Phòng bệnh số 6

I

I

В больничном дворе стоит небольшой флигель, окруженный целым лесом репейника, крапивы и дикой конопли. Крыша на нем ржавая, труба наполовину обвалилась, ступеньки у крыльца сгнили и поросли травой, а от штукатурки остались одни только следы. Передним фасадом обращен он к больнице, задним — глядит в поле, от которого отделяет его серый больничный забор с гвоздями. Эти гвозди, обращенные остриями кверху, и забор, и самый флигель имеют тот особый унылый, окаянный вид, какой у нас бывает только у больничных и тюремных построек.

Ở sân bệnh viện có một dãy nhà phụ nhỏ, bao quanh là cả một rừng ngưu bàng, tầm ma và gai dầu dại. Mái nhà rỉ sét, ống khói sập mất một nửa, bậc thềm mục nát, cỏ mọc kín, còn vữa trát tường chỉ còn lại vài vết. Mặt trước dãy nhà quay ra bệnh viện, mặt sau nhìn ra cánh đồng, ngăn cách với cánh đồng là bức tường rào xám của bệnh viện đóng đầy đinh. Những chiếc đinh ấy, mũi nhọn hướng lên trời, cùng bức tường rào và chính dãy nhà này đều mang cái vẻ ảm đạm, đáng nguyền rủa riêng có, thứ vẻ mà ở xứ ta chỉ thấy ở các công trình của bệnh viện và nhà tù.

Если вы не боитесь ожечься о крапиву, то пойдемте по узкой тропинке, ведущей к флигелю, и посмотрим, что делается внутри. Отворив первую дверь, мы входим в сени. Здесь у стен и около печки навалены целые горы больничного хлама. Матрацы, старые изодранные халаты, панталоны, рубахи с синими полосками, никуда негодная, истасканная обувь, — вся эта рвань свалена в кучи, перемята, спуталась, гниет и издает удушливый запах.

Nếu quý vị không sợ tầm ma làm bỏng, thì xin mời theo lối mòn hẹp dẫn tới dãy nhà phụ, xem bên trong có gì. Mở cánh cửa đầu tiên, chúng ta bước vào gian ngoài. Ở đây, dọc tường và quanh cái lò, đồ phế thải của bệnh viện chất thành từng núi. Nệm, áo choàng cũ rách tả tơi, quần dài, áo sơ mi kẻ sọc xanh, giày dép nát bươm chẳng dùng được vào việc gì — cả đống giẻ rách ấy bị vứt thành chồng, bị nén nhàu, rối vào nhau, mục ra và tỏa mùi ngạt thở.

На хламе всегда с трубкой в зубах лежит сторож Никита, старый отставной солдат с порыжелыми нашивками. У него суровое, испитое лицо, нависшие брови, придающие лицу выражение степной овчарки, и красный нос; он невысок ростом, на вид сухощав и жилист, но осанка у него внушительная и кулаки здоровенные. Принадлежит он к числу тех простодушных, положительных, исполнительных и тупых людей, которые больше всего на свете любят порядок и потому убеждены, что их надо бить. Он бьет по лицу, по груди, по спине, по чем попало, и уверен, что без этого не было бы здесь порядка.

Trên đống đồ phế thải ấy lúc nào cũng có người gác Nikita nằm, miệng ngậm tẩu, một người lính già giải ngũ với những vạch quân hàm đã ngả màu hung. Mặt lão nghiêm nghị, hốc hác vì rượu, lông mày sụp xuống khiến gương mặt có cái vẻ của con chó chăn cừu thảo nguyên, mũi đỏ; lão thấp người, trông gầy khô và gân guốc, nhưng dáng điệu oai vệ và nắm đấm thì to tướng. Lão thuộc hạng người chất phác, thực tế, răm rắp và đần độn, thứ người yêu trật tự hơn mọi thứ trên đời nên tin chắc rằng đánh người ta là cần thiết. Lão đánh vào mặt, vào ngực, vào lưng, trúng đâu đánh đó, và tin chắc rằng thiếu thế thì ở đây sẽ chẳng có trật tự.

Далее вы входите в большую, просторную комнату, занимающую весь флигель, если не считать сеней. Стены здесь вымазаны грязно-голубою краской, потолок закопчен, как в курной избе, — ясно, что здесь зимой дымят печи и бывает угарно. Окна изнутри обезображены железными решетками. Пол сер и занозист. Воняет кислою капустой, фитильною гарью, клопами и аммиаком, и эта вонь в первую минуту производит на вас такое впечатление, как будто вы входите в зверинец.

Đi tiếp, quý vị bước vào một gian phòng lớn, rộng rãi, chiếm trọn dãy nhà nếu không kể gian ngoài. Tường ở đây quét sơn xanh lam bẩn, trần ám khói như trong túp lều không ống khói — rõ ràng mùa đông ở đây lò xông khói và có hơi ngạt. Cửa sổ nhìn từ bên trong bị song sắt làm cho xấu xí. Sàn nhà xám và đầy dằm. Nồng nặc mùi bắp cải chua, khói bấc đèn, rệp và amoniac, và ngay phút đầu, mùi ấy cho quý vị cảm giác như vừa bước vào chuồng thú.

В комнате стоят кровати, привинченные к полу. На них сидят и лежат люди в синих больничных халатах и по-старинному в колпаках. Это — сумасшедшие.

Trong phòng có những chiếc giường bắt vít xuống sàn. Trên đó có người ngồi, người nằm, mặc áo choàng bệnh viện màu xanh và đội mũ chụp theo kiểu xưa. Đó là những người điên.

Всех их здесь пять человек. Только один благородного звания, остальные же все мещане. Первый от двери, высокий, худощавый мещанин с рыжими, блестящими усами и с заплаканными глазами, сидит, подперев голову, и глядит в одну точку. День и ночь он грустит, покачивая головой, вздыхая и горько улыбаясь; в разговорах он редко принимает участие и на вопросы обыкновенно не отвечает. Ест и пьет он машинально, когда дают. Судя по мучительному, бьющему кашлю, худобе и румянцу на щеках, у него начинается чахотка.

Tất cả có năm người. Chỉ một người xuất thân quý tộc, còn lại đều là thị dân. Người đầu tiên tính từ cửa, một thị dân cao gầy, ria đỏ óng và đôi mắt đẫm lệ, ngồi chống đầu nhìn chằm chằm vào một điểm. Ngày đêm anh ta buồn bã, lắc đầu, thở dài và mỉm cười cay đắng; ít khi tham gia chuyện trò và thường không trả lời câu hỏi. Anh ăn uống máy móc, người ta đưa gì ăn nấy. Qua cơn ho dữ dội, đau đớn, dáng gầy và đôi má ửng hồng, có thể đoán anh ta bắt đầu mắc bệnh lao.

За ним следует маленький, живой, очень подвижной старик с острою бородкой и с черными, кудрявыми, как у негра, волосами. Днем он прогуливается по палате от окна к окну или сидит на своей постели, поджав по-турецки ноги, и неугомонно, как снегирь, насвистывает, тихо поет и хихикает. Детскую веселость и живой характер проявляет он и ночью, когда встает за тем, чтобы помолиться богу, то есть постучать себя кулаками по груди и поковырять пальцем в дверях. Это жид Мойсейка, дурачок, помешавшийся лет двадцать назад, когда у него сгорела шапочная мастерская.

Kế đó là một ông già nhỏ bé, lanh lẹ, rất nhanh nhẹn, râu nhọn và tóc đen xoăn như người da đen. Ban ngày ông đi đi lại lại trong phòng bệnh từ cửa sổ này sang cửa sổ kia hoặc ngồi trên giường, ngồi xếp bằng kiểu Thổ Nhĩ Kỳ, không ngơi nghỉ, như con chim sẻ, huýt sáo, hát khẽ và khúc khích. Ông cũng giữ nguyên niềm vui trẻ con và tính hoạt bát ấy vào ban đêm, khi dậy để cầu nguyện, nghĩa là đấm nắm tay lên ngực và lấy ngón tay móc vào cánh cửa. Đó là Moiseika người Do Thái, một gã khờ, phát điên cách đây hai mươi năm khi xưởng làm mũ của ông bị cháy.

Из всех обитателей палаты № 6 только ему одному позволяется выходить из флигеля и даже из больничного двора на улицу. Такой привилегией он пользуется издавна, вероятно, как больничный старожил и как тихий, безвредный дурачок, городской шут, которого давно уже привыкли видеть на улицах, окруженным мальчишками и собаками. В халатишке, в смешном колпаке и в туфлях, иногда босиком и даже без панталон, он ходит по улицам, останавливаясь у ворот и лавочек, и просит копеечку. В одном месте дадут ему квасу, в другом — хлеба, в третьем — копеечку, так что возвращается он во флигель обыкновенно сытым и богатым. Всё, что он приносит с собой, отбирает у него Никита в свою пользу. Делает это солдат грубо, с сердцем, выворачивая карманы и призывая бога в свидетели, что он никогда уже больше не станет пускать жида на улицу и что беспорядки для него хуже всего на свете.

Trong số các cư dân của phòng bệnh số 6, chỉ một mình ông được phép ra khỏi dãy nhà, thậm chí ra khỏi sân bệnh viện để ra phố. Đặc quyền ấy ông được hưởng từ lâu, có lẽ vì là người ở bệnh viện lâu năm nhất, vì là gã khờ hiền lành vô hại, thằng hề của thành phố mà người ta đã quen thấy trên đường phố, giữa lũ trẻ con và chó. Trong cái áo choàng tồi tàn, cái mũ chụp lố bịch và đôi dép, đôi khi đi chân trần, thậm chí không mặc quần, ông đi trên phố, dừng lại ở cổng nhà và hàng quán, xin một đồng kopek. Nơi này cho ít kvass, nơi kia cho bánh mì, nơi thứ ba cho một đồng kopek, nên ông thường trở về dãy nhà no nê và giàu có. Tất cả những gì ông mang về đều bị Nikita lấy làm của riêng. Gã lính làm việc ấy thô bạo, hằn học, lộn túi ông ra và viện Chúa làm chứng rằng từ nay gã sẽ không bao giờ cho thằng Do Thái ra phố nữa và rằng mất trật tự là điều tệ nhất trên đời đối với gã.

Мойсейка любит услуживать. Он подает товарищам воду, укрывает их, когда они спят, обещает каждому принести с улицы по копеечке и сшить по новой шапке; он же кормит с ложки своего соседа с левой стороны, паралитика. Поступает он так не из сострадания и не из каких-либо соображений гуманного свойства, а подражая и невольно подчиняясь своему соседу с правой стороны, Громову.

Moiseika thích giúp đỡ. Ông đưa nước cho các bạn, đắp chăn cho họ khi họ ngủ, hứa với mỗi người sẽ mang từ ngoài phố về một đồng kopek và may cho một cái mũ mới; ông cũng đút thìa cho người hàng xóm bên trái, một người bại liệt. Ông làm vậy không phải vì thương xót, cũng không vì suy tính nhân đạo nào, mà là bắt chước và vô thức phục tùng người hàng xóm bên phải, Gromov.

Иван Дмитрич Громов, мужчина лет тридцати трех, из благородных, бывший судебный пристав и губернский секретарь, страдает манией преследования. Он или лежит на постели, свернувшись калачиком, или же ходит из угла в угол, как бы для моциона, сидит же очень редко. Он всегда возбужден, взволнован и напряжен каким-то смутным, неопределенным ожиданием. Достаточно малейшего шороха в сенях или крика на дворе, чтобы он поднял голову и стал прислушиваться: не за ним ли это идут? Не его ли ищут? И лицо его при этом выражает крайнее беспокойство и отвращение.

Ivan Dmitrich Gromov, một người đàn ông chừng ba mươi ba tuổi, xuất thân quý tộc, trước là thừa phát lại và thư ký cấp tỉnh, mắc chứng hoang tưởng bị hại. Anh hoặc nằm co quắp trên giường, hoặc đi từ góc này sang góc kia như để tập thể dục, còn ngồi thì rất hiếm. Anh luôn kích động, bồn chồn và căng thẳng vì một sự chờ đợi mơ hồ, không rõ ràng nào đó. Chỉ cần tiếng sột soạt nhỏ nhất ở gian ngoài hay tiếng la ngoài sân là anh ngẩng đầu lắng nghe: có phải người ta đang đến bắt mình? Có phải họ đang tìm mình? Gương mặt anh lúc ấy lộ vẻ bất an và ghê tởm tột độ.

Мне нравится его широкое, скуластое лицо, всегда бледное и несчастное, отражающее в себе, как в зеркале, замученную борьбой и продолжительным страхом душу. Гримасы его странны и болезненны, но тонкие черты, положенные на его лицо глубоким искренним страданием, разумны и интеллигентны, и в глазах теплый, здоровый блеск. Нравится мне он сам, вежливый, услужливый и необыкновенно деликатный в обращении со всеми, кроме Никиты. Когда кто-нибудь роняет пуговку или ложку, он быстро вскакивает с постели и поднимает. Каждое утро он поздравляет своих товарищей с добрым утром, ложась спать — желает им спокойной ночи.

Tôi thích gương mặt rộng, xương gò má cao của anh, lúc nào cũng tái nhợt và bất hạnh, phản chiếu như trong gương một tâm hồn bị dày vò bởi đấu tranh và nỗi sợ kéo dài. Những cái nhăn mặt của anh kỳ lạ và bệnh hoạn, nhưng những nét tinh tế do nỗi đau sâu sắc, chân thành khắc lên mặt anh thì sáng suốt và trí thức, và trong mắt anh có ánh sáng ấm áp, lành mạnh. Tôi thích chính con người anh, lịch sự, ân cần và hết sức tế nhị với mọi người, trừ Nikita. Khi ai đánh rơi cái cúc hay cái thìa, anh nhanh nhẹn nhảy khỏi giường nhặt lên. Mỗi sáng anh chúc các bạn cùng phòng buổi sáng tốt lành, đi ngủ thì chúc họ ngủ ngon.

Кроме постоянно напряженного состояния и гримасничанья, сумасшествие его выражается еще в следующем. Иногда по вечерам он запахивается в свой халатик и, дрожа всем телом, стуча зубами, начинает быстро ходить из угла в угол и между кроватей. Похоже на то, как будто у него сильная лихорадка. По тому, как он внезапно останавливается и взглядывает на товарищей, видно, что ему хочется сказать что-то очень важное, но, по-видимому, соображая, что его не будут слушать или не поймут, он нетерпеливо встряхивает головой и продолжает шагать. Но скоро желание говорить берет верх над всякими соображениями, и он дает себе волю и говорит горячо и страстно. Речь его беспорядочна, лихорадочна, как бред, порывиста и не всегда понятна, но зато в ней слышится, и в словах, и в голосе, что-то чрезвычайно хорошее. Когда он говорит, вы узнаете в нем сумасшедшего и человека. Трудно передать на бумаге его безумную речь. Говорит он о человеческой подлости, о насилии, попирающем правду, о прекрасной жизни, какая со временем будет на земле, об оконных решетках, напоминающих ему каждую минуту о тупости и жестокости насильников. Получается беспорядочное, нескладное попурри из старых, но еще недопетых песен.

Ngoài trạng thái căng thẳng thường trực và những cái nhăn mặt, chứng điên của anh còn biểu hiện như sau. Đôi khi vào buổi tối anh quấn kín áo choàng, run khắp người, răng đánh vào nhau, bắt đầu đi nhanh từ góc này sang góc kia và giữa các giường. Trông như anh lên cơn sốt nặng. Qua cách anh đột ngột dừng lại và nhìn các bạn, có thể thấy anh muốn nói điều gì rất quan trọng, nhưng dường như nghĩ rằng người ta sẽ không nghe hoặc không hiểu, anh sốt ruột lắc đầu và tiếp tục bước. Nhưng chẳng bao lâu ham muốn nói thắng mọi cân nhắc, anh buông mình và nói say sưa, nồng nhiệt. Lời anh lộn xộn, như mê sảng, sốt sắng, đứt quãng và không phải lúc nào cũng hiểu được, nhưng đổi lại, trong đó, trong từng chữ và trong giọng nói, nghe có điều gì đó cực kỳ tốt đẹp. Khi anh nói, quý vị nhận ra ở anh cả người điên lẫn con người. Khó mà chép lại trên giấy những lời điên của anh. Anh nói về sự đê hèn của con người, về bạo lực giày xéo công lý, về cuộc sống tươi đẹp mà theo thời gian sẽ có trên mặt đất, về những chấn song cửa sổ nhắc anh từng phút về sự ngu độn và tàn nhẫn của kẻ bạo ngược. Kết quả là một thứ hỗn tạp lộn xộn, ngô nghê của những bài hát cũ mà chưa hát xong.

II

II

Лет 12—15 тому назад, в городе, на самой главной улице, в собственном доме проживал чиновник Громов, человек солидный и зажиточный. У него было два сына: Сергей и Иван. Будучи уже студентом четвертого курса, Сергей заболел скоротечною чахоткой и умер, и эта смерть как бы послужила началом целого ряда несчастий, которые вдруг посыпались на семью Громовых. Через неделю после похорон Сергея старик-отец был отдан под суд за подлоги и растраты и вскоре умер в тюремной больнице от тифа. Дом и вся движимость были проданы с молотка, и Иван Дмитрич с матерью остались без всяких средств.

Mười hai, mười lăm năm trước, trong thành phố, trên phố chính, trong ngôi nhà riêng có một viên chức tên Gromov, người đứng đắn và khá giả. Ông có hai con trai: Sergei và Ivan. Khi đã là sinh viên năm thứ tư, Sergei mắc bệnh lao phổi cấp tính và qua đời, và cái chết ấy như mở đầu cho cả một loạt bất hạnh bỗng ập xuống gia đình Gromov. Một tuần sau đám tang Sergei, ông cha già bị đưa ra tòa vì làm giả giấy tờ và biển thủ, rồi chẳng bao lâu chết vì bệnh thương hàn trong bệnh xá nhà tù. Nhà cửa và toàn bộ động sản bị đem bán đấu giá, Ivan Dmitrich và mẹ không còn chút phương kế nào.

Прежде, при отце, Иван Дмитрич, проживая в Петербурге, где он учился в университете, получал 60—70 рублей в месяц и не имел никакого понятия о нужде, теперь же ему пришлось резко изменить свою жизнь. Он должен был от утра до ночи давать грошовые уроки, заниматься перепиской и все-таки голодать, так как весь заработок посылался матери на пропитание. Такой жизни не выдержал Иван Дмитрич; он пал духом, захирел и, бросив университет, уехал домой. Здесь, в городке, он по протекции получил место учителя в уездном училище, но не сошелся с товарищами, не понравился ученикам и скоро бросил место. Умерла мать. Он с полгода ходил без места, питаясь только хлебом и водой, затем поступил в судебные пристава. Эту должность занимал он до тех пор, пока не был уволен по болезни.

Trước kia, khi còn cha, Ivan Dmitrich sống ở Petersburg, học đại học, mỗi tháng nhận sáu mươi, bảy mươi rúp và không có khái niệm gì về thiếu thốn; nay anh buộc phải đổi hẳn cuộc sống. Từ sáng đến tối anh phải dạy kèm kiếm vài đồng lẻ, chép thuê, vậy mà vẫn đói, vì toàn bộ số kiếm được gửi cho mẹ nuôi thân. Ivan Dmitrich không chịu nổi cuộc sống như thế; anh nản chí, héo hon, bỏ đại học và về quê. Ở đây, trong thị trấn, nhờ quen biết anh được chân giáo viên trường huyện, nhưng không hợp với đồng nghiệp, không được học trò ưa và chẳng bao lâu bỏ việc. Mẹ mất. Anh ngót nửa năm thất nghiệp, chỉ sống bằng bánh mì và nước, rồi vào làm thừa phát lại. Chức vụ này anh giữ cho đến khi bị cho thôi việc vì bệnh.

Он никогда, даже в молодые студенческие годы, не производил впечатления здорового. Всегда он был бледен, худ, подвержен простуде, мало ел, дурно спал. От одной рюмки вина у него кружилась голова и делалась истерика. Его всегда тянуло к людям, но, благодаря своему раздражительному характеру и мнительности, он ни с кем близко не сходился и друзей не имел. О горожанах он всегда отзывался с презрением, говоря, что их грубое невежество и сонная животная жизнь кажутся ему мерзкими и отвратительными. Говорил он тенором, громко, горячо и не иначе как негодуя и возмущаясь или с восторгом и удивлением, и всегда искренно. О чем, бывало, ни заговоришь с ним, он всё сводит к одному: в городе душно и скучно жить, у общества нет высших интересов, оно ведет тусклую, бессмысленную жизнь, разнообразя ее насилием, грубым развратом и лицемерием; подлецы сыты и одеты, а честные питаются крохами; нужны школы, местная газета с честным направлением, театр, публичные чтения, сплоченность интеллигентных сил; нужно, чтоб общество сознало себя и ужаснулось. В своих суждениях о людях он клал густые краски, только белую и черную, не признавая никаких оттенков; человечество делилось у него на честных и подлецов; середины же не было. О женщинах и любви он всегда говорил страстно, с восторгом, но ни разу не был влюблен.

Ngay cả những năm sinh viên trẻ, anh cũng chưa bao giờ tạo ấn tượng là người khỏe mạnh. Anh luôn xanh xao, gầy gò, dễ cảm lạnh, ăn ít, ngủ tệ. Chỉ một ly rượu là anh choáng váng và lên cơn cuồng loạn. Anh luôn muốn gần gũi người khác, nhưng do tính cáu kỉnh và đa nghi, anh không thân với ai và không có bạn. Anh luôn nói về dân thành phố bằng giọng khinh bỉ, bảo rằng sự dốt nát thô lỗ và cuộc sống súc vật ngái ngủ của họ làm anh thấy ghê tởm. Anh nói giọng nam cao, to, sôi nổi, và hoặc là phẫn nộ, bất bình, hoặc là hân hoan, ngạc nhiên, và bao giờ cũng chân thành. Dù nói chuyện gì với anh, anh cũng quy về một điều: sống trong thành phố này thì ngột ngạt và buồn chán, xã hội không có lợi ích nào cao hơn, nó sống đời mờ nhạt vô nghĩa, làm đa dạng nó bằng bạo lực, đồi trụy thô bỉ và đạo đức giả; kẻ đê tiện thì no đủ áo quần, người lương thiện thì ăn vụn bánh; cần có trường học, một tờ báo địa phương có khuynh hướng lương thiện, nhà hát, các buổi đọc công cộng, sự đoàn kết của lực lượng trí thức; cần để xã hội nhận ra chính mình và kinh hãi. Trong nhận định về con người anh phết màu đậm, chỉ trắng và đen, không thừa nhận sắc độ nào; nhân loại với anh chia thành người lương thiện và kẻ đê tiện; ở giữa không có gì. Về phụ nữ và tình yêu anh luôn nói nồng nhiệt, ngây ngất, nhưng chưa một lần yêu.

В городе, несмотря на резкость его суждений и нервность, его любили и за глаза ласково называли Ваней. Его врожденная деликатность, услужливость, порядочность, нравственная чистота и его поношенный сюртучок, болезненный вид и семейные несчастия внушали хорошее, теплое и грустное чувство; к тому же, он был хорошо образован и начитан, знал, по мнению горожан, всё и был в городе чем-то вроде ходячего справочного словаря.

Trong thành phố, bất chấp những phán xét gay gắt và tính dễ kích động của anh, người ta quý anh và sau lưng thân mật gọi anh là Vanya. Sự tế nhị bẩm sinh, tính ân cần, sự đứng đắn, trong sạch đạo đức, cùng cái áo vest dài sờn cũ, vẻ ốm yếu và những bất hạnh trong gia đình khơi dậy ở người ta một cảm giác tốt đẹp, ấm áp và buồn; hơn nữa anh được học hành tử tế và đọc nhiều, theo dân thành phố thì biết hết mọi thứ, và trong thành phố anh như một cuốn từ điển tra cứu biết đi.

Читал он очень много. Бывало, всё сидит в клубе, нервно теребит бородку и перелистывает журналы и книги; и по лицу его видно, что он не читает, а глотает, едва успев разжевать. Надо думать, что чтение было одною из его болезненных привычек, так как он с одинаковою жадностью набрасывался на всё, что попадало ему под руки, даже на прошлогодние газеты и календари. Дома у себя читал он всегда лежа.

Anh đọc rất nhiều. Thường ngồi hoài ở câu lạc bộ, căng thẳng vê chòm râu và lật tạp chí, sách; nhìn mặt anh thấy anh không đọc mà nuốt, chưa kịp nhai. Chắc hẳn đọc sách là một trong những thói quen bệnh hoạn của anh, vì anh lao vào mọi thứ lọt vào tay với cùng một sự thèm khát, kể cả báo và lịch năm ngoái. Ở nhà anh luôn đọc nằm.

III

III

Однажды осенним утром, подняв воротник своего пальто и шлепая по грязи, по переулкам и задворкам пробирался Иван Дмитрич к какому-то мещанину, чтобы получить по исполнительному листу. Настроение у него было мрачное, как всегда по утрам. В одном из переулков встретились ему два арестанта в кандалах и с ними четыре конвойных с ружьями. Раньше Иван Дмитрич очень часто встречал арестантов и всякий раз они возбуждали в нем чувства сострадания и неловкости, теперь же эта встреча произвела на него какое-то особенное, странное впечатление. Ему вдруг почему-то показалось, что его тоже могут заковать в кандалы и таким же образом вести по грязи в тюрьму. Побывав у мещанина и возвращаясь к себе домой, он встретил около почты знакомого полицейского надзирателя, который поздоровался и прошел с ним по улице несколько шагов, и почему-то это показалось ему подозрительным. Дома целый день у него не выходили из головы арестанты и солдаты с ружьями, и непонятная душевная тревога мешала ему читать и сосредоточиться. Вечером он не зажигал у себя огня, а ночью не спал и всё думал о том, что его могут арестовать, заковать и посадить в тюрьму. Он не знал за собой никакой вины и мог поручиться, что и в будущем никогда не убьет, не подожжет и не украдет; но разве трудно совершить преступление нечаянно, невольно, и разве не возможна клевета, наконец, судебная ошибка? Ведь недаром же вековой народный опыт учит от сумы да тюрьмы не зарекаться. А судебная ошибка при теперешнем судопроизводстве очень возможна и ничего в ней нет мудреного. Люди, имеющие служебное, деловое отношение к чужому страданию, например, судьи, полицейские, врачи, с течением времени, в силу привычки, закаляются до такой степени, что хотели бы, да не могут относиться к своим клиентам иначе как формально; с этой стороны они ничем не отличаются от мужика, который на задворках режет баранов и телят и не замечает крови. При формальном же, бездушном отношении к личности, для того, чтобы невинного человека лишить всех прав состояния и присудить к каторге, судье нужно только одно: время. Только время на соблюдение кое-каких формальностей, за которые судье платят жалованье, а затем — всё кончено. Ищи потом справедливости и защиты в этом маленьком, грязном городишке, за двести верст от железной дороги! Да и не смешно ли помышлять о справедливости, когда всякое насилие встречается обществом как разумная и целесообразная необходимость и всякий акт милосердия, например, оправдательный приговор, вызывает целый взрыв неудовлетворенного, мстительного чувства?

Một buổi sáng mùa thu, dựng cao cổ áo khoác và lội lõm bõm trong bùn, Ivan Dmitrich len qua các ngõ hẻm và sân sau tới nhà một thị dân nào đó để thu tiền theo lệnh thi hành án. Tâm trạng anh u ám, như mọi buổi sáng. Ở một con ngõ anh gặp hai tù nhân bị xiềng cùng bốn lính áp giải mang súng. Trước kia Ivan Dmitrich rất thường gặp tù nhân, và lần nào họ cũng gợi trong anh nỗi thương hại và sự bứt rứt; nhưng lần này cuộc gặp gây cho anh một ấn tượng đặc biệt, lạ lùng. Bỗng dưng, không hiểu sao, anh thấy rằng người ta cũng có thể xiềng anh và dẫn anh qua bùn tới nhà tù như thế. Sau khi ghé nhà người thị dân và trên đường về nhà, anh gặp gần bưu điện một viên cảnh sát khu vực quen biết, người chào anh và đi cùng anh trên phố vài bước, và không hiểu sao điều đó có vẻ đáng ngờ. Ở nhà cả ngày, những tù nhân và lính mang súng không rời khỏi đầu anh, và nỗi lo âu khó hiểu trong lòng ngăn anh đọc và tập trung. Buổi tối anh không thắp đèn, ban đêm không ngủ và cứ nghĩ rằng người ta có thể bắt anh, xiềng anh và tống anh vào tù. Anh không biết mình có tội lỗi gì và có thể bảo đảm rằng trong tương lai cũng sẽ không bao giờ giết người, đốt nhà hay ăn cắp; nhưng chẳng lẽ khó phạm tội một cách vô ý, không cố tình, và chẳng lẽ vu khống, cuối cùng là án oan, lại không thể xảy ra? Chẳng phải vô cớ mà kinh nghiệm hàng thế kỷ của dân gian dạy rằng đừng bao giờ thề không phải đi ăn mày hay vào tù. Mà án oan với cách xét xử hiện nay là rất có thể và chẳng có gì lạ. Những người có quan hệ công vụ, nghề nghiệp với nỗi đau của người khác, chẳng hạn quan tòa, cảnh sát, thầy thuốc, theo thời gian, do thói quen, chai lì đến mức dù muốn cũng không thể đối xử với thân chủ của mình khác hơn là theo thủ tục; về mặt này họ chẳng khác gì người nông dân ở sân sau cắt cổ cừu và bê mà không để ý đến máu. Mà khi đã có thái độ thủ tục, vô hồn với con người, thì để tước hết quyền lợi của một người vô tội và kết án khổ sai, quan tòa chỉ cần một thứ: thời gian. Chỉ cần thời gian để làm vài thủ tục mà vì chúng quan tòa được trả lương, rồi — mọi chuyện xong. Rồi cứ đi mà tìm công lý và sự che chở trong cái thị trấn nhỏ bẩn thỉu này, cách đường sắt hai trăm verst! Mà nghĩ đến công lý chẳng phải buồn cười sao, khi mọi bạo lực đều được xã hội đón nhận như một sự cần thiết hợp lý và có mục đích, còn mọi hành vi khoan dung, chẳng hạn bản án tuyên trắng án, lại khơi lên cả một đợt bùng nổ của cảm giác thù hằn, bất mãn?

Утром Иван Дмитрич поднялся с постели в ужасе, с холодным потом на лбу, совсем уже уверенный, что его могут арестовать каждую минуту. Если вчерашние тяжелые мысли так долго не оставляют его, — думал он, — то, значит, в них есть доля правды. Не могли же они в самом деле прийти в голову безо всякого повода.

Sáng ra Ivan Dmitrich rời giường trong nỗi kinh hoàng, mồ hôi lạnh trên trán, đã hoàn toàn tin rằng bất cứ phút nào người ta cũng có thể bắt mình. Nếu những ý nghĩ nặng nề hôm qua lâu thế vẫn không buông tha mình, — anh nghĩ, — thì nghĩa là trong đó có phần sự thật. Chúng đâu thể tự dưng chui vào đầu mà không có lý do.

Городовой, не спеша, прошел мимо окон: это недаром. Вот два человека остановились около дома и молчат. Почему они молчат?

Một viên cảnh sát thong thả đi qua cửa sổ: không phải vô cớ. Kìa hai người dừng lại gần nhà và im lặng. Sao họ lại im lặng?

И для Ивана Дмитрича наступили мучительные дни и ночи. Все проходившие мимо окон и входившие во двор казались шпионами и сыщиками. В полдень обыкновенно исправник проезжал на паре по улице; это он ехал из своего подгородного имения в полицейское правление, но Ивану Дмитричу казалось каждый раз, что он едет слишком быстро и с каким-то особенным выражением: очевидно, спешит объявить, что в городе проявился очень важный преступник. Иван Дмитрич вздрагивал при всяком звонке и стуке в ворота, томился, когда встречал у хозяйки нового человека; при встрече с полицейскими и жандармами улыбался и насвистывал, чтобы казаться равнодушным. Он не спал все ночи напролет, ожидая ареста, но громко храпел и вздыхал, как сонный, чтобы хозяйке казалось, что он спит; ведь если не спит, то, значит, его мучают угрызения совести — какая улика! Факты и здравая логика убеждали его, что все эти страхи — вздор и психопатия, что в аресте и тюрьме, если взглянуть на дело пошире, в сущности, нет ничего страшного, — была бы совесть спокойна; но чем умнее и логичнее он рассуждал, тем сильнее и мучительнее становилась душевная тревога. Это было похоже на то, как один пустынник хотел вырубить себе местечко в девственном лесу; чем усерднее он работал топором, тем гуще и сильнее разрастался лес. Иван Дмитрич, в конце концов, видя, что это бесполезно, совсем бросил рассуждать и весь отдался отчаянию и страху.

Và những ngày đêm dằn vặt đến với Ivan Dmitrich. Tất cả những người đi qua cửa sổ và bước vào sân đều có vẻ là mật thám và cảnh sát chìm. Vào buổi trưa, viên cảnh sát trưởng huyện thường đi xe song mã qua phố; đó là ông ta đi từ điền trang ngoại thành tới sở cảnh sát, nhưng Ivan Dmitrich lần nào cũng thấy ông ta đi quá nhanh và với một vẻ mặt đặc biệt: rõ ràng đang vội đi báo rằng trong thành phố xuất hiện một tên tội phạm rất quan trọng. Ivan Dmitrich giật mình mỗi khi có tiếng chuông và tiếng gõ cổng, héo hon mỗi lần thấy người lạ ở nhà bà chủ; gặp cảnh sát và hiến binh thì mỉm cười và huýt sáo để tỏ ra thản nhiên. Anh thức trắng hết đêm này đến đêm khác chờ bị bắt, nhưng ngáy to và thở dài như người đang ngủ, để bà chủ nghĩ rằng anh ngủ; vì nếu không ngủ thì nghĩa là bị lương tâm cắn rứt — thật là một bằng chứng! Sự việc và logic lành mạnh thuyết phục anh rằng mọi nỗi sợ này là vớ vẩn và bệnh tâm thần, rằng việc bị bắt và ngồi tù, nếu nhìn rộng ra, về thực chất chẳng có gì đáng sợ, miễn là lương tâm yên ổn; nhưng anh càng suy luận khôn ngoan, logic, nỗi bất an trong lòng càng mạnh và càng dằn vặt. Cũng như một ẩn sĩ muốn đốn lấy một khoảng đất trong rừng nguyên sinh; ông càng siêng vung rìu, khu rừng càng mọc dày và mạnh hơn. Cuối cùng, Ivan Dmitrich thấy vô ích, bỏ hẳn suy luận và phó mặc mình cho tuyệt vọng và sợ hãi.

Он стал уединяться и избегать людей. Служба и раньше была ему противна, теперь же она стала для него невыносима. Он боялся, что его как-нибудь подведут, положат ему незаметно в карман взятку и потом уличат, или он сам нечаянно сделает в казенных бумагах ошибку, равносильную подлогу, или потеряет чужие деньги. Странно, что никогда в другое время мысль его не была так гибка и изобретательна, как теперь, когда он каждый день выдумывал тысячи разнообразных поводов к тому, чтобы серьезно опасаться за свою свободу и честь. Но зато значительно ослабел интерес к внешнему миру, в частности к книгам, и стала сильно изменять память.

Anh bắt đầu sống ẩn mình và tránh người. Công việc trước kia đã làm anh chán, giờ trở nên không chịu nổi. Anh sợ người ta gài mình, bí mật nhét vào túi anh một khoản hối lộ rồi vạch mặt, hoặc chính anh vô ý mắc lỗi trong giấy tờ công, tương đương với làm giả, hoặc làm mất tiền của người khác. Lạ là không lúc nào khác tư duy của anh lại linh hoạt và sáng tạo như bây giờ, khi mỗi ngày anh nghĩ ra hàng nghìn lý do muôn hình muôn vẻ để nghiêm túc lo cho tự do và danh dự của mình. Nhưng đổi lại, hứng thú với thế giới bên ngoài, nhất là với sách, giảm sút hẳn, và trí nhớ bắt đầu tệ đi nhiều.

Весной, когда сошел снег, в овраге около кладбища нашли два полусгнившие трупа — старухи и мальчика, с признаками насильственной смерти. В городе только и разговора было, что об этих трупах и неизвестных убийцах. Иван Дмитрич, чтобы не подумали, что это он убил, ходил по улицам и улыбался, а при встрече со знакомыми бледнел, краснел и начинал уверять, что нет подлее преступления, как убийство слабых и беззащитных. Но эта ложь скоро утомила его, и, после некоторого размышления, он решил, что в его положении самое лучшее — это спрятаться в хозяйкин погреб. В погребе просидел он день, потом ночь и другой день, сильно озяб и, дождавшись потемок, тайком, как вор, пробрался к себе в комнату. До рассвета простоял он среди комнаты, не шевелясь и прислушиваясь. Рано утром до восхода солнца к хозяйке пришли печники. Иван Дмитрич хорошо знал, что они пришли затем, чтобы перекладывать в кухне печь, но страх подсказал ему, что это полицейские, переодетые печниками. Он потихоньку вышел из квартиры и, охваченный ужасом, без шапки и сюртука, побежал по улице. За ним с лаем гнались собаки, кричал где-то позади мужик, в ушах свистел воздух, и Ивану Дмитричу казалось, что насилие всего мира скопилось за его спиной и гонится за ним.

Mùa xuân, khi tuyết tan, trong khe sâu gần nghĩa địa người ta tìm thấy hai xác chết thối rữa một nửa — một bà già và một cậu bé, có dấu hiệu chết vì bạo lực. Trong thành phố chỉ còn nói chuyện về những xác chết ấy và những kẻ sát nhân vô danh. Ivan Dmitrich, để người ta khỏi nghĩ chính mình đã giết, đi trên phố và mỉm cười, còn khi gặp người quen thì tái đi, đỏ mặt và bắt đầu quả quyết rằng không tội ác nào hèn hạ hơn việc giết người yếu đuối và không phương tự vệ. Nhưng sự dối trá ấy chẳng mấy chốc làm anh mệt, và sau một hồi suy nghĩ anh quyết định rằng trong hoàn cảnh của mình, tốt nhất là trốn xuống hầm nhà bà chủ. Trong hầm anh ngồi một ngày, rồi một đêm và một ngày nữa, rét cóng, và đợi trời tối, lén như kẻ trộm lẻn về phòng. Cho đến rạng sáng anh đứng giữa phòng, không nhúc nhích, nghe ngóng. Sáng sớm, trước khi mặt trời mọc, thợ lò đến nhà bà chủ. Ivan Dmitrich biết rõ họ đến để xây lại cái lò trong bếp, nhưng nỗi sợ mách bảo anh rằng đó là cảnh sát cải trang thành thợ lò. Anh lặng lẽ ra khỏi nhà và, bị nỗi kinh hoàng chiếm lấy, không mũ không áo choàng ngoài, chạy trên phố. Chó vừa sủa vừa đuổi theo anh, đâu đó phía sau một người nông dân la hét, gió rít bên tai, và Ivan Dmitrich cảm thấy bạo lực của cả thế giới đã dồn lại sau lưng và đang đuổi theo anh.

Его задержали, привели домой и послали хозяйку за доктором. Доктор Андрей Ефимыч, о котором речь впереди, прописал холодные примочки на голову и лавровишневые капли, грустно покачал головой и ушел, сказав хозяйке, что уж больше он не придет, потому что не следует мешать людям сходить с ума. Так как дома не на что было жить и лечиться, то скоро Ивана Дмитрича отправили в больницу и положили его там в палате для венерических больных. Он не спал по ночам, капризничал и беспокоил больных и скоро, по распоряжению Андрея Ефимыча, был переведен в палату № 6.

Người ta bắt anh lại, đưa về nhà và sai bà chủ đi mời bác sĩ. Bác sĩ Andrei Yefimych, người mà sau này sẽ nói tới, kê thuốc đắp lạnh lên đầu và thuốc giọt anh đào nguyệt quế, buồn rầu lắc đầu rồi đi, nói với bà chủ rằng ông sẽ không đến nữa, vì không nên cản trở người ta phát điên. Vì ở nhà không có gì để sống và chữa bệnh, nên chẳng bao lâu Ivan Dmitrich được đưa vào bệnh viện và nằm ở phòng bệnh nhân hoa liễu. Anh không ngủ ban đêm, hay làm nũng và quấy rầy bệnh nhân, nên chẳng bao lâu, theo lệnh của Andrei Yefimych, được chuyển sang phòng bệnh số 6.

Через год в городе уже совершенно забыли про Ивана Дмитрича, и книги его, сваленные хозяйкой в сани под навесом, были растасканы мальчишками.

Một năm sau, trong thành phố người ta đã hoàn toàn quên Ivan Dmitrich, còn sách của anh, bị bà chủ vứt lên chiếc xe trượt tuyết dưới mái hiên, đã bị lũ trẻ con lôi đi hết.

IV

IV

Сосед с левой стороны у Ивана Дмитрича, как я уже сказал, жид Мойсейка, сосед же с правой — оплывший жиром, почти круглый мужик с тупым, совершенно бессмысленным лицом. Это — неподвижное, обжорливое и нечистоплотное животное, давно уже потерявшее способность мыслить и чувствовать. От него постоянно идет острый, удушливый смрад.

Người hàng xóm bên trái của Ivan Dmitrich, như tôi đã nói, là Moiseika người Do Thái, còn người hàng xóm bên phải là một gã nông dân béo ụ mỡ, gần như tròn xoe, mặt đần độn, hoàn toàn vô nghĩa. Đó là một con vật bất động, háu ăn và bẩn thỉu, từ lâu đã mất khả năng nghĩ và cảm. Từ gã luôn bốc ra mùi hôi nồng, ngạt thở.

Никита, убирающий за ним, бьет его страшно, со всего размаха, не щадя своих кулаков; и страшно тут не то, что его бьют, — к этому можно привыкнуть, — а то, что это отупевшее животное не отвечает на побои ни звуком, ни движением, ни выражением глаз, а только слегка покачивается, как тяжелая бочка.

Nikita, người dọn dẹp cho gã, đánh gã khủng khiếp, hết đà, không tiếc nắm đấm; và điều khủng khiếp ở đây không phải chuyện gã bị đánh — cái đó có thể quen được — mà là con vật đần đi ấy không đáp lại đòn roi bằng một tiếng, một cử động hay một ánh mắt, chỉ lắc lư nhè nhẹ, như một cái thùng nặng.

Пятый и последний обитатель палаты № 6 — мещанин, служивший когда-то сортировщиком на почте, маленький, худощавый блондин с добрым, но несколько лукавым лицом. Судя по умным, покойным глазам, смотрящим ясно и весело, он себе на уме и имеет какую-то очень важную и приятную тайну. У него есть под подушкой и под матрацом что-то такое, чего он никому не показывает, но не из страха, что могут отнять или украсть, а из стыдливости. Иногда он подходит к окну и, обернувшись к товарищам спиной, надевает себе что-то на грудь и смотрит, нагнув голову; если в это время подойти к нему, то он сконфузится и сорвет что-то с груди. Но тайну его угадать не трудно.

Người thứ năm và cuối cùng ở phòng bệnh số 6 là một thị dân, xưa làm nhân viên phân loại thư ở bưu điện, một người tóc vàng nhỏ, gầy, mặt hiền nhưng hơi ranh mãnh. Xét qua đôi mắt thông minh, điềm tĩnh, nhìn rõ ràng và vui vẻ, anh ta có toan tính riêng và nắm một bí mật rất quan trọng và dễ chịu. Dưới gối và dưới nệm anh có thứ gì đó mà anh không cho ai xem, nhưng không phải vì sợ bị lấy hay bị ăn cắp, mà vì ngượng. Đôi khi anh tới bên cửa sổ và, quay lưng lại các bạn, đeo thứ gì lên ngực rồi cúi đầu ngắm; nếu lúc ấy ai tới gần, anh sẽ bối rối và giật thứ gì đó khỏi ngực. Nhưng đoán bí mật của anh không khó.

— Поздравьте меня, — говорит он часто Ивану Дмитричу, — я представлен к Станиславу второй степени со звездой. Вторую степень со звездой дают только иностранцам, но для меня почему-то хотят сделать исключение, — улыбается он, в недоумении пожимая плечами. — Вот уж, признаться, не ожидал!

— Xin chúc mừng tôi, — anh thường nói với Ivan Dmitrich, — tôi được đề cử Huân chương Stanislav hạng nhì kèm ngôi sao. Hạng nhì kèm ngôi sao chỉ cấp cho người nước ngoài, nhưng với tôi không hiểu sao họ muốn làm một ngoại lệ, — anh mỉm cười, nhún vai ngơ ngác. — Thú thật, tôi không ngờ!

— Я в этом ничего не понимаю, — угрюмо заявляет Иван Дмитрич.

— Tôi chẳng hiểu gì về chuyện này, — Ivan Dmitrich ủ ê tuyên bố.

— Но знаете, чего я рано или поздно добьюсь? — продолжает бывший сортировщик, лукаво щуря глаза. — Я непременно получу шведскую Полярную Звезду. Орден такой, что стоит похлопотать. Белый крест и черная лента. Это очень красиво.

— Nhưng anh biết sớm muộn tôi sẽ đạt được gì không? — người cựu nhân viên phân loại thư tiếp tục, nheo mắt ranh mãnh. — Tôi nhất định sẽ nhận Ngôi sao Bắc Cực của Thụy Điển. Một thứ huân chương đáng để chạy chọt. Thánh giá trắng và dải băng đen. Rất đẹp.

Вероятно, нигде в другом месте так жизнь не однообразна, как во флигеле. Утром больные, кроме паралитика и толстого мужика, умываются в сенях из большого ушата и утираются фалдами халатов; после этого пьют из оловянных кружек чай, который приносит из главного корпуса Никита. Каждому полагается по одной кружке. В полдень едят щи из кислой капусты и кашу, вечером ужинают кашей, оставшеюся от обеда. В промежутках лежат, спят, глядят в окна и ходят из угла в угол. И так каждый день. Даже бывший сортировщик говорит всё об одних и тех же орденах.

Có lẽ ở nơi nào khác cuộc sống cũng không đơn điệu như trong dãy nhà phụ này. Buổi sáng các bệnh nhân, trừ người bại liệt và gã nông dân béo, rửa mặt ở gian ngoài bằng một cái chậu lớn và lau bằng vạt áo choàng; sau đó uống trà trong ca thiếc do Nikita mang từ tòa nhà chính tới. Mỗi người được một ca. Buổi trưa ăn súp bắp cải chua và cháo, buổi tối ăn cháo thừa từ bữa trưa. Giữa các bữa thì nằm, ngủ, nhìn ra cửa sổ và đi từ góc này sang góc kia. Và cứ thế ngày nào cũng vậy. Ngay cả người cựu nhân viên phân loại thư cũng chỉ nói đi nói lại về những huân chương.

Свежих людей редко видят в палате № 6. Новых помешанных доктор давно уже не принимает, а любителей посещать сумасшедшие дома немного на этом свете. Раз в два месяца бывает во флигеле Семен Лазарич, цырюльник. Как он стрижет сумасшедших и как Никита помогает ему делать это, и в какое смятение приходят больные всякий раз при появлении пьяного улыбающегося цырюльника, мы говорить не будем.

Ở phòng bệnh số 6 ít khi thấy người mới. Bác sĩ từ lâu không nhận thêm người điên mới, mà những người thích đến thăm nhà thương điên thì chẳng nhiều trên đời này. Hai tháng một lần ở dãy nhà phụ có Semyon Lazarich, người thợ cạo. Ông ta cắt tóc cho người điên thế nào, Nikita giúp ông làm việc đó ra sao, và các bệnh nhân hoảng loạn đến mức nào mỗi lần người thợ cạo say rượu, tươi cười xuất hiện, chúng tôi sẽ không nói.

Кроме цырюльника никто не заглядывает во флигель. Больные осуждены видеть изо дня в день одного только Никиту.

Ngoài người thợ cạo, không ai ghé vào dãy nhà phụ. Các bệnh nhân bị kết án ngày này qua ngày khác chỉ thấy mỗi Nikita.

Впрочем, недавно по больничному корпусу разнесся довольно странный слух.

Tuy nhiên, gần đây trong tòa nhà bệnh viện lan ra một tin đồn khá lạ.

Распустили слух, что палату № 6 будто бы стал посещать доктор.

Tin đồn rằng bác sĩ dường như bắt đầu đến thăm phòng bệnh số 6.

V

V

Странный слух!

Tin đồn lạ!

Доктор Андрей Ефимыч Рагин — замечательный человек в своем роде. Говорят, что в ранней молодости он был очень набожен и готовил себя к духовной карьере, и что, кончив в 1863 году курс в гимназии, он намеревался поступить в духовную академию, но будто бы его отец, доктор медицины и хирург, едко посмеялся над ним и заявил категорически, что не будет считать его своим сыном, если он пойдет в попы. Насколько это верно — не знаю, но сам Андрей Ефимыч не раз признавался, что он никогда не чувствовал призвания к медицине и вообще к специальным наукам.

Bác sĩ Andrei Yefimych Ragin là một người đáng chú ý theo cách của ông. Người ta nói rằng thuở trẻ ông rất mộ đạo và chuẩn bị cho sự nghiệp giáo sĩ, và rằng khi tốt nghiệp trường trung học năm 1863 ông định vào học viện thần học, nhưng cha ông, một tiến sĩ y khoa và bác sĩ phẫu thuật, đã chế giễu cay độc và tuyên bố dứt khoát rằng sẽ không coi ông là con nếu ông đi làm thầy tu. Điều đó đúng đến mức nào thì tôi không biết, nhưng chính Andrei Yefimych không ít lần thú nhận rằng ông chưa bao giờ cảm thấy có thiên hướng với y học và nói chung với các ngành khoa học chuyên môn.

Как бы то ни было, кончив курс по медицинскому факультету, он в священники не постригся. Набожности он не проявлял и на духовную особу в начале своей врачебной карьеры походил так же мало, как теперь.

Dù thế nào, sau khi tốt nghiệp khoa y, ông không đi tu. Ông không tỏ ra mộ đạo, và thuở đầu sự nghiệp thầy thuốc trông ông cũng chẳng giống một nhà tu hành, như bây giờ.

Наружность у него тяжелая, грубая, мужицкая; своим лицом, бородой, плоскими волосами и крепким, неуклюжим сложением напоминает он трактирщика на большой дороге, разъевшегося, невоздержного и крутого. Лицо суровое, покрыто синими жилками, глаза маленькие, нос красный. При высоком росте и широких плечах у него громадные руки и ноги; кажется, хватит кулаком — дух вон. Но поступь у него тихая и походка осторожная, вкрадчивая; при встрече в узком коридоре он всегда первый останавливается, чтобы дать дорогу, и не басом, как ждешь, а тонким, мягким тенорком говорит: «виноват!» У него на шее небольшая опухоль, которая мешает ему носить жесткие крахмальные воротнички, и потому он всегда ходит в мягкой полотняной или ситцевой сорочке. Вообще, одевается он не по-докторски. Одну и ту же пару он таскает лет по десяти, а новая одежа, которую он обыкновенно покупает в жидовской лавке, кажется на нем такою же поношенною и помятою, как старая; в одном и том же сюртуке он и больных принимает, и обедает, и в гости ходит; но это не из скупости, а от полного невнимания к своей наружности.

Ngoại hình ông nặng nề, thô kệch, nông dân; mặt, râu, mái tóc thẳng và thân hình chắc nịch, vụng về khiến ông giống một chủ quán trọ ven đường lớn, béo phị, vô độ và dữ dằn. Gương mặt nghiêm nghị, chằng chịt gân xanh, mắt nhỏ, mũi đỏ. Cao lớn, vai rộng, ông có đôi tay đôi chân khổng lồ; có vẻ chỉ cần một cú đấm là tắt thở. Nhưng bước đi của ông khẽ, dáng đi thận trọng, nhún nhường; gặp nhau trong hành lang hẹp, ông luôn là người dừng lại trước để nhường đường, và bằng giọng nam cao mỏng, mềm chứ không phải giọng trầm như người ta chờ, ông nói: “xin lỗi!” Ở cổ ông có một cái bướu nhỏ khiến ông không đeo được cổ áo hồ cứng, nên lúc nào cũng mặc sơ mi vải lanh hay vải hoa mềm. Nói chung, ông ăn mặc không ra dáng bác sĩ. Cùng một bộ ông mặc cả mười năm, còn quần áo mới ông thường mua ở tiệm của người Do Thái, mặc lên người cũng sờn nhàu như cái cũ; cùng một chiếc áo ấy ông khám bệnh, ăn cơm và đi thăm nhà người ta; nhưng đó không phải vì keo kiệt, mà vì hoàn toàn không để ý đến diện mạo của mình.

Когда Андрей Ефимыч приехал в город, чтобы принять должность, «богоугодное заведение» находилось в ужасном состоянии. В палатах, коридорах и в больничном дворе тяжело было дышать от смрада. Больничные мужики, сиделки и их дети спали в палатах вместе с больными. Жаловались, что житья нет от тараканов, клопов и мышей. В хирургическом отделении не переводилась рожа. На всю больницу было только два скальпеля и ни одного термометра, в ваннах держали картофель. Смотритель, кастелянша и фельдшер грабили больных, а про старого доктора, предшественника Андрея Ефимыча, рассказывали, будто он занимался тайною продажей больничного спирта и завел себе из сиделок и больных женщин целый гарем. В городе отлично знали про эти беспорядки и даже преувеличивали их, но относились к ним спокойно; одни оправдывали их тем, что в больницу ложатся только мещане и мужики, которые не могут быть недовольны, так как дома живут гораздо хуже, чем в больнице; не рябчиками же их кормить! Другие же в оправдание говорили, что одному городу без помощи земства не под силу содержать хорошую больницу; слава богу, что хоть плохая да есть. А молодое земство не открывало лечебницы ни в городе, ни возле, ссылаясь на то, что город уже имеет свою больницу.

Khi Andrei Yefimych tới thành phố nhận chức, “cơ sở từ thiện” ở trong tình trạng khủng khiếp. Trong các phòng bệnh, hành lang và sân bệnh viện, thở không nổi vì mùi hôi thối. Đám lao công nam, y tá và con cái họ ngủ chung phòng với bệnh nhân. Người ta than phiền không sống nổi vì gián, rệp và chuột. Ở khoa ngoại bệnh viêm quầng không ngớt. Cả bệnh viện chỉ có hai con dao mổ và không một cái nhiệt kế, trong bồn tắm người ta để khoai tây. Người quản lý, bà quản lý đồ vải và y sĩ ăn cắp của bệnh nhân, còn về vị bác sĩ già, người tiền nhiệm của Andrei Yefimych, người ta kể rằng ông ta bí mật bán cồn của bệnh viện và gom từ các y tá và nữ bệnh nhân thành cả một hậu cung. Trong thành phố người ta biết rõ những bê bối này và còn phóng đại, nhưng đối xử thản nhiên; có người biện hộ rằng vào bệnh viện chỉ có thị dân và nông dân, họ không thể bất mãn vì ở nhà còn sống tồi hơn trong bệnh viện; chẳng lẽ lại cho họ ăn gà gô! Người khác biện hộ rằng một mình thành phố không đủ sức nuôi một bệnh viện tốt nếu thiếu zemstvo; ơn Chúa là ít ra cũng có một cái, dù tồi. Còn zemstvo non trẻ thì không mở bệnh viện trong thành phố hay gần đó, viện cớ thành phố đã có bệnh viện của mình.

Осмотрев больницу, Андрей Ефимыч пришел к заключению, что это учреждение безнравственное и в высшей степени вредное для здоровья жителей. По его мнению, самое умное, что можно было сделать, это — выпустить больных на волю, а больницу закрыть. Но он рассудил, что для этого недостаточно одной только его воли и что это было бы бесполезно; если физическую и нравственную нечистоту прогнать с одного места, то она перейдет на другое; надо ждать, когда она сама выветрится. К тому же, если люди открывали больницу и терпят ее у себя, то, значит, она им нужна; предрассудки и все эти житейские гадости и мерзости нужны, так как они с течением времени перерабатываются во что-нибудь путное, как навоз в чернозем. На земле нет ничего такого хорошего, что в своем первоисточнике не имело бы гадости.

Sau khi xem xét bệnh viện, Andrei Yefimych đi đến kết luận rằng đây là một cơ quan vô đạo đức và cực kỳ có hại cho sức khỏe cư dân. Theo ông, việc khôn ngoan nhất có thể làm là thả bệnh nhân ra và đóng cửa bệnh viện. Nhưng ông cân nhắc rằng chỉ ý muốn của riêng ông là chưa đủ và việc đó cũng vô ích; nếu xua sự bẩn thỉu thể chất và đạo đức khỏi một chỗ thì nó sẽ chuyển sang chỗ khác; phải chờ nó tự phai đi. Vả lại, nếu người ta mở bệnh viện và chịu đựng nó giữa mình, thì nghĩa là họ cần nó; những định kiến và mọi điều bẩn thỉu, ghê tởm của đời sống là cần thiết, vì theo thời gian chúng được chuyển hóa thành thứ gì đó tử tế, như phân thành đất đen. Trên đời không có thứ gì tốt đẹp mà ở nguồn gốc lại không có sự bẩn thỉu.

Приняв должность, Андрей Ефимыч отнесся к беспорядкам, по-видимому, довольно равнодушно. Он попросил только больничных мужиков и сиделок не ночевать в палатах и поставил два шкапа с инструментами; смотритель же, кастелянша, фельдшер и хирургическая рожа остались на своих местах.

Nhận chức xong, Andrei Yefimych tỏ ra khá thờ ơ với những tình trạng hỗn loạn. Ông chỉ đề nghị các lao công và y tá đừng ngủ trong phòng bệnh và đặt hai cái tủ đựng dụng cụ; còn người quản lý, bà quản lý đồ vải, y sĩ và bệnh viêm quầng ở khoa ngoại vẫn ở nguyên chỗ cũ.

Андрей Ефимыч чрезвычайно любит ум и честность, но чтобы устроить около себя жизнь умную и честную, у него не хватает характера и веры в свое право. Приказывать, запрещать и настаивать он положительно не умеет. Похоже на то, как будто он дал обет никогда не возвышать голоса и не употреблять повелительного наклонения. Сказать «дай» или «принеси» ему трудно; когда ему хочется есть, он нерешительно покашливает и говорит кухарке: «Как бы мне чаю»… или: «Как бы мне пообедать». Сказать же смотрителю, чтоб он перестал красть, или прогнать его, или совсем упразднить эту ненужную паразитную должность — для него совершенно не под силу. Когда обманывают Андрея Ефимыча или льстят ему, или подносят для подписи заведомо подлый счет, то он краснеет, как рак, и чувствует себя виноватым, но счет все-таки подписывает; когда больные жалуются ему на голод или на грубых сиделок, он конфузится и виновато бормочет:

Andrei Yefimych cực kỳ yêu trí tuệ và sự lương thiện, nhưng để dựng quanh mình một cuộc sống thông minh và lương thiện thì ông thiếu tính cách và niềm tin vào quyền của mình. Ra lệnh, cấm đoán và đòi hỏi, ông dứt khoát không biết. Như thể ông đã thề không bao giờ cao giọng và không dùng lối mệnh lệnh. Ông khó nói “đưa” hay “mang tới”; khi muốn ăn, ông ngập ngừng ho khẽ và nói với bà bếp: “Giá mà có chút trà”… hoặc: “Giá mà được ăn bữa trưa”. Còn bảo người quản lý thôi ăn cắp, hay đuổi ông ta, hay xóa hẳn cái chức ký sinh vô ích ấy — thì ông hoàn toàn bất lực. Khi người ta lừa Andrei Yefimych hoặc nịnh ông, hay đưa ông ký một hóa đơn hiển nhiên đê tiện, ông đỏ như tôm luộc và cảm thấy có lỗi, nhưng vẫn ký hóa đơn; khi bệnh nhân than đói hay than y tá thô lỗ, ông bối rối và ái ngại lẩm bẩm:

— Хорошо, хорошо, я разберу после… Вероятно, тут недоразумение…

— Được, được, lát nữa tôi sẽ xem xét… Có lẽ ở đây có sự hiểu lầm…

В первое время Андрей Ефимыч работал очень усердно. Он принимал ежедневно с утра до обеда, делал операции и даже занимался акушерской практикой. Дамы говорили про него, что он внимателен и отлично угадывает болезни, особенно детские и женские. Но с течением времени дело заметно прискучило ему своим однообразием и очевидною бесполезностью. Сегодня примешь 30 больных, а завтра, глядишь, привалило их 35, послезавтра 40, и так изо дня в день, из года в год, а смертность в городе не уменьшается, и больные не перестают ходить. Оказать серьезную помощь 40 приходящим больным от утра до обеда нет физической возможности, значит, поневоле выходит один обман. Принято в отчетном году 12 000 приходящих больных, значит, попросту рассуждая, обмануто 12 000 человек. Класть же серьезных больных в палаты и заниматься ими по правилам науки тоже нельзя, потому что правила есть, а науки нет; если же оставить философию и педантически следовать правилам, как прочие врачи, то для этого, прежде всего, нужны чистота и вентиляция, а не грязь, здоровая пища, а не щи из вонючей кислой капусты, и хорошие помощники, а не воры.

Thời gian đầu Andrei Yefimych làm việc rất chăm chỉ. Ông khám mỗi ngày từ sáng đến bữa trưa, mổ xẻ và thậm chí làm cả sản khoa. Các bà nói ông chu đáo và đoán bệnh rất giỏi, nhất là bệnh trẻ em và phụ nữ. Nhưng theo thời gian công việc rõ ràng làm ông chán vì sự đơn điệu và vô ích hiển nhiên. Hôm nay khám ba mươi bệnh nhân, mai nhìn lại thì ùa tới ba mươi lăm, ngày kia bốn mươi, và cứ thế ngày nọ qua ngày kia, năm này qua năm khác, mà tỷ lệ tử vong trong thành phố không giảm, bệnh nhân vẫn không ngừng kéo đến. Giúp đỡ nghiêm túc bốn mươi bệnh nhân ngoại trú từ sáng đến trưa là không thể về mặt thể chất, nên rốt cuộc chỉ còn là lừa dối. Năm báo cáo nhận 12.000 bệnh nhân ngoại trú, nghĩa là nói trắng ra đã lừa 12.000 người. Còn nhận bệnh nặng nằm viện và chữa theo đúng quy tắc khoa học cũng không được, vì quy tắc thì có mà khoa học thì không; còn nếu bỏ triết lý và máy móc theo quy tắc như các bác sĩ khác, thì trước hết cần sạch sẽ và thông gió chứ không phải bẩn thỉu, cần đồ ăn lành chứ không phải súp bắp cải chua hôi, và cần những người phụ tá tốt chứ không phải bọn ăn cắp.

Да и к чему мешать людям умирать, если смерть есть нормальный и законный конец каждого? Что из того, если какой-нибудь торгаш или чиновник проживет лишних пять, десять лет? Если же видеть цель медицины в том, что лекарства облегчают страдания, то невольно напрашивается вопрос: зачем их облегчать? Во-первых, говорят, что страдания ведут человека к совершенству, и, во-вторых, если человечество в самом деле научится облегчать свои страдания пилюлями и каплями, то оно совершенно забросит религию и философию, в которых до сих пор находило не только защиту от всяких бед, но даже счастие. Пушкин перед смертью испытывал страшные мучения, бедняжка Гейне несколько лет лежал в параличе; почему же не поболеть какому-нибудь Андрею Ефимычу или Матрене Савишне, жизнь которых бессодержательна и была бы совершенно пуста и похожа на жизнь амёбы, если бы не страдания?

Mà cản người ta chết làm gì, nếu cái chết là kết cục bình thường và chính đáng của mọi người? Nếu một gã lái buôn hay viên chức nào đó sống thêm năm, mười năm thì được gì? Còn nếu coi mục đích của y học là thuốc làm dịu đau đớn, thì tự nhiên nảy ra câu hỏi: vì sao phải làm dịu? Thứ nhất, người ta nói đau khổ dẫn con người đến chỗ hoàn thiện, và thứ hai, nếu loài người thật sự học được cách giảm đau bằng thuốc viên và thuốc giọt thì họ sẽ hoàn toàn vứt bỏ tôn giáo và triết học, mà cho đến nay trong đó họ tìm được không chỉ sự che chở khỏi mọi tai họa, mà cả hạnh phúc. Pushkin trước khi chết chịu những cực hình khủng khiếp, Heine tội nghiệp nằm liệt mấy năm; vậy sao một Andrei Yefimych hay một Matryona Savishna nào đó lại không được đau, những kẻ mà cuộc đời nghèo nội dung và sẽ hoàn toàn trống rỗng, giống đời con amip, nếu không có đau khổ?

Подавляемый такими рассуждениями, Андрей Ефимыч опустил руки и стал ходить в больницу не каждый день.

Bị những suy luận như thế đè nặng, Andrei Yefimych buông xuôi và bắt đầu không đến bệnh viện mỗi ngày nữa.

VI

VI

Жизнь его проходит так. Обыкновенно он встает утром часов в восемь, одевается и пьет чай. Потом садится у себя в кабинете читать или идет в больницу. Здесь, в больнице, в узком темном коридорчике сидят амбулаторные больные, ожидающие приемки. Мимо них, стуча сапогами по кирпичному полу, бегают мужики и сиделки, проходят тощие больные в халатах, проносят мертвецов и посуду с нечистотами, плачут дети, дует сквозной ветер. Андрей Ефимыч знает, что для лихорадящих, чахоточных и вообще впечатлительных больных такая обстановка мучительна, но что поделаешь? В приемной встречает его фельдшер Сергей Сергеич, маленький, толстый человек с бритым, чисто вымытым, пухлым лицом, с мягкими плавными манерами и в новом просторном костюме, похожий больше на сенатора, чем на фельдшера. В городе он имеет громадную практику, носит белый галстук и считает себя более сведущим, чем доктор, который совсем не имеет практики. В углу, в приемной, стоит большой образ в киоте, с тяжелою лампадой, возле — ставник в белом чехле; на стенах висят портреты архиереев, вид Святогорского монастыря и венки из сухих васильков. Сергей Сергеич религиозен и любит благолепие. Образ поставлен его иждивением; по воскресеньям в приемной кто-нибудь из больных, по его приказанию, читает вслух акафист, а после чтения сам Сергей Сергеич обходит все палаты с кадильницей и кадит в них ладаном.

Cuộc sống của ông trôi qua như thế này. Thường ông dậy lúc tám giờ sáng, mặc quần áo và uống trà. Rồi ngồi đọc trong phòng làm việc hoặc đi tới bệnh viện. Ở bệnh viện, trong hành lang hẹp tối, các bệnh nhân ngoại trú ngồi chờ khám. Ngang qua họ, các lao công và y tá chạy, giày nện trên nền gạch, những bệnh nhân gầy trong áo choàng đi qua, người ta khiêng xác chết và thùng đồ dơ, trẻ khóc, gió lùa thổi. Andrei Yefimych biết rằng với người sốt, người lao và nói chung những bệnh nhân nhạy cảm, khung cảnh này là một cực hình, nhưng biết làm sao? Ở phòng tiếp, y sĩ Sergei Sergeich đón ông, một người béo lùn với gương mặt cạo nhẵn, rửa sạch, phúng phính, phong thái mềm mại uyển chuyển, mặc bộ đồ mới rộng rãi, trông giống thượng nghị sĩ hơn là y sĩ. Trong thành phố ông ta có lượng khách khổng lồ, đeo cà vạt trắng và tự cho mình hiểu biết hơn bác sĩ, người hoàn toàn không có khách. Trong góc phòng tiếp có một bức thánh tượng lớn trong khung kính, với ngọn đèn dầu nặng treo trước, bên cạnh là một chân đèn nến bọc vải trắng; trên tường treo chân dung các giám mục, cảnh tu viện Svyatogorsk và những vòng hoa xa cúc khô. Sergei Sergeich mộ đạo và thích sự trang nghiêm. Thánh tượng được đặt bằng tiền của ông; vào Chủ nhật, trong phòng tiếp, theo lệnh ông, một bệnh nhân nào đó đọc to bài kinh akathist, còn sau khi đọc chính Sergei Sergeich đi khắp các phòng bệnh với cái lư hương và xông hương trầm.

Больных много, а времени мало, и потому дело ограничивается одним только коротким опросом и выдачей какого-нибудь лекарства, вроде летучей мази или касторки. Андрей Ефимыч сидит, подперев щеку кулаком, задумавшись, и машинально задает вопросы. Сергей Сергеич тоже сидит, потирает свои ручки и изредка вмешивается.

Bệnh nhân nhiều mà thời gian ít, nên việc chỉ giới hạn trong một lần hỏi ngắn và phát thứ thuốc nào đó, như thuốc xoa bay hơi hay dầu thầu dầu. Andrei Yefimych ngồi chống má vào nắm tay, đăm chiêu, đặt câu hỏi một cách máy móc. Sergei Sergeich cũng ngồi, xoa đôi bàn tay nhỏ, thỉnh thoảng chen vào.

— Болеем и нужду терпим оттого, — говорит он, — что господу милосердному плохо молимся. Да!

— Chúng ta bệnh tật và chịu cảnh thiếu thốn, — ông ta nói, — là vì cầu nguyện Chúa nhân từ chưa đủ. Vâng!

Во время приемки Андрей Ефимыч не делает никаких операций; он давно уже отвык от них и вид крови его неприятно волнует. Когда ему приходится раскрывать ребенку рот, чтобы заглянуть в горло, а ребенок кричит и защищается ручонками, то от шума в ушах у него кружится голова и выступают слезы на глазах. Он торопится прописать лекарство и машет руками, чтобы баба поскорее унесла ребенка.

Trong lúc khám, Andrei Yefimych không mổ xẻ gì; ông đã bỏ từ lâu và cảnh máu làm ông khó chịu, xao động. Khi phải banh miệng đứa trẻ ra để nhìn họng, mà đứa trẻ khóc và đẩy bằng đôi bàn tay nhỏ, thì tiếng ồn làm ù tai, ông chóng mặt và nước mắt trào ra. Ông vội kê thuốc và vẫy tay để người đàn bà nhanh bế đứa bé đi.

На приемке скоро ему прискучают робость больных и их бестолковость, близость благолепного Сергея Сергеича, портреты на стенах и свои собственные вопросы, которые он задает неизменно уже более двадцати лет. И он уходит, приняв пять-шесть больных. Остальных без него принимает фельдшер.

Ở buổi khám, chẳng mấy chốc ông chán sự rụt rè và ngờ nghệch của bệnh nhân, sự gần gũi của Sergei Sergeich trang nghiêm, những bức chân dung trên tường và chính những câu hỏi của mình, mà hơn hai mươi năm nay ông hỏi không đổi. Và ông ra về sau khi khám năm sáu bệnh nhân. Những người còn lại, vắng ông, do y sĩ khám.

С приятною мыслью, что, слава богу, частной практики у него давно уже нет и что ему никто не помешает, Андрей Ефимыч, придя домой, немедленно садится в кабинете за стол и начинает читать. Читает он очень много и всегда с большим удовольствием. Половина жалованья уходит у него на покупку книг, и из шести комнат его квартиры три завалены книгами и старыми журналами. Больше всего он любит сочинения по истории и философии; по медицине же выписывает одного только «Врача», которого всегда начинает читать с конца. Чтение всякий раз продолжается без перерыва по нескольку часов и его не утомляет. Читает он не так быстро и порывисто, как когда-то читал Иван Дмитрич, а медленно, с проникновением, часто останавливаясь на местах, которые ему нравятся или непонятны. Около книги всегда стоит графинчик с водкой и лежит соленый огурец или моченое яблоко прямо на сукне, без тарелки. Через каждые полчаса он, не отрывая глаз от книги, наливает себе рюмку водки и выпивает, потом, не глядя, нащупывает огурец и откусывает кусочек.

Với ý nghĩ dễ chịu rằng, tạ ơn Chúa, từ lâu ông không còn khám tư và chẳng ai làm phiền, Andrei Yefimych về nhà, lập tức ngồi vào bàn trong phòng làm việc và bắt đầu đọc. Ông đọc rất nhiều và luôn rất thích thú. Nửa lương ông dùng để mua sách, và trong sáu phòng của căn hộ, ba phòng chất đầy sách và tạp chí cũ. Ông thích nhất các tác phẩm lịch sử và triết học; về y học thì đặt mua mỗi tờ “Thầy thuốc”, tờ này lần nào ông cũng bắt đầu đọc từ cuối. Việc đọc lần nào cũng kéo dài không gián đoạn vài giờ và không làm ông mệt. Ông đọc không nhanh và vồ vập như Ivan Dmitrich ngày trước, mà chậm rãi, thấm thía, thường dừng lại ở những chỗ ông thích hay không hiểu. Cạnh cuốn sách luôn có bình rượu vodka nhỏ và một quả dưa chuột muối hoặc quả táo ngâm đặt thẳng trên tấm dạ, không có đĩa. Cứ nửa giờ, không rời mắt khỏi sách, ông rót cho mình một ly vodka uống, rồi, không nhìn, mò tìm quả dưa chuột và cắn một miếng.

В три часа он осторожно подходит к кухонной двери, кашляет и говорит:

Lúc ba giờ ông thận trọng tới cửa bếp, ho và nói:

— Дарьюшка, как бы мне пообедать…

— Daryushka, giá mà tôi được ăn trưa…

После обеда, довольно плохого и неопрятного, Андрей Ефимыч ходит по своим комнатам, скрестив на груди руки, и думает. Бьет четыре часа, потом пять, а он все ходит и думает. Изредка поскрипывает кухонная дверь и показывается из нее красное, заспанное лицо Дарьюшки.

Sau bữa trưa khá tệ và nhếch nhác, Andrei Yefimych đi qua các phòng của mình, khoanh tay trước ngực, và suy nghĩ. Đồng hồ điểm bốn giờ, rồi năm giờ, mà ông vẫn đi và nghĩ. Thỉnh thoảng cửa bếp kẽo kẹt và hiện ra khuôn mặt đỏ, ngái ngủ của Daryushka.

— Андрей Ефимыч, вам не пора пиво пить? — спрашивает она озабоченно.

— Andrei Yefimych, ông chưa đến giờ uống bia sao? — bà hỏi, lo lắng.

— Нет, еще не время… — отвечает он. — Я погожу… погожу…

— Không, chưa phải lúc… — ông đáp. — Tôi chờ chút… chờ chút…

К вечеру обыкновенно приходит почтмейстер, Михаил Аверьяныч, единственный во всем городе человек, общество которого для Андрея Ефимыча не тягостно. Михаил Аверьяныч когда-то был очень богатым помещиком и служил в кавалерии, но разорился и из нужды поступил под старость в почтовое ведомство. У него бодрый, здоровый вид, роскошные седые бакены, благовоспитанные манеры и громкий приятный голос. Он добр и чувствителен, но вспыльчив. Когда на почте кто-нибудь из посетителей протестует, не соглашается или просто начинает рассуждать, то Михаил Аверьяныч багровеет, трясется всем телом и кричит громовым голосом: «Замолчать!», так что за почтовым отделением давно уже установилась репутация учреждения, в котором страшно бывать. Михаил Аверьяныч уважает и любит Андрея Ефимыча за образованность и благородство души, к прочим же обывателям относится свысока, как к своим подчиненным.

Về chiều thường có trưởng bưu điện Mikhail Averyanych đến, người duy nhất trong cả thành phố mà sự có mặt không nặng nề với Andrei Yefimych. Mikhail Averyanych xưa là địa chủ rất giàu và phục vụ trong kỵ binh, nhưng phá sản và vì túng thiếu, về già vào làm ngành bưu chính. Ông có vẻ hoạt bát khỏe mạnh, đôi râu quai nón bạc sang trọng, phong thái lịch sự và giọng to dễ nghe. Ông tốt bụng và đa cảm, nhưng nóng nảy. Khi ở bưu điện có người khách phản đối, không đồng ý hay chỉ mới bắt đầu lý sự, thì Mikhail Averyanych đỏ tía mặt, run khắp người và quát bằng giọng sấm: “Câm miệng!”, đến mức bưu điện từ lâu đã mang tiếng là nơi đáng sợ khi phải tới. Mikhail Averyanych kính trọng và quý Andrei Yefimych vì học thức và tâm hồn cao thượng, còn với những người dân khác thì tỏ ra bề trên, như với thuộc hạ.

— А вот и я! — говорит он, входя к Андрею Ефимычу. — Здравствуйте, мой дорогой! Небось я уже надоел вам, а?

— Tôi đây! — ông nói, bước vào chỗ Andrei Yefimych. — Chào anh bạn thân mến! Chắc tôi làm anh phát ngán rồi nhỉ?

— Напротив, очень рад, — отвечает ему доктор. — Я всегда рад вам.

— Ngược lại, tôi rất vui, — bác sĩ đáp. — Tôi luôn vui khi có ông.

Приятели садятся в кабинете на диван и некоторое время молча курят.

Hai người bạn ngồi trên đi văng trong phòng làm việc và một lúc hút thuốc im lặng.

— Дарьюшка, как бы нам пива! — говорит Андрей Ефимыч.

— Daryushka, giá mà chúng tôi có chút bia! — Andrei Yefimych nói.

Первую бутылку выпивают тоже молча: доктор — задумавшись, а Михаил Аверьяныч — с веселым, оживленным видом, как человек, который имеет рассказать что-то очень интересное. Разговор всегда начинает доктор.

Chai đầu tiên cũng uống trong im lặng: bác sĩ đăm chiêu, còn Mikhail Averyanych với vẻ vui, hoạt bát, như người có chuyện gì rất thú vị để kể. Bao giờ bác sĩ cũng là người mở chuyện.

— Как жаль, — говорит он медленно и тихо, покачивая головой и не глядя в глаза собеседнику (он никогда не смотрит в глаза), — как глубоко жаль, уважаемый Михаил Аверьяныч, что в нашем городе совершенно нет людей, которые бы умели и любили вести умную и интересную беседу. Это громадное для нас лишение. Даже интеллигенция не возвышается над пошлостью; уровень ее развития, уверяю вас, нисколько не выше, чем у низшего сословия.

— Thật đáng tiếc, — ông nói chậm rãi và khẽ, lắc đầu và không nhìn vào mắt người đối thoại (ông không bao giờ nhìn vào mắt), — thật vô cùng đáng tiếc, Mikhail Averyanych kính mến, rằng ở thành phố ta hoàn toàn không có người biết và thích trò chuyện thông minh, thú vị. Đó là một thiệt thòi to lớn cho chúng ta. Ngay cả giới trí thức cũng không vượt khỏi sự tầm thường; trình độ phát triển của họ, tôi quả quyết với ông, chẳng cao hơn tầng lớp thấp chút nào.

— Совершенно верно. Согласен.

— Hoàn toàn đúng. Tôi đồng ý.

— Вы сами изволите знать, — продолжает доктор тихо и с расстановкой, — что на этом свете всё незначительно и неинтересно, кроме высших духовных проявлений человеческого ума. Ум проводит резкую грань между животным и человеком, намекает на божественность последнего и в некоторой степени даже заменяет ему бессмертие, которого нет. Исходя из этого, ум служит единственно возможным источником наслаждения. Мы же не видим и не слышим около себя ума, — значит, мы лишены наслаждения. Правда, у нас есть книги, но это совсем не то, что живая беседа и общение. Если позволите сделать не совсем удачное сравнение, то книги — это ноты, а беседа — пение.

— Chính ông cũng biết đấy, — bác sĩ tiếp tục, khẽ và ngắt quãng, — rằng trên đời này mọi thứ đều tầm thường và không thú vị, trừ những biểu hiện tinh thần cao nhất của trí tuệ con người. Trí tuệ vạch ranh giới rõ rệt giữa loài vật và con người, gợi ý về thần tính của con người và phần nào thay cho nó sự bất tử vốn không có. Từ đó, trí tuệ là nguồn khoái lạc duy nhất có thể. Còn chúng ta quanh mình không thấy cũng không nghe trí tuệ, — nghĩa là chúng ta bị tước mất khoái lạc. Đúng, chúng ta có sách, nhưng đó hoàn toàn không phải là chuyện trò và giao tiếp sống. Nếu cho phép một so sánh không thật khéo, thì sách là bản nhạc, còn chuyện trò là tiếng hát.

— Совершенно верно.

— Hoàn toàn đúng.

Наступает молчание. Из кухни выходит Дарьюшка и с выражением тупой скорби, подперев кулачком лицо, останавливается в дверях, чтобы послушать.

Im lặng. Từ bếp Daryushka bước ra và với vẻ đau buồn đần độn, chống nắm tay nhỏ lên má, dừng ở cửa để nghe.

— Эх! — вздыхает Михаил Аверьяныч. — Захотели от нынешних ума!

— Chà! — Mikhail Averyanych thở dài. — Đòi trí tuệ ở những kẻ bây giờ!

И он рассказывает, как жилось прежде здорово, весело и интересно, какая была в России умная интеллигенция и как высоко она ставила понятия о чести и дружбе. Давали деньги взаймы без векселя, и считалось позором не протянуть руку помощи нуждающемуся товарищу. А какие были походы, приключения, стычки, какие товарищи, какие женщины! А Кавказ — какой удивительный край! А жена одного батальонного командира, странная женщина, надевала офицерское платье и уезжала по вечерам в горы, одна без проводника. Говорят, что в аулах у нее был роман с каким-то князьком.

Và ông kể ngày trước sống lành mạnh, vui vẻ và thú vị ra sao, nước Nga có tầng lớp trí thức thông minh thế nào và họ đặt cao khái niệm danh dự và tình bạn đến đâu. Người ta cho vay tiền không cần giấy nợ, và coi là nhục nếu không chìa tay giúp người bạn đang túng. Và những cuộc hành quân, phiêu lưu, giao tranh ra sao, những người bạn thế nào, những người đàn bà thế nào! Còn Kavkaz — một miền đất kỳ diệu! Và vợ một chỉ huy tiểu đoàn, một người đàn bà kỳ lạ, mặc quân phục sĩ quan và buổi tối cưỡi lên núi, một mình không người dẫn đường. Nghe nói trong các làng người miền núi bà ta có chuyện tình với một tiểu vương nào đó.

— Царица небесная, матушка… — вздыхает Дарьюшка.

— Lạy Đức Mẹ… — Daryushka thở dài.

— А как пили! Как ели! А какие были отчаянные либералы!

— Và uống thế nào! Ăn thế nào! Và những người tự do chủ nghĩa liều lĩnh thế nào!

Андрей Ефимыч слушает и не слышит; он о чем-то думает и прихлебывает пиво.

Andrei Yefimych nghe mà không nghe; ông đang nghĩ điều gì đó và nhấp bia.

— Мне часто снятся умные люди и беседы с ними, — говорит он неожиданно, перебивая Михаила Аверьяныча. — Мой отец дал мне прекрасное образование, но под влиянием идей шестидесятых годов заставил меня сделаться врачом. Мне кажется, что если б я тогда не послушался его, то теперь я находился бы в самом центре умственного движения. Вероятно, был бы членом какого-нибудь факультета. Конечно, ум тоже не вечен и преходящ, но вы уже знаете, почему я питаю к нему склонность. Жизнь есть досадная ловушка. Когда мыслящий человек достигает возмужалости и приходит в зрелое сознание, то он невольно чувствует себя как бы в ловушке, из которой нет выхода. В самом деле, против его воли вызван он какими-то случайностями из небытия к жизни… Зачем? Хочет он узнать смысл и цель своего существования, ему не говорят или же говорят нелепости; он стучится — ему не отворяют; к нему приходит смерть — тоже против его воли. И вот, как в тюрьме, люди, связанные общим несчастием, чувствуют себя легче, когда сходятся вместе, так и в жизни не замечаешь ловушки, когда люди, склонные к анализу и обобщениям, сходятся вместе и проводят время в обмене гордых, свободных идей. В этом смысле ум есть наслаждение незаменимое.

— Tôi thường mơ thấy những người thông minh và những cuộc trò chuyện với họ, — ông bất ngờ nói, ngắt lời Mikhail Averyanych. — Cha tôi cho tôi một nền giáo dục tuyệt vời, nhưng dưới ảnh hưởng tư tưởng thập niên sáu mươi đã bắt tôi làm bác sĩ. Tôi thấy rằng nếu hồi ấy tôi không nghe lời cha thì giờ tôi đang ở ngay trung tâm phong trào tư tưởng. Có lẽ đã là thành viên của một khoa nào đó. Dĩ nhiên trí tuệ cũng không vĩnh cửu mà thoáng qua, nhưng ông đã biết vì sao tôi có lòng thiên về nó. Đời là một cái bẫy đáng ghét. Khi một người biết suy nghĩ đến tuổi trưởng thành và đạt ý thức chín chắn, anh ta bất giác cảm thấy như mắc trong một cái bẫy không có lối ra. Thật vậy, trái ý chí của mình, anh ta bị những ngẫu nhiên nào đó gọi từ hư vô vào sống… Để làm gì? Anh muốn biết ý nghĩa và mục đích của sự tồn tại của mình, người ta không nói cho, hoặc nói những điều vô lý; anh gõ cửa — người ta không mở; cái chết đến với anh — cũng trái ý chí. Và cũng như trong tù, những người bị trói buộc bởi bất hạnh chung cảm thấy nhẹ nhõm hơn khi ở bên nhau, thì trong đời người ta không nhận ra cái bẫy khi những người thiên về phân tích và khái quát tụ lại với nhau và dành thời gian trao đổi những tư tưởng kiêu hãnh, tự do. Theo nghĩa đó, trí tuệ là một khoái lạc không gì thay thế được.

— Совершенно верно.

— Hoàn toàn đúng.

Не глядя собеседнику в глаза, тихо и с паузами, Андрей Ефимыч продолжает говорить об умных людях и беседах с ними, а Михаил Аверьяныч внимательно слушает его и соглашается: «Совершенно верно».

Không nhìn vào mắt người đối thoại, khẽ và ngắt quãng, Andrei Yefimych tiếp tục nói về những người thông minh và những cuộc trò chuyện với họ, còn Mikhail Averyanych chăm chú nghe ông và đồng ý: “Hoàn toàn đúng”.

— А вы не верите в бессмертие души? — вдруг спрашивает почтмейстер.

— Còn anh không tin vào sự bất tử của linh hồn sao? — trưởng bưu điện bất chợt hỏi.

— Нет, уважаемый Михаил Аверьяныч, не верю и не имею основания верить.

— Không, Mikhail Averyanych kính mến, tôi không tin và không có cơ sở để tin.

— Признаться, и я сомневаюсь. А хотя, впрочем, у меня такое чувство, как будто я никогда не умру. Ой, думаю себе, старый хрен, умирать пора! А в душе какой-то голосочек: не верь, не умрешь!..

— Thú thật, tôi cũng nghi ngờ. Nhưng mà, tuy vậy, tôi có cảm giác như mình chẳng bao giờ chết. Ôi, tôi nghĩ bụng, lão già khú đế, đến lúc chết rồi! Mà trong lòng có một cái giọng nhỏ: đừng tin, ông không chết đâu!..

В начале десятого часа Михаил Аверьяныч уходит. Надевая в передней шубу, он говорит со вздохом:

Hơn chín giờ một chút, Mikhail Averyanych ra về. Mặc áo lông ở tiền sảnh, ông thở dài nói:

— Однако, в какую глушь занесла нас судьба! Досаднее всего, что здесь и умирать придется. Эх!..

— Thế mà số phận lại ném chúng ta vào một chốn khỉ ho cò gáy thế này! Bực nhất là rồi còn phải chết ở đây. Hừ!..

----

----

VII

VII

Проводив приятеля, Андрей Ефимыч садится за стол и опять начинает читать. Тишина вечера и потом ночи не нарушается ни одним звуком, и время, кажется, останавливается и замирает вместе с доктором над книгой, и кажется, что ничего не существует, кроме этой книги и лампы с зеленым колпаком. Грубое, мужицкое лицо доктора мало-помалу озаряется улыбкой умиления и восторга перед движениями человеческого ума. О, зачем человек не бессмертен? — думает он. — Зачем мозговые центры и извилины, зачем зрение, речь, самочувствие, гений, если всему этому суждено уйти в почву и, в конце концов, охладеть вместе с земною корой, а потом миллионы лет без смысла и без цели носиться с землей вокруг солнца? Для того, чтобы охладеть и потом носиться, совсем не нужно извлекать из небытия человека с его высоким, почти божеским умом, и потом, словно в насмешку, превращать его в глину.

Tiễn bạn xong, Andrei Yefimych ngồi vào bàn và lại bắt đầu đọc. Sự yên tĩnh của buổi tối rồi của ban đêm không bị phá bởi một âm thanh nào, và thời gian dường như dừng lại và đông cứng cùng bác sĩ trên cuốn sách, và có vẻ chẳng có gì tồn tại ngoài cuốn sách này và cây đèn chụp xanh. Gương mặt thô kệch, nông dân của bác sĩ dần dần sáng lên bằng nụ cười xúc động và hân hoan trước những chuyển động của trí tuệ con người. Ôi, sao con người không bất tử? — ông nghĩ. — Để làm gì các trung khu não và các nếp cuộn, để làm gì thị giác, lời nói, ý thức về bản thân, thiên tài, nếu tất cả những điều ấy đã định phải vào lòng đất, và cuối cùng nguội lạnh cùng vỏ trái đất, rồi hàng triệu năm vô nghĩa vô mục đích quay quanh mặt trời cùng trái đất? Để nguội lạnh rồi quay thì hoàn toàn không cần lôi từ hư vô ra con người với trí tuệ cao, gần như thần thánh, rồi, như để chế nhạo, biến nó thành đất sét.

Обмен веществ! Но какая трусость утешать себя этим суррогатом бессмертия! Бессознательные процессы, происходящие в природе, ниже даже человеческой глупости, так как в глупости есть все-таки сознание и воля, в процессах же ровно ничего. Только трус, у которого больше страха перед смертью, чем достоинства, может утешать себя тем, что тело его будет со временем жить в траве, в камне, в жабе... Видеть свое бессмертие в обмене веществ так же странно, как пророчить блестящую будущность футляру после того, как разбилась и стала негодною дорогая скрипка.

Trao đổi chất! Nhưng thật hèn nhát khi tự an ủi bằng thứ bất tử thay thế này! Những quá trình vô thức diễn ra trong tự nhiên thấp hơn cả sự ngu xuẩn của con người, vì trong ngu xuẩn dù sao vẫn có ý thức và ý chí, còn trong các quá trình kia thì hoàn toàn không có gì. Chỉ kẻ hèn, sợ chết nhiều hơn là có phẩm giá, mới tự an ủi rằng thân xác mình rồi sẽ sống trong cỏ, trong đá, trong con cóc... Thấy sự bất tử của mình trong trao đổi chất cũng kỳ lạ như tiên đoán tương lai rực rỡ cho cái hộp đàn sau khi cây vĩ cầm quý đã vỡ và hỏng.

Когда бьют часы, Андрей Ефимыч откидывается на спинку кресла и закрывает глаза, чтобы немножко подумать. И невзначай, под влиянием хороших мыслей, вычитанных из книги, он бросает взгляд на свое прошедшее и на настоящее. Прошлое противно, лучше не вспоминать о нем. А в настоящем то же, что в прошлом. Он знает, что в то время, когда его мысли носятся вместе с охлажденной землей вокруг солнца, рядом с докторской квартирой, в большом корпусе томятся люди в болезнях и физической нечистоте; быть может, кто-нибудь не спит и воюет с насекомыми, кто-нибудь заражается рожей или стонет от туго положенной повязки; быть может, больные играют в карты с сиделками и пьют водку. В отчетном году было обмануто 12 000 человек; всё больничное дело, как и 20 лет назад, построено на воровстве, дрязгах, сплетнях, кумовстве, на грубом шарлатанстве, и больница по-прежнему представляет из себя учреждение безнравственное и в высшей степени вредное для здоровья жителей. Он знает, что в палате № 6, за решетками Никита колотит больных и что Мойсейка каждый день ходит по городу и собирает милостыню.

Khi đồng hồ điểm, Andrei Yefimych ngả người ra lưng ghế và nhắm mắt để suy nghĩ chút. Và vô tình, dưới ảnh hưởng của những tư tưởng hay đọc được trong sách, ông liếc nhìn quá khứ và hiện tại của mình. Quá khứ đáng ghét, tốt hơn đừng nhớ. Còn hiện tại cũng như quá khứ. Ông biết rằng đúng lúc tư tưởng ông đang bay cùng trái đất đã nguội quanh mặt trời, thì ngay cạnh căn hộ của bác sĩ, trong tòa nhà lớn, người ta đang rên rỉ trong bệnh tật và bẩn thỉu thể xác; có lẽ có ai đó không ngủ và chiến đấu với côn trùng, ai đó đang bị nhiễm viêm quầng hay rên vì băng bó quá chặt; có lẽ bệnh nhân đang chơi bài với y tá và uống vodka. Trong năm báo cáo đã lừa 12.000 người; toàn bộ việc bệnh viện, như hai mươi năm trước, dựng trên trộm cắp, cãi vã, buôn chuyện, cánh hẩu thân quen, trên lang băm thô thiển, và bệnh viện vẫn là một cơ quan vô đạo đức và cực kỳ có hại cho sức khỏe cư dân. Ông biết rằng ở phòng bệnh số 6, sau song sắt, Nikita đang đánh bệnh nhân và Moiseika mỗi ngày đi quanh thành phố xin bố thí.

С другой же стороны, ему отлично известно, что за последние 25 лет с медициной произошла сказочная перемена. Когда он учился в университете, ему казалось, что медицину скоро постигнет участь алхимии и метафизики, теперь же, когда он читает по ночам, медицина трогает его и возбуждает в нем удивление и даже восторг. В самом деле, какой неожиданный блеск, какая революция! Благодаря антисептике, делают операции, какие великий Пирогов считал невозможными даже in spe. Обыкновенные земские врачи решаются производить резекцию коленного сустава, на сто чревосечений один только смертный случай, а каменная болезнь считается таким пустяком, что о ней даже не пишут. Радикально излечивается сифилис. А теория наследственности, гипнотизм, открытия Пастера и Коха, гигиена со статистикой, а наша русская земская медицина? Психиатрия с ее теперешнею классификацией болезней, методами распознавания и лечения — это в сравнении с тем, что было, целый Эльборус. Теперь помешанным не льют на голову холодную воду и не надевают на них горячечных рубах; их содержат по-человечески и даже, как пишут в газетах, устраивают для них спектакли и балы. Андрей Ефимыч знает, что при теперешних взглядах и вкусах такая мерзость, как палата № 6, возможна разве только в двухстах верстах от железной дороги, в городке, где городской голова и все гласные — полуграмотные мещане, видящие во враче жреца, которому нужно верить без всякой критики, хотя бы он вливал в рот расплавленное олово; в другом же месте публика и газеты давно бы уже расхватали в клочья эту маленькую Бастилию.

Mặt khác, ông biết rõ rằng trong 25 năm qua y học đã có một thay đổi như cổ tích. Khi ông học đại học, ông cứ tưởng chẳng bao lâu y học sẽ chịu số phận của thuật giả kim và siêu hình học, còn nay, khi đọc ban đêm, y học làm ông xúc động và khơi dậy ở ông sự ngạc nhiên, thậm chí hân hoan. Thật vậy, ánh sáng bất ngờ nào, cuộc cách mạng nào! Nhờ phép sát trùng, người ta thực hiện những ca mổ mà Pirogov vĩ đại coi là không thể ngay cả in spe. Những bác sĩ zemstvo bình thường dám cắt khớp gối, cứ một trăm ca mổ bụng chỉ có một ca tử vong, còn bệnh sỏi được coi là chuyện vặt đến mức thậm chí không ai viết về nó. Bệnh giang mai được chữa tận gốc. Rồi lý thuyết di truyền, thuật thôi miên, các phát hiện của Pasteur và Koch, vệ sinh học cùng thống kê, rồi y học zemstvo Nga của chúng ta? Tâm thần học với bảng phân loại bệnh, phương pháp chẩn đoán và điều trị hiện nay — so với trước kia là cả một đỉnh Elbrus. Bây giờ người ta không dội nước lạnh lên đầu người điên và không mặc áo bó cho họ; người ta giữ họ theo cách nhân đạo và thậm chí, như báo viết, tổ chức cho họ kịch và dạ hội. Andrei Yefimych biết rằng với những quan điểm và thị hiếu hiện nay, một thứ ghê tởm như phòng bệnh số 6 chỉ có thể có cách đường sắt hai trăm verst, trong một thị trấn nhỏ mà thị trưởng và tất cả các ủy viên hội đồng đều là thị dân nửa biết chữ, coi thầy thuốc là thầy tế mà phải tin không phê phán, dù ông ta có đổ thiếc nóng chảy vào miệng; còn ở nơi khác thì công chúng và báo chí từ lâu đã xé nát tòa Bastille nhỏ này thành từng mảnh.

«Но что же? — спрашивает себя Андрей Ефимыч, открывая глаза. — Что же из этого? И антисептика, и Кох, и Пастер, а сущность дела нисколько не изменилась. Болезненность и смертность всё те же. Сумасшедшим устраивают балы и спектакли, а на волю их все-таки не выпускают. Значит, всё вздор и суета, и разницы между лучшею венскою клиникой и моею больницей, в сущности, нет никакой».

“Nhưng sao? — Andrei Yefimych tự hỏi, mở mắt. — Thì sao? Cả sát trùng, cả Koch, cả Pasteur, mà thực chất sự việc chẳng thay đổi chút nào. Bệnh tật và tử vong vẫn thế. Người điên được tổ chức dạ hội và kịch mà vẫn không được thả ra. Vậy nghĩa là tất cả là vớ vẩn và hư không, và giữa bệnh viện tốt nhất ở Viên và bệnh viện của tôi, về thực chất, chẳng có khác biệt nào.”

Но скорбь и чувство, похожее на зависть, мешают ему быть равнодушным. Это, должно быть, от утомления. Тяжелая голова склоняется к книге, он кладет под лицо руки, чтобы мягче было, и думает:

Nhưng nỗi buồn và một cảm giác giống như ghen tị không cho ông thờ ơ. Có lẽ do mệt mỏi. Cái đầu nặng gục xuống sách, ông đặt tay dưới mặt cho êm hơn và nghĩ:

«Я служу вредному делу и получаю жалованье от людей, которых обманываю; я не честен. Но ведь сам по себе я ничто, я только частица необходимого социального зла: все уездные чиновники вредны и даром получают жалованье... Значит, в своей нечестности виноват не я, а время... Родись я двумястами лет позже, я был бы другим».

“Tôi phục vụ một việc có hại và nhận lương từ những người mà tôi lừa dối; tôi không lương thiện. Nhưng bản thân tôi chẳng là gì, tôi chỉ là một phần tử của cái ác xã hội tất yếu: mọi viên chức huyện đều có hại và nhận lương không công... Nghĩa là trong sự không lương thiện của tôi lỗi không phải ở tôi mà ở thời đại... Nếu tôi sinh muộn hai trăm năm, tôi đã là người khác.”

Когда бьет 3 часа, он тушит лампу и уходит в спальню. Спать ему не хочется.

Khi đồng hồ điểm ba giờ, ông tắt đèn và đi vào phòng ngủ. Ông không buồn ngủ.

----

----

VIII

VIII

Года два тому назад земство расщедрилось и постановило выдавать триста рублей ежегодно в качестве пособия на усиление медицинского персонала в городской больнице впредь до открытия земской больницы, и на помощь Андрею Ефимычу был приглашен городом уездный врач Евгений Федорыч Хоботов. Это еще очень молодой человек — ему нет и тридцати, — высокий брюнет с широкими скулами и маленькими глазками; вероятно, предки его были инородцами. Приехал он в город без гроша денег, с небольшим чемоданчиком и с молодою некрасивою женщиной, которую он называет своею кухаркой. У этой женщины грудной младенец. Ходит Евгений Федорыч в фуражке с козырьком и в высоких сапогах, а зимой в полушубке. Он близко сошелся с фельдшером Сергеем Сергеичем и с казначеем, а остальных чиновников называет почему-то аристократами и сторонится их. Во всей квартире у него есть только одна книга — «Новейшие рецепты венской клиники за 1881 г.» Идя к больному, он всегда берет с собой и эту книжку. В клубе по вечерам играет он в бильярд, карт же не любит. Большой охотник употреблять в разговоре такие слова, как канитель, мантифолия с уксусом, будет тебе тень наводить и т. п.

Cách đây chừng hai năm zemstvo hào phóng và quyết định mỗi năm cấp ba trăm rúp làm trợ cấp tăng cường nhân sự y tế cho bệnh viện thành phố cho đến khi mở bệnh viện zemstvo, và để giúp Andrei Yefimych, thành phố mời bác sĩ huyện Yevgeny Fyodorych Khobotov. Đó là một người rất trẻ — chưa đến ba mươi — cao, tóc đen, gò má rộng và đôi mắt nhỏ; có lẽ tổ tiên anh là dị tộc. Anh đến thành phố không một xu, với cái vali nhỏ và một người đàn bà trẻ xấu xí mà anh gọi là bà bếp. Người đàn bà này có một đứa con còn bú. Yevgeny Fyodorych đội mũ lưỡi trai và đi ủng cao, mùa đông mặc áo da cừu ngắn. Anh nhanh chóng thân với y sĩ Sergei Sergeich và thủ quỹ, còn các viên chức khác thì không hiểu sao anh gọi là quý tộc và tránh xa. Trong cả căn hộ anh chỉ có một cuốn sách — “Những đơn thuốc mới nhất của bệnh viện Viên năm 1881”. Đi thăm bệnh anh luôn mang cuốn sách này theo. Buổi tối ở câu lạc bộ anh chơi bi-a, còn bài thì không thích. Anh rất khoái dùng trong lời nói những từ như rườm rà, mantifolia với giấm, thôi đừng có làm rối lên, v.v.

В больнице он бывает два раза в неделю, обходит палаты и делает приемку больных. Совершенное отсутствие антисептики и кровососные банки возмущают его, но новых порядков он не вводит, боясь оскорбить этим Андрея Ефимыча. Своего коллегу Андрея Ефимыча он считает старым плутом, подозревает у него большие средства и втайне завидует ему. Он охотно бы занял его место.

Anh đến bệnh viện hai lần mỗi tuần, đi các phòng bệnh và khám bệnh nhân. Việc hoàn toàn thiếu sát trùng và những cái giác hút máu làm anh bất bình, nhưng anh không đưa ra quy trình mới, sợ làm Andrei Yefimych phật ý. Anh coi đồng nghiệp Andrei Yefimych là một lão gian xảo, ngờ ông ta có của riêng lớn và thầm ghen với ông ta. Anh sẵn lòng chiếm chỗ ông ta.

IX

IX

В один из весенних вечеров, в конце марта, когда уже на земле не было снега и в больничном саду пели скворцы, доктор вышел проводить до ворот своего приятеля почтмейстера. Как раз в это время во двор входил жид Мойсейка, возвращавшийся с добычи. Он был без шапки и в мелких калошах на босую ногу и в руках держал небольшой мешочек с милостыней.

Một buổi chiều xuân, cuối tháng ba, khi trên đất đã hết tuyết và trong vườn bệnh viện chim sáo hót, bác sĩ ra tiễn bạn là trưởng bưu điện tới cổng. Đúng lúc ấy Moiseika người Do Thái đi vào sân, trở về từ chuyến kiếm ăn. Ông không đội mũ, đi đôi giày cao su nông trên chân trần và cầm trong tay cái túi nhỏ đựng của bố thí.

— Дай копеечку! — обратился он к доктору, дрожа от холода и улыбаясь.

— Cho một đồng kopek! — ông quay về phía bác sĩ, run vì lạnh và mỉm cười.

Андрей Ефимыч, который никогда не умел отказывать, подал ему гривенник.

Andrei Yefimych, người chưa bao giờ biết từ chối, đưa cho ông đồng mười kopek.

«Как это нехорошо, — подумал он, глядя на его босые ноги с красными тощими щиколками. — Ведь мокро».

“Thật không hay, — ông nghĩ, nhìn đôi chân trần với mắt cá đỏ, gầy guộc của ông ta. — Ướt thế kia.”

И, побуждаемый чувством, похожим и на жалость, и на брезгливость, он пошел во флигель вслед за евреем, поглядывая то на его лысину, то на щиколки. При входе доктора, с кучи хлама вскочил Никита и вытянулся.

Và, bị thôi thúc bởi cảm giác vừa như thương hại vừa như ghê tởm, ông đi vào dãy nhà phụ theo sau người Do Thái, lúc nhìn cái đầu hói, lúc nhìn mắt cá. Khi bác sĩ bước vào, Nikita bật dậy khỏi đống đồ phế thải và đứng nghiêm.

— Здравствуй, Никита, — сказал мягко Андрей Ефимыч. — Как бы этому еврею выдать сапоги, что ли, а то простудится.

— Chào Nikita, — Andrei Yefimych nói nhẹ nhàng. — Giá mà phát cho người Do Thái này đôi ủng nhỉ, không thì ông ấy cảm lạnh.

— Слушаю, ваше высокоблагородие. Я доложу смотрителю.

— Tuân lệnh, thưa ngài. Tôi sẽ báo người quản lý.

— Пожалуйста. Ты попроси его от моего имени. Скажи, что я просил.

— Làm ơn. Anh xin ông ấy nhân danh tôi. Nói là tôi nhờ.

Дверь из сеней в палату была отворена. Иван Дмитрич, лежа на кровати и приподнявшись на локоть, с тревогой прислушивался к чужому голосу и вдруг узнал доктора. Он весь затрясся от гнева, вскочил и с красным, злым лицом, с глазами навыкате, выбежал на середину палаты.

Cửa từ gian ngoài vào phòng bệnh mở. Ivan Dmitrich nằm trên giường, chống khuỷu tay nhỏm dậy, lo lắng lắng nghe giọng người lạ và bỗng nhận ra bác sĩ. Anh run lên vì giận, bật dậy và, mặt đỏ, dữ tợn, mắt lồi, chạy ra giữa phòng.

— Доктор пришел! — крикнул он и захохотал. — Наконец-то! Господа, поздравляю, доктор удостоивает нас своим визитом! Проклятая гадина! — взвизгнул он и в исступлении, какого никогда еще не видели в палате, топнул ногой. — Убить эту гадину! Нет, мало убить! Утопить в отхожем месте!

— Bác sĩ đến rồi! — anh hét và cười phá lên. — Cuối cùng! Thưa các ngài, xin chúc mừng, bác sĩ hạ cố ghé thăm chúng ta! Đồ rắn rết đáng nguyền rủa! — anh rít lên và, trong cơn điên chưa từng thấy ở phòng bệnh, dậm chân. — Giết cái đồ rắn rết này! Không, giết chưa đủ! Dìm nó xuống hố xí!

Андрей Ефимыч, слышавший это, выглянул из сеней в палату и спросил мягко:

Andrei Yefimych, nghe thấy, nhìn từ gian ngoài vào phòng và hỏi nhẹ nhàng:

— За что?

— Vì sao?

— За что? — крикнул Иван Дмитрич, подходя к нему с угрожающим видом и судорожно запахиваясь в халат. — За что? Вор! — проговорил он с отвращением и делая губы так, как будто желая плюнуть. — Шарлатан! Палач!

— Vì sao? — Ivan Dmitrich hét, tiến lại gần ông với vẻ đe dọa và co giật quấn chặt áo choàng. — Vì sao? Đồ ăn trộm! — anh nói với vẻ ghê tởm và chúm môi như muốn nhổ. — Đồ lang băm! Đồ đao phủ!

— Успокойтесь, — сказал Андрей Ефимыч, виновато улыбаясь. — Уверяю вас, я никогда ничего не крал, в остальном же, вероятно, вы сильно преувеличиваете. Я вижу, что вы на меня сердиты. Успокойтесь, прошу вас, если можете, и скажите хладнокровно: за что вы сердиты?

— Bình tĩnh, — Andrei Yefimych nói, mỉm cười ái ngại. — Tôi quả quyết với ông là tôi chưa từng ăn cắp gì, còn những điều khác thì có lẽ ông phóng đại nhiều. Tôi thấy ông giận tôi. Xin ông bình tĩnh, nếu có thể, và nói điềm tĩnh: vì sao ông giận?

— А за что вы меня здесь держите?

— Còn vì sao các người giữ tôi ở đây?

— За то, что вы больны.

— Vì ông bị bệnh.

— Да, болен. Но ведь десятки, сотни сумасшедших гуляют на свободе, потому что ваше невежество неспособно отличить их от здоровых. Почему же я и вот эти несчастные должны сидеть тут за всех, как козлы отпущения? Вы, фельдшер, смотритель и вся ваша больничная сволочь в нравственном отношении неизмеримо ниже каждого из нас, почему же мы сидим, а вы нет? Где логика?

— Vâng, tôi bị bệnh. Nhưng hàng chục, hàng trăm người điên đi lang thang tự do, vì sự dốt nát của các ông không đủ để phân biệt họ với người lành. Vậy sao tôi và những kẻ bất hạnh này lại phải ngồi đây thay cho tất cả, như những con dê tế thần? Ông, y sĩ, người quản lý và cả lũ cặn bã bệnh viện của các ông về mặt đạo đức thấp hơn mỗi người trong chúng tôi không đo được, vậy sao chúng tôi ngồi mà các ông thì không? Logic ở đâu?

— Нравственное отношение и логика тут ни при чем. Всё зависит от случая. Кого посадили, тот сидит, а кого не посадили, тот гуляет, вот и всё. В том, что я доктор, а вы душевнобольной, нет ни нравственности, ни логики, а одна только пустая случайность.

— Đạo đức và logic chẳng liên quan gì ở đây. Tất cả tùy thuộc vào ngẫu nhiên. Ai bị đưa vào thì ngồi, ai không bị đưa vào thì đi lang thang, thế thôi. Việc tôi là bác sĩ còn ông là bệnh nhân tâm thần không có đạo đức hay logic nào, mà chỉ là một sự ngẫu nhiên trống rỗng.

— Этой ерунды я не понимаю… — глухо проговорил Иван Дмитрич и сел на свою кровать.

— Cái thứ vô nghĩa này tôi không hiểu… — Ivan Dmitrich nói nghèn nghẹt và ngồi xuống giường.

Мойсейка, которого Никита постеснился обыскивать в присутствии доктора, разложил у себя на постели кусочки хлеба, бумажки и косточки и, всё еще дрожа от холода, что-то быстро и певуче заговорил по-еврейски. Вероятно, он вообразил, что открыл лавочку.

Moiseika, người mà Nikita ngại khám túi trước mặt bác sĩ, bày lên giường những mẩu bánh mì, mẩu giấy và mẩu xương, và vẫn run vì lạnh, nói nhanh gì đó bằng tiếng Do Thái theo giọng hát. Có lẽ ông tưởng tượng mình đã mở một cửa hàng.

— Отпустите меня, — сказал Иван Дмитрич, и голос его дрогнул.

— Hãy thả tôi ra, — Ivan Dmitrich nói, và giọng anh run.

— Не могу.

— Tôi không thể.

— Но почему же? Почему?

— Nhưng vì sao? Vì sao?

— Потому что это не в моей власти. Посудите, какая польза вам оттого, если я отпущу вас? Идите. Вас задержат горожане или полиция и вернут назад.

— Vì điều đó không nằm trong quyền của tôi. Hãy nghĩ xem, ông được lợi gì nếu tôi thả ông ra? Ông cứ đi thử xem. Dân thành phố hay cảnh sát sẽ giữ ông lại và đưa ông trở về.

— Да, да, это правда… — проговорил Иван Дмитрич и потер себе лоб. — Это ужасно! Но что же мне делать? Что?

— Phải, phải, đúng thế… — Ivan Dmitrich nói và xoa trán. — Thật khủng khiếp! Nhưng tôi phải làm gì? Gì đây?

Голос Ивана Дмитрича и его молодое умное лицо с гримасами понравились Андрею Ефимычу. Ему захотелось приласкать молодого человека и успокоить его. Он сел рядом с ним на постель, подумал и сказал:

Giọng Ivan Dmitrich và gương mặt trẻ thông minh nhăn nhó của anh làm Andrei Yefimych thích. Ông muốn vỗ về người thanh niên và làm anh yên lòng. Ông ngồi cạnh anh trên giường, nghĩ ngợi và nói:

— Вы спрашиваете, что делать? Самое лучшее в вашем положении — бежать отсюда. Но, к сожалению, это бесполезно. Вас задержат. Когда общество ограждает себя от преступников, психических больных и вообще неудобных людей, то оно непобедимо. Вам остается одно: успокоиться на мысли, что ваше пребывание здесь необходимо.

— Ông hỏi phải làm gì? Tốt nhất trong tình cảnh của ông là trốn khỏi đây. Nhưng tiếc rằng vô ích. Người ta sẽ giữ ông lại. Khi xã hội tự bảo vệ trước tội phạm, người bệnh tâm thần và nói chung những người bất tiện, thì nó bất khả chiến bại. Ông chỉ còn một điều: tự trấn an bằng ý nghĩ rằng việc ông ở đây là cần thiết.

— Никому оно не нужно.

— Chẳng ai cần cả.

— Раз существуют тюрьмы и сумасшедшие дома, то должен же кто-нибудь сидеть в них. Не вы — так я, не я — так кто-нибудь третий. Погодите, когда в далеком будущем закончат свое существование тюрьмы и сумасшедшие дома, то не будет ни решеток на окнах, ни халатов. Конечно, такое время рано или поздно настанет.

— Một khi đã có nhà tù và nhà thương điên thì phải có người ngồi trong đó. Không ông thì tôi, không tôi thì một người thứ ba nào đó. Hãy đợi, khi trong tương lai xa nhà tù và nhà thương điên chấm dứt tồn tại, thì sẽ không còn song sắt cửa sổ hay áo choàng. Dĩ nhiên thời ấy sớm muộn sẽ tới.

Иван Дмитрич насмешливо улыбнулся.

Ivan Dmitrich mỉm cười chế nhạo.

— Вы шутите, — сказал он, щуря глаза. — Таким господам, как вы и ваш помощник Никита, нет никакого дела до будущего, но можете быть уверены, милостивый государь, настанут лучшие времена! Пусть я выражаюсь пошло, смейтесь, но воссияет заря новой жизни, восторжествует правда, и — на нашей улице будет праздник! Я не дождусь, издохну, но зато чьи-нибудь правнуки дождутся. Приветствую их от всей души и радуюсь, радуюсь за них! Вперед! Помогай вам бог, друзья!

— Ông đùa, — anh nói, nheo mắt. — Những ngài như ông và trợ lý Nikita của ông chẳng quan tâm gì tới tương lai, nhưng xin ông cứ tin, thưa ngài, thời tốt đẹp hơn sẽ đến! Cứ để tôi nói tầm thường, ông cứ cười, nhưng bình minh của đời sống mới sẽ rạng, chân lý sẽ chiến thắng, và — rồi sẽ tới ngày của chúng ta! Tôi không đợi được, tôi sẽ chết ngoẻo, nhưng đổi lại, chắt chút của ai đó sẽ đợi được. Tôi chào họ từ tận đáy lòng và mừng, mừng cho họ! Tiến lên! Chúa phù hộ các bạn, các bạn ơi!

Иван Дмитрич с блестящими глазами поднялся и, протягивая руки к окну, продолжал с волнением в голосе:

Ivan Dmitrich, mắt sáng, đứng lên và, đưa tay về phía cửa sổ, tiếp tục với giọng xúc động:

— Из-за этих решеток благословляю вас! Да здравствует правда! Радуюсь!

— Từ sau những song sắt này tôi ban phước cho các bạn! Chân lý muôn năm! Tôi mừng!

— Я не нахожу особенной причины радоваться, — сказал Андрей Ефимыч, которому движение Ивана Дмитрича показалось театральным и в то же время очень понравилось. — Тюрем и сумасшедших домов не будет, и правда, как вы изволили выразиться, восторжествует, но ведь сущность вещей не изменится, законы природы останутся всё те же. Люди будут болеть, стариться и умирать так же, как и теперь. Какая бы великолепная заря ни освещала вашу жизнь, всё же в конце концов вас заколотят в гроб и бросят в яму.

— Tôi không thấy lý do đặc biệt để mừng, — Andrei Yefimych nói, người thấy cử chỉ của Ivan Dmitrich có vẻ như diễn kịch, nhưng đồng thời rất ưng ý. — Nhà tù và nhà thương điên sẽ không còn, và chân lý, như ông vừa diễn đạt, sẽ chiến thắng, nhưng thực chất của vạn vật không đổi, các quy luật tự nhiên vẫn như cũ. Người ta vẫn sẽ bệnh, già và chết như bây giờ. Dù bình minh rực rỡ đến đâu chiếu sáng đời ông, rốt cuộc người ta vẫn đóng ông vào quan tài và quăng xuống hố.

— А бессмертие?

— Còn sự bất tử?

— Э, полноте!

— Ồ, thôi đi!

— Вы не верите, ну, а я верю. У Достоевского или у Вольтера кто-то говорит, что если бы не было бога, то его выдумали бы люди. А я глубоко верю, что если нет бессмертия, то его рано или поздно изобретет великий человеческий ум.

— Ông không tin, còn tôi thì tin. Trong Dostoevsky hay Voltaire có ai đó nói rằng nếu không có Chúa thì con người cũng sẽ bịa ra. Còn tôi tin sâu sắc rằng nếu không có sự bất tử thì sớm muộn trí tuệ vĩ đại của con người sẽ phát minh ra nó.

— Хорошо сказано, — проговорил Андрей Ефимыч, улыбаясь от удовольствия. — Это хорошо, что вы веруете. С такою верой можно жить припеваючи даже замуравленному в стене. Вы изволили где-нибудь получить образование?

— Nói hay, — Andrei Yefimych nói, mỉm cười vì thích thú. — Thật tốt là ông có đức tin. Với đức tin ấy có thể sống vui vẻ ngay cả khi bị xây kín trong tường. Ông có học hành ở đâu chưa?

— Да, я был в университете, но не кончил.

— Có, tôi học đại học, nhưng chưa tốt nghiệp.

— Вы мыслящий и вдумчивый человек. При всякой обстановке вы можете находить успокоение в самом себе. Свободное и глубокое мышление, которое стремится к уразумению жизни, и полное презрение к глупой суете мира — вот два блага, выше которых никогда не знал человек. И вы можете обладать ими, хотя бы вы жили за тремя решетками. Диоген жил в бочке, однако же был счастливее всех царей земных.

— Ông là người biết suy nghĩ, sâu sắc. Trong mọi hoàn cảnh ông đều có thể tìm thấy sự yên ổn nơi chính mình. Tư duy tự do và sâu sắc hướng tới thấu hiểu đời sống, và sự khinh thường hoàn toàn cái xô bồ ngu ngốc của thế gian — đó là hai điều phúc mà con người chưa bao giờ biết điều nào cao hơn. Và ông có thể sở hữu chúng dù sống sau ba lớp song sắt. Diogenes sống trong cái thùng, nhưng hạnh phúc hơn mọi vua chúa trần gian.

— Ваш Диоген был болван, — угрюмо проговорил Иван Дмитрич. — Что вы мне говорите про Диогена, да про какое-то уразумение? — рассердился он вдруг и вскочил. — Я люблю жизнь, люблю страстно! У меня мания преследования, постоянный мучительный страх, но бывают минуты, когда меня охватывает жажда жизни, и тогда я боюсь сойти с ума. Ужасно хочу жить, ужасно!

— Cái ông Diogenes của ông là đồ ngu, — Ivan Dmitrich ủ ê nói. — Ông nói với tôi về Diogenes và về cái thấu hiểu nào đó làm gì? — anh bỗng nổi giận và bật dậy. — Tôi yêu cuộc sống, yêu say đắm! Tôi mắc chứng hoang tưởng bị hại, nỗi sợ thường trực dằn vặt, nhưng có những phút khát sống tràn ngập tôi, và lúc ấy tôi sợ phát điên. Tôi thèm sống kinh khủng, kinh khủng!

Он в волнении прошелся по палате и сказал, понизив голос:

Anh xúc động đi quanh phòng và nói, hạ giọng:

— Когда я мечтаю, меня посещают призраки. Ко мне ходят какие-то люди, я слышу голоса, музыку, и кажется мне, что я гуляю по каким-то лесам, по берегу моря, и мне так страстно хочется суеты, заботы… Скажите мне, ну, что там нового? — спросил Иван Дмитрич. — Что там?

— Khi tôi mơ mộng, những bóng ma đến thăm tôi. Những người nào đó tới chỗ tôi, tôi nghe tiếng nói, âm nhạc, và tôi tưởng mình đi dạo trong những khu rừng nào đó, bên bờ biển, và tôi khao khát cái xô bồ, những lo toan đến say đắm… Nói cho tôi biết, thế ngoài kia có gì mới? — Ivan Dmitrich hỏi. — Ngoài kia thế nào?

— Вы про город желаете знать или вообще?

— Ông muốn biết về thành phố hay nói chung?

— Ну, сначала расскажите мне про город, а потом вообще.

— Thì, trước hết kể tôi nghe về thành phố, rồi nói chung.

— Что ж? В городе томительно скучно… Не с кем слова сказать, некого послушать. Новых людей нет. Впрочем, приехал недавно молодой врач Хоботов.

— Sao nhỉ? Trong thành phố buồn chán đến mòn mỏi… Không có ai để nói một lời, không ai để nghe. Không có người mới. Tuy nhiên gần đây có bác sĩ trẻ Khobotov đến.

— Он еще при мне приехал. Что, хам?

— Hắn đã tới khi tôi còn ở đó. Sao, đồ thô lỗ à?

— Да, не культурный человек. Странно, знаете ли… Судя по всему, в наших столицах нет умственного застоя, есть движение, — значит, должны быть там и настоящие люди, но почему-то всякий раз оттуда присылают к нам таких людей, что не глядел бы. Несчастный город!

— Phải, không phải người có văn hóa. Lạ đấy, ông biết không… Xét mọi mặt, ở các thủ đô của ta không có sự đình trệ trí tuệ, có chuyển động, — nghĩa là phải có ở đó những con người thực thụ, nhưng không hiểu sao lần nào cũng gửi tới ta những người mà nhìn không muốn nhìn. Thành phố bất hạnh!

— Да, несчастный город! — вздохнул Иван Дмитрич и засмеялся. — А вообще как? Что пишут в газетах и журналах?

— Phải, thành phố bất hạnh! — Ivan Dmitrich thở dài và cười. — Còn nói chung thì sao? Báo và tạp chí viết gì?

В палате было уже темно. Доктор поднялся и, стоя, начал рассказывать, что пишут за границей и в России и какое замечается теперь направление мысли. Иван Дмитрич внимательно слушал и задавал вопросы, но вдруг, точно вспомнив что-то ужасное, схватил себя за голову и лег на постель, спиной к доктору.

Trong phòng đã tối. Bác sĩ đứng lên và cứ đứng như thế mà kể ở nước ngoài và ở Nga người ta viết gì và hiện nay thấy khuynh hướng tư tưởng nào. Ivan Dmitrich chăm chú nghe và đặt câu hỏi, nhưng bỗng, như nhớ ra điều khủng khiếp nào đó, ôm lấy đầu và nằm xuống giường, quay lưng về phía bác sĩ.

— Что с вами? — спросил Андрей Ефимыч.

— Ông sao thế? — Andrei Yefimych hỏi.

— Вы от меня не услышите больше ни одного слова! — грубо проговорил Иван Дмитрич. — Оставьте меня!

— Ông sẽ không nghe thêm từ tôi một lời nào nữa! — Ivan Dmitrich nói thô bạo. — Để tôi yên!

— Отчего же?

— Sao vậy?

— Говорю вам: оставьте! Какого дьявола?

— Tôi bảo ông: để tôi yên! Quái quỷ gì thế?

Андрей Ефимыч пожал плечами, вздохнул и вышел.

Andrei Yefimych nhún vai, thở dài và đi ra.

Проходя через сени, он сказал:

Đi qua gian ngoài, ông nói:

— Как бы здесь убрать, Никита… Ужасно тяжелый запах!

— Giá mà dọn dẹp chỗ này một chút, Nikita… Mùi nặng kinh khủng!

— Слушаю, ваше высокоблагородие.

— Tuân lệnh, thưa ngài.

«Какой приятный молодой человек! — думал Андрей Ефимыч, идя к себе на квартиру. — За всё время, пока я тут живу, это, кажется, первый, с которым можно поговорить. Он умеет рассуждать и интересуется именно тем, чем нужно».

“Một người trẻ dễ mến! — Andrei Yefimych nghĩ, đi về căn hộ. — Suốt thời gian tôi sống ở đây, hình như đây là người đầu tiên có thể trò chuyện. Anh ta biết lý luận và quan tâm đúng điều cần quan tâm.”

Читая и потом ложась спать, он всё время думал об Иване Дмитриче, а проснувшись на другой день утром, вспомнил, что вчера познакомился с умным и интересным человеком, и решил сходить к нему еще раз при первой возможности.

Khi đọc sách và rồi đi ngủ, ông luôn nghĩ về Ivan Dmitrich, và thức dậy sáng hôm sau, ông nhớ ra hôm qua đã làm quen với một người thông minh và thú vị, và quyết định lại đến thăm anh khi có dịp đầu tiên.

----

----

X

X

Иван Дмитрич лежал в такой же позе, как вчера, обхватив голову руками и поджав ноги. Лица его не было видно.

Ivan Dmitrich nằm trong tư thế như hôm qua, ôm đầu bằng hai tay và co chân. Không thấy mặt anh.

— Здравствуйте, мой друг, — сказал Андрей Ефимыч. — Вы не спите?

— Chào bạn của tôi, — Andrei Yefimych nói. — Ông chưa ngủ à?

— Во-первых, я вам не друг, — проговорил Иван Дмитрич в подушку, — а во-вторых, вы напрасно хлопочете: вы не добьетесь от меня ни одного слова.

— Thứ nhất, tôi không phải bạn ông, — Ivan Dmitrich nói vào gối, — còn thứ hai, ông tốn công vô ích: ông sẽ không moi được từ tôi một lời nào.

— Странно… — пробормотал Андрей Ефимыч в смущении. — Вчера мы беседовали так мирно, но вдруг вы почему-то обиделись и сразу оборвали… Вероятно, я выразился как-нибудь неловко или, быть может, высказал мысль, несогласную с вашими убеждениями…

— Lạ thật… — Andrei Yefimych lẩm bẩm bối rối. — Hôm qua chúng ta trò chuyện hòa nhã thế, mà bỗng dưng không hiểu sao ông giận và cắt ngang ngay… Có lẽ tôi diễn đạt vụng, hoặc có thể đã nói ra ý nghĩ trái với niềm tin của ông…

— Да, так я вам и поверю! — сказал Иван Дмитрич, приподнимаясь и глядя на доктора насмешливо и с тревогой; глаза у него были красны. — Можете идти шпионить и пытать в другое место, а тут вам нечего делать. Я еще вчера понял, зачем вы приходили.

— Vâng, tôi tin ông lắm đấy! — Ivan Dmitrich nói, nhỏm dậy và nhìn bác sĩ bằng ánh mắt vừa chế nhạo vừa lo âu; mắt anh đỏ. — Ông có thể đi do thám và tra tấn ở chỗ khác, ở đây ông không có việc gì. Hôm qua tôi đã hiểu vì sao ông tới.

— Странная фантазия! — усмехнулся доктор. — Значит, вы полагаете, что я шпион?

— Tưởng tượng kỳ lạ! — bác sĩ mỉm cười. — Vậy là ông cho rằng tôi là mật thám?

— Да, полагаю… Шпион или доктор, к которому положили меня на испытание, — это всё равно.

— Phải, tôi cho là vậy… Mật thám, hay bác sĩ mà người ta cho tôi nằm để theo dõi, — thế nào cũng như nhau.

— Ах, какой вы, право, извините… чудак!

— Ôi, ông thật là, xin lỗi… kỳ quặc!

Доктор сел на табурет возле постели и укоризненно покачал головой.

Bác sĩ ngồi xuống chiếc ghế đẩu bên giường và lắc đầu trách.

— Но допустим, что вы правы, — сказал он. — Допустим, что я предательски ловлю вас на слове, чтобы выдать полиции. Вас арестуют и потом судят. Но разве в суде и в тюрьме вам будет хуже, чем здесь? А если сошлют на поселение и даже на каторгу, то разве это хуже, чем сидеть в этом флигеле? Полагаю, не хуже… Чего же бояться?

— Nhưng cứ cho là ông đúng, — ông nói. — Cứ cho là tôi phản trắc bắt lỗi lời nói của ông để nộp cho cảnh sát. Người ta bắt ông rồi xử. Nhưng chẳng lẽ ở tòa và trong tù ông sẽ khổ hơn ở đây? Còn nếu bị đày đi định cư, thậm chí đi khổ sai, thì chẳng lẽ tệ hơn ngồi trong dãy nhà phụ này? Tôi cho là không tệ hơn… Thế thì sợ gì?

Видимо, эти слова подействовали на Ивана Дмитрича. Он покойно сел.

Rõ ràng những lời này tác động đến Ivan Dmitrich. Anh ngồi yên.

Был пятый час вечера, — время, когда обыкновенно Андрей Ефимыч ходит у себя по комнатам и Дарьюшка спрашивает его, не пора ли ему пиво пить. На дворе была тихая, ясная погода.

Đã quá bốn giờ chiều, — lúc thường Andrei Yefimych đi trong các phòng của mình và Daryushka hỏi ông có đến giờ uống bia chưa. Ngoài sân thời tiết yên tĩnh, trong trẻo.

— А я после обеда вышел прогуляться, да вот и зашел, как видите, — сказал доктор. — Совсем весна.

— Còn tôi sau bữa trưa ra đi dạo, rồi ghé vào đây, như ông thấy, — bác sĩ nói. — Đúng là mùa xuân.

— Теперь какой месяц? Март? — спросил Иван Дмитрич.

— Giờ là tháng nào? Tháng ba à? — Ivan Dmitrich hỏi.

— Да, конец марта.

— Vâng, cuối tháng ba.

— Грязно на дворе?

— Ngoài sân lầy lội không?

— Нет, не очень. В саду уже тропинки.

— Không, không nhiều. Trong vườn đã có lối đi.

— Теперь бы хорошо проехаться в коляске куда-нибудь за город, — сказал Иван Дмитрич, потирая свои красные глаза, точно спросонок, — потом вернуться бы домой в теплый, уютный кабинет и… и полечиться у порядочного доктора от головной боли… Давно уже я не жил по-человечески. А здесь гадко! Нестерпимо гадко!

— Giờ mà đi xe ngựa ra ngoại ô đâu đó thì hay, — Ivan Dmitrich nói, dụi đôi mắt đỏ như vừa tỉnh ngủ, — rồi về nhà vào căn phòng làm việc ấm áp, thoải mái và… và được một bác sĩ tử tế chữa đau đầu… Đã lâu tôi không sống như con người. Còn ở đây tởm quá! Tởm không chịu nổi!

После вчерашнего возбуждения он был утомлен и вял и говорил неохотно. Пальцы у него дрожали, и по лицу видно было, что у него сильно болела голова.

Sau cơn kích động hôm qua anh mệt mỏi và uể oải và nói không muốn. Ngón tay anh run, và nhìn mặt biết anh đau đầu dữ dội.

— Между теплым, уютным кабинетом и этою палатой нет никакой разницы, — сказал Андрей Ефимыч. — Покой и довольство человека не вне его, а в нем самом.

— Giữa căn phòng làm việc ấm áp, thoải mái và phòng bệnh này không có khác biệt nào, — Andrei Yefimych nói. — Sự yên ổn và thỏa mãn của con người không ở ngoài anh ta mà ở trong chính anh ta.

— То есть как?

— Nghĩa là sao?

— Обыкновенный человек ждет хорошего или дурного извне, то есть от коляски и кабинета, а мыслящий — от самого себя.

— Người bình thường chờ điều tốt hay xấu từ bên ngoài, tức là từ xe ngựa và phòng làm việc, còn người biết suy nghĩ thì từ chính mình.

— Идите, проповедуйте эту философию в Греции, где тепло и пахнет померанцем, а здесь она не по климату. С кем это я говорил о Диогене? С вами, что ли?

— Đi mà giảng triết lý ấy ở Hy Lạp, nơi ấm và thơm hương cam, còn ở đây nó không hợp khí hậu. Tôi đã nói với ai về Diogenes nhỉ? Với ông à?

— Да, вчера со мной.

— Vâng, hôm qua với tôi.

— Диоген не нуждался в кабинете и в теплом помещении; там и без того жарко. Лежи себе в бочке да кушай апельсины и оливки. А доведись ему в России жить, так он не то что в декабре, а в мае запросился бы в комнату. Небось, скрючило бы от холода.

— Diogenes không cần phòng làm việc và chỗ ở ấm; ở đó vốn đã nóng. Cứ nằm trong thùng mà ăn cam và ôliu. Còn bắt ông ta sống ở Nga thì đừng nói tháng Chạp, đến tháng Năm ông ta cũng đã xin vào nhà. Hẳn là đã co quắp vì lạnh.

— Нет. Холод, как и вообще всякую боль, можно не чувствовать. Марк Аврелий сказал: «Боль есть живое представление о боли: сделай усилие воли, чтоб изменить это представление, откинь его, перестань жаловаться, и боль исчезнет». Это справедливо. Мудрец, или, попросту, мыслящий, вдумчивый человек отличается именно тем, что презирает страдание; он всегда доволен и ничему не удивляется.

— Không. Lạnh, cũng như mọi cơn đau nói chung, có thể không cảm thấy. Marcus Aurelius nói: “Đau là biểu tượng sống động về đau: hãy cố gắng bằng ý chí để đổi biểu tượng ấy, gạt nó đi, thôi than vãn, và cơn đau sẽ biến mất”. Điều đó đúng. Nhà hiền triết, hay nói đơn giản, người biết suy nghĩ, sâu sắc, khác ở chỗ khinh thường đau khổ; ông luôn hài lòng và không ngạc nhiên về điều gì.

— Значит, я идиот, так как я страдаю, недоволен и удивляюсь человеческой подлости.

— Vậy tôi là kẻ ngốc, vì tôi đau khổ, bất mãn và ngạc nhiên trước sự đê hèn của con người.

— Это вы напрасно. Если вы почаще будете вдумываться, то вы поймете, как ничтожно всё то внешнее, что волнует нас. Нужно стремиться к уразумению жизни, а в нем — истинное благо.

— Ông nói vậy là không đúng. Nếu ông thường suy ngẫm hơn thì ông sẽ hiểu mọi thứ bên ngoài làm ta xao động nhỏ bé biết bao. Cần hướng tới thấu hiểu đời sống, và trong đó là điều thiện chân chính.

— Уразумение… — поморщился Иван Дмитрич. — Внешнее, внутреннее… Извините, я этого не понимаю. Я знаю только, — сказал он, вставая и сердито глядя на доктора, — я знаю, что бог создал меня из теплой крови и нервов, да-с! А органическая ткань, если она жизнеспособна, должна реагировать на всякое раздражение. И я реагирую! На боль я отвечаю криком и слезами, на подлость — негодованием, на мерзость — отвращением. По-моему, это собственно и называется жизнью. Чем ниже организм, тем он менее чувствителен и тем слабее отвечает на раздражение, и чем выше, тем он восприимчивее и энергичнее реагирует на действительность. Как не знать этого? Доктор, а не знает таких пустяков! Чтобы презирать страдание, быть всегда довольным и ничему не удивляться, нужно дойти вот до этакого состояния, — и Иван Дмитрич указал на толстого, заплывшего жиром мужика, — или же закалить себя страданиями до такой степени, чтобы потерять всякую чувствительность к ним, то есть, другими словами, перестать жить. Извините, я не мудрец и не философ, — продолжал Иван Дмитрич с раздражением, — и ничего я в этом не понимаю. Я не в состоянии рассуждать.

— Thấu hiểu… — Ivan Dmitrich nhăn mặt. — Bên ngoài, bên trong… Xin lỗi, tôi không hiểu. Tôi chỉ biết, — anh nói, đứng dậy và nhìn bác sĩ giận dữ, — tôi biết rằng Chúa tạo ra tôi từ máu nóng và thần kinh, vâng, thưa ông! Mà mô hữu cơ, nếu còn khả năng sống, phải phản ứng với mọi kích thích. Và tôi phản ứng! Với đau tôi đáp bằng tiếng kêu và nước mắt, với đê hèn bằng phẫn nộ, với ghê tởm bằng kinh tởm. Theo tôi, chính điều đó gọi là sống. Cơ thể càng thấp càng kém nhạy cảm và đáp lại kích thích càng yếu, càng cao thì càng nhạy và phản ứng với thực tại càng mạnh. Sao lại không biết điều đó? Bác sĩ mà không biết những chuyện vặt thế! Để khinh thường đau khổ, luôn hài lòng và không ngạc nhiên điều gì, phải đạt tới trạng thái như thế này, — và Ivan Dmitrich chỉ vào gã nông dân béo ụ mỡ, — hoặc tôi luyện mình bằng đau khổ đến mức mất mọi cảm giác với chúng, tức là nói cách khác, thôi sống. Xin lỗi, tôi không phải hiền triết, không phải triết gia, — Ivan Dmitrich tiếp tục bực bội, — và tôi chẳng hiểu gì về chuyện này. Tôi không có khả năng lý luận.

— Напротив, вы прекрасно рассуждаете.

— Ngược lại, ông lý luận rất hay.

— Стоики, которых вы пародируете, были замечательные люди, но учение их застыло еще две тысячи лет назад и ни капли не подвинулось вперед и не будет двигаться, так как оно не практично и не жизненно. Оно имело успех только у меньшинства, которое проводит свою жизнь в штудировании и смаковании всяких учений, большинство же не понимало его. Учение, проповедующее равнодушие к богатству, к удобствам жизни, презрение к страданиям и смерти, совсем непонятно для громадного большинства, так как это большинство никогда не знало ни богатства, ни удобств в жизни; а презирать страдания значило бы для него презирать самую жизнь, так как всё существо человека состоит из ощущений голода, холода, обид, потерь и гамлетовского страха перед смертью. В этих ощущениях вся жизнь: ею можно тяготиться, ненавидеть ее, но не презирать. Да, так, повторяю, учение стоиков никогда не может иметь будущности, прогрессируют же, как видите, от начала века до сегодня борьба, чуткость к боли, способность отвечать на раздражение…

— Các nhà khắc kỷ mà ông nhại lại là những người đáng nể, nhưng học thuyết của họ đã đông cứng từ hai nghìn năm trước, không tiến thêm một chút nào và sẽ không tiến, vì nó không thực tế và không sống động. Nó chỉ thành công với thiểu số dành đời mình để nghiên cứu và nhấm nháp mọi học thuyết, còn đa số thì không hiểu. Học thuyết rao giảng sự dửng dưng với của cải, với tiện nghi đời sống, khinh thường đau khổ và cái chết, hoàn toàn không hiểu được đối với số đông, vì số đông ấy chưa từng biết của cải hay tiện nghi; còn khinh đau khổ với họ nghĩa là khinh chính cuộc sống, vì toàn bộ bản chất con người gồm những cảm giác đói, lạnh, bị xúc phạm, mất mát và nỗi sợ chết kiểu Hamlet. Trong những cảm giác ấy là toàn bộ cuộc sống: có thể chán nó, ghét nó, nhưng không khinh được. Vâng, nên tôi nhắc lại, học thuyết khắc kỷ không bao giờ có thể có tương lai, còn tiến lên, như ông thấy, từ buổi đầu của thời đại đến hôm nay là đấu tranh, sự nhạy cảm với đau, khả năng đáp lại kích thích…

Иван Дмитрич вдруг потерял нить мыслей, остановился и досадливо потер лоб.

Ivan Dmitrich bỗng mất mạch ý nghĩ, dừng lại và bực bội xoa trán.

— Хотел сказать что-то важное, да сбился, — сказал он. — О чем я? Да! Так вот я и говорю: кто-то из стоиков продал себя в рабство затем, чтобы выкупить своего ближнего. Вот видите, значит, и стоик реагировал на раздражение, так как для такого великодушного акта, как уничтожение себя ради ближнего, нужна возмущенная, сострадающая душа. Я забыл тут в тюрьме всё, что учил, а то бы еще что-нибудь вспомнил. А Христа взять? Христос отвечал на действительность тем, что плакал, улыбался, печалился, гневался, даже тосковал; он не с улыбкой шел навстречу страданиям и не презирал смерти, а молился в саду Гефсиманском, чтобы его миновала чаша сия.

— Định nói điều gì quan trọng mà lạc mất, — anh nói. — Tôi nói về cái gì nhỉ? À! Thế này, tôi nói: có một nhà khắc kỷ nào đó đã bán mình làm nô lệ để chuộc người đồng loại. Ông thấy đấy, nghĩa là nhà khắc kỷ cũng phản ứng với kích thích, vì cho một hành động cao thượng như hủy mình vì đồng loại, cần một tâm hồn phẫn nộ và biết xót thương. Ở trong tù này tôi quên hết những gì đã học, nếu không tôi còn nhớ thêm được. Còn lấy Chúa Kitô thì sao? Kitô đáp lại thực tại bằng cách khóc, cười, buồn, giận, thậm chí sầu não; ngài không mỉm cười bước đến đau khổ và không khinh thường cái chết, mà cầu nguyện trong vườn Gethsemane để chén này lìa khỏi ngài.

Иван Дмитрич засмеялся и сел.

Ivan Dmitrich cười và ngồi xuống.

— Положим, покой и довольство человека не вне его, а в нем самом, — сказал он. — Положим, нужно презирать страдания и ничему не удивляться. Но вы-то на каком основании проповедуете это? Вы мудрец? Философ?

— Cứ cho là sự yên ổn và thỏa mãn của con người không ở ngoài anh ta mà ở trong chính anh ta, — anh nói. — Cứ cho là cần khinh thường đau khổ và không ngạc nhiên điều gì. Nhưng ông thì dựa trên cơ sở nào mà rao giảng điều ấy? Ông là hiền triết? Triết gia?

— Нет, я не философ, но проповедовать это должен каждый, потому что это разумно.

— Không, tôi không phải triết gia, nhưng ai cũng phải rao giảng điều này, vì nó hợp lý.

— Нет, я хочу знать, почему вы в деле уразумения, презрения к страданиям и прочее считаете себя компетентным? Разве вы страдали когда-нибудь? Вы имеете понятие о страданиях? Позвольте: вас в детстве секли?

— Không, tôi muốn biết vì sao ông cho mình có thẩm quyền về thấu hiểu, khinh thường đau khổ và các thứ? Ông đã bao giờ đau khổ chưa? Ông có khái niệm về đau khổ không? Xin hỏi: hồi nhỏ ông có bị quất roi không?

— Нет, мои родители питали отвращение к телесным наказаниям.

— Không, cha mẹ tôi ghê sợ hình phạt thể xác.

— А меня отец порол жестоко. Мой отец был крутой, геморроидальный чиновник, с длинным носом и с желтою шеей. Но будем говорить о вас. Во всю вашу жизнь до вас никто не дотронулся пальцем, никто вас не запугивал, не забивал; здоровы вы, как бык. Росли вы под крылышком отца и учились на его счет, а потом сразу захватили синекуру. Больше двадцати лет вы жили на бесплатной квартире, с отоплением, с освещением, с прислугой, имея притом право работать как и сколько вам угодно, хоть ничего не делать. От природы вы человек ленивый, рыхлый и потому старались складывать свою жизнь так, чтобы вас ничто не беспокоило и не двигало с места. Дела вы сдали фельдшеру и прочей сволочи, а сами сидели в тепле да в тишине, копили деньги, книжки почитывали, услаждали себя размышлениями о разной возвышенной чепухе и (Иван Дмитрич посмотрел на красный нос доктора) выпивахом. Одним словом, жизни вы не видели, не знаете ее совершенно, а с действительностью знакомы только теоретически. А презираете вы страдания и ничему не удивляетесь по очень простой причине: суета сует, внешнее и внутреннее, презрение к жизни, страданиям и смерти, уразумение, истинное благо, — всё это философия, самая подходящая для российского лежебока. Видите вы, например, как мужик бьет жену. Зачем вступаться? Пускай бьет, всё равно оба помрут рано или поздно; и бьющий к тому же оскорбляет побоями не того, кого бьет, а самого себя. Пьянствовать глупо, неприлично, но пить — умирать и не пить — умирать. Приходит баба, зубы болят… Ну, что ж? Ведь есть представление о боли и к тому же без болезней не проживешь на этом свете, все помрем, а потому ступай баба прочь, не мешай мне мыслить и водку пить. Молодой человек просит совета, что делать, как жить; прежде чем ответить, другой бы задумался, а тут уж готов ответ: стремись к уразумению или к истинному благу. А что такое это фантастическое «истинное благо»? Ответа нет, конечно. Нас держат здесь за решеткой, гноят, истязуют, но это прекрасно и разумно, потому что между этою палатой и теплым, уютным кабинетом нет никакой разницы. Удобная философия: и делать нечего, и совесть чиста, и мудрецом себя чувствуешь… Нет, сударь, это не философия, не мышление, не широта взгляда, а лень, факирство, сонная одурь… Да! — опять рассердился Иван Дмитрич. — Страдания презираете, а небось прищеми вам дверью палец, так заорете во все горло!

— Còn cha tôi đánh tôi bằng roi rất dữ. Cha tôi là một viên chức hung dữ, bị trĩ, mũi dài và cổ vàng. Nhưng ta hãy nói về ông. Suốt đời ông chưa ai chạm một ngón tay vào ông, chưa ai dọa ông, đánh ông; ông khỏe như bò. Ông lớn lên dưới cánh cha và học bằng tiền cha, rồi lập tức chiếm một chức ngồi không. Hơn hai mươi năm ông sống trong căn hộ miễn phí, có sưởi, có đèn, có người hầu, lại có quyền làm việc tùy ý và bao nhiêu tùy ý, thậm chí không làm gì. Bẩm sinh ông là người lười, nhão, nên ông tìm cách xếp đời mình sao cho không gì làm ông phiền hay lay ông khỏi chỗ. Công việc ông giao cho y sĩ và bọn cặn bã khác, còn ông thì ngồi nơi ấm áp và yên tĩnh, tích tiền, nhâm nhi sách, tự thưởng mình bằng suy ngẫm về đủ thứ nhảm nhí cao siêu và (Ivan Dmitrich nhìn cái mũi đỏ của bác sĩ) bằng chút rượu. Nói tóm lại, ông chưa thấy cuộc sống, hoàn toàn không biết nó, còn thực tại ông chỉ biết trên lý thuyết. Mà ông khinh đau khổ và không ngạc nhiên điều gì vì một lý do rất đơn giản: hư không của mọi hư không, bên ngoài và bên trong, khinh cuộc sống, đau khổ và cái chết, thấu hiểu, điều thiện chân chính, — tất cả đó là triết học thích hợp nhất cho gã nằm ườn Nga. Ông thấy, chẳng hạn, người nông dân đánh vợ. Chen vào làm gì? Cứ để hắn đánh, dù sao cả hai cũng chết sớm muộn; mà kẻ đánh, bằng những đòn ấy, xúc phạm không phải người bị đánh mà chính bản thân mình. Nhậu nhẹt là ngu, là không phải phép, nhưng uống cũng chết mà không uống cũng chết. Một bà đến, đau răng… Thì sao? Đã có biểu tượng về đau, mà không bệnh thì cũng chẳng sống nổi trên đời này, ai cũng sẽ chết, nên bà đi đi, đừng làm phiền tôi suy nghĩ và uống vodka. Một thanh niên xin lời khuyên, phải làm gì, sống ra sao; trước khi trả lời, người khác sẽ nghĩ ngợi, còn ở đây đã sẵn câu trả lời: hãy hướng tới thấu hiểu hoặc điều thiện chân chính. Mà “điều thiện chân chính” hão huyền ấy là gì? Dĩ nhiên không có đáp án. Chúng tôi bị giam ở đây sau song sắt, mục rữa, bị hành hạ, nhưng thế là tuyệt vời và hợp lý, vì giữa phòng bệnh này và căn phòng làm việc ấm áp, thoải mái không có khác biệt nào. Triết học tiện lợi: vừa chẳng phải làm gì, vừa lương tâm trong sạch, vừa thấy mình là hiền triết… Không, thưa ông, đó không phải triết học, không phải tư duy, không phải tầm nhìn rộng, mà là lười biếng, là trò khổ hạnh kiểu thầy bùa, là sự đờ đẫn ngái ngủ… Vâng! — Ivan Dmitrich lại nổi giận. — Khinh đau khổ, nhưng nếu kẹp ngón tay ông vào cửa thì chắc ông sẽ gào hết cỡ!

— А может, и не заору, — сказал Андрей Ефимыч, кротко улыбаясь.

— Mà có khi tôi không gào, — Andrei Yefimych nói, mỉm cười hiền lành.

— Да, как же! А вот если бы вас трахнул паралич или, положим, какой-нибудь дурак и наглец, пользуясь своим положением и чином, оскорбил вас публично и вы знали бы, что это пройдет ему безнаказанно, — ну, тогда бы вы поняли, как это отсылать других к уразумению и истинному благу.

— Vâng, thế đấy! Còn nếu ông bị liệt, hay giả sử một thằng ngu ngạo mạn nào đó, lợi dụng địa vị và chức tước, sỉ nhục ông trước công chúng và ông biết rằng hắn sẽ không bị trừng phạt, — lúc ấy ông sẽ hiểu việc bảo người khác đi thấu hiểu và điều thiện chân chính là thế nào.

— Это оригинально, — сказал Андрей Ефимыч, смеясь от удовольствия и потирая руки. — Меня приятно поражает в вас склонность к обобщениям, а моя характеристика, которую вы только что изволили сделать, просто блестяща. Признаться, беседа с вами доставляет мне громадное удовольствие. Ну-с, я вас выслушал, теперь и вы благоволите выслушать меня…

— Hay đấy, — Andrei Yefimych nói, cười vì thích thú và xoa tay. — Tôi ngạc nhiên một cách dễ chịu về thiên hướng khái quát ở ông, còn nhận xét về tôi mà ông vừa đưa ra thì đơn giản là xuất sắc. Thật lòng, trò chuyện với ông cho tôi niềm vui lớn. Nào, tôi đã nghe ông, giờ xin ông cũng vui lòng nghe tôi…

----

----

XI

XI

Этот разговор продолжался еще около часа и, по-видимому, произвел на Андрея Ефимыча глубокое впечатление. Он стал ходить во флигель каждый день. Ходил он туда по утрам и после обеда, и часто вечерняя темнота заставала его в беседе с Иваном Дмитричем. В первое время Иван Дмитрич дичился его, подозревал в злом умысле и откровенно выражал свою неприязнь, потом же привык к нему и свое резкое обращение сменил на снисходительно-ироническое.

Cuộc trò chuyện ấy kéo dài thêm chừng một giờ nữa và dường như đã để lại ấn tượng sâu sắc trong Andrei Yefimych. Ông bắt đầu ngày nào cũng sang dãy nhà phụ. Ông sang đó buổi sáng và sau bữa trưa, và bóng tối buổi tối thường bắt gặp ông đang chuyện trò với Ivan Dmitrich. Thuở đầu Ivan Dmitrich tránh mặt ông, ngờ ông có ý đồ xấu và không giấu sự ác cảm; rồi quen dần, và thái độ gay gắt chuyển thành một kiểu mỉa mai khoan dung.

Скоро по больнице разнесся слух, что доктор Андрей Ефимыч стал посещать палату № 6. Никто — ни фельдшер, ни Никита, ни сиделки не могли понять, зачем он ходил туда, зачем просиживал там по целым часам, о чем разговаривал и почему не прописывал рецептов. Поступки его казались странными. Михаил Аверьяныч часто не заставал его дома, чего раньше никогда не случалось, и Дарьюшка была очень смущена, так как доктор пил пиво уже не в определенное время и иногда даже запаздывал к обеду.

Chẳng bao lâu tin đồn lan khắp bệnh viện rằng bác sĩ Andrei Yefimych đã bắt đầu lui tới Phòng bệnh số 6. Không ai, cả y sĩ, cả Nikita, cả đám hộ lý, hiểu được ông sang đó làm gì, vì sao ngồi lì ở đó hàng giờ, nói chuyện gì và tại sao không kê đơn. Hành vi của ông trông thật lạ. Mikhail Averyanych nhiều lần đến không gặp ông ở nhà, điều chưa từng xảy ra trước kia, còn Daryushka thì rất bối rối, vì bác sĩ uống bia không còn đúng giờ nữa, đôi khi còn về muộn bữa trưa.

Однажды, это было уже в конце июня, доктор Хоботов пришел по какому-то делу к Андрею Ефимычу; не застав его дома, он отправился искать его по двору; тут ему сказали, что старый доктор пошел к душевнобольным. Войдя во флигель и остановившись в сенях, Хоботов услышал такой разговор:

Một lần, đã vào cuối tháng Sáu, bác sĩ Khobotov có việc gì đó đến tìm Andrei Yefimych; không gặp ông ở nhà, anh ta đi tìm quanh sân; ở đây người ta bảo rằng ông bác sĩ già đã sang chỗ người điên. Bước vào dãy nhà phụ và dừng lại ở gian ngoài, Khobotov nghe thấy cuộc đối thoại này:

— Мы никогда не споемся и обратить меня в свою веру вам не удастся, — говорил Иван Дмитрич с раздражением. — С действительностью вы совершенно не знакомы и никогда вы не страдали, а только, как пьявица, кормились около чужих страданий, я же страдал непрерывно со дня рождения до сегодня. Поэтому говорю откровенно: я считаю себя выше вас и компетентнее во всех отношениях. Не вам учить меня.

— Chúng ta sẽ không bao giờ hợp nhau, và ông không thể kéo tôi theo đạo của ông đâu, — Ivan Dmitrich nói với vẻ bực bội. — Ông hoàn toàn không biết gì về thực tại, ông chưa bao giờ đau khổ, chỉ như con đỉa sống bám quanh nỗi đau của người khác, còn tôi thì đau khổ không ngừng từ ngày lọt lòng cho đến hôm nay. Vì thế tôi nói thẳng: tôi tự thấy mình cao hơn ông và hiểu biết hơn ông về mọi mặt. Không đến lượt ông dạy tôi.

— Я совсем не имею претензии обращать вас в свою веру, — проговорил Андрей Ефимыч тихо и с сожалением, что его не хотят понять. — И не в этом дело, мой друг. Дело не в том, что вы страдали, а я нет. Страдания и радости преходящи; оставим их, бог с ними. А дело в том, что мы с вами мыслим; мы видим друг в друге людей, которые способны мыслить и рассуждать, и это делает нас солидарными, как бы различны ни были наши взгляды. Если бы вы знали, друг мой, как надоели мне всеобщее безумие, бездарность, тупость, и с какою радостью я всякий раз беседую с вами! Вы умный человек, и я наслаждаюсь вами.

— Tôi hoàn toàn không có ý kéo anh theo đạo của tôi, — Andrei Yefimych nói khẽ, tiếc rằng người ta không chịu hiểu mình. — Vả lại vấn đề không nằm ở đó, anh bạn ạ. Vấn đề không phải là anh đã đau khổ còn tôi thì không. Đau khổ và niềm vui đều qua đi; hãy bỏ chúng sang một bên, mặc kệ chúng. Vấn đề là chúng ta suy nghĩ; chúng ta thấy ở nhau những con người có khả năng suy nghĩ và lập luận, và điều đó làm chúng ta đồng lòng, dù quan điểm có khác nhau đến đâu. Giá anh biết, anh bạn ạ, tôi đã chán ngấy sự điên rồ, sự bất tài, sự đần độn khắp nơi đến mức nào, và lần nào chuyện trò với anh tôi cũng vui biết bao! Anh là người thông minh, và tôi thưởng thức anh.

Хоботов отворил на вершок дверь и взглянул в палату; Иван Дмитрич в колпаке и доктор Андрей Ефимыч сидели рядом на постели. Сумасшедший гримасничал, вздрагивал и судорожно запахивался в халат, а доктор сидел неподвижно, опустив голову, и лицо у него было красное, беспомощное, грустное. Хоботов пожал плечами, усмехнулся и переглянулся с Никитой. Никита тоже пожал плечами.

Khobotov hé cửa chừng một đốt ngón tay và nhìn vào trong phòng; Ivan Dmitrich đội mũ chụp và bác sĩ Andrei Yefimych ngồi cạnh nhau trên giường. Người điên nhăn mặt, giật mình thon thót và co quắp kéo vạt áo choàng lại, còn bác sĩ ngồi bất động, cúi đầu, mặt đỏ bừng, bơ vơ và buồn bã. Khobotov nhún vai, cười nhếch và nhìn nhau với Nikita. Nikita cũng nhún vai.

На другой день Хоботов приходил во флигель вместе с фельдшером. Оба стояли в сенях и подслушивали.

Hôm sau Khobotov lại đến dãy nhà phụ, đi cùng y sĩ. Cả hai đứng ở gian ngoài nghe lén.

— А наш дед, кажется, совсем сдрефил! — сказал Хоботов, выходя из флигеля.

— Lão nhà ta hình như hoàn toàn hóa dở rồi! — Khobotov nói khi bước ra khỏi dãy nhà phụ.

— Господи, помилуй нас, грешных! — вздохнул благолепный Сергей Сергеич, старательно обходя лужицы, чтобы не запачкать своих ярко вычищенных сапогов. — Признаться, уважаемый Евгений Федорыч, я давно уже ожидал этого!

— Lạy Chúa thương xót chúng con là kẻ có tội! — Sergei Sergeich đạo mạo thở dài, cẩn thận tránh các vũng nước để khỏi làm bẩn đôi ủng bóng loáng của mình. — Thú thực, kính thưa Yevgeny Fyodorych, tôi đã chờ ngày này từ lâu rồi!

XII

XII

После этого Андрей Ефимыч стал замечать кругом какую-то таинственность. Мужики, сиделки и больные при встрече с ним вопросительно взглядывали на него и потом шептались. Девочка Маша, дочь смотрителя, которую он любил встречать в больничном саду, теперь, когда он с улыбкой подходил к ней, чтобы погладить ее по головке, почему-то убегала от него. Почтмейстер Михаил Аверьяныч, слушая его, уже не говорил: «Совершенно верно», а в непонятном смущении бормотал: «да, да, да…» и глядел на него задумчиво и печально; почему-то он стал советовать своему другу оставить водку и пиво, но при этом, как человек деликатный, говорил не прямо, а намеками, рассказывая то про одного батальонного командира, отличного человека, то про полкового священника, славного малого, которые пили и заболели, но, бросив пить, совершенно выздоровели. Два-три раза приходил к Андрею Ефимычу коллега Хоботов; он тоже советовал оставить спиртные напитки и без всякого видимого повода рекомендовал принимать бромистый калий.

Sau đó Andrei Yefimych bắt đầu nhận ra xung quanh có một vẻ bí ẩn nào đó. Đám phu, hộ lý và bệnh nhân gặp ông đều nhìn ông dò hỏi rồi thì thầm với nhau. Bé Masha, con gái người quản lý bệnh viện, mà ông thích gặp trong vườn bệnh viện, nay khi ông mỉm cười lại gần định xoa đầu thì chẳng hiểu sao lại chạy trốn ông. Trưởng bưu điện Mikhail Averyanych nghe ông nói không còn đáp: “Hoàn toàn đúng” nữa, mà bối rối khó hiểu lầm bầm: “ừ, ừ, ừ…” và nhìn ông trầm ngâm buồn bã; chẳng hiểu sao ông ta bắt đầu khuyên bạn mình bỏ rượu và bia, nhưng là người tế nhị, ông ta không nói thẳng mà nói bóng gió, khi kể về một viên tiểu đoàn trưởng, người rất tốt, khi về một cha tuyên úy trung đoàn, một chàng đáng mến, những người đã uống rượu rồi đổ bệnh, nhưng bỏ rượu thì khỏi hẳn. Hai ba lần đồng nghiệp Khobotov đến thăm Andrei Yefimych; anh ta cũng khuyên bỏ đồ uống có cồn và không có lý do rõ ràng nào mà khuyên dùng kali bromua.

В августе Андрей Ефимыч получил от городского головы письмо с просьбой пожаловать по очень важному делу. Придя в назначенное время в управу, Андрей Ефимыч застал там воинского начальника, штатного смотрителя уездного училища, члена управы, Хоботова и еще какого-то полного, белокурого господина, которого представили ему как доктора. Этот доктор, с польскою, трудно выговариваемой фамилией, жил в тридцати верстах от города, на конском заводе и был теперь в городе проездом.

Vào tháng Tám, Andrei Yefimych nhận được thư của thị trưởng mời ông đến vì một việc rất quan trọng. Đến tòa thị chính đúng giờ hẹn, Andrei Yefimych thấy ở đó có chỉ huy quân sự huyện, hiệu trưởng biên chế trường huyện, một ủy viên hội đồng, Khobotov và một ông to béo, tóc vàng nữa, được giới thiệu với ông là bác sĩ. Vị bác sĩ này, họ Ba Lan khó đọc, sống cách thành phố ba mươi dặm, trong một trại ngựa giống, và lúc này chỉ ghé qua thành phố.

— Тут заявленьице по вашей части-с, — обратился член управы к Андрею Ефимычу после того, как все поздоровались и сели за стол. — Вот Евгений Федорыч говорят, что аптеке тесновато в главном корпусе и что ее надо бы перевести в один из флигелей. Оно, конечно, это ничего, перевести можно, но главная причина — флигель ремонту захочет.

— Có chút đơn từ thuộc phần của ông đây ạ, — ủy viên hội đồng quay sang Andrei Yefimych sau khi mọi người đã chào hỏi và ngồi vào bàn. — Ông Yevgeny Fyodorych đây nói rằng nhà thuốc ở tòa nhà chính chật chội và nên chuyển sang một dãy nhà phụ. Thì đương nhiên, chuyện ấy không sao, chuyển được thôi, nhưng cái khó chính là dãy nhà phụ phải sửa chữa.

— Да, без ремонта не обойтись, — сказал Андрей Ефимыч, подумав. — Если, например, угловой флигель приспособить для аптеки, то на это, полагаю, понадобится minimum рублей пятьсот. Расход непроизводительный.

— Vâng, không sửa chữa thì không xong, — Andrei Yefimych nói sau một lúc nghĩ. — Chẳng hạn nếu cải tạo dãy nhà phụ ở góc làm nhà thuốc, tôi cho là cần ít nhất minimum năm trăm rúp. Một khoản chi không sinh lợi.

Немного помолчали.

Họ im lặng một lát.

— Я уже имел честь докладывать десять лет назад, — продолжал Андрей Ефимыч тихим голосом, — что эта больница в настоящем ее виде является для города роскошью не по средствам. Строилась она в сороковых годах, но ведь тогда были не те средства. Город слишком много затрачивает на ненужные постройки и лишние должности. Я думаю, на эти деньги можно было бы, при других порядках, содержать две образцовые больницы.

— Mười năm trước tôi đã có vinh dự trình bày, — Andrei Yefimych nói tiếp bằng giọng khẽ, — rằng bệnh viện này, trong tình trạng hiện nay, là một thứ xa xỉ vượt quá khả năng của thành phố. Nó được xây từ những năm bốn mươi, nhưng thời ấy ngân sách đâu có như bây giờ. Thành phố chi quá nhiều cho những công trình không cần thiết và những chức vụ thừa. Tôi nghĩ với chừng ấy tiền, nếu có trật tự khác, người ta có thể duy trì hai bệnh viện mẫu mực.

— Так вот и давайте заводить другие порядки! — живо сказал член управы.

— Vậy thì hãy lập trật tự khác đi! — ủy viên hội đồng sôi nổi nói.

— Я уже имел честь докладывать: передайте медицинскую часть в ведение земства.

— Tôi đã có vinh dự trình bày: hãy giao phần y tế cho zemstvo quản lý.

— Да, передайте земству деньги, а оно украдет, — засмеялся белокурый доктор.

— Phải, giao tiền cho zemstvo, rồi nó ăn cắp, — vị bác sĩ tóc vàng cười.

— Это как водится, — согласился член управы и тоже засмеялся.

— Chuyện ấy thì lẽ thường rồi, — ủy viên hội đồng đồng tình và cũng cười.

Андрей Ефимыч вяло и тускло посмотрел на белокурого доктора и сказал:

Andrei Yefimych lờ đờ và đục mờ nhìn vị bác sĩ tóc vàng rồi nói:

— Надо быть справедливым.

— Phải công bằng chứ.

Опять помолчали. Подали чай. Воинский начальник, почему-то очень смущенный, через стол дотронулся до руки Андрея Ефимыча и сказал:

Lại im lặng. Trà được mang ra. Chỉ huy quân sự huyện, chẳng hiểu sao rất bối rối, vươn qua bàn chạm vào tay Andrei Yefimych và nói:

— Совсем вы нас забыли, доктор. Впрочем, вы монах: в карты не играете, женщин не любите. Скучно вам с нашим братом.

— Ông quên hẳn chúng tôi rồi, bác sĩ ạ. Mà cũng phải, ông là tu sĩ: không chơi bài, không thích đàn bà. Ở với đám chúng tôi hẳn ông chán.

Все заговорили о том, как скучно порядочному человеку жить в этом городе. Ни театра, ни музыки, а на последнем танцевальном вечере в клубе было около двадцати дам и только два кавалера. Молодежь не танцует, а всё время толпится около буфета или играет в карты. Андрей Ефимыч медленно и тихо, ни на кого не глядя, стал говорить о том, как жаль, как глубоко жаль, что горожане тратят свою жизненную энергию, свое сердце и ум на карты и сплетни, а не умеют и не хотят проводить время в интересной беседе и в чтении, не хотят пользоваться наслаждениями, какие дает ум. Только один ум интересен и замечателен, всё же остальное мелко и низменно. Хоботов внимательно слушал своего коллегу и вдруг спросил:

Mọi người bắt đầu nói về việc một người tử tế sống ở thành phố này buồn chán ra sao. Không nhà hát, không âm nhạc, còn trong buổi khiêu vũ gần đây ở câu lạc bộ có chừng hai mươi quý bà mà chỉ có hai quý ông. Thanh niên không khiêu vũ mà suốt buổi xúm quanh quầy giải khát hoặc đánh bài. Andrei Yefimych chậm rãi và khẽ, không nhìn ai, bắt đầu nói rằng thật đáng tiếc, đáng tiếc sâu sắc, khi người dân thành phố tiêu phí sinh lực, trái tim và trí tuệ vào bài bạc và chuyện ngồi lê đôi mách, mà không biết và không muốn dành thời gian cho những cuộc trò chuyện thú vị và cho việc đọc sách, không muốn hưởng những niềm vui mà trí tuệ mang lại. Chỉ có trí tuệ là thú vị và đáng kể, còn tất cả những thứ khác đều nhỏ nhen và thấp hèn. Khobotov chăm chú nghe đồng nghiệp và bỗng hỏi:

— Андрей Ефимыч, какое сегодня число?

— Andrei Yefimych, hôm nay là ngày bao nhiêu ạ?

Получив ответ, он и белокурый доктор тоном экзаменаторов, чувствующих свою неумелость, стали спрашивать у Андрея Ефимыча, какой сегодня день, сколько дней в году и правда ли, что в палате № 6 живет замечательный пророк.

Nhận được câu trả lời, anh ta và vị bác sĩ tóc vàng, với giọng của những giám khảo cảm thấy mình vụng về, bắt đầu hỏi Andrei Yefimych hôm nay là thứ mấy, một năm có bao nhiêu ngày và có đúng là ở Phòng bệnh số 6 có một nhà tiên tri lỗi lạc không.

В ответ на последний вопрос Андрей Ефимыч покраснел и сказал:

Trước câu hỏi cuối cùng, Andrei Yefimych đỏ mặt và nói:

— Да, это больной, но интересный молодой человек.

— Vâng, đó là một bệnh nhân, nhưng là một thanh niên thú vị.

Больше ему не задавали никаких вопросов.

Người ta không hỏi ông thêm điều gì nữa.

Когда он в передней надевал пальто, воинский начальник положил руку ему на плечо и сказал со вздохом:

Khi ông mặc áo khoác ở tiền sảnh, chỉ huy quân sự huyện đặt tay lên vai ông và nói, kèm tiếng thở dài:

— Нам, старикам, на отдых пора!

— Những kẻ già cả như chúng ta đến lúc nghỉ ngơi rồi!

Выйдя из управы, Андрей Ефимыч понял, что это была комиссия, назначенная для освидетельствования его умственных способностей. Он вспомнил вопросы, которые задавали ему, покраснел и почему-то теперь первый раз в жизни ему стало горько жаль медицину.

Ra khỏi tòa thị chính, Andrei Yefimych hiểu rằng đó là một ủy ban được lập ra để kiểm tra năng lực trí tuệ của ông. Ông nhớ lại những câu hỏi họ đã đặt, đỏ mặt, và chẳng hiểu sao lần đầu tiên trong đời ông thấy xót xa cho nghề y.

«Боже мой, — думал он, вспоминая, как врачи только что исследовали его, — ведь они так недавно слушали психиатрию, держали экзамен, — откуда же это круглое невежество? Они понятия не имеют о психиатрии!»

“Trời ơi, — ông nghĩ, nhớ lại việc các bác sĩ vừa mới khám xét mình, — họ vừa mới đây thôi còn nghe giảng tâm thần học, còn đi thi, thế thì cái dốt đặc này từ đâu ra? Họ không có chút khái niệm gì về tâm thần học cả!”

И в первый раз в жизни он почувствовал себя оскорбленным и рассерженным.

Và lần đầu tiên trong đời ông thấy mình bị xúc phạm và nổi giận.

В тот же день вечером у него был Михаил Аверьяныч. Не здороваясь, почтмейстер подошел к нему, взял его за обе руки и сказал взволнованным голосом:

Tối hôm ấy Mikhail Averyanych đến chỗ ông. Không chào hỏi, trưởng bưu điện bước tới, nắm cả hai tay ông và nói bằng giọng xúc động:

— Дорогой мой, друг мой, докажите мне, что вы верите в мое искреннее расположение и считаете меня своим другом… Друг мой! — и, мешая говорить Андрею Ефимычу, он продолжал, волнуясь: — Я люблю вас за образованность и благородство души. Слушайте меня, мой дорогой. Правила науки обязывают докторов скрывать от вас правду, но я по-военному режу правду-матку: вы нездоровы! Извините меня, мой дорогой, но это правда, это давно уже заметили все окружающие. Сейчас мне доктор Евгений Федорыч говорил, что для пользы вашего здоровья вам необходимо отдохнуть и развлечься. Совершенно верно! Превосходно! На сих днях я беру отпуск и уезжаю понюхать другого воздуха. Докажите же, что вы мне друг, поедем вместе! Поедем, тряхнем стариной.

— Anh thân mến của tôi, bạn của tôi, hãy chứng tỏ với tôi rằng anh tin vào tình cảm chân thành của tôi và coi tôi là bạn… Bạn tôi ơi! — và cắt ngang lời Andrei Yefimych định nói, ông ta tiếp tục, giọng xúc động: — Tôi quý anh vì học thức và vì tâm hồn cao thượng. Hãy nghe tôi, anh thân mến. Luật lệ của khoa học buộc các bác sĩ phải giấu anh sự thật, nhưng tôi thì theo lối nhà binh, nói thẳng thừng: anh không khỏe! Xin lỗi tôi, anh thân mến, nhưng đó là sự thật, chuyện này mọi người xung quanh đã nhận ra từ lâu. Vừa rồi bác sĩ Yevgeny Fyodorych nói với tôi rằng vì sức khỏe của anh, anh cần nghỉ ngơi và giải khuây. Hoàn toàn đúng! Tuyệt! Mấy hôm nữa tôi xin nghỉ phép và đi hít thở chút không khí nơi khác. Hãy chứng tỏ anh là bạn tôi, đi cùng tôi nhé! Đi thôi, ta làm lại một phen cho ra dáng thời trai trẻ.

— Я чувствую себя совершенно здоровым, — сказал Андрей Ефимыч, подумав. — Ехать же не могу. Позвольте мне как-нибудь иначе доказать вам свою дружбу.

— Tôi thấy mình hoàn toàn khỏe mạnh, — Andrei Yefimych nói sau một lúc nghĩ. — Còn đi thì tôi không đi được. Xin anh cho phép tôi chứng tỏ tình bạn với anh bằng cách khác.

Ехать куда-то, неизвестно зачем, без книг, без Дарьюшки, без пива, резко нарушить порядок жизни, установившийся за 20 лет, — такая идея в первую минуту показалась ему дикою и фантастическою. Но он вспомнил разговор, бывший в управе, и тяжелое настроение, какое он испытал, возвращаясь из управы домой, и мысль уехать ненадолго из города, где глупые люди считают его сумасшедшим, улыбнулась ему.

Đi đâu đó, chẳng biết để làm gì, không sách, không Daryushka, không bia, phá vỡ phũ phàng nếp sống đã thành hình suốt hai mươi năm, ý nghĩ ấy ban đầu làm ông thấy hoang dại và viển vông. Nhưng ông nhớ lại cuộc trò chuyện ở tòa thị chính và tâm trạng nặng nề ông đã trải qua khi từ đó về nhà, và ý nghĩ rời thành phố này một thời gian, nơi những kẻ ngu ngốc coi ông là người điên, lại làm ông thấy dễ chịu.

— А вы собственно куда намерены ехать? — спросил он.

— Mà cụ thể anh định đi đâu? — ông hỏi.

— В Москву, в Петербург, в Варшаву… В Варшаве я провел пять счастливейших лет моей жизни. Что за город изумительный! Едемте, дорогой мой!

— Moskva, Petersburg, Varshava… Ở Varshava tôi đã sống năm năm hạnh phúc nhất đời. Một thành phố tuyệt diệu làm sao! Đi nào, anh thân mến!

XIII

XIII

Через неделю Андрею Ефимычу предложили отдохнуть, то есть подать в отставку, к чему он отнесся равнодушно, а еще через неделю он и Михаил Аверьяныч уже сидели в почтовом тарантасе и ехали на ближайшую железнодорожную станцию. Дни были прохладные, ясные, с голубым небом и с прозрачною далью. Двести верст до станции проехали в двое суток и по пути два раза ночевали. Когда на почтовых станциях подавали к чаю дурно вымытые стаканы или долго запрягали лошадей, то Михаил Аверьяныч багровел, трясся всем телом и кричал: «Замолчать! не рассуждать!» А сидя в тарантасе, он, не переставая ни на минуту, рассказывал о своих поездках по Кавказу и Царству Польскому. Сколько было приключений, какие встречи! Он говорил громко и при этом делал такие удивленные глаза, что можно было подумать, что он лгал. Вдобавок, рассказывая, он дышал в лицо Андрею Ефимычу и хохотал ему в ухо. Это стесняло доктора и мешало ему думать и сосредоточиться.

Một tuần sau, người ta đề nghị Andrei Yefimych nghỉ ngơi, tức là xin thôi việc, ông đón nhận điều ấy một cách thờ ơ, và một tuần nữa trôi qua thì ông và Mikhail Averyanych đã ngồi trên chiếc xe tarantas trạm lăn bánh đến ga xe lửa gần nhất. Những ngày ấy mát mẻ, trong trẻo, trời xanh và chân trời trong vắt. Hai trăm dặm đến ga họ đi hết hai ngày và dọc đường nghỉ đêm hai lần. Hễ ở các trạm họ mang ra cho trà những cái cốc rửa dở, hay thắng ngựa lâu, là Mikhail Averyanych đỏ tía mặt, run khắp người và hét: “Im! Không được cãi!” Còn khi ngồi trên xe, ông ta không ngớt phút nào kể về những chuyến đi của mình qua Kavkaz và Vương quốc Ba Lan. Bao nhiêu là chuyện phiêu lưu, bao nhiêu cuộc gặp gỡ! Ông ta nói to, lại còn trợn mắt kinh ngạc đến mức người ta có thể nghĩ ông ta nói dối. Hơn nữa, khi kể, ông ta thở vào mặt Andrei Yefimych và cười ha hả vào tai ông. Điều đó làm bác sĩ khó chịu và cản ông suy nghĩ, tập trung.

По железной дороге ехали из экономии в третьем классе, в вагоне для некурящих. Публика наполовину была чистая. Михаил Аверьяныч скоро со всеми перезнакомился и, переходя от скамьи к скамье, громко говорил, что не следует ездить по этим возмутительным дорогам. Кругом мошенничество! То ли дело верхом на коне: отмахаешь в один день сто верст и потом чувствуешь себя здоровым и свежим. А неурожаи у нас оттого, что осушили Пинские болота. Вообще беспорядки страшные. Он горячился, говорил громко и не давал говорить другим. Эта бесконечная болтовня вперемежку с громким хохотом и выразительными жестами утомила Андрея Ефимыча.

Đi tàu hỏa thì vì tiết kiệm họ đi hạng ba, trong toa không hút thuốc. Hành khách một nửa là người sạch sẽ. Mikhail Averyanych chẳng mấy chốc đã làm quen với tất cả, và đi từ ghế này sang ghế khác, nói to rằng không nên đi trên những tuyến đường đáng ghê tởm này. Khắp nơi đều gian lận! Đâu bằng cưỡi ngựa: một ngày phi một trăm dặm rồi thấy mình khỏe khoắn, tươi tỉnh. Còn mất mùa ở xứ ta là do người ta đã tháo cạn đầm lầy Pinsk. Nói chung là hỗn loạn khủng khiếp. Ông ta nóng nảy, nói to và không để ai khác nói. Cái thứ lắm lời vô tận ấy, xen tiếng cười ha hả và những cử chỉ biểu cảm, làm Andrei Yefimych mệt mỏi.

«Кто из нас обоих сумасшедший? — думал он с досадой. — Я ли, который стараюсь ничем не обеспокоить пассажиров, или этот эгоист, который думает, что он здесь умнее и интереснее всех, и оттого никому не дает покоя?»

“Trong hai ta ai mới là người điên? — ông bực bội nghĩ. — Tôi, kẻ cố không làm phiền hành khách chút nào, hay gã ích kỷ này, kẻ nghĩ mình ở đây thông minh và thú vị hơn tất cả, và vì thế chẳng để ai yên?”

В Москве Михаил Аверьяныч надел военный сюртук без погонов и панталоны с красными кантами. На улице он ходил в военной фуражке и в шинели, и солдаты отдавали ему честь. Андрею Ефимычу теперь казалось, что это был человек, который из всего барского, которое у него когда-то было, промотал всё хорошее и оставил себе одно только дурное. Он любил, чтоб ему услуживали, даже когда это было совершенно не нужно. Спички лежали перед ним на столе, и он их видел, но кричал человеку, чтобы тот подал ему спички; при горничной он не стеснялся ходить в одном нижнем белье; лакеям всем без разбора, даже старикам, говорил ты и, осердившись, величал их болванами и дураками. Это, как казалось Андрею Ефимычу, было барственно, но гадко.

Ở Moskva, Mikhail Averyanych mặc áo dài quân phục không cầu vai và quần có viền đỏ. Ra phố ông ta đội mũ lưỡi trai quân đội và khoác áo capôt, và lính tráng chào ông ta. Giờ đây Andrei Yefimych thấy đó là một người đã phung phí hết mọi điều tốt đẹp trong cái chất lão gia mà thuở nào ông ta có, chỉ giữ lại điều xấu. Ông ta thích được người ta hầu hạ, ngay cả khi hoàn toàn không cần. Diêm nằm ngay trước mặt trên bàn và ông ta thấy chúng, nhưng vẫn kêu gã bồi đưa diêm cho mình; trước mặt cô hầu phòng ông ta không ngại đi lại chỉ mặc đồ lót; với bọn bồi bàn, bất kể ai, cả người già, ông ta xưng mày, và khi nổi giận thì gọi họ là đồ đần, đồ ngu. Andrei Yefimych thấy điều đó có vẻ lão gia, nhưng đáng ghê tởm.

Прежде всего Михаил Аверьяныч повел своего друга к Иверской. Он молился горячо, с земными поклонами и со слезами, и когда кончил, глубоко вздохнул и сказал:

Trước hết Mikhail Averyanych dẫn bạn đến thánh tượng Iverskaya. Ông ta cầu nguyện nồng nhiệt, quỳ lạy sát đất và rơi lệ, và khi xong, ông ta thở dài thật sâu và nói:

— Хоть и не веришь, но оно как-то покойнее, когда помолишься. Приложитесь, голубчик.

— Tuy không tin, nhưng cầu nguyện xong thì vẫn thấy yên lòng hơn. Hôn đi, anh bạn.

Андрей Ефимыч сконфузился и приложился к образу, а Михаил Аверьяныч вытянул губы и, покачивая головой, помолился шепотом, и опять у него на глазах навернулись слезы. Затем пошли в Кремль и посмотрели там на царь-пушку и царь-колокол, и даже пальцами их потрогали, полюбовались видом на Замоскворечье, побывали в храме Спасителя и в Румянцевском музее.

Andrei Yefimych bối rối và hôn lên thánh tượng, còn Mikhail Averyanych chúm môi, lắc đầu, cầu nguyện thì thầm, và nước mắt lại ứa ra. Rồi họ đến Kreml xem Đại bác Sa hoàng và Chuông Sa hoàng, còn lấy ngón tay sờ vào, ngắm cảnh Zamoskvorechye, ghé thăm nhà thờ Chúa Cứu Thế và Bảo tàng Rumyantsev.

Обедали они у Тестова. Михаил Аверьяныч долго смотрел в меню, разглаживая бакены, и сказал тоном гурмана, привыкшего чувствовать себя в ресторанах как дома:

Họ ăn trưa ở nhà hàng Testov. Mikhail Averyanych xem thực đơn rất lâu, vuốt tóc mai, rồi nói với giọng một người sành ăn quen cảm thấy trong nhà hàng như ở nhà mình:

— Посмотрим, чем вы нас сегодня покормите, ангел!

— Để xem hôm nay các chú em cho chúng tôi ăn món gì nào, thiên thần ạ!

XIV

XIV

Доктор ходил, смотрел, ел, пил, но чувство у него было одно: досада на Михаила Аверьяныча. Ему хотелось отдохнуть от друга, уйти от него, спрятаться, а друг считал своим долгом не отпускать его ни на шаг от себя и доставлять ему возможно больше развлечений. Когда не на что было смотреть, он развлекал его разговорами. Два дня терпел Андрей Ефимыч, но на третий объявил своему другу, что он болен и хочет остаться на весь день дома. Друг сказал, что в таком случае и он остается. В самом деле, надо отдохнуть, а то этак ног не хватит. Андрей Ефимыч лег на диван, лицом к спинке и, стиснув зубы, слушал своего друга, который горячо уверял его, что Франция рано или поздно непременно разобьет Германию, что в Москве очень много мошенников и что по наружному виду лошади нельзя судить о ее достоинствах. У доктора начались шум в ушах и сердцебиение, но попросить друга уйти или помолчать он из деликатности не решался. К счастию, Михаилу Аверьянычу наскучило сидеть в номере, и он после обеда ушел прогуляться.

Bác sĩ đi, xem, ăn, uống, nhưng chỉ có một cảm giác: bực bội với Mikhail Averyanych. Ông muốn nghỉ ngơi khỏi người bạn, đi xa khỏi ông ta, trốn đi, còn người bạn coi bổn phận của mình là không rời ông nửa bước và đem lại cho ông càng nhiều giải trí càng tốt. Khi không còn gì để xem, ông ta giải trí cho bạn bằng chuyện trò. Hai ngày Andrei Yefimych chịu đựng, nhưng đến ngày thứ ba ông tuyên bố với bạn rằng mình ốm và muốn ở nhà cả ngày. Người bạn nói rằng thế thì ông ta cũng ở lại. Quả thật, cũng phải nghỉ chứ, không thì chân đâu mà đi mãi. Andrei Yefimych nằm lên đi văng, mặt quay vào lưng tựa, nghiến răng nghe người bạn hăng hái quả quyết rằng sớm hay muộn thì Pháp nhất định sẽ đánh bại Đức, rằng ở Moskva có rất nhiều kẻ lừa đảo và rằng không thể nhìn bề ngoài mà đánh giá phẩm chất của con ngựa. Bác sĩ bắt đầu ù tai và hồi hộp, nhưng vì tế nhị ông không dám đề nghị bạn đi ra hoặc im đi. May thay, Mikhail Averyanych chán ngồi trong phòng và sau bữa trưa đi dạo.

Оставшись один, Андрей Ефимыч предался чувству отдыха. Как приятно лежать неподвижно на диване и сознавать, что ты один в комнате! Истинное счастие невозможно без одиночества. Падший ангел изменил богу, вероятно, потому, что захотел одиночества, которого не знают ангелы. Андрей Ефимыч хотел думать о том, что он видел и слышал в последние дни, но Михаил Аверьяныч не выходил у него из головы.

Còn lại một mình, Andrei Yefimych buông mình vào cảm giác được nghỉ ngơi. Nằm bất động trên đi văng và biết rằng mình một mình trong phòng thật dễ chịu biết bao! Hạnh phúc thật sự không thể có nếu thiếu cô độc. Thiên thần sa ngã phản bội Chúa có lẽ vì muốn có sự cô độc mà các thiên thần không biết đến. Andrei Yefimych muốn nghĩ về những gì mình đã thấy và nghe những ngày vừa qua, nhưng Mikhail Averyanych cứ không ra khỏi đầu ông.

«А ведь он взял отпуск и поехал со мной из дружбы, из великодушия, — думал доктор с досадой. — Хуже нет ничего, как эта дружеская опека. Ведь, вот, кажется, и добр, и великодушен, и весельчак, а скучен. Нестерпимо скучен. Так же вот бывают люди, которые всегда говорят одни только умные и хорошие слова, но чувствуешь, что они тупые люди».

“Vậy mà ông ta xin nghỉ phép và đi cùng mình vì tình bạn, vì lòng hào hiệp, — bác sĩ bực bội nghĩ. — Chẳng có gì tệ hơn sự bảo hộ kiểu bạn bè này. Đó, thấy ông ta tốt, hào hiệp, vui tính, mà lại chán. Chán không chịu nổi. Cũng như những người luôn chỉ nói toàn lời khôn ngoan tốt đẹp, nhưng ta vẫn cảm thấy họ là những kẻ đần.”

В следующие затем дни Андрей Ефимыч сказывался больным и не выходил из номера. Он лежал лицом к спинке дивана и томился, когда друг развлекал его разговорами, или же отдыхал, когда друг отсутствовал. Он досадовал на себя за то, что поехал, и на друга, который с каждым днем становился всё болтливее и развязнее; настроить свои мысли на серьезный, возвышенный лад ему никак не удавалось.

Những ngày sau đó, Andrei Yefimych viện cớ ốm và không ra khỏi phòng. Ông nằm quay mặt vào lưng tựa đi văng và héo hon khi người bạn giải trí cho mình bằng chuyện trò, hoặc được nghỉ ngơi khi người bạn vắng mặt. Ông bực với chính mình vì đã đi, và bực với người bạn ngày càng huyên thuyên và suồng sã hơn; ông chẳng cách nào điều chỉnh suy nghĩ của mình sang một điệu nghiêm túc, cao thượng.

«Это меня пробирает действительность, о которой говорил Иван Дмитрич, — думал он, сердясь на свою мелочность. — Впрочем, вздор… Приеду домой, и всё пойдет по-старому…»

“Đây là thực tại đang nhai mình, cái mà Ivan Dmitrich đã nói, — ông nghĩ, giận bản thân mình nhỏ nhen. — Thôi, vớ vẩn… Về đến nhà thì mọi thứ sẽ lại như cũ…”

И в Петербурге то же самое: он по целым дням не выходил из номера, лежал на диване и вставал только затем, чтобы выпить пива.

Và ở Petersburg cũng y như thế: ông cả ngày không ra khỏi phòng, nằm trên đi văng và chỉ dậy để uống bia.

Михаил Аверьяныч всё время торопил ехать в Варшаву.

Mikhail Averyanych suốt thời gian đó cứ giục đi Varshava.

— Дорогой мой, зачем я туда поеду? — говорил Андрей Ефимыч умоляющим голосом. — Поезжайте одни, а мне позвольте ехать домой! Прошу вас!

— Anh thân mến, tôi đến đó làm gì? — Andrei Yefimych nói giọng van nài. — Anh đi một mình đi, còn cho tôi về nhà! Tôi xin anh!

— Ни под каким видом! — протестовал Михаил Аверьяныч. — Это изумительный город. В нем я провел пять счастливейших лет моей жизни!

— Không đời nào! — Mikhail Averyanych phản đối. — Đó là một thành phố tuyệt diệu. Ở đó tôi đã sống năm năm hạnh phúc nhất đời!

У Андрея Ефимыча не хватило характера настоять на своем, и он скрепя сердце поехал в Варшаву. Тут он не выходил из номера, лежал на диване и злился на себя, на друга и на лакеев, которые упорно отказывались понимать по-русски, а Михаил Аверьяныч, по обыкновению, здоровый, бодрый и веселый, с утра до вечера гулял по городу и разыскивал своих старых знакомых. Несколько раз он не ночевал дома. После одной ночи, проведенной неизвестно где, он вернулся домой рано утром в сильно возбужденном состоянии, красный и непричесанный. Он долго ходил из угла в угол, что-то бормоча про себя, потом остановился и сказал:

Andrei Yefimych không đủ cứng cỏi để khăng khăng, và đành nén lòng đi Varshava. Ở đây ông cũng không ra khỏi phòng, nằm trên đi văng và tức giận chính mình, tức người bạn, và tức bọn bồi bàn cứ khăng khăng không chịu hiểu tiếng Nga, còn Mikhail Averyanych, như thường lệ, khỏe mạnh, hăng hái và vui vẻ, từ sáng đến tối dạo quanh thành phố tìm những người quen cũ. Vài lần ông ta không về ngủ. Sau một đêm trải qua ở đâu không rõ, ông ta về nhà sáng sớm trong tình trạng kích động mạnh, mặt đỏ, đầu tóc bù xù. Ông ta đi đi lại lại từ góc này sang góc kia rất lâu, lẩm bẩm điều gì đó, rồi dừng lại và nói:

— Честь прежде всего!

— Danh dự trên hết!

Походив еще немного, он схватил себя за голову и произнес трагическим голосом:

Đi thêm một lúc nữa, ông ta ôm đầu và thốt lên bằng giọng bi thảm:

— Да, честь прежде всего! Будь проклята минута, когда мне впервые пришло в голову ехать в этот Вавилон! Дорогой мой, — обратился он к доктору, — презирайте меня: я проигрался! Дайте мне пятьсот рублей!

— Phải, danh dự trên hết! Trời đánh cái phút đầu tiên tôi nghĩ đến chuyện đi tới cái Babylon này! Anh thân mến, — ông ta quay sang bác sĩ, — hãy khinh bỉ tôi: tôi thua bạc rồi! Đưa tôi năm trăm rúp!

Андрей Ефимыч отсчитал пятьсот рублей и молча отдал их своему другу. Тот, всё еще багровый от стыда и гнева, бессвязно произнес какую-то ненужную клятву, надел фуражку и вышел. Вернувшись часа через два, он повалился в кресло, громко вздохнул и сказал:

Andrei Yefimych đếm năm trăm rúp và lặng lẽ đưa cho bạn. Ông ta, vẫn đỏ tía vì xấu hổ và giận dữ, rời rạc thốt ra một lời thề vô ích nào đó, đội mũ lưỡi trai và đi ra. Hai giờ sau trở về, ông ta ngã vật xuống ghế bành, thở dài thật to và nói:

— Честь спасена! Едемте, мой друг! Ни одной минуты я не желаю остаться в этом проклятом городе. Мошенники! Австрийские шпионы!

— Danh dự đã được cứu! Đi thôi, bạn tôi! Tôi không muốn ở lại cái thành phố đáng nguyền rủa này thêm một phút nào. Quân lừa đảo! Gián điệp Áo!

Когда приятели вернулись в свой город, был уже ноябрь и на улицах лежал глубокий снег. Место Андрея Ефимыча занимал доктор Хоботов; он жил еще на старой квартире, в ожидании, когда Андрей Ефимыч приедет и очистит больничную квартиру. Некрасивая женщина, которую он называл своею кухаркой, уже жила в одном из флигелей.

Khi hai người bạn trở về thành phố mình thì đã tháng Mười Một và trên đường tuyết phủ dày. Chỗ của Andrei Yefimych do bác sĩ Khobotov giữ; anh ta còn ở nhà cũ, chờ Andrei Yefimych về để dọn căn hộ trong bệnh viện. Người đàn bà xấu xí mà anh ta gọi là người nấu bếp của mình đã sống trong một dãy nhà phụ.

По городу ходили новые больничные сплетни. Говорили, что некрасивая женщина поссорилась со смотрителем и этот будто бы ползал перед нею на коленях, прося прощения.

Trong thành phố lại lan những chuyện đồn mới về bệnh viện. Người ta nói người đàn bà xấu xí đã cãi nhau với người quản lý và ông ta nghe đâu đã bò lết trước mặt cô ta, quỳ gối xin tha.

Андрею Ефимычу в первый же день по приезде пришлось отыскивать себе квартиру.

Ngay ngày đầu về đến nơi, Andrei Yefimych đã phải đi tìm chỗ ở.

— Друг мой, — сказал ему робко почтмейстер, — извините за нескромный вопрос: какими средствами вы располагаете?

— Anh bạn, — trưởng bưu điện rụt rè nói với ông, — xin lỗi vì câu hỏi tọc mạch: anh có những khoản gì để sống?

Андрей Ефимыч молча сосчитал свои деньги и сказал:

Andrei Yefimych lặng lẽ đếm tiền và nói:

— Восемьдесят шесть рублей.

— Tám mươi sáu rúp.

— Я не о том спрашиваю, — проговорил в смущении Михаил Аверьяныч, не поняв доктора. — Я спрашиваю, какие у вас средства вообще?

— Tôi không hỏi chuyện ấy, — Mikhail Averyanych bối rối nói, không hiểu bác sĩ. — Tôi hỏi anh nói chung có những khoản gì?

— Я же и говорю вам: восемьдесят шесть рублей… Больше у меня ничего нет.

— Thì tôi cũng nói với anh rồi: tám mươi sáu rúp… Tôi không còn gì khác nữa.

Михаил Аверьяныч считал доктора честным и благородным человеком, но все-таки подозревал, что у него есть капитал по крайней мере тысяч в двадцать. Теперь же, узнав, что Андрей Ефимыч нищий, что ему нечем жить, он почему-то вдруг заплакал и обнял своего друга.

Mikhail Averyanych vẫn coi bác sĩ là người trung thực và cao thượng, nhưng vẫn ngờ ông có vốn liếng ít nhất chừng hai mươi nghìn. Giờ đây, biết Andrei Yefimych là kẻ khố rách, không có gì để sống, chẳng hiểu sao ông ta bỗng bật khóc và ôm lấy bạn.

XV

XV

Андрей Ефимыч жил в трехоконном домике мещанки Беловой. В этом домике было только три комнаты, не считая кухни. Две из них, с окнами на улицу, занимал доктор, а в третьей и в кухне жили Дарьюшка и мещанка с тремя детьми. Иногда к хозяйке приходил ночевать любовник, пьяный мужик, бушевавший по ночам и наводивший на детей и на Дарьюшку ужас. Когда он приходил и, усевшись на кухне, начинал требовать водки, всем становилось очень тесно, и доктор из жалости брал к себе плачущих детей, укладывал их у себя на полу, и это доставляло ему большое удовольствие.

Andrei Yefimych sống trong ngôi nhà ba cửa sổ của bà thị dân Belova. Trong nhà chỉ có ba phòng, chưa kể bếp. Hai phòng, cửa sổ nhìn ra đường, bác sĩ ở, còn phòng thứ ba và gian bếp thì Daryushka và bà thị dân cùng ba đứa con ở. Đôi khi nhân tình của bà chủ đến ngủ đêm, một gã đàn ông say rượu, gây náo loạn ban đêm và làm bọn trẻ cùng Daryushka khiếp sợ. Khi gã đến và ngồi xuống bếp đòi rượu, mọi người đều thấy rất chật chội, và bác sĩ vì thương, đem mấy đứa trẻ đang khóc sang phòng mình, cho nằm dưới sàn, và việc ấy làm ông rất vui.

Вставал он по-прежнему в восемь часов и после чаю садился читать свои старые книги и журналы. На новые у него уже не было денег. Оттого ли, что книги были старые или, быть может, от перемены обстановки, чтение уже не захватывало его глубоко и утомляло. Чтобы не проводить времени в праздности, он составлял подробный каталог своим книгам и приклеивал к их корешкам билетики, и эта механическая, кропотливая работа казалась ему интереснее, чем чтение. Однообразная кропотливая работа каким-то непонятным образом убаюкивала его мысли, он ни о чем не думал, и время проходило быстро. Даже сидеть в кухне и чистить с Дарьюшкой картофель или выбирать сор из гречневой крупы ему казалось интересно. По субботам и воскресеньям он ходил в церковь. Стоя около стены и зажмурив глаза, он слушал пение и думал об отце, о матери, об университете, о религиях; ему было покойно, грустно, и потом, уходя из церкви, он жалел, что служба так скоро кончилась.

Ông vẫn như trước dậy lúc tám giờ và sau bữa trà ngồi đọc những cuốn sách và tạp chí cũ. Sách mới thì ông không còn tiền mua. Không rõ vì sách đã cũ hay có lẽ vì đổi cảnh, việc đọc không còn cuốn hút ông sâu sắc nữa mà chỉ làm ông mệt. Để khỏi sống nhàn rỗi, ông lập một mục lục chi tiết cho sách của mình và dán nhãn lên gáy từng cuốn, và công việc máy móc, tỉ mẩn ấy lại thấy thú vị hơn là đọc. Cái việc đều đều tỉ mẩn ấy, theo cách nào đó không hiểu nổi, ru suy nghĩ của ông ngủ, ông không nghĩ gì cả, và thời gian trôi nhanh. Ngay cả ngồi trong bếp bóc khoai với Daryushka hay nhặt rác trong gạo kiều mạch cũng thấy thú vị. Thứ Bảy và Chủ nhật ông đi nhà thờ. Đứng cạnh tường, nhắm mắt, ông nghe hát và nghĩ về cha, về mẹ, về trường đại học, về các tôn giáo; ông thấy yên bình, buồn, và rồi khi ra khỏi nhà thờ, ông tiếc rằng buổi lễ kết thúc quá nhanh.

Он два раза ходил в больницу к Ивану Дмитричу, чтобы поговорить с ним. Но в оба раза Иван Дмитрич был необыкновенно возбужден и зол; он просил оставить его в покое, так как ему давно уже надоела пустая болтовня, и говорил, что у проклятых подлых людей он за все страдания просит только одной награды — одиночного заключения. Неужели даже в этом ему отказывают? Когда Андрей Ефимыч прощался с ним в оба раза и желал покойной ночи, то он огрызался и говорил:

Ông hai lần đến bệnh viện gặp Ivan Dmitrich để nói chuyện. Nhưng cả hai lần Ivan Dmitrich đều kích động và dữ tợn khác thường; ông ta xin ông để mình yên, vì những lời huyên thuyên rỗng tuếch ông ta chán từ lâu, và nói rằng ông ta chỉ xin những kẻ đê hèn đáng nguyền rủa đền bù cho mọi đau khổ một phần thưởng duy nhất: biệt giam. Chẳng lẽ đến điều ấy cũng từ chối ông ta sao? Cả hai lần khi Andrei Yefimych từ biệt và chúc ngủ ngon, ông ta gầm gừ đáp:

— К чёрту!

— Cút xuống địa ngục!

И Андрей Ефимыч не знал теперь, пойти ему в третий раз или нет. А пойти хотелось.

Và Andrei Yefimych giờ không biết có nên đi lần thứ ba hay không. Mà ông lại muốn đi.

Прежде в послеобеденное время Андрей Ефимыч ходил по комнатам и думал, теперь же он от обеда до вечернего чая лежал на диване лицом к спинке и предавался мелочным мыслям, которых никак не мог побороть. Ему было обидно, что за его больше чем двадцатилетнюю службу ему не дали ни пенсии, ни единовременного пособия. Правда, он служил не честно, но ведь пенсию получают все служащие без различия, честны они или нет. Современная справедливость и заключается именно в том, что чинами, орденами и пенсиями награждаются не нравственные качества и способности, а вообще служба, какая бы она ни была. Почему же он один должен составлять исключение? Денег у него совсем не было. Ему было стыдно проходить мимо лавочки и глядеть на хозяйку. За пиво должны уже 32 рубля. Мещанке Беловой тоже должны. Дарьюшка потихоньку продает старые платья и книги и лжет хозяйке, что скоро доктор получит очень много денег.

Trước kia buổi chiều sau bữa trưa Andrei Yefimych đi đi lại lại trong phòng và suy nghĩ, còn giờ thì từ bữa trưa đến bữa trà chiều ông nằm trên đi văng, mặt quay vào lưng tựa, và chìm vào những ý nghĩ vụn vặt mà ông không sao chế ngự nổi. Ông thấy tủi vì suốt hơn hai mươi năm phục vụ, người ta không cho ông lương hưu, cũng không trợ cấp một lần. Đúng là ông phục vụ không trung thực, nhưng lương hưu thì mọi công chức đều nhận, bất kể trung thực hay không. Công lý ngày nay chính là ở chỗ: cấp bậc, huân chương và lương hưu được ban thưởng không phải cho phẩm chất đạo đức và năng lực mà cho việc phục vụ nói chung, dù là thế nào. Vậy sao riêng ông lại phải là ngoại lệ? Tiền thì ông không còn chút nào. Ông thấy hổ thẹn khi đi qua cửa hiệu và nhìn bà chủ. Tiền bia đã nợ 32 rúp. Bà thị dân Belova cũng đang nợ. Daryushka lén bán áo quần cũ và sách, và nói dối bà chủ rằng bác sĩ sắp nhận được rất nhiều tiền.

Он сердился на себя за то, что истратил на путешествие тысячу рублей, которая у него была скоплена. Как бы теперь пригодилась эта тысяча! Ему было досадно, что его не оставляют в покое люди. Хоботов считал своим долгом изредка навещать больного коллегу. Всё было в нем противно Андрею Ефимычу: и сытое лицо, и дурной, снисходительный тон, и слово «коллега», и высокие сапоги; самое же противное было то, что он считал своею обязанностью лечить Андрея Ефимыча и думая, что в самом деле лечит. В каждое свое посещение он приносил склянку с бромистым калием и пилюли из ревеня.

Ông giận mình vì đã tiêu vào chuyến đi một nghìn rúp mà ông dành dụm được. Giờ đây nghìn rúp ấy có ích biết bao! Ông bực vì người ta không để ông yên. Khobotov coi bổn phận của mình là thỉnh thoảng đến thăm người đồng nghiệp ốm. Ở anh ta mọi thứ đều làm Andrei Yefimych ghê tởm: cái mặt no đủ, cái giọng khó ưa, kẻ cả, cái từ “đồng nghiệp”, và đôi ủng cao cổ; còn ghê tởm nhất là anh ta coi nhiệm vụ của mình là chữa cho Andrei Yefimych và còn tưởng rằng mình thật sự đang chữa. Mỗi lần đến, anh ta mang theo một lọ kali bromua và những viên đại hoàng.

И Михаил Аверьяныч тоже считал своим долгом навещать друга и развлекать его. Всякий раз он входил к Андрею Ефимычу с напускною развязностью, принужденно хохотал и начинал уверять его, что он сегодня прекрасно выглядит и что дела, слава богу, идут на поправку, и из этого можно было заключить, что положение своего друга он считал безнадежным. Он не выплатил еще своего варшавского долга и был удручен тяжелым стыдом, был напряжен и потому старался хохотать громче и рассказывать смешнее. Его анекдоты и рассказы казались теперь бесконечными и были мучительны и для Андрея Ефимыча, и для него самого.

Và Mikhail Averyanych cũng coi bổn phận của mình là đến thăm bạn và giải khuây cho bạn. Lần nào ông ta cũng vào chỗ Andrei Yefimych với vẻ suồng sã giả tạo, cười ha hả gượng gạo và bắt đầu quả quyết rằng hôm nay trông ông tuyệt lắm và công việc, tạ ơn Chúa, đang tiến triển tốt, và từ đó có thể kết luận rằng ông ta coi tình trạng của bạn là vô vọng. Ông ta chưa trả khoản nợ ở Varshava và bị đè nặng bởi nỗi xấu hổ, căng thẳng, và vì thế cố cười to hơn và kể chuyện cho buồn cười hơn. Những giai thoại và câu chuyện của ông ta giờ có vẻ vô tận và là cực hình với cả Andrei Yefimych lẫn chính ông ta.

В его присутствии Андрей Ефимыч ложился обыкновенно на диван лицом к стене и слушал, стиснув зубы; на душу его пластами ложилась накипь, и после каждого посещения друга он чувствовал, что накипь эта становится всё выше и словно подходит к горлу.

Khi có ông ta, Andrei Yefimych thường nằm trên đi văng mặt quay vào tường và nghe, nghiến răng; cặn bã lắng thành từng tầng trong tâm hồn ông, và sau mỗi lần bạn đến thăm, ông cảm thấy lớp cặn ấy ngày một dày thêm, như dâng lên đến cổ.

Чтобы заглушить мелочные чувства, он спешил думать о том, что и он сам, и Хоботов, и Михаил Аверьяныч должны рано или поздно погибнуть, не оставив в природе даже отпечатка. Если вообразить, что через миллион лет мимо земного шара пролетит в пространстве какой-нибудь дух, то он увидит только глину и голые утесы. Всё — и культура, и нравственный закон — пропадет и даже лопухом не порастет. Что же значат стыд перед лавочником, ничтожный Хоботов, тяжелая дружба Михаила Аверьяныча? Всё это вздор и пустяки.

Để át những cảm giác vụn vặt, ông vội nghĩ rằng cả ông, cả Khobotov, cả Mikhail Averyanych sớm muộn cũng phải diệt vong, không để lại trong tự nhiên cả một dấu vết. Nếu hình dung rằng một triệu năm nữa có một linh hồn nào đó bay qua địa cầu trong không gian, thì nó sẽ chỉ thấy đất sét và những vách đá trơ trụi. Tất cả, cả văn hóa lẫn luật đạo đức, sẽ biến mất, đến cây ngưu bàng cũng chẳng mọc lên. Vậy thì nỗi xấu hổ trước người bán tạp hóa, gã Khobotov tầm thường, tình bạn nặng nề của Mikhail Averyanych nghĩa lý gì? Tất cả chỉ là vớ vẩn và vặt vãnh.

Но такие рассуждения уже не помогали. Едва он воображал земной шар через миллион лет, как из-за голого утеса показывался Хоботов в высоких сапогах или напряженно хохочущий Михаил Аверьяныч и даже слышался стыдливый шепот: «А варшавский долг, голубчик, возвращу на этих днях… Непременно».

Nhưng những lập luận như thế không còn giúp được gì. Ông vừa hình dung địa cầu một triệu năm sau thì từ sau vách đá trơ trụi đã hiện ra Khobotov trong đôi ủng cao cổ, hay Mikhail Averyanych cười ha hả gượng gạo, thậm chí còn nghe cả tiếng thì thầm ngượng ngùng: “Còn khoản nợ Varshava, anh bạn, mấy hôm nữa tôi sẽ trả… Nhất định”.

XVI

XVI

Однажды Михаил Аверьяныч пришел после обеда, когда Андрей Ефимыч лежал на диване. Случилось так, что в это же время явился и Хоботов с бромистым калием. Андрей Ефимыч тяжело поднялся, сел и уперся обеими руками о диван.

Một lần Mikhail Averyanych đến sau bữa trưa, khi Andrei Yefimych đang nằm trên đi văng. Tình cờ đúng lúc ấy Khobotov cũng đến, mang theo kali bromua. Andrei Yefimych nặng nhọc nhổm dậy, ngồi, hai tay chống xuống đi văng.

— А сегодня, дорогой мой, — начал Михаил Аверьяныч, — у вас цвет лица гораздо лучше, чем вчера. Да ты молодцом! Ей-богу, молодцом!

— Hôm nay, anh thân mến, — Mikhail Averyanych bắt đầu, — sắc mặt anh tốt hơn hôm qua nhiều lắm. Anh khá lắm! Thề có Chúa, khá lắm!

— Пора, пора поправляться, коллега, — сказал Хоботов, зевая. — Небось вам самим надоела эта канитель.

— Đã đến lúc, đến lúc phải khỏe lên rồi, đồng nghiệp, — Khobotov vừa ngáp vừa nói. — Chắc chính ông cũng ngán cái trò dây dưa này rồi.

— И поправимся! — весело сказал Михаил Аверьяныч. — Еще лет сто жить будем! Так-тось!

— Rồi sẽ khỏi! — Mikhail Averyanych vui vẻ nói. — Còn sống thêm cả trăm năm nữa! Thế đấy!

— Сто не сто, а на двадцать еще хватит, — утешал Хоботов. — Ничего, ничего, коллега, не унывайте… Будет вам тень наводить.

— Trăm thì không, nhưng hai mươi năm nữa thì đủ, — Khobotov an ủi. — Không sao, không sao, đồng nghiệp, đừng nản… Thôi đừng bày chuyện u ám nữa.

— Мы еще покажем себя! — захохотал Михаил Аверьяныч и похлопал друга по колену. — Мы еще покажем! Будущим летом, бог даст, махнем на Кавказ и весь его верхом объедем — гоп! гоп! гоп! А с Кавказа вернемся, гляди, чего доброго, на свадьбе гулять будем. — Михаил Аверьяныч лукаво подмигнул глазом. — Женим вас, дружка милого… женим…

— Rồi chúng ta sẽ cho họ thấy! — Mikhail Averyanych cười phá và vỗ đầu gối bạn. — Chúng ta sẽ cho họ thấy! Mùa hè sang năm, Chúa cho phép, ta sẽ phi lên Kavkaz và cưỡi ngựa đi khắp xứ ấy, hây! hây! hây! Còn từ Kavkaz về, biết đâu chừng, ta sẽ đi ăn cưới. — Mikhail Averyanych tinh quái nháy mắt. — Ta sẽ cưới vợ cho anh, bạn quý của ta… cưới vợ cho…

Андрей Ефимыч вдруг почувствовал, что накипь подходит к горлу; у него страшно забилось сердце.

Andrei Yefimych bỗng cảm thấy lớp cặn dâng lên đến cổ; tim ông đập dữ dội.

— Это пошло! — сказал он, быстро вставая и отходя к окну. — Неужели вы не понимаете, что говорите пошлости?

— Thật thô tục! — ông nói, vội đứng dậy và bước ra cửa sổ. — Chẳng lẽ các anh không hiểu mình đang nói những lời thô tục sao?

Он хотел продолжать мягко и вежливо, но против воли вдруг сжал кулаки и поднял их выше головы.

Ông định tiếp tục một cách nhẹ nhàng, lịch sự, nhưng trái ý mình, ông bỗng nắm chặt tay và giơ lên quá đầu.

— Оставьте меня! — крикнул он не своим голосом, багровея и дрожа всем телом. — Вон! Оба вон, оба!

— Để tôi yên! — ông hét lên bằng giọng không phải của mình, mặt đỏ tía và run khắp người. — Ra ngoài! Cả hai ra ngoài, cả hai!

Михаил Аверьяныч и Хоботов встали и уставились на него сначала с недоумением, потом со страхом.

Mikhail Averyanych và Khobotov đứng dậy và nhìn ông trân trối, ban đầu ngơ ngác, rồi sợ hãi.

— Оба вон! — продолжал кричать Андрей Ефимыч. — Тупые люди! Глупые люди! Не нужно мне ни дружбы, ни твоих лекарств, тупой человек! Пошлость! Гадость!

— Cả hai ra ngoài! — Andrei Yefimych vẫn tiếp tục hét. — Đồ đần! Đồ ngu! Tôi không cần tình bạn, cũng không cần thuốc của anh, đồ đần! Thô tục! Ghê tởm!

Хоботов и Михаил Аверьяныч, растерянно переглядываясь, попятились к двери и вышли в сени. Андрей Ефимыч схватил склянку с бромистым калием и швырнул им вслед; склянка со звоном разбилась о порог.

Khobotov và Mikhail Averyanych, ngơ ngác nhìn nhau, lùi dần ra cửa và ra gian ngoài. Andrei Yefimych chộp lọ kali bromua ném theo; chiếc lọ vỡ tan loảng xoảng trên ngưỡng cửa.

— Убирайтесь к чёрту! — крикнул он плачущим голосом, выбегая в сени. — К чёрту!

— Cút xuống địa ngục! — ông kêu lên bằng giọng nghẹn khóc, chạy ra gian ngoài. — Xuống địa ngục!

По уходе гостей, Андрей Ефимыч, дрожа, как в лихорадке, лег на диван и долго еще повторял:

Khách đi rồi, Andrei Yefimych, run như người lên cơn sốt, nằm xuống đi văng và còn lặp đi lặp lại rất lâu:

— Тупые люди! Глупые люди!

— Đồ đần! Đồ ngu!

Когда он успокоился, то прежде всего ему пришло на мысль, что бедному Михаилу Аверьянычу теперь, должно быть, страшно стыдно и тяжело на душе и что всё это ужасно. Никогда раньше не случалось ничего подобного. Где же ум и такт? Где уразумение вещей и философское равнодушие?

Khi đã bình tĩnh, trước hết ông nghĩ rằng Mikhail Averyanych tội nghiệp lúc này hẳn rất xấu hổ và nặng lòng và rằng tất cả thật kinh khủng. Trước kia chưa từng có chuyện nào như thế. Trí tuệ và sự tế nhị đâu rồi? Sự thấu hiểu mọi sự và thái độ thản nhiên của triết gia đâu rồi?

Доктор всю ночь не мог уснуть от стыда и досады на себя, а утром, часов в десять, отправился в почтовую контору и извинился перед почтмейстером.

Bác sĩ suốt đêm không ngủ được vì xấu hổ và giận mình, và sáng ra, khoảng mười giờ, ông đến bưu điện và xin lỗi trưởng bưu điện.

— Не будем вспоминать о том, что произошло, — сказал со вздохом растроганный Михаил Аверьяныч, крепко пожимая ему руку. — Кто старое помянет, тому глаз вон. Любавкин! — вдруг крикнул он так громко, что все почтальоны и посетители вздрогнули. — Подай стул. А ты подожди! — крикнул он бабе, которая сквозь решетку протягивала к нему заказное письмо. — Разве не видишь, что я занят? Не будем вспоминать старое, — продолжал он нежно, обращаясь к Андрею Ефимычу. — Садитесь, покорнейше прошу, мой дорогой.

— Ta đừng nhắc chuyện đã xảy ra nữa, — Mikhail Averyanych xúc động nói, thở dài, siết chặt tay ông. — Ai nhắc chuyện cũ, kẻ ấy mù mắt. Lyubavkin! — ông ta bỗng kêu to đến nỗi mọi người đưa thư và khách đều giật mình. — Đưa ghế đây. Còn bà đợi đấy! — ông ta quát một mụ đàn bà đang qua song sắt chìa thư bảo đảm cho mình. — Không thấy tôi đang bận à? Ta đừng nhắc chuyện cũ, — ông ta tiếp, giọng dịu dàng, quay sang Andrei Yefimych. — Ngồi đi, xin mời, anh thân mến của tôi.

Он минуту молча поглаживал себе колени и потом сказал:

Ông ta lặng lẽ vuốt đầu gối một phút rồi nói:

— У меня и в мыслях не было обижаться на вас. Болезнь не свой брат, я понимаю. Ваш припадок испугал нас вчера с доктором, и мы долго потом говорили о вас. Дорогой мой, отчего вы не хотите серьезно заняться вашей болезнью? Разве можно так? Извините за дружескую откровенность, — зашептал Михаил Аверьяныч, — вы живете в самой неблагоприятной обстановке: теснота, нечистота, ухода за вами нет, лечиться не на что… Дорогой мой друг, умоляем вас вместе с доктором всем сердцем, послушайтесь нашего совета: ложитесь в больницу! Там и пища здоровая, и уход, и лечение. Евгений Федорович хотя и моветон, между нами говоря, но сведущий, на него вполне можно положиться. Он дал мне слово, что займется вами.

— Tôi chưa hề nghĩ đến chuyện giận anh. Bệnh tật đâu có chiều ai, tôi hiểu. Cơn bộc phát của anh hôm qua làm tôi và bác sĩ sợ, và sau đó chúng tôi nói về anh rất lâu. Anh thân mến, sao anh không chịu nghiêm túc lo cho bệnh của mình? Làm sao có thể như thế được? Xin lỗi vì sự thẳng thắn của bạn bè, — Mikhail Averyanych thì thầm, — anh sống trong hoàn cảnh bất lợi nhất: chật chội, bẩn thỉu, không ai chăm sóc, không có tiền chữa bệnh… Anh bạn thân mến, tôi cùng bác sĩ van anh bằng cả trái tim, hãy nghe lời khuyên của chúng tôi: vào bệnh viện đi! Ở đó có thức ăn lành mạnh, có chăm sóc, có điều trị. Yevgeny Fyodorych tuy là kẻ thiếu lịch sự, nói riêng giữa hai ta, nhưng có hiểu biết, hoàn toàn có thể trông cậy. Anh ta đã hứa với tôi sẽ lo cho anh.

Андрей Ефимыч был тронут искренним участием и слезами, которые вдруг заблестели на щеках у почтмейстера.

Andrei Yefimych cảm động trước sự quan tâm chân thành và những giọt nước mắt bỗng lấp lánh trên má trưởng bưu điện.

— Уважаемый, не верьте! — зашептал он, прикладывая руку к сердцу. — Не верьте им! Это обман! Болезнь моя только в том, что за двадцать лет я нашел во всем городе одного только умного человека, да и тот сумасшедший. Болезни нет никакой, а просто я попал в заколдованный круг, из которого нет выхода. Мне всё равно, я на всё готов.

— Anh quý mến, đừng tin! — ông thì thầm, đặt tay lên ngực. — Đừng tin họ! Đó là lừa dối! Bệnh của tôi chỉ là hai mươi năm tôi tìm thấy trong cả thành phố có đúng một người thông minh, mà người ấy lại điên. Chẳng có bệnh gì cả, chỉ là tôi lọt vào một vòng tròn bị yểm mà không có lối ra. Với tôi sao cũng được, tôi sẵn sàng cho mọi thứ.

— Ложитесь в больницу, дорогой мой.

— Vào bệnh viện đi, anh thân mến.

— Мне всё равно, хоть в яму.

— Sao cũng được, dù là xuống hố.

— Дайте, голубчик, слово, что вы будете слушаться во всем Евгения Федорыча.

— Hãy hứa với tôi, anh bạn, rằng anh sẽ nghe Yevgeny Fyodorych trong mọi việc.

— Извольте, даю слово. Но, повторяю, уважаемый, я попал в заколдованный круг. Теперь всё, даже искреннее участие моих друзей, клонится к одному — к моей погибели. Я погибаю и имею мужество сознавать это.

— Xin vâng, tôi hứa. Nhưng tôi nhắc lại, anh quý mến, tôi đã lọt vào vòng tròn bị yểm. Giờ đây tất cả, ngay cả sự quan tâm chân thành của bạn bè, đều xô về một điều: sự diệt vong của tôi. Tôi đang diệt vong và có can đảm nhận ra điều đó.

— Голубчик, вы выздоровеете.

— Anh bạn, anh sẽ khỏi.

— К чему это говорить? — сказал Андрей Ефимыч с раздражением, — Редкий человек под конец жизни не испытывает того же, что я теперь. Когда вам скажут, что у вас что-нибудь вроде плохих почек и увеличенного сердца, и вы станете лечиться, или скажут, что вы сумасшедший или преступник, то есть, одним словом, когда люди вдруг обратят на вас внимание, то знайте, что вы попали в заколдованный круг, из которого уже не выйдете. Будете стараться выйти и еще больше заблудитесь. Сдавайтесь, потому что никакие человеческие усилия уже не спасут вас. Так мне кажется.

— Nói thế để làm gì? — Andrei Yefimych bực bội nói. — Hiếm người cuối đời không trải qua điều như tôi lúc này. Khi người ta bảo anh rằng anh mắc chứng gì đó như thận hỏng và tim to, và anh bắt đầu chữa bệnh, hoặc bảo anh là người điên hay tội phạm, tức là, nói một lời, khi người ta bỗng đổ sự chú ý vào anh, thì hãy biết rằng anh đã lọt vào vòng tròn bị yểm, và sẽ không bao giờ ra được. Anh sẽ cố ra và càng lạc sâu hơn. Hãy đầu hàng, vì không nỗ lực nào của con người còn cứu được anh. Tôi nghĩ vậy.

Между тем, у решетки толпилась публика. Андрей Ефимыч, чтобы не мешать, встал и начал прощаться. Михаил Аверьяныч еще раз взял с него честное слово и проводил его до наружной двери.

Trong khi đó, khách đã chen chúc ở song sắt. Andrei Yefimych, để khỏi cản trở, đứng dậy và bắt đầu chào từ biệt. Mikhail Averyanych lại bắt ông hứa danh dự thêm lần nữa và tiễn ông ra tận cửa ngoài.

В тот же день, перед вечером, к Андрею Ефимычу неожиданно явился Хоботов в полушубке и в высоких сапогах и сказал таким тоном, как будто вчера ничего не случилось:

Cũng ngày hôm ấy, gần chiều, Khobotov mặc áo da cừu ngắn và đi ủng cao cổ bất ngờ đến chỗ Andrei Yefimych và nói với giọng như thể hôm qua chẳng có gì xảy ra:

— А я к вам по делу, коллега. Пришел приглашать вас: не хотите ли со мной на консилиум, а?

— Tôi đến tìm ông có việc, đồng nghiệp. Đến mời ông: ông có muốn đi hội chẩn cùng tôi không, hả?

Думая, что Хоботов хочет развлечь его прогулкой или, в самом деле, дать ему заработать, Андрей Ефимыч оделся и вышел с ним на улицу. Он рад был случаю загладить вчерашнюю вину и помириться и в душе благодарил Хоботова, который даже не заикнулся о вчерашнем и, по-видимому, щадил его. От этого некультурного человека трудно было ожидать такой деликатности.

Nghĩ rằng Khobotov muốn giải khuây cho mình bằng một chuyến đi dạo hoặc thật sự muốn cho ông kiếm chút tiền, Andrei Yefimych mặc áo và cùng anh ta ra phố. Ông mừng có dịp chuộc lỗi hôm qua và làm lành, và trong lòng cảm ơn Khobotov, người không hề hé nửa lời về chuyện hôm qua và dường như đã nể ông. Khó mà ngờ một kẻ thô lậu như thế lại tế nhị đến vậy.

— А где ваш больной? — спросил Андрей Ефимыч.

— Mà bệnh nhân của ông ở đâu? — Andrei Yefimych hỏi.

— У меня в больнице. Мне уж давно хотелось показать вам… Интереснейший случай.

— Ở bệnh viện của tôi. Tôi đã muốn cho ông xem từ lâu… Một ca thú vị nhất.

Вошли в больничный двор и, обойдя главный корпус, направились к флигелю, где помещались умалишенные. И всё это почему-то молча. Когда вошли во флигель, Никита, по обыкновению, вскочил и вытянулся.

Họ vào sân bệnh viện và, đi vòng qua tòa nhà chính, hướng về dãy nhà phụ nơi ở của người điên. Và chẳng hiểu sao suốt thời gian ấy họ im lặng. Khi họ bước vào dãy nhà phụ, Nikita, như thường lệ, bật dậy và đứng nghiêm.

— Тут у одного произошло осложнение со стороны легких, — сказал вполголоса Хоботов, входя с Андреем Ефимычем в палату. — Вы погодите здесь, а я сейчас. Схожу только за стетоскопом.

— Ở đây có một người bị biến chứng về phổi, — Khobotov nói nhỏ, bước vào phòng cùng Andrei Yefimych. — Ông đợi ở đây, tôi quay lại ngay. Tôi chỉ đi lấy ống nghe.

И вышел.

Và đi ra.

XVII

XVII

Уже смеркалось. Иван Дмитрич лежал на своей постели, уткнувшись лицом в подушку; паралитик сидел неподвижно, тихо плакал и шевелил губами. Толстый мужик и бывший сортировщик спали. Было тихо.

Trời đã chạng vạng. Ivan Dmitrich nằm trên giường, vùi mặt vào gối; người bại liệt ngồi bất động, khóc lặng lẽ và mấp máy môi. Gã nông dân béo và người phân loại thư cũ đang ngủ. Mọi thứ yên tĩnh.

Андрей Ефимыч сидел на кровати Ивана Дмитрича и ждал. Но прошло с полчаса, и вместо Хоботова вошел в палату Никита, держа в охапке халат, чье-то белье и туфли.

Andrei Yefimych ngồi trên giường Ivan Dmitrich và chờ. Nhưng chừng nửa giờ trôi qua, và thay vì Khobotov thì Nikita bước vào phòng, ôm một đống áo choàng, quần áo lót của ai đó và dép.

— Пожалуйте одеваться, ваше высокоблагородие, — сказал он тихо. — Вот ваша постелька, пожалуйте сюда, — добавил он, указывая на пустую, очевидно, недавно принесенную кровать. — Ничего, бог даст, выздоровеете.

— Mời ngài thay đồ, thưa quan lớn, — anh ta nói khẽ. — Đây là giường của ngài, mời ngài sang đây, — anh ta nói thêm, chỉ vào một chiếc giường trống, rõ ràng mới được khiêng vào. — Không sao, Chúa cho phép, ngài sẽ khỏi.

Андрей Ефимыч всё понял. Он, ни слова не говоря, перешел к кровати, на которую указал Никита, и сел; видя, что Никита стоит и ждет, он разделся догола, и ему стало стыдно. Потом он надел больничное платье; кальсоны были очень коротки, рубаха длинна, а от халата пахло копченою рыбой.

Andrei Yefimych hiểu hết. Ông không nói một lời, bước sang chiếc giường Nikita chỉ và ngồi xuống; thấy Nikita đứng chờ, ông cởi trần như nhộng, và thấy xấu hổ. Rồi ông mặc quần áo bệnh viện; chiếc quần lót rất ngắn, cái áo sơ mi dài, còn chiếc áo choàng thì có mùi cá hun khói.

— Выздоровеете, бог даст, — повторил Никита.

— Chúa cho phép, ngài sẽ khỏi, — Nikita nhắc lại.

Он забрал в охапку платье Андрея Ефимыча, вышел и затворил за собой дверь.

Anh ta ôm lấy quần áo của Andrei Yefimych, đi ra và đóng cửa lại sau lưng.

«Всё равно… — думал Андрей Ефимыч, стыдливо запахиваясь в халат и чувствуя, что в своем новом костюме он похож на арестанта. — Всё равно… Всё равно, что фрак, что мундир, что этот халат…»

“Sao cũng được… — Andrei Yefimych nghĩ, ngượng ngùng kéo áo choàng che người và cảm thấy trong bộ đồ mới mình giống một tù nhân. — Sao cũng được… Áo đuôi tôm hay quân phục hay cái áo choàng này, cũng thế cả…”

Но как же часы? А записная книжка, что в боковом кармане? А папиросы? Куда Никита унес платье? Теперь, пожалуй, до самой смерти уже не придется надевать брюк, жилета и сапогов. Всё это как-то стройно и даже непонятно в первое время. Андрей Ефимыч и теперь был убежден, что между домом мещанки Беловой и палатой № 6 нет никакой разницы, что всё на этом свете вздор и суета сует, а между тем у него дрожали руки, ноги холодели и было жутко от мысли, что скоро Иван Дмитрич встанет и увидит, что он в халате. Он встал, прошелся и опять сел.

Nhưng còn đồng hồ thì sao? Còn cuốn sổ tay ở túi trong? Còn thuốc lá? Nikita đem quần áo đi đâu rồi? Giờ đây có lẽ đến chết cũng không còn được mặc quần, gilê và đi ủng nữa. Tất cả điều này lúc đầu thật gọn ghẽ và thậm chí khó hiểu. Andrei Yefimych cả lúc này vẫn tin rằng giữa nhà bà thị dân Belova và Phòng bệnh số 6 không có khác biệt nào, rằng mọi thứ trên đời đều là vớ vẩn và phù phiếm của mọi phù phiếm, thế mà tay ông run, chân lạnh đi, và ông rùng mình khi nghĩ rằng chốc nữa Ivan Dmitrich sẽ dậy và thấy ông trong chiếc áo choàng. Ông đứng dậy, đi vài bước và lại ngồi xuống.

Вот он просидел уже полчаса, час, и ему надоело до тоски; неужели здесь можно прожить день, неделю и даже годы, как эти люди? Ну, вот он сидел, прошелся и опять сел; можно пойти и посмотреть в окно, и опять пройтись из угла в угол. А потом что? Так и сидеть всё время, как истукан, и думать? Нет, это едва ли возможно.

Thế là ông đã ngồi nửa giờ, một giờ, và ông chán đến phát buồn; chẳng lẽ ở đây có thể sống một ngày, một tuần, thậm chí hàng năm như những người này? Này, ông đã ngồi, đã đi vài bước và lại ngồi; có thể đi ra nhìn qua cửa sổ, rồi lại đi từ góc này sang góc kia. Còn sau đó thì sao? Cứ ngồi mãi như bức tượng và suy nghĩ ư? Không, điều ấy khó mà làm được.

Андрей Ефимыч лег, но тотчас же встал, вытер рукавом со лба холодный пот и почувствовал, что всё лицо его запахло копченою рыбой. Он опять прошелся.

Andrei Yefimych nằm xuống, nhưng lập tức đứng dậy, lấy tay áo lau mồ hôi lạnh trên trán và cảm thấy cả mặt mình đã nồng mùi cá hun khói. Ông lại đi vài bước.

— Это какое-то недоразумение… — проговорил он, разводя руками в недоумении. — Надо объясниться, тут недоразумение…

— Đây là một sự nhầm lẫn nào đó… — ông nói, ngơ ngác dang hai tay. — Phải nói cho rõ, ở đây có sự nhầm lẫn…

В это время проснулся Иван Дмитрич. Он сел и подпер щеки кулаками. Сплюнул. Потом он лениво взглянул на доктора и, по-видимому, в первую минуту ничего не понял; но скоро сонное лицо его стало злым и насмешливым.

Lúc ấy Ivan Dmitrich tỉnh dậy. Ông ta ngồi lên và chống má lên nắm tay. Nhổ một bãi. Rồi lười biếng nhìn bác sĩ, và dường như phút đầu chẳng hiểu gì; nhưng chẳng bao lâu gương mặt ngái ngủ trở nên dữ tợn và chế nhạo.

— Ага, и вас засадили сюда, голубчик! — проговорил он сиплым спросонок голосом, зажмурив один глаз. — Очень рад. То вы пили из людей кровь, а теперь из вас будут пить. Превосходно!

— À, họ nhốt cả ông vào đây rồi, ông bạn! — ông ta nói bằng giọng khàn lúc mới ngủ dậy, nhắm một mắt. — Tôi rất mừng. Trước ông hút máu người ta, giờ người ta sẽ hút máu ông. Tuyệt vời!

— Это какое-то недоразумение… — проговорил Андрей Ефимыч, пугаясь слов Ивана Дмитрича; он пожал плечами и повторил: — недоразумение какое-то…

— Đây là một sự nhầm lẫn nào đó… — Andrei Yefimych nói, hoảng vì lời Ivan Dmitrich; ông nhún vai và lặp lại: — sự nhầm lẫn nào đó…

Иван Дмитрич опять сплюнул и лег.

Ivan Dmitrich lại nhổ và nằm xuống.

— Проклятая жизнь! — проворчал он. — И что горько и обидно, ведь эта жизнь кончится не наградой за страдания, не апофеозом, как в опере, а смертью; придут мужики и потащут мертвого за руки и за ноги в подвал. Брр! Ну, ничего… Зато на том свете будет наш праздник… Я с того света буду являться сюда тенью и пугать этих гадин. Я их поседеть заставлю.

— Cuộc đời đáng nguyền rủa! — ông ta càu nhàu. — Và điều cay đắng, nhục nhã là cuộc đời này sẽ kết thúc không phải bằng phần thưởng cho đau khổ, không phải bằng sự tôn vinh như trong opera, mà bằng cái chết; đám phu sẽ đến và kéo xác chết xuống hầm bằng tay chân. Hừ! Thôi, không sao… Nhưng ở thế giới bên kia sẽ là ngày hội của ta… Từ thế giới bên kia ta sẽ hiện về đây thành bóng ma và dọa lũ súc sinh này. Ta sẽ làm chúng bạc đầu.

Вернулся Мойсейка и, увидев доктора, протянул руку.

Moiseika trở về và thấy bác sĩ thì chìa tay ra.

— Дай копеечку! — сказал он.

— Cho xin đồng kopek! — ông nói.

XVIII

XVIII

Андрей Ефимыч отошел к окну и посмотрел в поле. Уже становилось темно, и на горизонте с правой стороны восходила холодная, багровая луна. Недалеко от больничного забора, в ста саженях, не больше, стоял высокий белый дом, обнесенный каменною стеной. Это была тюрьма.

Andrei Yefimych bước ra cửa sổ và nhìn ra cánh đồng. Trời đã sẫm lại, và ở chân trời bên phải mọc lên vầng trăng lạnh lẽo đỏ ngầu. Cách hàng rào bệnh viện không xa, chừng một trăm sải, không hơn, có một ngôi nhà trắng cao, quây tường đá. Đó là nhà tù.

«Вот она действительность!» — подумал Андрей Ефимыч, и ему стало страшно.

“Đây rồi, thực tại!” — Andrei Yefimych nghĩ, và thấy sợ.

Были страшны и луна, и тюрьма, и гвозди на заборе, и далекий пламень в костопальном заводе. Сзади послышался вздох. Андрей Ефимыч оглянулся и увидел человека с блестящими звездами и с орденами на груди, который улыбался и лукаво подмигивал глазом. И это показалось страшным.

Đáng sợ là vầng trăng, là nhà tù, là những chiếc đinh trên hàng rào, và ngọn lửa xa xa ở xưởng đốt xương. Sau lưng vang lên một tiếng thở dài. Andrei Yefimych ngoảnh lại và thấy một người đàn ông ngực lấp lánh những ngôi sao và huân chương, đang mỉm cười và tinh quái nháy mắt. Và điều ấy cũng có vẻ đáng sợ.

Андрей Ефимыч уверял себя, что в луне и в тюрьме нет ничего особенного, что и психически здоровые люди носят ордена и что всё со временем сгниет и обратится в глину, но отчаяние вдруг овладело им, он ухватился обеими руками за решетку и изо всей силы потряс ее. Крепкая решетка не поддалась.

Andrei Yefimych tự thuyết phục rằng ở vầng trăng và nhà tù chẳng có gì đặc biệt, rằng người lành về tâm thần cũng đeo huân chương, và rằng rồi mọi thứ sẽ mục ra và hóa đất sét, nhưng nỗi tuyệt vọng bỗng chiếm lấy ông, ông nắm song sắt bằng cả hai tay và lay hết sức. Song sắt vững chắc không hề nhúc nhích.

Потом, чтобы не так было страшно, он пошел к постели Ивана Дмитрича и сел.

Rồi, để bớt sợ, ông đi tới giường Ivan Dmitrich và ngồi xuống.

— Я пал духом, дорогой мой, — пробормотал он, дрожа и утирая холодный пот. — Пал духом.

— Tôi gục ngã rồi, anh bạn, — ông lẩm bẩm, run rẩy và lau mồ hôi lạnh. — Gục ngã rồi.

— А вы пофилософствуйте, — сказал насмешливо Иван Дмитрич.

— Thì ông cứ triết lý đi, — Ivan Dmitrich mỉa mai nói.

— Боже мой, боже мой… Да, да… Вы как-то изволили говорить, что в России нет философии, но философствуют все, даже мелюзга. Но ведь от философствования мелюзги никому нет вреда, — сказал Андрей Ефимыч таким тоном, как будто хотел заплакать и разжалобить. — Зачем же, дорогой мой, этот злорадный смех? И как не философствовать этой мелюзге, если она не удовлетворена? Умному, образованному, гордому, свободолюбивому человеку, подобию божию, нет другого выхода, как идти лекарем в грязный, глупый городишко, и всю жизнь банки, пиявки, горчишники! Шарлатанство, узость, пошлость! О, боже мой!

— Trời ơi, trời ơi… Vâng, vâng… Anh có lần nói rằng ở Nga không có triết học, nhưng ai cũng triết lý, kể cả đám tép riu. Nhưng cái triết lý của đám tép riu có hại gì cho ai đâu, — Andrei Yefimych nói bằng giọng như muốn khóc và gợi lòng thương. — Vậy thì vì sao, anh bạn, lại cười hả hê thế? Và làm sao đám tép riu ấy lại không triết lý, khi họ không thỏa mãn? Một con người thông minh, có học, kiêu hãnh, yêu tự do, hình ảnh của Chúa, chẳng có lối thoát nào khác ngoài đi làm thầy thuốc trong một thị trấn bẩn thỉu, ngu độn, và cả đời giác hơi, đỉa, thuốc đắp mù tạt! Lang băm, hạn hẹp, thô tục! Ôi, trời ơi!

— Вы болтаете глупости. Если в лекаря противно, шли бы в министры.

— Ông nói nhảm. Nếu làm thầy thuốc thấy ghê tởm thì ông đi làm bộ trưởng đi.

— Никуда, никуда нельзя. Слабы мы, дорогой… Был я равнодушен, бодро и здраво рассуждал, а стоило только жизни грубо прикоснуться ко мне, как я пал духом… прострация… Слабы мы, дрянные мы… И вы тоже, дорогой мой. Вы умны, благородны, с молоком матери всосали благие порывы, но едва вступили в жизнь, как утомились и заболели… Слабы, слабы!

— Không đâu, không đâu cả. Chúng ta yếu đuối, anh bạn ạ… Tôi từng thản nhiên, lập luận hăng hái và lành mạnh, vậy mà chỉ cần cuộc sống chạm thô bạo vào tôi, tôi đã gục… suy sụp… Chúng ta yếu đuối, chúng ta hèn mạt… Và anh cũng thế, anh bạn. Anh thông minh, cao thượng, hút những khát vọng tốt đẹp từ sữa mẹ, nhưng vừa bước vào đời đã mệt mỏi và đổ bệnh… Yếu đuối, yếu đuối!

Что-то еще неотвязчивое, кроме страха и чувства обиды, томило Андрея Ефимыча всё время с наступления вечера. Наконец он сообразил, что это ему хочется пива и курить.

Còn một điều gì đó dai dẳng nữa, ngoài sợ hãi và nỗi tủi nhục, dày vò Andrei Yefimych suốt từ lúc trời tối. Cuối cùng ông nhận ra đó là ông thèm bia và thuốc lá.

— Я выйду отсюда, дорогой мой, — сказал он. — Скажу, чтобы сюда огня дали… Не могу так… не в состоянии…

— Tôi sẽ ra khỏi đây, anh bạn, — ông nói. — Tôi sẽ bảo người ta mang đèn lại đây… Tôi không thể thế này… không chịu nổi…

Андрей Ефимыч пошел к двери и отворил ее, но тотчас же Никита вскочил и загородил ему дорогу.

Andrei Yefimych đi tới cửa và mở ra, nhưng Nikita lập tức bật dậy và chặn đường.

— Куда вы? Нельзя, нельзя! — сказал он. — Пора спать!

— Ngài đi đâu? Không được, không được! — anh ta nói. — Đến giờ ngủ rồi!

— Но я только на минуту, по двору пройтись! — оторопел Андрей Ефимыч.

— Nhưng tôi chỉ ra một chút thôi, đi quanh sân! — Andrei Yefimych hoảng hốt nói.

— Нельзя, нельзя, не приказано. Сами знаете.

— Không được, không được, không có lệnh. Chính ngài biết mà.

Никита захлопнул дверь и прислонился к ней спиной.

Nikita đóng sập cửa và dựa lưng vào đó.

— Но если я выйду отсюда, что кому сделается от этого? — спросил Андрей Ефимыч, пожимая плечами. — Не понимаю! Никита, я должен выйти! — сказал он дрогнувшим голосом. — Мне нужно!

— Nhưng nếu tôi ra khỏi đây thì có hại gì cho ai? — Andrei Yefimych hỏi, nhún vai. — Tôi không hiểu! Nikita, tôi phải ra! — ông nói, giọng run run. — Tôi cần!

— Не заводите беспорядков, нехорошо! — сказал наставительно Никита.

— Đừng gây rối, không hay đâu! — Nikita nói giọng răn dạy.

— Это чёрт знает что такое! — вскрикнул вдруг Иван Дмитрич и вскочил. — Какое он имеет право не пускать? Как они смеют держать нас здесь? В законе, кажется, ясно сказано, что никто не может быть лишен свободы без суда! Это насилие! Произвол!

— Cái quái gì thế này! — Ivan Dmitrich bỗng kêu lên và nhảy dựng. — Hắn có quyền gì mà không cho ra? Sao chúng dám giữ chúng ta ở đây? Luật hình như nói rõ rằng không ai có thể bị tước tự do khi chưa qua xét xử! Đây là bạo lực! Là chuyên quyền!

— Конечно, произвол! — сказал Андрей Ефимыч, подбодряемый криком Ивана Дмитрича. — Мне нужно, я должен выйти! Он не имеет права! Отпусти, тебе говорят!

— Dĩ nhiên là chuyên quyền! — Andrei Yefimych nói, được tiếng hét của Ivan Dmitrich tiếp sức. — Tôi cần, tôi phải ra! Anh không có quyền! Thả ra, nghe chưa!

— Слышишь, тупая скотина? — крикнул Иван Дмитрич и постучал кулаком в дверь. — Отвори, а то я дверь выломаю! Живодер!

— Nghe không, đồ súc vật đần độn? — Ivan Dmitrich quát và đấm cửa. — Mở ra, không tao đập cửa đấy! Đồ đồ tể!

— Отвори! — крикнул Андрей Ефимыч, дрожа всем телом. — Я требую!

— Mở ra! — Andrei Yefimych kêu, run khắp người. — Tôi yêu cầu!

— Поговори еще! — ответил за дверью Никита. — Поговори!

— Cứ nói nữa đi! — Nikita đáp từ sau cửa. — Cứ nói nữa đi!

— По крайней мере, поди позови сюда Евгения Федорыча! Скажи, что я прошу его пожаловать… на минуту!

— Ít nhất thì đi gọi Yevgeny Fyodorych lại đây! Bảo rằng tôi xin mời ông ấy… một phút thôi!

— Завтра они сами придут.

— Mai ông ấy sẽ tự đến.

— Никогда нас не выпустят! — продолжал между тем Иван Дмитрич. — Сгноят нас здесь! О, господи, неужели же в самом деле на том свете нет ада и эти негодяи будут прощены? Где же справедливость? Отвори, негодяй, я задыхаюсь! — крикнул он сиплым голосом и навалился на дверь. — Я размозжу себе голову! Убийцы!

— Chúng sẽ không bao giờ thả chúng ta! — Ivan Dmitrich trong lúc ấy vẫn nói. — Sẽ làm chúng ta thối rữa ở đây! Ôi, lạy Chúa, chẳng lẽ ở thế giới bên kia thật sự không có địa ngục và bọn khốn nạn này sẽ được tha? Công lý đâu? Mở ra, đồ khốn, tao ngạt thở! — ông ta kêu bằng giọng khàn và dồn người vào cửa. — Tao sẽ đập nát đầu! Bọn sát nhân!

Никита быстро отворил дверь, грубо, обеими руками и коленом отпихнул Андрея Ефимыча, потом размахнулся и ударил его кулаком по лицу. Андрею Ефимычу показалось, что громадная соленая волна накрыла его с головой и потащила к кровати; в самом деле, во рту было солоно: вероятно, из зубов пошла кровь. Он, точно желая выплыть, замахал руками и ухватился за чью-то кровать, и в это время почувствовал, что Никита два раза ударил его в спину.

Nikita nhanh chóng mở cửa, thô bạo dùng cả hai tay và đầu gối đẩy Andrei Yefimych ra, rồi vung tay và đấm vào mặt ông. Andrei Yefimych thấy như một đợt sóng mặn khổng lồ trùm lên đầu và kéo ông về phía giường; quả thật trong miệng có vị mặn: có lẽ máu đã chảy ra từ răng. Ông, như muốn bơi lên, quơ tay và túm lấy chiếc giường của ai đó, và lúc ấy cảm thấy Nikita hai lần đấm vào lưng mình.

Громко вскрикнул Иван Дмитрич. Должно быть, и его били.

Ivan Dmitrich kêu lên thất thanh. Chắc ông ta cũng bị đánh.

Затем всё стихло. Жидкий лунный свет шел сквозь решетки, и на полу лежала тень, похожая на сеть. Было страшно. Андрей Ефимыч лег и притаил дыхание; он с ужасом ждал, что его ударят еще раз. Точно кто взял серп, воткнул в него и несколько раз повернул в груди и в кишках. От боли он укусил подушку и стиснул зубы, и вдруг в голове его, среди хаоса, ясно мелькнула страшная, невыносимая мысль, что такую же точно боль должны были испытывать годами, изо дня в день эти люди, казавшиеся теперь при лунном свете черными тенями. Как могло случиться, что в продолжение больше чем двадцати лет он не знал и не хотел знать этого? Он не знал, не имел понятия о боли, значит, он не виноват, но совесть, такая же несговорчивая и грубая, как Никита, заставила его похолодеть от затылка до пят. Он вскочил, хотел крикнуть изо всех сил и бежать скорее, чтоб убить Никиту, потом Хоботова, смотрителя и фельдшера, потом себя, но из груди не вышло ни одного звука, и ноги не повиновались; задыхаясь, он рванул на груди халат и рубаху, порвал и без чувств повалился на кровать.

Rồi mọi thứ lặng đi. Ánh trăng loãng xuyên qua song sắt, và trên sàn có cái bóng trông như tấm lưới. Thật đáng sợ. Andrei Yefimych nằm xuống và nín thở; ông kinh hãi chờ bị đánh thêm lần nữa. Như ai đó cầm lưỡi liềm, đâm vào ông và xoáy mấy vòng trong ngực và ruột. Vì đau, ông cắn gối và nghiến răng, và bỗng trong đầu ông, giữa cơn hỗn loạn, rõ ràng vụt qua ý nghĩ kinh khủng, không chịu nổi, rằng đúng cái đau như thế hẳn những người này đã phải chịu hàng năm, ngày này qua ngày khác, những người mà giờ đây dưới ánh trăng hiện ra như những cái bóng đen. Sao có thể xảy ra việc hơn hai mươi năm ông không biết và không muốn biết điều này? Ông không biết, không có khái niệm gì về đau đớn, vậy là ông không có lỗi, nhưng lương tâm, cũng khó thương lượng và thô bạo như Nikita, làm ông lạnh toát từ gáy đến gót chân. Ông nhảy dựng lên, muốn hét hết sức và chạy thật nhanh để giết Nikita, rồi Khobotov, người quản lý và y sĩ, rồi chính mình, nhưng từ ngực không phát ra một tiếng nào, và chân không vâng lời; ngạt thở, ông giật áo choàng và sơ mi trên ngực, xé toạc, rồi bất tỉnh ngã xuống giường.

XIX

XIX

Утром на другой день у него болела голова, гудело в ушах и во всем теле чувствовалось недомогание. Вспоминать о вчерашней своей слабости ему не было стыдно. Он был вчера малодушен, боялся даже луны, искренно высказывал чувства и мысли, каких раньше и не подозревал у себя. Например, мысли о неудовлетворенности философствующей мелюзги. Но теперь ему было всё равно.

Sáng hôm sau ông đau đầu, ù tai và toàn thân thấy khó chịu. Nhớ lại sự yếu đuối hôm qua, ông không thấy xấu hổ. Hôm qua ông đã hèn nhát, sợ cả vầng trăng, thành thật bộc lộ những cảm xúc và ý nghĩ mà trước đó ông không ngờ mình có. Chẳng hạn ý nghĩ về nỗi bất mãn của đám tép riu ưa triết lý. Nhưng giờ đây ông thấy sao cũng được.

Он не ел, не пил, лежал неподвижно и молчал.

Ông không ăn, không uống, nằm bất động và im lặng.

«Мне всё равно, — думал он, когда ему задавали вопросы. — Отвечать не стану… Мне всё равно».

“Sao cũng được, — ông nghĩ khi người ta hỏi. — Ta sẽ không trả lời… Sao cũng được.”

После обеда пришел Михаил Аверьяныч и принес четвертку чаю и фунт мармеладу. Дарьюшка тоже приходила и целый час стояла около кровати с выражением тупой скорби на лице. Посетил его и доктор Хоботов. Он принес склянку с бромистым калием и приказал Никите покурить в палате чем-нибудь.

Sau bữa trưa Mikhail Averyanych đến, mang một phần tư cân trà và một cân mứt đông. Daryushka cũng đến và đứng cả giờ cạnh giường với vẻ mặt đau buồn đờ đẫn. Bác sĩ Khobotov cũng đến thăm. Anh ta mang theo lọ kali bromua và bảo Nikita xông thứ gì đó trong phòng.

Под вечер Андрей Ефимыч умер от апоплексического удара. Сначала он почувствовал потрясающий озноб и тошноту; что-то отвратительное, как казалось, проникая во всё тело, даже в пальцы, потянуло от желудка к голове и залило глаза и уши. Позеленело в глазах. Андрей Ефимыч понял, что ему пришел конец, и вспомнил, что Иван Дмитрич, Михаил Аверьяныч и миллионы людей верят в бессмертие. А вдруг оно есть? Но бессмертия ему не хотелось, и он думал о нем только одно мгновение. Стадо оленей, необыкновенно красивых и грациозных, о которых он читал вчера, пробежало мимо него; потом баба протянула к нему руку с заказным письмом… Сказал что-то Михаил Аверьяныч. Потом всё исчезло, и Андрей Ефимыч забылся навеки.

Sẩm tối Andrei Yefimych chết vì đột quỵ. Trước hết ông cảm thấy cơn ớn lạnh dữ dội và buồn nôn; dường như có thứ gì đó ghê tởm thấm vào khắp cơ thể, đến cả các ngón tay, kéo từ dạ dày lên đầu và tràn lên mắt và tai. Mắt ông xanh lét. Andrei Yefimych hiểu rằng mình đã đến hồi kết, và nhớ rằng Ivan Dmitrich, Mikhail Averyanych và hàng triệu người tin vào sự bất tử. Lỡ nó có thật thì sao? Nhưng ông không muốn bất tử, và ông chỉ nghĩ đến nó một thoáng. Một đàn hươu, đẹp và duyên dáng lạ thường, mà hôm qua ông đọc đến, chạy ngang qua ông; rồi một mụ đàn bà chìa tay về phía ông với lá thư bảo đảm… Mikhail Averyanych nói gì đó. Rồi mọi thứ biến mất, và Andrei Yefimych chìm vào quên lãng mãi mãi.

Пришли мужики, взяли его за руки и за ноги и отнесли в часовню. Там он лежал на столе с открытыми глазами, и луна ночью освещала его. Утром пришел Сергей Сергеич, набожно помолился на распятие и закрыл своему бывшему начальнику глаза.

Đám phu đến, nắm tay chân ông và khiêng đến nhà nguyện. Ở đó ông nằm trên bàn, mắt mở, và ban đêm vầng trăng chiếu sáng ông. Sáng ra Sergei Sergeich đến, sùng kính cầu nguyện trước thánh giá và nhắm mắt cho người cấp trên cũ.

Через день Андрея Ефимыча хоронили. На похоронах были только Михаил Аверьяныч и Дарьюшка.

Hôm sau Andrei Yefimych được an táng. Ở đám tang chỉ có Mikhail Averyanych và Daryushka.