пахом. Рассказал купец.

Pakhom bắt đầu dò hỏi xem mua đất vĩnh viễn ở đâu. Anh gặp được một người nông dân. Người này đã mua năm trăm đề-xi-a-tin, nhưng rồi sa cơ nên bán rẻ. Pakhom bắt đầu thương lượng. Bàn đi bàn lại — ngã giá một nghìn năm trăm rúp, một nửa trả sau. Mọi việc đã gần xong xuôi thì có một lái buôn đi đường ghé vào nhà Pakhom cho ngựa ăn. Họ uống trà, trò chuyện. Lái buôn kể rằng ông đang từ xứ Bashkir xa xôi về. Ở đó, ông kể, ông mua của người Bashkir độ năm nghìn đề-xi-a-tin đất. Mà tất cả chỉ hết có một nghìn rúp. Pakhom hỏi han. Lái buôn kể.

— Только,— говорит,— стариков ублаготворил. Халатов, ковров раздарил рублей на сто, да цибик чаю, да попоил винцом, кто пьет. И по двадцать копеек за десятину взял. — Показывает купчую. — Земля,— говорит,— по речке, и степь вся ковыльная.

— Chỉ cần, — ông nói, — làm vừa lòng các cụ già. Tôi biếu áo khalat, thảm, hết độ trăm rúp, thêm một hòm chè, rồi mời ai biết uống thì uống rượu. Thế là được hai mươi cô-pếch một đề-xi-a-tin. — Ông chìa văn tự ra. — Đất, — ông nói, — chạy dọc bờ sông, toàn thảo nguyên cỏ lông.

Стал расспрашивать Пахом, как и что.

Pakhom hỏi han kỹ xem thế nào.

— Земли,— говорит купец,— там не обойдешь и в год: все башкирская. А народ несмышленый, как бараны. Можно почти даром взять.

— Đất ở đó, — lái buôn nói, — đi cả năm cũng không hết: toàn đất Bashkir. Mà dân thì khờ khạo, như đàn cừu. Gần như lấy không cũng được.

«Ну,— думает Пахом,— что ж мне за мои тысячу рублей пятьсот десятин купить да еще долг на шею забрать. А тут я за тысячу рублей чем завладаю!»

“Thế thì, Pakhom nghĩ, việc gì mình phải bỏ một nghìn rúp ra mua năm trăm đề-xi-a-tin, lại còn đeo nợ vào cổ. Đằng kia, với một nghìn rúp, mình sẽ chiếm được bao nhiêu là đất!”

Расспросил Пахом, как проехать, и только проводил купца, собрался сам ехать. Оставил дом на жену, сам собрался с работником, поехал. Заехали в город, купили чаю цибик, подарков, вина — все, как купец сказал. Ехали, ехали, верст пятьсот отъехали. На седьмые сутки приехали на башкирскую кочевку. Все так, как купец говорил. Живут все в степи, над речкой, в кибитках войлочных. Сами не пашут и хлеба не едят. А в степи скотина ходит и лошади косяками. За кибитками жеребята привязаны, и к ним два раза в день маток пригоняют; кобылье молоко доят и из него кумыс делают. Бабы кумыс болтают и сыр делают, а мужики только и знают — кумыс и чай пьют, баранину едят да на дудках играют. Гладкие все, веселые, все лето празднуют. Народ совсем темный, и по-русски не знают, а ласковый.

Pakhom hỏi đường đi, vừa tiễn lái buôn xong là sửa soạn lên đường. Anh giao nhà cho vợ, còn mình đem theo một người làm, lên đường. Họ ghé thành phố, mua một hòm chè, quà cáp, rượu — đúng như lái buôn bảo. Đi mãi, đi mãi, được năm trăm véc-xta. Đến ngày thứ bảy thì tới một khu du mục của người Bashkir. Đúng y như lái buôn nói. Họ sống cả ngoài thảo nguyên, bên bờ sông, trong những chiếc lều nỉ. Họ không cày cấy, cũng không ăn bánh mì. Gia súc thả khắp thảo nguyên, ngựa đi từng đàn. Sau lều buộc ngựa con, mỗi ngày hai lần người ta lùa ngựa mẹ về; họ vắt sữa ngựa cái làm kumys. Đàn bà đánh kumys và làm phô mai, còn đàn ông chỉ biết uống kumys với trà, ăn thịt cừu và thổi sáo. Ai nấy béo tốt, vui vẻ, suốt mùa hè ăn chơi. Dân ở đây tối tăm lắm, tiếng Nga cũng chẳng biết, nhưng niềm nở.

Только увидали Пахома, повышли из кибиток башкирцы, обступили гостя. Нашелся переводчик. Сказал ему Пахом, что он об земле приехал. Обрадовались башкирцы, подхватили Пахома, свели его в кибитку хорошую, посадили на ковры, подложили под него подушек пуховых, сели кругом, стали угощать чаем, кумысом. Барана зарезали и бараниной накормили. Достал Пахом из тарантаса подарки, стал башкирцам раздавать. Одарил Пахом башкирцев подарками и чай разделил. Обрадовались башкирцы. Лопотали, лопотали промеж себя, потом велели переводчику говорить.

Vừa thấy Pakhom, người Bashkir từ các lều kéo ra, vây quanh khách. Có người biết làm thông ngôn. Pakhom bảo anh ta rằng mình đến vì chuyện đất. Người Bashkir mừng rỡ, đỡ lấy Pakhom, đưa vào một cái lều đẹp, cho ngồi trên thảm, chèn gối lông dưới người anh, rồi ngồi quây quanh, mời trà, mời kumys. Họ mổ một con cừu, đãi anh thịt cừu. Pakhom lấy quà trong xe ra, đem phát cho người Bashkir. Pakhom tặng quà khắp lượt rồi chia cả chè. Người Bashkir mừng rỡ. Họ xì xà xì xồ với nhau một hồi, rồi bảo người thông ngôn nói.

— Велят тебе сказать,— говорит переводчик,— что они полюбили тебя и что у нас обычай такой — гостю всякое удовольствие делать и за подарки отдаривать. Ты нас одарил; теперь скажи, что тебе из нашего полюбится, чтоб тебя отдарить?

— Họ bảo tôi nói với anh, — người thông ngôn nói, — rằng họ quý anh, và tục lệ chúng tôi là thế — làm cho khách vui lòng mọi điều, có quà thì đáp quà. Anh đã tặng quà cho chúng tôi; giờ anh nói xem anh ưng thứ gì của chúng tôi, để chúng tôi đáp lễ?

— Полюбилась мне,— говорит Пахом,— больше всего у вас земля. У нас,— говорит,— в земле теснота, да и земля выпаханная, а у вас земли много и земля хороша. Я такой и не видывал.

— Tôi ưng nhất, — Pakhom nói, — là đất của các ông. Bên chỗ tôi, — anh nói, — đất chật, mà đất lại cày đến kiệt rồi, còn các ông thì đất nhiều, đất lại tốt. Tôi chưa từng thấy đất như thế.

Передал переводчик. Поговорили, поговорили башкирцы. Не понимает Пахом, что они говорят, а видит, что веселы, кричат что-то, смеются. Затихли потом, смотрят на Пахома, а переводчик говорит:

Người thông ngôn chuyển lời. Người Bashkir bàn bạc một hồi. Pakhom không hiểu họ nói gì, nhưng thấy họ vui vẻ, la hét gì đó, cười vang. Rồi họ im, nhìn Pakhom, còn người thông ngôn nói:

— Велят,— говорит,— они тебе сказать, что за твое добро рады тебе сколько хочешь земли отдать. Только рукой покажи какую — твоя будет.

— Họ bảo tôi nói với anh, — anh ta nói, — rằng để đáp lại tấm lòng tốt của anh, họ vui lòng cho anh bao nhiêu đất tùy thích. Anh chỉ cần giơ tay chỉ chỗ nào — chỗ ấy là của anh.

Поговорили они еще и что-то спорить стали. И спросил Пахом, о чем спорят. И сказал переводчик:

Họ lại bàn với nhau, rồi cãi nhau điều gì đó. Pakhom hỏi họ cãi nhau chuyện gì. Người thông ngôn nói:

— Говорят одни, что надо об земле старшину спросить, а без него нельзя. А другие говорят, и без него можно.

— Một số bảo việc đất phải hỏi tộc trưởng, không có ông thì không được. Số khác bảo không có ông cũng được.

Спорят башкирцы, вдруг идет человек в шапке лисьей. Замолчали все и встали. И говорит переводчик:

Người Bashkir đang cãi nhau, bỗng có một người đội mũ lông cáo đi tới. Tất cả im bặt, đứng dậy. Người thông ngôn nói:

— Это старшина самый.

— Đây chính là tộc trưởng.

Сейчас достал Пахом лучший халат и поднес старшине и еще чаю пять фунтов. Принял старшина и сел на первое место. И сейчас стали говорить ему что-то башкирцы. Слушал, слушал старшина, кивнул головой, чтоб они замолчали, и стал говорить Пахому по-русски.

Pakhom lập tức lấy chiếc áo khalat đẹp nhất ra dâng tộc trưởng, thêm năm pao chè. Tộc trưởng nhận, ngồi vào chỗ trên cùng. Người Bashkir lập tức nói gì đó với ông. Tộc trưởng nghe một hồi, gật đầu ra hiệu cho họ im, rồi nói với Pakhom bằng tiếng Nga.

— Что ж,— говорит,— можно. Бери, где полюбится. Земли много.

— Thôi được, — ông nói, — được thôi. Ưng chỗ nào thì lấy chỗ ấy. Đất thì nhiều.

«Как же я возьму, сколько хочу,— думает Пахом.— Надо же как ни есть закрепить. А то скажут твоя, а потом отнимут».

“Sao lại lấy bao nhiêu tùy ý được, Pakhom nghĩ. Thế nào cũng phải làm giấy tờ cho chắc. Chứ không, bảo là của mày, rồi sau lại lấy lại.”

— Благодарим вас,— говорит,— на добром слове. Земли ведь у вас много, а мне немножко надо. Только бы мне знать, какая моя будет. Уж как-нибудь все-таки отмерять да закрепить за мной надо. А то в смерти-животе бог волен. Вы, добрые люди, даете, а придется — дети ваши отнимут.

— Đội ơn các ông, — anh nói, — đã có lời tốt. Đất của các ông thì nhiều, còn tôi chỉ cần một ít. Chỉ mong biết phần nào sẽ là của tôi. Dù sao thì cũng phải đo đạc rồi làm giấy cho tôi đâu ra đấy. Chứ sống chết là quyền Chúa. Các ông là người tốt thì cho, nhưng rồi đến lúc con cháu các ông lại đòi lại.

— Правда твоя,— говорит старшина,— закрепить можно.

— Anh nói phải, — tộc trưởng nói, — làm giấy cũng được.

Стал Пахом говорить:

Pakhom bèn nói:

— Я вот слышал, у вас купец был. Вы ему тоже землицы подарили и купчую сделали; так и мне бы тоже.

— Tôi có nghe nói ở đây có một lái buôn đến. Các ông cũng cho ông ấy ít đất và làm văn tự; thì cũng làm cho tôi như thế.

Все понял старшина.

Tộc trưởng hiểu ngay mọi lẽ.

— Это все можно,— говорит. — У нас и писарь есть, и в город поедем, и все печати приложим.

— Việc ấy được cả, — ông nói. — Chúng tôi có người biên chép, rồi sẽ lên thành phố, đóng đủ dấu má.

— А цена какая будет? — говорит Пахом.

— Thế giá cả ra sao? — Pakhom nói.

— Цена у нас одна: тысяча рублей за день.

— Giá của chúng tôi chỉ có một: một nghìn rúp một ngày.

Не понял Пахом.

Pakhom không hiểu.

— Какая же это мера — день? Сколько в ней десятин будет?

— Ngày là thước đo gì? Trong đó có bao nhiêu đề-xi-a-tin?

— Мы этого,— говорит,— не умеем считать. А мы за день продаем; сколько обойдешь в день, то и твое, а цена дню тысяча рублей.

— Cái đó chúng tôi không biết tính, — ông nói. — Chúng tôi bán theo ngày; một ngày anh đi vòng được bao nhiêu thì bấy nhiêu là của anh, giá một ngày là một nghìn rúp.

Удивился Пахом.

Pakhom ngạc nhiên.

— Да ведь это,— говорит,— в день обойти, земли много будет.

— Nhưng mà, — anh nói, — đi vòng một ngày thì đất được nhiều lắm đấy.

Засмеялся старшина.

Tộc trưởng phá lên cười.

— Вся твоя!— говорит. — Только один уговор: если назад не придешь в день к тому месту, с какого возьмешься, пропали твои деньги.

— Của anh hết! — ông nói. — Chỉ có một điều giao hẹn: trong ngày mà anh không quay về đúng chỗ xuất phát thì mất tiền.

— А как же,— говорит Пахом,— отметить, где я пройду?

— Thế làm sao, — Pakhom nói, — đánh dấu được chỗ tôi đi qua?

— А мы станем на место, где ты облюбуешь, мы стоять будем, а ты иди, делай круг; а с собой скребку возьми и, где надобно, замечай, на углах ямки рой, дернички клади, потом с ямки на ямку плугом проедем. Какой хочешь круг забирай, только до захода солнца приходи к тому месту, с какого взялся. Что обойдешь, все твое.

— Chúng tôi sẽ đến chỗ anh chọn, chúng tôi đứng đó, còn anh đi, đi một vòng; anh mang theo cái thuổng, chỗ nào cần thì đánh dấu, ở các góc thì đào hố, đặt mấy tảng cỏ, sau đó chúng tôi sẽ cho cày nối từ hố này sang hố kia. Muốn khoanh vòng to bao nhiêu thì khoanh, chỉ cần trước khi mặt trời lặn phải về đến chỗ xuất phát. Đi vòng được bao nhiêu, của anh hết.

Обрадовался Пахом. Порешили наране выезжать. Потолковали, попили еще кумысу, баранины поели, еще чаю напились; стало дело к ночи. Уложили Пахома спать на пуховике, и разошлись башкирцы. Обещались завтра на зорьке собраться, до солнца на место выехать.

Pakhom mừng rỡ. Họ định sáng sớm mai thì đi. Bàn thêm một lúc, uống thêm kumys, ăn thịt cừu, lại uống trà; trời đã về đêm. Họ để Pakhom ngủ trên đệm lông, rồi người Bashkir ai về nhà nấy. Họ hẹn mai rạng đông sẽ tụ họp, ra tới nơi trước khi mặt trời mọc.

Лег Пахом на пуховики, и не спится ему, все про землю думает. «Отхвачу, думает, палестину большую. Верст пятьдесят обойду в день-то. День-то нынче что год; в пятидесяти верстах земли-то что будет. Какую похуже — продам или мужиков пущу, а любенькую отберу, сам на ней сяду. Плуга два быков заведу, человека два работников принайму; десятинок полсотни пахать буду, а на остальной скотину нагуливать стану».

Pakhom nằm trên đệm lông mà không sao ngủ được, cứ nghĩ mãi về đất. “Mình sẽ vớ lấy một vùng đất bao la, anh nghĩ. Một ngày mình đi vòng được năm mươi véc-xta. Ngày bây giờ dài bằng cả năm; năm mươi véc-xta thì đất được biết bao nhiêu. Chỗ nào xấu — bán đi hoặc cho nông dân vào cấy, còn chỗ ngon thì giữ lại, tự mình ở đó. Sắm hai cày bò, thuê thêm hai người làm; cày lấy chừng năm chục đề-xi-a-tin, chỗ còn lại thì chăn gia súc cho béo.”

Не заснул всю ночь Пахом. Перед зарей только забылся. Только забылся — и видит он сон. Видит он, что лежит будто он в этой самой кибитке и слышит — наружу гогочет кто-то. И будто захотелось ему посмотреть, кто такой смеется, и встал он, вышел из кибитки и видит — сидит тот самый старшина башкирский перед кибиткой, за живот ухватился обеими руками, закатывается, гогочет на что-то. Подошел он и спросил: «Чему смеешься?» И видит он, будто это не старшина башкирский, а купец намеднишний, что к ним заезжал, об земле рассказывал. И только спросил у купца: «Ты давно ли тут?» — а это уж и не купец, а тот самый мужик, что на старине снизу заходил. И видит Пахом, что будто и не мужик это, а сам дьявол, с рогами и с копытами, сидит, хохочет, а перед ним лежит человек босиком, в рубахе и портках. И будто поглядел Пахом пристальней, что за человек такой? И видит, что человек мертвый и что это — он сам. Ужаснулся Пахом и проснулся. Проснулся. «Чего не приснится», — думает. Огляделся; видит в открытую дверь — уж бело становится, светать начинает. «Надо, думает, будить народ, пора ехать». Поднялся Пахом, разбудил работника в тарантасе, велел запрягать и пошел башкирцев будить.

Cả đêm Pakhom không ngủ. Gần sáng mới thiếp đi. Vừa thiếp đi — anh đã nằm mơ. Anh mơ thấy mình như đang nằm trong chính cái lều này và nghe bên ngoài có ai đang cười hô hố. Anh như muốn xem ai cười, bèn dậy, ra khỏi lều, và thấy — chính ông tộc trưởng Bashkir ngồi trước lều, hai tay ôm bụng, ngả nghiêng, cười hô hố vì điều gì đấy. Anh lại gần hỏi: “Ông cười gì thế?” Thì thấy như đó không phải tộc trưởng Bashkir, mà là lão lái buôn hôm nọ, người đã ghé nhà anh, kể chuyện đất. Anh vừa hỏi lái buôn: “Ông đến đây lâu chưa?” — thì đó lại chẳng phải lái buôn, mà là người nông dân từ miền hạ đã ghé nhà anh hồi ở quê cũ. Rồi Pakhom thấy như đó chẳng phải người nông dân, mà chính là quỷ dữ, có sừng có móng, ngồi đó cười sằng sặc, còn trước mặt nó là một người nằm, chân đất, chỉ mặc áo cánh với quần vải. Pakhom như nhìn kỹ hơn, xem người ấy là ai? Và thấy người ấy đã chết, và đó — chính là anh. Pakhom kinh hãi, tỉnh giấc. Tỉnh dậy. “Mơ thì cái gì chẳng mơ,” anh nghĩ. Anh nhìn quanh; qua cửa lều mở thấy trời đã hửng trắng, sắp sáng. “Phải đánh thức mọi người, anh nghĩ, đến giờ đi rồi.” Pakhom đứng dậy, gọi người làm đang ngủ trong xe, bảo thắng ngựa, rồi đi đánh thức người Bashkir.

— Пора,— говорит,— на степь ехать, отмерять.

— Đến giờ rồi, — anh nói, — ra thảo nguyên đo đất thôi.

Повставали башкирцы, собрались все, и старшина пришел. Зачали башкирцы опять кумыс пить, хотели Пахома угостить чаем, да не стал он дожидаться.

Người Bashkir lục tục dậy, tụ họp đông đủ, tộc trưởng cũng đến. Người Bashkir lại bắt đầu uống kumys, muốn mời Pakhom uống trà, nhưng anh không chịu chờ.

— Коли ехать, так ехать,— говорит,— пора.

— Đã đi thì đi, — anh nói, — đến giờ rồi.

Собрались башкирцы, сели — кто верхами, кто в тарантасы, поехали. А Пахом с работником на своем тарантасике поехали и с собой скребку взяли. Приехали в степь, заря занимается. Въехали на бугорок, по-башкирски — на шихан. Вылезли из тарантасов, послезали с лошадей, сошлись в кучку. Подошел старшина к Пахому, показал рукой.

Người Bashkir tụ lại, kẻ cưỡi ngựa, kẻ ngồi xe, lên đường. Còn Pakhom với người làm đi chiếc xe nhỏ của mình, mang theo cái thuổng. Đến thảo nguyên thì vừa rạng đông. Họ đánh xe lên một mô đất, tiếng Bashkir gọi là gò shikhan. Người ra khỏi xe, người xuống ngựa, tụ lại một chỗ. Tộc trưởng đến bên Pakhom, giơ tay chỉ.

— Вот,— говорит,— вся наша, что глазом окинешь. Выбирай любую.

— Đấy, — ông nói, — mắt nhìn tới đâu cũng là đất của chúng tôi. Chọn chỗ nào tùy anh.

Разгорелись глаза у Пахома: земля вся ковыльная, ровная как ладонь, черная как мак, а где лощинка — так разнотравье, трава по груди.

Mắt Pakhom sáng rực: đất toàn cỏ lông, phẳng như lòng bàn tay, đen như hạt anh túc, còn chỗ nào có trũng thì đủ thứ cỏ, cỏ cao ngang ngực.

Снял старшина шапку лисью, поставил на землю.

Tộc trưởng bỏ chiếc mũ lông cáo ra, đặt xuống đất.

— Вот,— говорит,— метка будет. Отсюда пойди, сюда приходи. Что обойдешь, все твое будет.

— Đây, — ông nói, — là mốc. Đi từ đây, về lại đây. Đi vòng được bao nhiêu, của anh hết.

Вынул Пахом деньги, положил на шапку, снял кафтан, в одной поддевке остался, перепоясался потуже под брюхо кушаком, подтянулся; сумочку с хлебом за пазуху положил, баклажку с водой к кушаку привязал, подтянул голенища, взял скребку у работника, собрался идти. Думал, думал, в какую сторону взять,— везде хорошо. Думает: «Все одно: пойду на восход солнца». Стал лицом к солнцу, размялся, ждет, чтобы показалось оно из-за края. Думает: «Ничего времени пропускать не стану. Холодком и идти легче». Только брызнуло из-за края солнце, вскинул Пахом скребку на плечо и пошел в степь.

Pakhom lấy tiền ra, đặt lên mũ, cởi áo kaftan, chỉ mặc áo chẽn, lấy dải thắt lưng thắt chặt dưới bụng, nai nịt gọn gàng; nhét túi bánh mì vào trong ngực áo, buộc bầu nước vào thắt lưng, kéo ống ủng lên, cầm lấy cái thuổng từ tay người làm, sửa soạn đi. Nghĩ mãi không biết nên đi hướng nào — chỗ nào cũng tốt. Anh nghĩ: “Đằng nào cũng thế: đi về phía mặt trời mọc.” Anh quay mặt về phía mặt trời, vươn vai, chờ mặt trời ló lên khỏi chân trời. Anh nghĩ: “Không bỏ phí chút thì giờ nào. Trời mát thì đi cũng dễ.” Mặt trời vừa tóe lên khỏi chân trời, Pakhom vác thuổng lên vai, đi vào thảo nguyên.

Пошел Пахом ни тихо, ни скоро. Отошел с версту; остановился, вырыл ямку и дернички друг на дружку положил, чтоб приметней было. Пошел дальше. Стал разминаться, стал и шагу прибавлять. Отошел еще, вырыл еще другую ямку.

Pakhom đi không chậm, không nhanh. Đi được chừng một véc-xta; dừng lại, đào một cái hố, xếp mấy tảng cỏ chồng lên nhau cho dễ thấy. Đi tiếp. Người đã giãn ra, anh rảo bước. Đi một quãng nữa, lại đào thêm một hố.

Оглянулся Пахом. На солнце хорошо видно шихан, и народ стоит, и у тарантасов на колесах шины блестят. Угадывает Пахом, что верст пять прошел. Согреваться стал, снял поддевку, вскинул на плечо, пошел дальше. Отошел еще верст пять. Тепло стало. Взглянул на солнышко — уж время об завтраке.

Pakhom ngoái lại. Dưới nắng nhìn rõ cái gò, người đứng trên đó, và vành sắt bánh xe lấp lánh. Pakhom đoán mình đã đi được chừng năm véc-xta. Anh bắt đầu thấy nóng người, cởi áo chẽn, vắt lên vai, đi tiếp. Đi thêm chừng năm véc-xta nữa. Trời ấm lên. Anh nhìn mặt trời — đã đến giờ ăn sáng.

«Одна упряжка прошла,— думает Пахом. — А их четыре в дню, рано еще заворачивать. Дай только разуюсь». Присел, разулся, сапоги за пояс, пошел дальше. Легко идти стало. Думает: «Дай пройду еще верст пяток, тогда влево загибать стану. Место-то хорошо очень, кидать жалко. Что дальше, то лучше». Пошел еще напрямик. Оглянулся — шихан уж чуть видно, и народ, как мураши, на нем чернеется, и чуть блестит что-то.

“Hết một buổi cày rồi, Pakhom nghĩ. Một ngày có bốn buổi, rẽ thì còn sớm. Để tháo ủng cái đã.” Anh ngồi xuống, cởi ủng, giắt ủng vào thắt lưng, đi tiếp. Đi nhẹ hẳn. Anh nghĩ: “Đi thêm dăm véc-xta nữa, rồi hẵng rẽ trái. Chỗ này tốt quá, bỏ thì tiếc. Càng đi càng tốt.” Anh lại đi thẳng. Ngoái lại — cái gò chỉ còn thấp thoáng, người trên đó lố nhố đen như kiến, và có cái gì lấp lánh mờ mờ.

«Ну,— думает Пахом,— в эту сторону довольно забрал; надо загибать. Да и разопрел — пить хочется». Остановился, вырыл ямку побольше, положил дернички, отвязал баклажку, напился и загнул круто влево. Шел он, шел, трава пришла высокая, и жарко стало.

“Thôi, Pakhom nghĩ, phía này lấy thế là đủ; phải rẽ thôi. Mà người đã ướt đẫm mồ hôi — khát nước quá.” Anh dừng lại, đào một hố to hơn, đặt mấy tảng cỏ, cởi bầu nước, uống, rồi rẽ ngoặt sang trái. Đi mãi, đi mãi, cỏ mọc cao, trời nóng lên.

Стал Пахом уставать; поглядел он на солнышко, видит — самый обед. «Ну, думает, отдохнуть надо». Остановился Пахом, присел. Поел хлебца с водой, а ложиться не стал: думает — ляжешь, да и заснешь. Посидел немного, пошел дальше. Сначала легко пошел. От еды силы прибавилось. Да уж жарко очень стало, да и сон клонить стал; однако все идет, думает — час терпеть, а век жить.

Pakhom bắt đầu mệt; nhìn mặt trời, thấy đã đúng giờ ăn trưa. “Thôi, anh nghĩ, phải nghỉ một lát.” Pakhom dừng lại, ngồi xuống. Ăn ít bánh mì với nước, nhưng không nằm: anh nghĩ — nằm xuống là ngủ mất. Ngồi một lúc, rồi đi tiếp. Lúc đầu đi nhẹ nhàng. Ăn vào thấy thêm sức. Nhưng trời nóng quá, lại buồn ngủ díp mắt; thế mà anh vẫn đi, nghĩ bụng — chịu khó một giờ, sống được cả đời.

Прошел еще и по этой стороне много, хотел уж загибать влево, да глядь — лощинка подошла сырая; жаль бросать. Думает: «Лен тут хорош уродится». Опять пошел прямо. Захватил лощинку, выкопал ямку за лощиной, загнул второй угол. Оглянулся Пахом на шихан: от тепла затуманилось, качается что-то в воздухе и сквозь мару чуть виднеются люди на шихане — верст пятнадцать до них будет. «Ну,— думает Пахом,— длинны стороны взял, надо эту покороче взять». Пошел третью сторону, стал шагу прибавлять. Посмотрел на солнце — уж оно к полднику подходит, а по третьей стороне всего версты две прошел. И до места все те же верст пятнадцать. «Нет, думает, хоть кривая дача будет, а надо прямиком поспевать. Не забрать бы лишнего. А земли и так уж много». Вырыл Пахом поскорее ямку и повернул прямиком к шихану.

Phía này anh cũng đi được nhiều, đã định rẽ trái, thì kìa — gặp một cái trũng ẩm; bỏ thì tiếc. Anh nghĩ: “Chỗ này trồng lanh tốt phải biết.” Lại đi thẳng. Lấy gọn cái trũng, đào một hố bên kia trũng, rẽ góc thứ hai. Pakhom ngoái nhìn cái gò: trời nóng làm mờ mịt, có cái gì chao chao trong không khí, và qua làn hơi nóng chỉ lờ mờ thấy người trên gò — đến đó phải chừng mười lăm véc-xta. “Thôi, Pakhom nghĩ, hai cạnh lấy dài quá, cạnh này phải lấy ngắn lại.” Anh đi cạnh thứ ba, rảo bước. Nhìn mặt trời — đã gần giờ ăn xế, mà cạnh thứ ba mới đi được hai véc-xta. Về đến chỗ vẫn còn chừng mười lăm véc-xta. “Không được, anh nghĩ, dù mảnh đất có méo mó, cũng phải đi thẳng về cho kịp. Đừng lấy quá tay. Đất thế này cũng đã nhiều rồi.” Pakhom vội đào một hố, rồi quay thẳng về phía gò.

Идет Пахом прямо на шихан, и тяжело уж ему стало. Разопрел и ноги босиком изрезал и отбил, да и подкашиваться стали. Отдохнуть хочется, а нельзя,— не поспеешь дойти до заката. Солнце не ждет, все спускается да спускается. «Ах, думает, не ошибся ли, не много ли забрал? Что, как не поспеешь?» Взглянет вперед на шихан, взглянет на солнце: до места далеко, а солнце уж недалеко от края.

Pakhom đi thẳng về phía gò, và đã thấy nặng nề. Người đẫm mồ hôi, đôi chân trần rách toạc, bầm dập, lại bắt đầu khuỵu xuống. Muốn nghỉ mà không được — không kịp về trước khi mặt trời lặn. Mặt trời không chờ, cứ xuống dần, xuống dần. “Chà, anh nghĩ, mình có tính lầm không, có lấy nhiều quá không? Lỡ không kịp thì sao?” Anh nhìn lên phía trước về cái gò, lại nhìn mặt trời: chỗ cần đến còn xa, mà mặt trời đã gần sát chân trời.

Идет так Пахом, трудно ему, а все прибавляет да прибавляет шагу. Шел, шел — все еще далеко; побежал рысью. Бросил поддевку, сапоги, баклажку, шапку бросил, только скребку держит, ей попирается. «Ах, думает, позарился я, все дело погубил, не добегу до заката». И еще хуже ему от страха дух захватывает. Бежит Пахом, рубаха и портки от пота к телу липнут, во рту пересохло. В груди как мехи кузнечные раздуваются, а в сердце молотком бьет, и ноги как не свои — подламываются. Жутко стало Пахому, думает: «Как бы не помереть с натуги».

Pakhom cứ đi thế, khó nhọc, mà vẫn rảo bước mãi, rảo bước mãi. Đi mãi, đi mãi — vẫn còn xa; anh chạy lúp xúp. Anh vứt áo chẽn, ủng, bầu nước, vứt cả mũ, chỉ giữ cái thuổng, chống vào nó mà đi. “Chà, anh nghĩ, mình tham quá, hỏng hết việc rồi, không chạy kịp trước khi mặt trời lặn.” Vì sợ, anh lại càng thêm hụt hơi. Pakhom chạy, áo quần ướt đẫm mồ hôi dính chặt vào người, miệng khô khốc. Trong ngực như bễ lò rèn phì phò, trong tim như búa nện, đôi chân như không phải của mình — cứ khuỵu xuống. Pakhom thấy rợn người, nghĩ: “Coi chừng gắng sức quá mà chết mất.”

Помереть боится, а остановиться не может. «Столько, думает, пробежал, а теперь остановиться — дураком назовут». Бежал, бежал, подбегает уж близко и слышит: визжат, гайкают на него башкирцы, и от крика ихнего у него еще пуще сердце разгорается. Бежит Пахом из последних сил, а солнце уж к краю подходит, в туман зашло: большое, красное, кровяное стало. Вот-вот закатываться станет. Солнце близко, да и до места уж вовсе не далеко. Видит уж Пахом, и народ на шихане на него руками махает, его подгоняют. Видит шапку лисью на земле и деньги на ней видит; видит и старшину, как он на земле сидит, руками за пузо держится. И вспомнился Пахому сон. «Земли, думает, много, да приведет ли бог на ней жить. Ох, погубил я себя, думает, не добегу».

Sợ chết, mà không dừng được. “Chạy được ngần này rồi, anh nghĩ, giờ mà dừng lại — người ta gọi là thằng ngốc.” Chạy mãi, chạy mãi, đã đến gần, anh nghe thấy: người Bashkir rít lên, hò hét gọi anh, và tiếng la của họ làm tim anh càng rực lên. Pakhom chạy, dồn chút sức tàn, còn mặt trời đã đến sát chân trời, lặn vào màn sương: to, đỏ, đỏ như máu. Sắp lặn đến nơi rồi. Mặt trời đã gần, nhưng chỗ cần đến cũng chẳng còn xa. Pakhom đã thấy người trên gò vẫy tay về phía anh, giục anh. Thấy chiếc mũ lông cáo trên mặt đất, thấy cả tiền trên mũ; thấy cả tộc trưởng ngồi trên đất, hai tay ôm bụng. Và Pakhom nhớ lại giấc mơ. “Đất thì nhiều, anh nghĩ, nhưng Chúa có cho mình được sống trên đó không. Ôi, mình đã tự hại mình rồi, anh nghĩ, không chạy kịp mất.”

Взглянул Пахом на солнце, а оно до земли дошло, уж краюшком заходить стало и дугой к краю вырезалось. Наддал из последних сил Пахом, навалился наперед телом, насилу ноги поспевают подставляться, чтоб не упасть. Подбежал Пахом к шихану, вдруг темно стало. Оглянулся — уж зашло солнце. Ахнул Пахом. «Пропали, думает, мои труды». Хотел уж остановиться, да слышит, гайкают всё башкирцы, и вспомнил он, что снизу ему кажет, что зашло, а с шихана не зашло еще солнце. Надулся Пахом, взбежал на шихан. На шихане еще светло. Взбежал Пахом, видит — шапка. Перед шапкой сидит старшина, гогочет, руками за пузо держится. Вспомнил Пахом сон, ахнул, подкосились ноги, и упал он наперед, руками до шапки достал.

Pakhom nhìn mặt trời, thì nó đã chạm đất, đã bắt đầu lặn một mép, khuyết thành hình vòng cung nơi chân trời. Pakhom dồn chút sức tàn, nhoài cả người về phía trước, đôi chân chỉ vừa kịp đỡ lấy thân cho khỏi ngã. Pakhom chạy đến chân gò, bỗng trời tối sầm. Anh ngoái lại — mặt trời đã lặn. Pakhom kêu lên. “Công sức mình đi đứt rồi,” anh nghĩ. Đã toan dừng lại, nhưng nghe người Bashkir vẫn hò hét, anh sực nhớ ra rằng ở dưới thấp thì anh thấy như đã lặn, chứ trên gò mặt trời vẫn chưa lặn. Pakhom gồng hết sức, chạy vụt lên gò. Trên gò trời vẫn còn sáng. Pakhom chạy lên, thấy — chiếc mũ. Trước mũ, tộc trưởng ngồi cười hô hố, hai tay ôm bụng. Pakhom nhớ lại giấc mơ, kêu lên một tiếng, hai chân khuỵu xuống, và anh ngã sấp về phía trước, tay chạm tới chiếc mũ.

— Ай, молодец! — закричал старшина. — Много земли завладел!

— Ái chà, giỏi lắm! — tộc trưởng kêu lên. — Chiếm được bao nhiêu là đất!

Подбежал работник Пахомов, хотел поднять его, а у него изо рта кровь течет, и он мертвый лежит.

Người làm của Pakhom chạy đến, toan đỡ anh dậy, thì thấy máu từ miệng anh chảy ra, và anh nằm đó, chết rồi.

Пощелкали языками башкирцы, пожалели.

Người Bashkir tặc lưỡi, thương xót.

Поднял работник скребку, выкопал Пахому могилу, ровно насколько он от ног до головы захватил — три аршина, и закопал его.

Người làm nhặt cái thuổng lên, đào cho Pakhom một nấm mồ, vừa đúng bằng phần đất anh chiếm được từ chân đến đầu — ba ác-sin, rồi chôn anh xuống.