Một căn phòng riêng

ONE

CHƯƠNG MỘT

But, you may say, we asked you to speak about women and fiction—what, has that got to do with a room of one's own? I will try to explain. When you asked me to speak about women and fiction I sat down on the banks of a river and began to wonder what the words meant. They might mean simply a few remarks about Fanny Burney; a few more about Jane Austen; a tribute to the Brontës and a sketch of Haworth Parsonage under snow; some witticisms if possible about Miss Mitford; a respectful allusion to George Eliot; a reference to Mrs Gaskell and one would have done. But at second sight the words seemed not so simple. The title women and fiction might mean, and you may have meant it to mean, women and what they are like, or it might mean women and the fiction that they write; or it might mean women and the fiction that is written about them, or it might mean that somehow all three are inextricably mixed together and you want me to consider them in that light. But when I began to consider the subject in this last way, which seemed the most interesting, I soon saw that it had one fatal drawback. I should never be able to come to a conclusion. I should never be able to fulfil what is, I understand, the first duty of a lecturer to hand you after an hour's discourse a nugget of pure truth to wrap up between the pages of your notebooks and keep on the mantelpiece for ever. All I could do was to offer you an opinion upon one minor point—a woman must have money and a room of her own if she is to write fiction; and that, as you will see, leaves the great problem of the true nature of woman and the true nature of fiction unsolved. I have shirked the duty of coming to a conclusion upon these two questions—women and fiction remain, so far as I am concerned, unsolved problems. But in order to make some amends I am going to do what I can to show you how I arrived at this opinion about the room and the money. I am going to develop in your presence as fully and freely as I can the train of thought which led me to think this. Perhaps if I lay bare the ideas, the prejudices, that lie behind this statement you will find that they have some bearing upon women and some upon fiction. At any rate, when a subject is highly controversial—and any question about sex is that—one cannot hope to tell the truth. One can only show how one came to hold whatever opinion one does hold. One can only give one's audience the chance of drawing their own conclusions as they observe the limitations, the prejudices, the idiosyncrasies of the speaker. Fiction here is likely to contain more truth than fact. Therefore I propose, making use of all the liberties and licences of a novelist, to tell you the story of the two days that preceded my coming here—how, bowed down by the weight of the subject which you have laid upon my shoulders, I pondered it, and made it work in and out of my daily life. I need not say that what I am about to describe has no existence; Oxbridge is an invention; so is Fernham; 'I' is only a convenient term for somebody who has no real being. Lies will flow from my lips, but there may perhaps be some truth mixed up with them; it is for you to seek out this truth and to decide whether any part of it is worth keeping. If not, you will of course throw the whole of it into the waste-paper basket and forget all about it.

Nhưng, các bạn có thể bảo, chúng tôi mời chị nói về phụ nữ và tiểu thuyết—vậy thì chuyện ấy dính dáng gì đến một căn phòng riêng? Tôi xin cố giải thích. Khi các bạn nhờ tôi nói về phụ nữ và tiểu thuyết, tôi đã ngồi xuống bên bờ một con sông và bắt đầu tự hỏi những chữ ấy có nghĩa gì. Có thể chúng chỉ có nghĩa là vài lời về Fanny Burney; thêm vài lời về Jane Austen; một lời tri ân dành cho chị em nhà Brontë và một phác họa Mục sư phủ Haworth dưới tuyết; nếu được thì thêm đôi câu dí dỏm về cô Mitford; một lời nhắc kính cẩn đến George Eliot; một dẫn chiếu đến bà Gaskell, thế là xong. Nhưng nhìn lại lần thứ hai thì những chữ ấy không còn đơn giản như vậy. Nhan đề phụ nữ và tiểu thuyết có thể có nghĩa—và các bạn có thể đã muốn nó có nghĩa—là phụ nữ và họ giống như thế nào; hoặc là phụ nữ và thứ tiểu thuyết do họ viết; hoặc là phụ nữ và thứ tiểu thuyết được viết về họ; hoặc là bằng cách nào đó cả ba thứ trộn lẫn vào nhau không gỡ ra được, và các bạn muốn tôi xét chúng dưới ánh sáng ấy. Nhưng khi tôi bắt đầu xét đề tài theo cách cuối cùng này, cách có vẻ thú vị nhất, tôi chợt thấy nó có một khuyết điểm chết người. Tôi sẽ không bao giờ có thể đi đến kết luận. Tôi sẽ không bao giờ làm tròn được điều mà theo tôi hiểu là bổn phận đầu tiên của một diễn giả—sau một giờ diễn thuyết, trao cho các bạn một thỏi chân lý nguyên chất để các bạn gói giữa những trang sổ tay và đặt trên mặt lò sưởi giữ mãi mãi. Tất cả những gì tôi làm được là đưa ra một ý kiến về một điểm nhỏ—một người đàn bà muốn viết tiểu thuyết thì phải có tiền và một căn phòng riêng; và như các bạn sẽ thấy, điều đó để lại không giải quyết được vấn đề lớn về bản chất đích thực của người đàn bà và bản chất đích thực của tiểu thuyết. Tôi đã trốn tránh bổn phận phải kết luận về hai câu hỏi ấy—phụ nữ và tiểu thuyết, theo như tôi thấy, vẫn là những vấn đề chưa được giải quyết. Nhưng để chuộc lại phần nào, tôi sẽ làm hết sức để chỉ cho các bạn thấy tôi đã đi đến ý kiến này về căn phòng và đồng tiền như thế nào. Tôi sẽ triển khai trước mặt các bạn, đầy đủ và thoải mái chừng nào tôi có thể, mạch suy nghĩ đã đưa tôi đến chỗ nghĩ như vậy. Biết đâu nếu tôi phơi bày ra những ý tưởng, những định kiến nằm phía sau nhận định này, các bạn sẽ thấy chúng có liên quan đôi chút đến phụ nữ và đôi chút đến tiểu thuyết. Dù sao, khi một đề tài gây tranh cãi dữ dội—mà bất cứ câu hỏi nào về giới tính đều thế—thì người ta không thể hy vọng nói ra sự thật. Người ta chỉ có thể cho thấy mình đã đi đến chỗ giữ ý kiến mà mình giữ như thế nào. Người ta chỉ có thể cho thính giả cơ hội tự rút ra kết luận khi họ quan sát những giới hạn, những định kiến, những dị biệt của người nói. Ở đây, tiểu thuyết có lẽ sẽ chứa nhiều sự thật hơn sự kiện. Vì thế tôi định, dùng mọi tự do và đặc quyền của một tiểu thuyết gia, kể cho các bạn nghe câu chuyện về hai ngày trước khi tôi đến đây—tôi đã còng lưng dưới sức nặng của đề tài mà các bạn đặt lên vai tôi ra sao, đã nghiền ngẫm nó và khiến nó đan vào đan ra trong cuộc sống thường ngày của tôi như thế nào. Khỏi cần nói, điều tôi sắp tả không hề tồn tại; Oxbridge là một sự bịa đặt; Fernham cũng vậy; ‘tôi’ chỉ là một từ tiện dụng để gọi một người không có thực. Những lời dối trá sẽ tuôn ra từ môi tôi, nhưng có lẽ cũng có đôi chút sự thật lẫn vào trong đó; tìm ra sự thật ấy và quyết định xem phần nào đáng giữ là việc của các bạn. Nếu không có phần nào, thì dĩ nhiên các bạn sẽ quăng cả mớ vào giỏ rác và quên phắt đi.

Here then was I (call me Mary Beton, Mary Seton, Mary Carmichael or by any name you please—it is not a matter of any importance) sitting on the banks of a river a week or two ago in fine October weather, lost in thought. That collar I have spoken of, women and fiction, the need of coming to some conclusion on a subject that raises all sorts of prejudices and passions, bowed my head to the ground. To the right and left bushes of some sort, golden and crimson, glowed with the colour, even it seemed burnt with the heat, of fire. On the further bank the willows wept in perpetual lamentation, their hair about their shoulders. The river reflected whatever it chose of sky and bridge and burning tree, and when the undergraduate had oared his boat through the reflections they closed again, completely, as if he had never been. There one might have sat the clock round lost in thought. Thought—to call it by a prouder name than it deserved—had let its line down into the stream. It swayed, minute after minute, hither and thither among the reflections and the weeds, letting the water lift it and sink it until—you know the little tug—the sudden conglomeration of an idea at the end of one's line: and then the cautious hauling of it in, and the careful laying of it out? Alas, laid on the grass how small, how insignificant this thought of mine looked; the sort of fish that a good fisherman puts back into the water so that it may grow fatter and be one day worth cooking and eating. I will not trouble you with that thought now, though if you look carefully you may find it for yourselves in the course of what I am going to say.

Vậy là tôi đây (cứ gọi tôi là Mary Beton, Mary Seton, Mary Carmichael hay bất cứ tên nào các bạn thích—chuyện ấy chẳng quan trọng gì) một hai tuần trước đang ngồi bên bờ sông trong tiết tháng Mười đẹp trời, chìm trong suy tưởng. Cái ách mà tôi đã nhắc, phụ nữ và tiểu thuyết, nhu cầu phải đi đến một kết luận về một đề tài khơi dậy đủ thứ định kiến và đam mê, đã đè đầu tôi xuống tận đất. Bên phải bên trái, những bụi cây gì đó, vàng óng và đỏ thắm, rực lên màu sắc, thậm chí dường như cháy lên cả cái nóng, của lửa. Ở bờ bên kia, những cây liễu khóc than không dứt, tóc buông xõa trên vai. Dòng sông phản chiếu bất cứ phần nào của trời, của cầu, của cây đang cháy mà nó muốn, và khi cậu sinh viên chèo thuyền xuyên qua những hình phản chiếu ấy thì chúng khép lại hoàn toàn, như thể cậu chưa từng có mặt. Ở đó người ta có thể ngồi trọn một vòng đồng hồ, chìm trong suy tưởng. Suy tưởng—gọi bằng một cái tên kiêu hãnh hơn mức nó xứng đáng—đã thả dây câu xuống dòng nước. Nó đu đưa, hết phút này sang phút khác, bên này bên kia giữa những bóng phản chiếu và rong rêu, để mặc nước nâng lên nhấn xuống cho đến khi—các bạn biết cái giật nhẹ ấy—một ý tưởng bỗng kết tụ ở đầu dây câu: rồi thận trọng kéo nó lên, và cẩn thận bày nó ra? Than ôi, đặt trên cỏ, cái ý nghĩ này của tôi trông nhỏ làm sao, tầm thường làm sao; thứ cá mà một người câu cá giỏi sẽ thả lại xuống nước để nó béo thêm lên, một ngày nào đó đáng đem nấu mà ăn. Tôi sẽ không làm phiền các bạn với ý nghĩ ấy lúc này, dù nếu các bạn để ý kỹ, các bạn có thể tự tìm ra nó trong những điều tôi sắp nói.

But however small it was, it had, nevertheless, the mysterious property of its kind—put back into the mind, it became at once very exciting, and important; and as it darted and sank, and flashed hither and thither, set up such a wash and tumult of ideas that it was impossible to sit still. It was thus that I found myself walking with extreme rapidity across a grass plot. Instantly a man's figure rose to intercept me. Nor did I at first understand that the gesticulations of a curious-looking object, in a cut-away coat and evening shirt, were aimed at me. His face expressed horror and indignation. Instinct rather than reason came to my help, he was a Beadle; I was a woman. This was the turf; there was the path. Only the Fellows and Scholars are allowed here; the gravel is the place for me. Such thoughts were the work of a moment. As I regained the path the arms of the Beadle sank, his face assumed its usual repose, and though turf is better walking than gravel, no very great harm was done. The only charge I could bring against the Fellows and Scholars of whatever the college might happen to be was that in protection of their turf, which has been rolled for 300 years in succession they had sent my little fish into hiding.

Nhưng dù nhỏ đến đâu, nó vẫn có đặc tính bí ẩn của loài nó—thả trở lại vào trí óc, nó lập tức trở nên rất náo nức và quan trọng; và khi nó phóng đi, lặn xuống, lấp loáng chỗ này chỗ kia, nó gây nên một cơn sóng dậy và sự xáo động của ý tưởng đến mức không thể ngồi yên. Thế là tôi thấy mình đang bước đi hết sức nhanh qua một bãi cỏ. Lập tức một bóng đàn ông nhô lên chặn đường tôi. Thoạt đầu tôi cũng không hiểu rằng những cử chỉ múa may của một vật trông kỳ quặc, trong chiếc áo khoác xẻ đuôi và áo sơ mi dạ hội, là nhằm vào tôi. Gương mặt ông ta biểu lộ kinh hoàng và phẫn nộ. Bản năng hơn là lý trí đến giúp tôi: ông ta là người gác cổng; tôi là đàn bà. Đây là thảm cỏ; kia là lối đi. Chỉ các nghiên cứu viên và học giả mới được phép ở đây; sỏi mới là chỗ của tôi. Những ý nghĩ ấy chỉ là việc của một thoáng. Khi tôi trở lại lối đi, hai cánh tay người gác cổng buông xuống, gương mặt ông ta trở về vẻ thanh thản thường ngày, và dù bước trên cỏ dễ chịu hơn trên sỏi, cũng chẳng có tai hại gì lớn. Lời buộc tội duy nhất tôi có thể đưa ra chống lại các nghiên cứu viên và học giả của trường—bất kể đó là trường nào—là rằng để bảo vệ thảm cỏ của họ, thứ cỏ đã được lăn suốt ba trăm năm liền, họ đã khiến con cá nhỏ của tôi phải chui trốn.

What idea it had been that had sent me so audaciously trespassing I could not now remember. The spirit of peace descended like a cloud from heaven, for if the spirit of peace dwells anywhere, it is in the courts and quadrangles of Oxbridge on a fine October morning. Strolling through those colleges past those ancient halls the roughness of the present seemed smoothed away; the body seemed contained in a miraculous glass cabinet through which no sound could penetrate, and the mind, freed from any contact with facts (unless one trespassed on the turf again), was at liberty to settle down upon whatever meditation was in harmony with the moment. As chance would have it, some stray memory of some old essay about revisiting Oxbridge in the long vacation brought Charles Lamb to mind—Saint Charles, said Thackeray, putting a letter of Lamb's to his forehead. Indeed, among all the dead (I give you my thoughts as they came to me), Lamb is one of the most congenial; one to whom one would have liked to say, Tell me then how you wrote your essays? For his essays are superior even to Max Beerbohm's, I thought, with all their perfection, because of that wild flash of imagination, that lightning crack of genius in the middle of them which leaves them flawed and imperfect, but starred with poetry. Lamb then came to Oxbridge perhaps a hundred years ago. Certainly he wrote an essay—the name escapes me—about the manuscript of one of Milton's poems which he saw here. It was Lycidas perhaps, and Lamb wrote how it shocked him to think it possible that any word in Lycidas could have been different from what it is. To think of Milton changing the words in that poem seemed to him a sort of sacrilege. This led me to remember what I could of Lycidas and to amuse myself with guessing which word it could have been that Milton had altered, and why. It then occurred to me that the very manuscript itself which Lamb had looked at was only a few hundred yards away, so that one could follow Lamb's footsteps across the quadrangle to that famous library where the treasure is kept. Moreover, I recollected, as I put this plan into execution, it is in this famous library that the manuscript of Thackeray's Esmond is also preserved. The critics often say that Esmond is Thackeray's most perfect novel. But the affectation of the style, with its imitation of the eighteenth century, hampers one, so far as I can remember; unless indeed the eighteenth-century style was natural to Thackeray—a fact that one might prove by looking at the manuscript and seeing whether the alterations were for the benefit of the style or of the sense. But then one would have to decide what is style and what is meaning, a question which—but here I was actually at the door which leads into the library itself. I must have opened it, for instantly there issued, like a guardian angel barring the way with a flutter of black gown instead of white wings, a deprecating, silvery, kindly gentleman, who regretted in a low voice as he waved me back that ladies are only admitted to the library if accompanied by a Fellow of the College or furnished with a letter of introduction.

Ý tưởng nào đã đẩy tôi liều lĩnh xâm phạm đến vậy thì giờ tôi không nhớ nổi nữa. Tinh thần bình yên từ trời giáng xuống như một đám mây, vì nếu tinh thần bình yên trú ngụ ở nơi nào thì ấy chính là trong những sân và nội viện của Oxbridge vào một buổi sáng tháng Mười đẹp trời. Dạo qua những ngôi trường ấy, qua những giảng đường cổ kính, cái thô ráp của hiện tại dường như được làm cho mượt đi; thân thể dường như được đặt trong một tủ kính diệu kỳ mà không tiếng động nào lọt qua được, và trí óc, thoát khỏi mọi tiếp xúc với sự kiện (trừ phi lại xâm phạm thảm cỏ), được tự do an định nơi bất cứ suy ngẫm nào hợp với khoảnh khắc. Tình cờ, một ký ức lạc lõng về một bài tiểu luận cũ nói chuyện trở lại Oxbridge trong kỳ nghỉ hè dài gợi tôi nhớ đến Charles Lamb—Thánh Charles, Thackeray đã nói, khi áp một lá thư của Lamb lên trán. Thật vậy, trong tất cả những người đã khuất (tôi nói với các bạn những ý nghĩ của tôi như chúng đến), Lamb là một trong những người dễ mến nhất; một người mà ta sẽ muốn hỏi: Vậy xin ông cho biết ông đã viết tiểu luận của mình như thế nào? Vì tiểu luận của ông còn hơn cả của Max Beerbohm, tôi nghĩ, dù chúng hoàn hảo đến đâu, nhờ cái tia chớp tưởng tượng hoang dại ấy, cái nhát sét thiên tài ở giữa những bài văn, khiến chúng nứt rạn và khiếm khuyết, nhưng lốm đốm sao thơ. Lamb đến Oxbridge có lẽ một trăm năm trước. Chắc chắn ông đã viết một bài tiểu luận—tôi quên mất tên—về bản thảo một bài thơ của Milton mà ông được xem ở đây. Có lẽ là Lycidas, và Lamb viết rằng ông bàng hoàng khi nghĩ rằng có thể có một chữ nào trong Lycidas đã khác với hiện nay. Nghĩ đến chuyện Milton sửa chữ trong bài thơ ấy, đối với ông là một thứ phạm thánh. Điều này khiến tôi nhớ lại những gì tôi còn nhớ về Lycidas và tự mua vui bằng cách đoán xem chữ nào Milton đã sửa, và vì sao. Rồi tôi chợt nghĩ chính bản thảo mà Lamb đã nhìn chỉ cách đây vài trăm thước, nên ta có thể theo dấu chân Lamb qua sân đến thư viện lừng danh nơi báu vật được cất giữ. Hơn nữa, tôi nhớ ra khi đang thực hiện kế hoạch ấy, chính trong thư viện lừng danh này còn lưu giữ bản thảo cuốn Esmond của Thackeray. Các nhà phê bình thường nói Esmond là cuốn tiểu thuyết hoàn hảo nhất của Thackeray. Nhưng lối màu mè của văn phong, bắt chước thế kỷ mười tám, làm người ta vướng víu, theo như tôi nhớ; trừ phi văn phong thế kỷ mười tám vốn tự nhiên với Thackeray—điều mà ta có thể chứng minh bằng cách xem bản thảo và xem những chỗ sửa là vì văn phong hay vì ý nghĩa. Nhưng như thế ta lại phải quyết định văn phong là gì và ý nghĩa là gì, một câu hỏi mà—nhưng đến đây tôi đã thực sự đứng ở cánh cửa dẫn vào chính thư viện. Hẳn tôi đã mở nó ra, vì tức thì có một vị xuất hiện, như thiên thần hộ vệ chắn lối với tà áo choàng đen phần phật thay cho đôi cánh trắng, một quý ông bạc phơ, hiền hậu, ái ngại, vừa vẫy tôi lùi lại vừa khẽ nói rất tiếc, rằng các quý bà chỉ được vào thư viện nếu có một nghiên cứu viên của trường đi cùng hoặc có thư giới thiệu.

That a famous library has been cursed by a woman is a matter of complete indifference to a famous library. Venerable and calm, with all its treasures safe locked within its breast, it sleeps complacently and will, so far as I am concerned, so sleep for ever. Never will I wake those echoes, never will I ask for that hospitality again, I vowed as I descended the steps in anger. Still an hour remained before luncheon, and what was one to do? Stroll on the meadows? sit by the river? Certainly it was a lovely autumn morning; the leaves were fluttering red to the ground; there was no great hardship in doing either. But the sound of music reached my ear. Some service or celebration was going forward. The organ complained magnificently as I passed the chapel door. Even the sorrow of Christianity sounded in that serene air more like the recollection of sorrow than sorrow itself; even the groanings of the ancient organ seemed lapped in peace. I had no wish to enter had I the right, and this time the verger might have stopped me, demanding perhaps my baptismal certificate, or a letter of introduction from the Dean. But the outside of these magnificent buildings is often as beautiful as the inside. Moreover, it was amusing enough to watch the congregation assembling, coming in and going out again, busying themselves at the door of the chapel like bees at the mouth of a hive. Many were in cap and gown; some had tufts of fur on their shoulders; others were wheeled in bath-chairs; others, though not past middle age, seemed creased and crushed into shapes so singular that one was reminded of those giant crabs and crayfish who heave with difficulty across the sand of an aquarium. As I leant against the wall the University indeed seemed a sanctuary in which are preserved rare types which would soon be obsolete if left to fight for existence on the pavement of the Strand. Old stories of old deans and old dons came back to mind, but before I had summoned up courage to whistle—it used to be said that at the sound of a whistle old Professor —— instantly broke into a gallop—the venerable congregation had gone inside. The outside of the chapel remained. As you know, its high domes and pinnacles can be seen, like a sailing-ship always voyaging never arriving, lit up at night and visible for miles, far away across the hills. Once, presumably, this quadrangle with its smooth lawns, its massive buildings and the chapel itself was marsh too, where the grasses waved and the swine rootled. Teams of horses and oxen, I thought, must have hauled the stone in wagons from far countries, and then with infinite labour the grey blocks in whose shade I was now standing were poised in order one on top of another, and then the painters brought their glass for the windows, and the masons were busy for centuries up on that roof with putty and cement, spade and trowel. Every Saturday somebody must have poured gold and silver out of a leathern purse into their ancient fists, for they had their beer and skittles presumably of an evening. An unending stream of gold and silver, I thought, must have flowed into this court perpetually to keep the stones coming and the masons working; to level, to ditch, to dig and to drain. But it was then the age of faith, and money was poured liberally to set these stones on a deep foundation, and when the stones were raised, still more money was poured in from the coffers of kings and queens and great nobles to ensure that hymns should be sung here and scholars taught. Lands were granted; tithes were paid. And when the age of faith was over and the age of reason had come, still the same flow of gold and silver went on; fellowships were founded; lectureships endowed; only the gold and silver flowed now, not from the coffers of the king. but from the chests of merchants and manufacturers, from the purses of men who had made, say, a fortune from industry, and returned, in their wills, a bounteous share of it to endow more chairs, more lectureships, more fellowships in the university where they had learnt their craft. Hence the libraries and laboratories; the observatories; the splendid equipment of costly and delicate instruments which now stands on glass shelves, where centuries ago the grasses waved and the swine rootled. Certainly, as I strolled round the court, the foundation of gold and silver seemed deep enough; the pavement laid solidly over the wild grasses. Men with trays on their heads went busily from staircase to staircase. Gaudy blossoms flowered in window-boxes. The strains of the gramophone blared out from the rooms within. It was impossible not to reflect—the reflection whatever it may have been was cut short. The clock struck; it was time to find one's way to luncheon.

Việc một thư viện lừng danh bị một người đàn bà nguyền rủa là điều hoàn toàn không đáng kể đối với một thư viện lừng danh. Trang nghiêm và bình thản, với mọi báu vật cất kín trong lòng, nó ngủ một cách tự mãn và, theo như tôi thấy, sẽ cứ ngủ như thế mãi mãi. Tôi sẽ không bao giờ đánh thức những tiếng vọng ấy, sẽ không bao giờ xin lòng hiếu khách ấy nữa, tôi thề như thế khi bước xuống các bậc thềm trong cơn giận. Vẫn còn một giờ trước bữa trưa, và biết làm gì đây? Đi dạo trên đồng cỏ? ngồi bên sông? Chắc chắn đó là một buổi sáng mùa thu đáng yêu; lá rụng xuống đất, đỏ rập rờn; làm việc nào cũng chẳng khổ sở gì. Nhưng tiếng nhạc lọt vào tai tôi. Có buổi lễ hay cuộc kỷ niệm nào đó đang diễn ra. Cây đại phong cầm than thở hùng tráng khi tôi đi qua cửa nhà nguyện. Ngay cả nỗi sầu của Kitô giáo, trong không khí thanh bình ấy, nghe cũng giống hồi ức về nỗi sầu hơn là chính nỗi sầu; ngay cả tiếng rên rỉ của cây đàn cổ dường như cũng được bình yên vỗ về. Tôi không muốn vào, giả như tôi có quyền, và lần này thầy trông nhà thờ có thể đã chặn tôi lại, có lẽ đòi giấy chứng nhận rửa tội của tôi, hoặc thư giới thiệu của ông Giám viện. Nhưng bên ngoài những tòa nhà tráng lệ này thường đẹp chẳng kém bên trong. Hơn nữa, ngắm hội chúng tụ lại, vào rồi lại ra, rộn ràng ở cửa nhà nguyện như đàn ong ở miệng tổ cũng đủ thú vị. Nhiều người mặc mũ vuông và áo choàng; có người có những chỏm lông thú trên vai; những người khác ngồi xe lăn; những người khác, dù chưa quá trung niên, dường như bị nhàu và ép thành những hình thù kỳ dị đến mức khiến ta nhớ những con cua và tôm hùm khổng lồ nặng nhọc lê mình trên cát trong bể nuôi thủy sinh. Khi tôi tựa vào tường, trường đại học quả như một thánh địa nơi lưu giữ những giống hiếm sẽ sớm tuyệt chủng nếu bị bỏ mặc vật lộn mưu sinh trên vỉa hè phố Strand. Những chuyện cũ về các ông trưởng khoa già, các ông giáo sư già hiện về, nhưng trước khi tôi kịp lấy can đảm huýt sáo—người ta bảo ngày xưa nghe tiếng huýt sáo thì giáo sư già —— lập tức phi nước đại—thì hội chúng đáng kính đã vào hết bên trong. Phần bên ngoài nhà nguyện còn lại. Như các bạn biết, những mái vòm cao và những chóp nhọn của nó, như một con thuyền buồm luôn luôn ra khơi không bao giờ cập bến, sáng rực về đêm và thấy được từ hàng dặm, xa tít bên kia những ngọn đồi. Có lẽ ngày xưa sân nội viện này với những bãi cỏ nhẵn, những tòa nhà đồ sộ và chính nhà nguyện cũng là đầm lầy, nơi cỏ lay động và lợn đào bới. Tôi nghĩ, hẳn những đội ngựa và bò đã kéo đá bằng xe từ những xứ xa, rồi với công sức vô hạn những khối xám nơi tôi đang đứng dưới bóng được xếp thăng bằng chồng lên nhau, rồi những người thợ vẽ mang kính của họ đến cho cửa sổ, và những người thợ nề bận rộn hàng thế kỷ trên mái kia với mát-tít và vữa, xẻng và bay. Hẳn mỗi thứ Bảy có người đổ vàng bạc từ một cái túi da vào những nắm tay chai sần cổ xưa của họ, vì họ chắc hẳn có bia và trò ném bóng gỗ vào buổi tối. Tôi nghĩ, hẳn một dòng vàng bạc bất tận đã chảy vào sân này liên tục để đá cứ đến và thợ nề cứ làm; để san, để đào mương, để đào, để tháo nước. Nhưng khi ấy là thời đại đức tin, và tiền được đổ vào hào phóng để đặt những khối đá này trên một nền sâu, và khi đá đã dựng lên, còn nhiều tiền hơn nữa được đổ vào từ kho của vua chúa, hoàng hậu và những đại quý tộc để bảo đảm rằng ở đây thánh ca sẽ được hát và học giả được dạy. Đất đai được ban; thuế thập phân được nộp. Và khi thời đại đức tin qua đi và thời đại lý tính đến, dòng vàng bạc vẫn chảy như cũ; học bổng nghiên cứu được lập; các ghế giảng được tài trợ; chỉ có điều vàng bạc giờ đây chảy không phải từ kho của nhà vua mà từ rương của các thương nhân và chủ xưởng, từ túi của những người đã làm nên, giả như, một gia tài nhờ công nghiệp, và trong di chúc để lại một phần hậu hĩ để tài trợ thêm ghế giáo sư, thêm ghế giảng, thêm học bổng nghiên cứu ở trường đại học nơi họ đã học nghề. Do đó có các thư viện và phòng thí nghiệm; các đài thiên văn; bộ thiết bị lộng lẫy gồm những dụng cụ đắt tiền và tinh vi giờ đây đặt trên những giá kính, nơi hàng thế kỷ trước cỏ lay động và lợn đào bới. Chắc chắn, khi tôi lững thững quanh sân, nền móng vàng bạc có vẻ đủ sâu; mặt lát nằm vững chắc trên đám cỏ dại. Những người đàn ông đội khay trên đầu tất bật đi từ cầu thang này sang cầu thang khác. Những đóa hoa sặc sỡ nở trong các hộp cửa sổ. Tiếng máy hát vang inh ỏi từ các phòng bên trong. Không thể không suy nghĩ—mà ý nghĩ ấy, dù là gì, đã bị cắt ngang. Chuông đồng hồ điểm; đã đến lúc tìm đường đi ăn trưa.

It is a curious fact that novelists have a way of making us believe that luncheon parties are invariably memorable for something very witty that was said, or for something very wise that was done. But they seldom spare a word for what was eaten. It is part of the novelist's convention not to mention soup and salmon and ducklings, as if soup and salmon and ducklings were of no importance whatsoever, as if nobody ever smoked a cigar or drank a glass of wine. Here, however, I shall take the liberty to defy that convention and to tell you that the lunch on this occasion began with soles, sunk in a deep dish, over which the college cook had spread a counterpane of the whitest cream, save that it was branded here and there with brown spots like the spots on the flanks of a doe. After that came the partridges, but if this suggests a couple of bald, brown birds on a plate you are mistaken. The partridges, many and various, came with all their retinue of sauces and salads, the sharp and the sweet, each in its order; their potatoes, thin as coins but not so hard; their sprouts, foliated as rosebuds but more succulent. And no sooner had the roast and its retinue been done with than the silent servingman, the Beadle himself perhaps in a milder manifestation, set before us, wreathed in napkins, a confection which rose all sugar from the waves. To call it pudding and so relate it to rice and tapioca would be an insult. Meanwhile the wineglasses had flushed yellow and flushed crimson; had been emptied; had been filled. And thus by degrees was lit, half-way down the spine, which is the seat of the soul, not that hard little electric light which we call brilliance, as it pops in and out upon our lips, but the more profound, subtle and subterranean glow which is the rich yellow flame of rational intercourse. No need to hurry. No need to sparkle. No need to be anybody but oneself. We are all going to heaven and Vandyck is of the company—in other words, how good life seemed, how sweet its rewards, how trivial this grudge or that grievance, how admirable friendship and the society of one's kind, as, lighting a good cigarette, one sunk among the cushions in the window-seat.

Có một điều lạ là các tiểu thuyết gia có cách khiến ta tin rằng những bữa tiệc trưa bao giờ cũng đáng nhớ vì một câu rất dí dỏm nào đó được nói ra, hay một việc rất khôn ngoan nào đó được làm. Nhưng họ hiếm khi dành một chữ cho những thứ người ta ăn. Đó là một quy ước của tiểu thuyết gia: không nhắc đến súp, cá hồi và vịt con, như thể súp, cá hồi và vịt con hoàn toàn chẳng quan trọng gì, như thể chẳng ai từng hút một điếu xì gà hay uống một ly rượu. Nhưng ở đây, tôi xin phép thách thức quy ước ấy và nói cho các bạn biết rằng bữa trưa dịp này bắt đầu bằng cá bơn, nằm trong một cái đĩa sâu, trên đó bác đầu bếp của trường đã trải một tấm khăn phủ giường bằng thứ kem trắng nhất, chỉ trừ chỗ này chỗ kia có những đốm nâu như đốm trên sườn một con nai cái. Sau đó là chim đa đa, nhưng nếu điều này gợi các bạn nghĩ đến đôi con chim trụi lủi, nâu xỉn trên đĩa thì các bạn nhầm. Chim đa đa, nhiều và đủ loại, đến cùng cả đoàn tùy tùng gồm các thứ nước sốt và rau trộn, thứ chua thứ ngọt, mỗi thứ theo thứ tự của nó; khoai tây mỏng như đồng xu nhưng không cứng như thế; cải bruxen xếp lớp như nụ hồng nhưng mọng nước hơn. Và vừa xong món quay cùng đoàn tùy tùng thì người hầu bàn lặng lẽ, có lẽ chính là ông gác cổng trong một hiện thân dịu dàng hơn, đã đặt trước mặt chúng tôi, quấn khăn ăn như vòng hoa, một món bánh ngọt nổi lên toàn đường từ những làn sóng. Gọi nó là pudding và vì thế đem so với cơm và bột sắn sẽ là một sự xúc phạm. Trong khi ấy những ly rượu đã ửng vàng rồi ửng đỏ; đã cạn; đã đầy. Và như thế dần dần, nửa chừng xuống sống lưng, nơi trú ngụ của linh hồn, đã được thắp lên, không phải cái đèn điện nhỏ cứng ngắc mà ta gọi là vẻ sắc sảo lấp lánh, khi nó lóe lên tắt đi trên môi ta, mà là ngọn lửa sâu hơn, tinh tế hơn, âm ỉ dưới lòng sâu hơn, ngọn lửa vàng đậm của chuyện trò hợp lý. Không cần vội. Không cần lấp lánh. Không cần làm ai khác ngoài chính mình. Chúng ta đều sẽ lên thiên đường và Vandyck cùng đi với chúng ta—nói cách khác, cuộc đời dường như tốt đẹp làm sao, phần thưởng của nó ngọt ngào làm sao, mối hận này hay nỗi oán kia vặt vãnh làm sao, tình bạn và sự giao thiệp với đồng loại đáng ngưỡng mộ làm sao, khi, châm một điếu thuốc ngon, ta lún sâu giữa đám gối ở bậu cửa sổ.

If by good luck there had been an ash-tray handy, if one had not knocked the ash out of the window in default, if things had been a little different from what they were, one would not have seen, presumably, a cat without a tail. The sight of that abrupt and truncated animal padding softly across the quadrangle changed by some fluke of the subconscious intelligence the emotional light for me. It was as if someone had let fall a shade. Perhaps the excellent hock was relinquishing its hold. Certainly, as I watched the Manx cat pause in the middle of the lawn as if it too questioned the universe, something seemed lacking, something seemed different. But what was lacking, what was different, I asked myself, listening to the talk? And to answer that question I had to think myself out of the room, back into the past, before the war indeed, and to set before my eyes the model of another luncheon party held in rooms not very far distant from these; but different. Everything was different. Meanwhile the talk went on among the guests, who were many and young, some of this sex, some of that; it went on swimmingly, it went on agreeably, freely, amusingly. And as it went on I set it against the background of that other talk, and as I matched the two together I had no doubt that one was the descendant, the legitimate heir of the other. Nothing was changed; nothing was different save only here I listened with all my ears not entirely to what was being said, but to the murmur or current behind it. Yes, that was it—the change was there. Before the war at a luncheon party like this people would have said precisely the same things but they would have sounded different, because in those days they were accompanied by a sort of humming noise, not articulate, but musical, exciting, which changed the value of the words themselves. Could one set that humming noise to words? Perhaps with the help of the poets one could.. A book lay beside me and, opening it, I turned casually enough to Tennyson. And here I found Tennyson was singing:

Nếu may mắn có sẵn một cái gạt tàn, nếu người ta không phải hất tàn thuốc ra cửa sổ vì thiếu nó, nếu mọi việc có hơi khác đi so với thực tế, thì có lẽ người ta đã không nhìn thấy một con mèo không đuôi. Cảnh con vật cụt ngủn, đột ngột ấy lặng lẽ đi trên sân nội viện đã, bởi một sự tình cờ nào đó của trí thông minh dưới ý thức, thay đổi ánh sáng cảm xúc đối với tôi. Như thể có ai đó vừa buông xuống một cái chao đèn. Có lẽ thứ rượu hock tuyệt hảo đang nới lỏng sức nắm của nó. Chắc chắn, khi tôi nhìn con mèo Manx dừng lại giữa bãi cỏ như thể nó cũng đang chất vấn vũ trụ, có cái gì đó dường như thiếu, có cái gì đó dường như khác. Nhưng cái gì thiếu, cái gì khác, tôi tự hỏi, trong khi nghe chuyện trò? Và để trả lời câu hỏi ấy tôi phải tự nghĩ mình ra khỏi căn phòng, trở về quá khứ, trước chiến tranh quả thật, và đặt trước mắt mình mô hình của một bữa tiệc trưa khác, tổ chức trong những căn phòng cách đây không xa, nhưng khác. Mọi thứ đều khác. Trong khi ấy câu chuyện vẫn tiếp diễn giữa các vị khách, nhiều và trẻ, người thuộc giới này, người thuộc giới kia; nó tiếp diễn trôi chảy, dễ chịu, thoải mái, vui vẻ. Và khi nó tiếp diễn tôi đặt nó vào nền của câu chuyện khác, và khi tôi so hai thứ với nhau tôi không còn nghi ngờ gì rằng một bên là hậu duệ, là người thừa kế hợp pháp của bên kia. Không gì thay đổi; không gì khác, chỉ trừ việc ở đây tôi lắng nghe bằng tất cả đôi tai, không hoàn toàn nghe điều đang được nói, mà nghe tiếng rì rầm hay dòng chảy ở phía sau. Phải, chính thế—sự thay đổi ở đó. Trước chiến tranh, ở một bữa tiệc trưa như thế này người ta sẽ nói đúng những điều y hệt, nhưng chúng sẽ nghe khác, vì thuở ấy chúng đi kèm một thứ tiếng ngân nga, không thành lời, nhưng đầy nhạc tính, đầy náo nức, làm thay đổi giá trị của chính những lời nói. Có thể đặt tiếng ngân nga ấy thành lời không? Có lẽ với sự giúp đỡ của các thi sĩ thì được... Một cuốn sách nằm cạnh tôi và, mở ra, tôi tình cờ giở đến Tennyson. Và ở đó tôi thấy Tennyson đang hát:

There has fallen a splendid tear From the passion-flower at the gate. She is coming, my dove, my dear; She is coming, my life, my fate; The red rose cries, 'She is near, she is near'; And the white rose weeps, 'She is late'; The larkspur listens, 'I hear, I hear'; And the lily whispers, 'I wait.'

Rơi xuống một giọt lệ rực rỡ Từ đóa hoa lạc tiên bên cổng. Nàng đang đến, bồ câu của tôi, người yêu dấu; Nàng đang đến, đời tôi, số mệnh tôi; Hoa hồng đỏ kêu: ‘Nàng gần rồi, gần rồi’; Và hoa hồng trắng khóc: ‘Nàng đến muộn’; Hoa phi yến lắng nghe: ‘Tôi nghe, tôi nghe’; Và hoa huệ thì thầm: ‘Tôi đợi.’

Was that what men hummed at luncheon parties before the war? And the women?

Có phải đó là điều đàn ông ngân nga trong các bữa tiệc trưa trước chiến tranh? Còn đàn bà?

My heart is like a singing bird Whose nest is in a water'd shoot; My heart is like an apple tree Whose boughs are bent with thick-set fruit, My heart is like a rainbow shell That paddles in a halcyon sea; My heart is gladder than all these Because my love is come to me.

Lòng tôi như con chim đang hót Tổ nó ở nhành non đẫm nước; Lòng tôi như cây táo Cành oằn dưới trái chi chít, Lòng tôi như vỏ ốc cầu vồng Lướt đi trên biển trời yên ả; Lòng tôi vui hơn tất cả những thứ ấy Vì tình yêu của tôi đã đến bên tôi.

Was that what women hummed at luncheon parties before the war?

Có phải đó là điều đàn bà ngân nga trong các bữa tiệc trưa trước chiến tranh?

There was something so ludicrous in thinking of people humming such things even under their breath at luncheon parties before the war that I burst out laughing and had to explain my laughter by pointing at the Manx cat, who did look a little absurd, poor beast, without a tail, in the middle of the lawn. Was he really born so, or had he lost his tail in an accident? The tailless cat, though some are said to exist in the Isle of Man, is rarer than one thinks. It is a queer animal, quaint rather than beautiful. It is strange what a difference a tail makes—you know the sort of things one says as a lunch party breaks up and people are finding their coats and hats.

Nghĩ đến chuyện người ta ngân nga những điều như thế, dù chỉ thầm trong hơi thở, ở các bữa tiệc trưa trước chiến tranh, có cái gì đó lố bịch đến nỗi tôi phá lên cười và phải giải thích tiếng cười của mình bằng cách chỉ vào con mèo Manx, quả là trông hơi lố bịch, con vật tội nghiệp, không đuôi, giữa bãi cỏ. Nó sinh ra đã vậy, hay mất đuôi vì một tai nạn? Con mèo không đuôi, dù nghe nói có vài con ở đảo Man, hiếm hơn người ta nghĩ. Nó là một con vật kỳ lạ, đáng yêu hơn là đẹp. Thật lạ là cái đuôi làm nên khác biệt lớn đến thế—các bạn biết những điều người ta hay nói khi một bữa tiệc trưa tan và mọi người đang đi tìm áo khoác, mũ.

This one, thanks to the hospitality of the host, had lasted far into the afternoon. The beautiful October day was fading and the leaves were falling from the trees in the avenue as I walked through it. Gate after gate seemed to close with gentle finality behind me. Innumerable beadles were fitting innumerable keys into well-oiled locks; the treasure-house was being made secure for another night. After the avenue one comes out upon a road—I forget its name—which leads you, if you take the right turning, along to Fernham. But there was plenty of time. Dinner was not till half-past seven. One could almost do without dinner after such a luncheon. It is strange how a scrap of poetry works in the mind and makes the legs move in time to it along the road. Those words——

Bữa này, nhờ lòng hiếu khách của chủ nhà, đã kéo dài đến tận chiều. Ngày tháng Mười đẹp trời đang tàn và lá rụng từ những hàng cây trên đại lộ khi tôi đi qua. Hết cổng này đến cổng khác dường như khép lại sau lưng tôi với một sự dứt khoát dịu dàng. Vô số người gác cổng đang tra vô số chìa vào những ổ khóa tra dầu trơn tru; nhà kho báu đang được đóng chặt cho một đêm nữa. Sau đại lộ người ta ra tới một con đường—tôi quên tên—dẫn người ta, nếu rẽ đúng chỗ, đến Fernham. Nhưng còn nhiều thời gian. Bữa tối mãi đến bảy giờ rưỡi. Sau một bữa trưa như thế, gần như có thể bỏ bữa tối. Thật lạ là một mẩu thơ làm việc trong trí óc như thế nào và khiến đôi chân bước theo nhịp của nó dọc đường. Những lời ấy——

There has fallen a splendid tear From the passion-flower at the gate. She is coming, my dove, my dear——

Rơi xuống một giọt lệ rực rỡ Từ đóa hoa lạc tiên bên cổng. Nàng đang đến, bồ câu của tôi, người yêu dấu——

sang in my blood as I stepped quickly along towards Headingley. And then, switching off into the other measure, I sang, where the waters are churned up by the weir:

ngân lên trong huyết quản khi tôi bước nhanh về phía Headingley. Rồi, chuyển sang nhịp kia, tôi hát, nơi dòng nước bị đập chắn khuấy cuộn lên:

My heart is like a singing bird Whose nest is in a water'd shoot; My heart is like an apple tree...

Lòng tôi như con chim đang hót Tổ nó ở nhành non đẫm nước; Lòng tôi như cây táo...

What poets, I cried aloud, as one does in the dusk, what poets they were!

Những thi sĩ ấy, tôi kêu to lên, như người ta vẫn làm lúc chạng vạng, những thi sĩ ấy mới là thi sĩ!

In a sort of jealousy, I suppose, for our own age, silly and absurd though these comparisons are, I went on to wonder if honestly one could name two living poets now as great as Tennyson and Christina Rossetti were then. Obviously it is impossible, I thought, looking into those foaming waters, to compare them. The very reason why that poetry excites one to such abandonment, such rapture, is that it celebrates some feeling that one used to have (at luncheon parties before the war perhaps), so that one responds easily, familiarly, without troubling to check the feeling, or to compare it with any that one has now. But the living poets express a feeling that is actually being made and torn out of us at the moment. One does not recognize it in the first place; often for some reason one fears it; one watches it with keenness and compares it jealously and suspiciously with the old feeling that one knew. Hence the difficulty of modern poetry; and it is because of this difficulty that one cannot remember more than two consecutive lines of any good modern poet. For this reason—that my memory failed me—the argument flagged for want of material. But why, I continued, moving on towards Headingley, have we stopped humming under our breath at luncheon parties? Why has Alfred ceased to sing

Tôi cho là vì một thứ ghen tị bênh vực thời đại của chính chúng ta, dù những so sánh này ngớ ngẩn và vô lý đến đâu, tôi tiếp tục tự hỏi liệu có thể thành thật kể tên hai thi sĩ đang sống hiện nay lớn ngang Tennyson và Christina Rossetti thuở ấy không. Rõ ràng là không thể, tôi nghĩ, nhìn xuống làn nước sủi bọt kia, mà so sánh họ. Chính lý do khiến thứ thơ ấy gợi trong ta một sự buông mình, một niềm ngây ngất đến vậy là nó ca tụng một cảm xúc nào đó mà ta từng có (có lẽ ở những bữa tiệc trưa trước chiến tranh), nên ta đáp lại dễ dàng, quen thuộc, không nhọc công kiểm tra cảm xúc ấy, hay so với bất cứ cảm xúc nào ta có bây giờ. Nhưng những thi sĩ đang sống thì biểu đạt một cảm xúc đang thực sự được tạo ra và xé ra khỏi chúng ta ngay lúc này. Thoạt đầu ta không nhận ra nó; nhiều khi vì lẽ nào đó ta sợ nó; ta quan sát nó bằng con mắt sắc sảo và so nó, ghen tuông và ngờ vực, với cảm xúc cũ mà ta đã biết. Do đó cái khó của thơ hiện đại; và chính vì cái khó ấy mà ta không thể nhớ quá hai câu liên tiếp của bất cứ thi sĩ hiện đại giỏi nào. Vì lẽ này—trí nhớ tôi bỏ rơi tôi—lập luận chùng xuống vì thiếu chất liệu. Nhưng tại sao, tôi tiếp tục, bước về phía Headingley, chúng ta không còn ngân nga thầm trong hơi thở ở những bữa tiệc trưa nữa? Tại sao Alfred thôi hát

She is coming, my dove, my dear.

Nàng đang đến, bồ câu của tôi, người yêu dấu.

Why has Christina ceased to respond

Tại sao Christina thôi đáp lại

My heart is gladder than all these Because my love is come to me?

Lòng tôi vui hơn tất cả những thứ ấy Vì tình yêu của tôi đã đến bên tôi?

Shall we lay the blame on the war? When the guns fired in August 1914, did the faces of men and women show so plain in each other's eyes that romance was killed? Certainly it was a shock (to women in particular with their illusions about education, and so on) to see the faces of our rulers in the light of the shell-fire. So ugly they looked—German, English, French—so stupid. But lay the blame where one will, on whom one will, the illusion which inspired Tennyson and Christina Rossetti to sing so passionately about the coming of their loves is far rarer now than then. One has only to read, to look, to listen, to remember. But why say 'blame'? Why, if it was an illusion, not praise the catastrophe, whatever it was, that destroyed illusion and put truth in its place? For truth...those dots mark the spot where, in search of truth, I missed the turning up to Fernham. Yes indeed, which was truth and which was illusion? I asked myself. What was the truth about these houses, for example, dim and festive now with their red windows in the dusk, but raw and red and squalid, with their sweets and their bootlaces, at nine o'clock in the morning? And the willows and the river and the gardens that run down to the river, vague now with the mist stealing over them, but gold and red in the sunlight—which was the truth, which was the illusion about them? I spare you the twists and turns of my cogitations, for no conclusion was found on the road to Headingley, and I ask You to suppose that I soon found out my mistake about the turning and retraced my steps to Fernham.

Ta sẽ đổ lỗi cho chiến tranh chăng? Khi súng nổ hồi tháng Tám năm 1914, có phải gương mặt đàn ông và đàn bà đã hiện ra quá rõ trong mắt nhau đến mức lãng mạn bị giết chết? Chắc chắn đó là một cú sốc (nhất là với phụ nữ, với những ảo tưởng của họ về giáo dục, v.v.) khi thấy gương mặt những người cai trị chúng ta dưới ánh đạn pháo. Trông họ xấu xí làm sao—Đức, Anh, Pháp—ngu ngốc làm sao. Nhưng đổ lỗi ở đâu tùy ý, cho ai tùy ý, thì ảo tưởng đã thôi thúc Tennyson và Christina Rossetti hát say sưa đến vậy về sự đến của người yêu mình nay hiếm hơn hồi đó nhiều. Chỉ cần đọc, nhìn, nghe, nhớ lại. Nhưng sao lại nói ‘đổ lỗi’? Nếu đó là ảo tưởng, sao không ca ngợi tai họa, dù nó là gì, đã phá hủy ảo tưởng và đặt sự thật vào chỗ của nó? Vì sự thật... những dấu chấm này đánh dấu chỗ tôi, mải tìm sự thật, đã bỏ lỡ lối rẽ lên Fernham. Phải, quả thật, đâu là sự thật và đâu là ảo tưởng? Tôi tự hỏi. Sự thật về những ngôi nhà này là gì, chẳng hạn, giờ đây mờ mờ và rộn rã với những ô cửa đỏ trong buổi chạng vạng, nhưng lúc chín giờ sáng thì trần trụi, đỏ lòm và nhớp nhúa, với kẹo và dây giày của chúng? Và những cây liễu, dòng sông và những khu vườn trải xuống tận sông, giờ mơ hồ với làn sương len lỏi, nhưng vàng và đỏ dưới nắng—đâu là sự thật, đâu là ảo tưởng về chúng? Tôi xin miễn cho các bạn những ngoặt ngoéo trong suy nghĩ của tôi, vì chẳng tìm ra kết luận nào trên đường đến Headingley, và tôi xin các bạn hãy cứ cho là tôi sớm nhận ra nhầm lẫn về lối rẽ và quay lại Fernham.

As I have said already that it was an October day, I dare not forfeit your respect and imperil the fair name of fiction by changing the season and describing lilacs hanging over garden walls, crocuses, tulips and other flowers of spring. Fiction must stick to facts, and the truer the facts the better the fiction—so we are told. Therefore it was still autumn and the leaves were still yellow and falling, if anything, a little faster than before, because it was now evening (seven twenty-three to be precise) and a breeze (from the south-west to be exact) had risen. But for all that there was something odd at work:

Vì tôi đã nói rằng đó là một ngày tháng Mười, tôi không dám đánh mất sự kính trọng của các bạn và làm tổn hại thanh danh của tiểu thuyết bằng cách đổi mùa và tả những bụi tử đinh hương rủ trên tường vườn, những đóa nghệ tây, hoa tulip và những loài hoa xuân khác. Tiểu thuyết phải bám lấy sự kiện, và sự kiện càng thật thì tiểu thuyết càng hay—chúng ta được dạy như thế. Vậy nên vẫn là mùa thu, lá vẫn vàng và vẫn rụng, nếu có khác thì hơi nhanh hơn trước, vì bây giờ là buổi tối (chính xác là bảy giờ hai mươi ba) và một làn gió (nói cho đúng là từ phía tây nam) đã nổi lên. Nhưng dù vậy vẫn có điều gì kỳ lạ đang tác động:

My heart is like a singing bird Whose nest is in a water'd shoot; My heart is like an apple tree Whose boughs are bent with thick-set fruit—

Lòng tôi như con chim đang hót Tổ nó ở nhành non đẫm nước; Lòng tôi như cây táo Cành oằn dưới trái chi chít——

perhaps the words of Christina Rossetti were partly responsible for the folly of the fancy—it was nothing of course but a fancy—that the lilac was shaking its flowers over the garden walls, and the brimstone butterflies were scudding hither and thither, and the dust of the pollen was in the air. A wind blew, from what quarter I know not, but it lifted the half-grown leaves so that there was a flash of silver grey in the air. It was the time between the lights when colours undergo their intensification and purples and golds burn in window-panes like the beat of an excitable heart; when for some reason the beauty of the world revealed and yet soon to perish (here I pushed into the garden, for, unwisely, the door was left open and no beadles seemed about), the beauty of the world which is so soon to perish, has two edges, one of laughter, one of anguish, cutting the heart asunder. The gardens of Fernham lay before me in the spring twilight, wild and open, and in the long grass, sprinkled and carelessly flung, were daffodils and bluebells, not orderly perhaps at the best of times, and now wind-blown and waving as they tugged at their roots. The windows of the building, curved like ships' windows among generous waves of red brick, changed from lemon to silver under the flight of the quick spring clouds. Somebody was in a hammock, somebody, but in this light they were phantoms only, half guessed, half seen, raced across the grass—would no one stop her?—and then on the terrace, as if popping out to breathe the air, to glance at the garden, came a bent figure, formidable yet humble, with her great forehead and her shabby dress—could it be the famous scholar, could it be J—— H—— herself? All was dim, yet intense too, as if the scarf which the dusk had flung over the garden were torn asunder by star or sword—the gash of some terrible reality leaping, as its way is, out of the heart of the spring. For youth——

có lẽ lời của Christina Rossetti phần nào chịu trách nhiệm cho cái dại dột của tưởng tượng—dĩ nhiên chẳng là gì ngoài một tưởng tượng—rằng tử đinh hương đang rung những chùm hoa trên tường vườn, và những con bướm lưu huỳnh đang vút đi chỗ này chỗ kia, và bụi phấn hoa lơ lửng trong không khí. Một cơn gió thổi, từ hướng nào tôi không biết, nhưng nó nâng những chiếc lá mới lớn nửa chừng lên khiến có một tia xám bạc lóe trong không khí. Đó là lúc nhá nhem, giữa ngày và đêm, khi màu sắc tăng cường độ và sắc tía, sắc vàng cháy trong ô kính cửa sổ như nhịp đập của một trái tim dễ xúc động; khi, vì lẽ nào đó, vẻ đẹp của thế giới bày ra mà cũng sắp tàn (ở đây tôi đẩy cửa vào vườn, vì cửa, thật thiếu khôn ngoan, đã bị để ngỏ và dường như chẳng có người gác cổng nào quanh đó), vẻ đẹp của thế giới sắp tàn ấy có hai lưỡi, một lưỡi tiếng cười, một lưỡi nỗi đau, cắt đôi trái tim. Những khu vườn của Fernham nằm trước mặt tôi trong ánh hoàng hôn mùa xuân, hoang dại và rộng mở, và trong đám cỏ cao, rải rác và quăng bừa, là hoa thủy tiên vàng và hoa chuông xanh, vốn chưa bao giờ ngăn nắp kể cả những lúc đẹp nhất, nay bị gió thổi và đung đưa khi giật rễ. Các cửa sổ của tòa nhà, cong như cửa sổ tàu giữa những đợt sóng gạch đỏ hào phóng, đổi từ màu chanh sang màu bạc dưới những đám mây xuân vụt qua. Có ai đó nằm trên võng, có ai đó, nhưng trong thứ ánh sáng này họ chỉ là bóng ma, nửa đoán nửa thấy, chạy vụt qua bãi cỏ—không ai ngăn cô ấy lại sao?—rồi trên bậc thềm, như ra hít thở không khí, nhìn qua khu vườn, có một bóng dáng khom lưng, đáng nể mà khiêm nhường, với vầng trán lớn và chiếc áo xơ xác—phải chăng là nhà học giả lừng danh, phải chăng chính là J—— H—— đó? Mọi thứ mờ mờ, nhưng cũng dữ dội, như thể tấm khăn choàng mà hoàng hôn ném lên khu vườn bị xé toạc bởi một vì sao hay một lưỡi gươm—vết rạch của một thực tại khủng khiếp nào đó nhảy ra, như thói quen của nó, từ giữa lòng mùa xuân. Vì tuổi trẻ——

Here was my soup. Dinner was being served in the great dining-hall. Far from being spring it was in fact an evening in October. Everybody was assembled in the big dining-room. Dinner was ready. Here was the soup. It was a plain gravy soup. There was nothing to stir the fancy in that. One could have seen through the transparent liquid any pattern that there might have been on the plate itself. But there was no pattern. The plate was plain. Next came beef with its attendant greens and potatoes—a homely trinity, suggesting the rumps of cattle in a muddy market, and sprouts curled and yellowed at the edge, and bargaining and cheapening and women with string bags on Monday morning. There was no reason to complain of human nature's daily food, seeing that the supply was sufficient and coal-miners doubtless were sitting down to less. Prunes and custard followed. And if anyone complains that prunes, even when mitigated by custard, are an uncharitable vegetable (fruit they are not), stringy as a miser's heart and exuding a fluid such as might run in misers' veins who have denied themselves wine and warmth for eighty years and yet not given to the poor, he should reflect that there are people whose charity embraces even the prune. Biscuits and cheese came next, and here the water-jug was liberally passed round, for it is the nature of biscuits to be dry, and these were biscuits to the core. That was all. The meal was over. Everybody scraped their chairs back; the swing-doors swung violently to and fro; soon the hall was emptied of every sign of food and made ready no doubt for breakfast next morning. Down corridors and up staircases the youth of England went banging and singing. And was it for a guest, a stranger (for I had no more right here in Fernham than in Trinity or Somerville or Girton or Newnham or Christchurch), to say, 'The dinner was not good,' or to say (we were now, Mary Seton and I, in her sitting-room), 'Could we not have dined up here alone?' for if I had said anything of the kind I should have been prying and searching into the secret economies of a house which to the stranger wears so fine a front of gaiety and courage. No, one could say nothing of the sort. Indeed, conversation for a moment flagged. The human frame being what it is, heart, body and brain all mixed together, and not contained in separate compartments as they will be no doubt in another million years, a good dinner is of great importance to good talk. One cannot think well, love well, sleep well, if one has not dined well. The lamp in the spine does not light on beef and prunes. We are all probably going to heaven, and Vandyck is, we hope, to meet us round the next corner—that is the dubious and qualifying state of mind that beef and prunes at the end of the day's work breed between them. Happily my friend, who taught science, had a cupboard where there was a squat bottle and little glasses—(but there should have been sole and partridge to begin with)—so that we were able to draw up to the fire and repair some of the damages of the day's living. In a minute or so we were slipping freely in and out among all those objects of curiosity and interest which form in the mind in the absence of a particular person, and are naturally to be discussed on coming together again—how somebody has married, another has not; one thinks this, another that; one has improved out of all knowledge, the other most amazingly gone to the bad—with all those speculations upon human nature and the character of the amazing world we live in which spring naturally from such beginnings. While these things were being said, however, I became shamefacedly aware of a current setting in of its own accord and carrying everything forward to an end of its own. One might be talking of Spain or Portugal, of book or racehorse, but the real interest of whatever was said was none of those things, but a scene of masons on a high roof some five centuries ago. Kings and nobles brought treasure in huge sacks and poured it under the earth. This scene was for ever coming alive in my mind and placing itself by another of lean cows and a muddy market and withered greens and the stringy hearts of old men—these two pictures, disjointed and disconnected and nonsensical as they were, were for ever coming together and combating each other and had me entirely at their mercy. The best course, unless the whole talk was to be distorted, was to expose what was in my mind to the air, when with good luck it would fade and crumble like the head of the dead king when they opened the coffin at Windsor. Briefly, then, I told Miss Seton about the masons who had been all those years on the roof of the chapel, and about the kings and queens and nobles bearing sacks of gold and silver on their shoulders, which they shovelled into the earth; and then how the great financial magnates of our own time came and laid cheques and bonds, I suppose, where the others had laid ingots and rough lumps of gold. All that lies beneath the colleges down there, I said; but this college, where we are now sitting, what lies beneath its gallant red brick and the wild unkempt grasses of the garden? What force is behind that plain china off which we dined, and (here it popped out of my mouth before I could stop it) the beef, the custard and the prunes?

Đây là súp của tôi. Bữa tối đang được dọn trong phòng ăn lớn. Chẳng phải mùa xuân gì, thực ra là một buổi tối tháng Mười. Mọi người đã tụ họp trong phòng ăn rộng. Bữa tối đã sẵn sàng. Đây là súp. Một món súp nước thịt trơn. Chẳng có gì kích thích tưởng tượng trong đó. Qua thứ nước trong người ta có thể nhìn thấy bất cứ hoa văn nào nếu có trên chính cái đĩa. Nhưng không có hoa văn. Cái đĩa trơn. Tiếp đến là thịt bò với rau và khoai tây đi kèm—một bộ ba bình dân, gợi những cái mông bò ở một cái chợ lầy lội, và những cây cải bruxen quăn và úa vàng ở mép, và trả giá mặc cả và những người đàn bà xách túi lưới vào sáng thứ Hai. Không có lý do gì để than phiền về thức ăn hằng ngày của con người, vì lượng cung cấp đủ và những người thợ mỏ than hẳn đang ngồi trước thứ ít hơn. Mận khô và sữa trứng theo sau. Và nếu ai than rằng mận khô, kể cả khi đã được sữa trứng làm dịu, là một thứ rau bất nhân (quả thì nó không phải), dai nhách như trái tim kẻ keo kiệt và rỉ ra một thứ nước như có thể chảy trong huyết quản những kẻ keo kiệt đã từ chối rượu và hơi ấm cho mình suốt tám mươi năm mà vẫn không cho người nghèo, thì người ấy nên nghĩ rằng có những người mà lòng nhân từ bao trùm ngay cả quả mận khô. Bánh quy và phô mai đến sau, và ở đây bình nước được chuyền quanh thoải mái, vì bản chất bánh quy là khô, mà những cái này là bánh quy đến tận lõi. Thế thôi. Bữa ăn kết thúc. Mọi người kéo ghế lùi lại; những cánh cửa đẩy đập qua đập lại; chẳng mấy chốc phòng ăn sạch bóng mọi dấu vết thức ăn và sẵn sàng, hẳn nhiên, cho bữa sáng hôm sau. Dọc hành lang và lên cầu thang, tuổi trẻ nước Anh ầm ầm đi và hát. Và liệu một vị khách, một người lạ (vì tôi chẳng có quyền ở Fernham này hơn ở Trinity hay Somerville hay Girton hay Newnham hay Christchurch), có thể nói: ‘Bữa tối không ngon,’ hay nói (giờ chúng tôi, Mary Seton và tôi, đã ở trong phòng sinh hoạt riêng của cô): ‘Chúng ta không thể ăn tối riêng với nhau trên này sao?’ chăng, vì nếu tôi nói điều gì như thế thì tôi sẽ là kẻ rình mò và dò xét những tiết kiệm bí mật của một ngôi nhà mà với người lạ khoác một bề ngoài vui vẻ và can đảm đến thế. Không, không thể nói điều gì như thế. Quả thật, câu chuyện ngưng lại một lúc. Thân thể con người là như vậy, tim, xác và óc trộn lẫn vào nhau, chứ không nằm trong những ngăn riêng biệt như hẳn sẽ có sau một triệu năm nữa, một bữa tối ngon rất quan trọng cho chuyện trò ngon. Người ta không thể nghĩ hay, yêu hay, ngủ ngon nếu không ăn tối ngon. Ngọn đèn ở sống lưng không thắp lên bằng thịt bò và mận khô. Có lẽ tất cả chúng ta đang lên thiên đường và Vandyck, chúng ta hy vọng, sẽ gặp ta ở góc đường kế tiếp—đó là trạng thái tinh thần nửa ngờ nửa dè dặt mà thịt bò và mận khô vào cuối ngày làm việc sinh ra giữa chúng. May mắn thay bạn tôi, người dạy khoa học, có một cái tủ trong đó có một chai lùn và những ly nhỏ—(nhưng lẽ ra phải có cá bơn và chim đa đa từ đầu)—nên chúng tôi có thể kéo lại gần lò sưởi và sửa chữa bớt vài thiệt hại của việc sống trong ngày. Chỉ một phút sau chúng tôi đã trượt thoải mái qua lại giữa mọi đối tượng tò mò và thú vị hình thành trong trí óc khi vắng một người nào đó, và tự nhiên được bàn đến khi gặp lại nhau—ai đó đã lấy chồng, người khác thì chưa; người này nghĩ thế này, người kia nghĩ thế khác; người này đã tiến bộ không nhận ra được, người kia thì sa sút một cách kinh ngạc nhất—với mọi suy đoán về bản chất con người và tính cách của thế giới kỳ lạ ta sống trong đó, tự nhiên nảy sinh từ những mở đầu như vậy. Tuy nhiên, trong khi những điều này được nói ra, tôi xấu hổ nhận thấy một dòng chảy tự nó bắt đầu chảy và cuốn mọi thứ tiến tới một đích riêng. Người ta có thể đang nói về Tây Ban Nha hay Bồ Đào Nha, về sách hay ngựa đua, nhưng mối quan tâm thực sự của bất cứ điều gì được nói không phải những thứ ấy, mà là cảnh những người thợ nề trên một mái nhà cao cách đây khoảng năm thế kỷ. Vua chúa và quý tộc mang kho báu trong những cái bao khổng lồ và đổ nó xuống dưới đất. Cảnh này cứ sống lại trong trí tôi và đặt mình cạnh một cảnh khác về những con bò gầy và một cái chợ lầy lội và rau héo và những trái tim dai nhách của các ông già—hai bức tranh ấy, rời rạc, đứt đoạn và vô nghĩa như thế, cứ liên tục kéo đến với nhau và đánh nhau và để tôi hoàn toàn nằm trong tay chúng. Cách tốt nhất, nếu không muốn toàn bộ cuộc chuyện trò bị méo mó, là phơi điều đang ở trong trí tôi ra không khí, khi ấy nếu may nó sẽ phai và vỡ vụn như cái đầu của vị vua đã chết khi họ mở quan tài ở Windsor. Vậy là, nói vắn tắt, tôi kể cho cô Seton nghe về những người thợ nề đã bao nhiêu năm trên mái nhà nguyện, và về các vua, hoàng hậu và quý tộc vác những bao vàng bạc trên vai, rồi xúc xuống đất; rồi sau đó các ông trùm tài chính của thời ta đến và đặt séc và trái phiếu, tôi cho là vậy, vào chỗ những người kia đã đặt thỏi vàng và những cục vàng thô. Tất cả những thứ ấy nằm dưới các trường dưới kia, tôi nói; nhưng trường này, nơi chúng ta đang ngồi, dưới lớp gạch đỏ hiên ngang và đám cỏ hoang chưa được chải chuốt của khu vườn có gì nằm dưới đó? Sức mạnh nào đứng sau thứ sứ trơn mà chúng ta đã ăn tối, và (ở đây nó bật ra khỏi miệng tôi trước khi tôi kịp ngăn) thịt bò, sữa trứng và mận khô?

Well, said Mary Seton, about the year 1860—Oh, but you know the story, she said, bored, I suppose, by the recital. And she told me—rooms were hired. Committees met. Envelopes were addressed. Circulars were drawn up. Meetings were held; letters were read out; so-and-so has promised so much; on the contrary, Mr —— won't give a penny. The Saturday Review has been very rude. How can we raise a fund to pay for offices? Shall we hold a bazaar? Can't we find a pretty girl to sit in the front row? Let us look up what John Stuart Mill said on the subject. Can anyone persuade the editor of the —— to print a letter? Can we get Lady —— to sign it? Lady —— is out of town. That was the way it was done, presumably, sixty years ago, and it was a prodigious effort, and a great deal of time was spent on it. And it was only after a long struggle and with the utmost difficulty that they got thirty thousand pounds together.

À, Mary Seton nói, vào khoảng năm 1860—Ồ, nhưng bạn biết chuyện này rồi, cô nói, có lẽ chán vì phải kể lại. Và cô kể cho tôi nghe—người ta thuê phòng. Các ủy ban họp. Phong bì được ghi địa chỉ. Thông tri được soạn thảo. Các cuộc họp được tổ chức; thư được đọc to; ông này bà nọ đã hứa bao nhiêu; ngược lại, ông —— không chịu cho một xu. Tờ Saturday Review rất thô lỗ. Làm sao quyên được một quỹ để trả tiền văn phòng? Có nên mở một hội chợ từ thiện không? Không tìm được một cô gái xinh ngồi hàng đầu sao? Hãy tra xem John Stuart Mill đã nói gì về đề tài này. Có ai thuyết phục được chủ bút tờ —— đăng một lá thư không? Có thể nhờ phu nhân —— ký tên không? Phu nhân —— đi khỏi thành phố rồi. Hẳn là người ta đã làm như thế sáu mươi năm trước, và đó là một nỗ lực phi thường, và đã tốn rất nhiều thời gian. Và chỉ sau một cuộc đấu tranh dài và với khó khăn tột cùng họ mới gom được ba mươi nghìn bảng.

[* We are told that we ought to ask for £30,000 at least...It is not a large sum, considering that there is to be but one college of this sort for Great Britain, Ireland and the Colonies, and considering how easy it is to raise immense sums for boys' schools. But considering how few people really wish women to be educated, it is a good deal.'—Lady Stephen, Emily Davies and Girton College.] So obviously we cannot have wine and partridges and servants carrying tin dishes on their heads, she said. We cannot have sofas and separate rooms. 'The amenities,' she said, quoting from some book or other, 'will have to wait.' [* Every penny which could be scraped together was set aside for building, and the amenities had to be postponed.—R. Strachey, The Cause.]

[* Chúng ta được bảo rằng nên xin ít nhất 30.000 bảng... Đó không phải là món tiền lớn, nếu xét rằng cả Vương quốc Anh, Ireland và các thuộc địa chỉ có một trường thuộc loại này, và xét rằng quyên được những khoản khổng lồ cho các trường nam sinh dễ dàng biết bao. Nhưng nếu xét có quá ít người thực sự muốn phụ nữ được giáo dục, thì đó là khá nhiều.’—phu nhân Stephen, Emily Davies and Girton College.] Vậy nên rõ ràng chúng ta không thể có rượu vang và chim đa đa và những người hầu đội đĩa thiếc trên đầu, cô nói. Chúng ta không thể có ghế sofa và những phòng riêng. ‘Những tiện nghi,’ cô nói, trích từ cuốn sách nào đó, ‘sẽ phải chờ.’ [* Mỗi xu có thể gom góp được đều dành cho việc xây dựng, và những tiện nghi phải hoãn lại.—R. Strachey, The Cause.]

At the thought of all those women working year after year and finding it hard to get two thousand pounds together, and as much as they could do to get thirty thousand pounds, we burst out in scorn at the reprehensible poverty of our sex. What had our mothers been doing then that they had no wealth to leave us? Powdering their noses? Looking in at shop windows? Flaunting in the sun at Monte Carlo? There were some photographs on the mantelpiece. Mary's mother—if that was her picture—may have been a wastrel in her spare time (she had thirteen children by a minister of the church), but if so her gay and dissipated life had left too few traces of its pleasures on her face. She was a homely body; an old lady in a plaid shawl which was fastened by a large cameo; and she sat in a basket-chair, encouraging a spaniel to look at the camera, with the amused, yet strained expression of one who is sure that the dog will move directly the bulb is pressed. Now if she had gone into business; had become a manufacturer of artificial silk or a magnate on the Stock Exchange; if she had left two or three hundred thousand pounds to Fernham, we could have been sitting at our ease to-night and the subject of our talk might have been archaeology, botany, anthropology, physics, the nature of the atom, mathematics, astronomy, relativity, geography. If only Mrs Seton and her mother and her mother before her had learnt the great art of making money and had left their money, like their fathers and their grandfathers before them, to found fellowships and lectureships and prizes and scholarships appropriated to the use of their own sex, we might have dined very tolerably up here alone off a bird and a bottle of wine; we might have looked forward without undue confidence to a pleasant and honourable lifetime spent in the shelter of one of the liberally endowed professions. We might have been exploring or writing; mooning about the venerable places of the earth; sitting contemplative on the steps of the Parthenon, or going at ten to an office and coming home comfortably at half-past four to write a little poetry. Only, if Mrs Seton and her like had gone into business at the age of fifteen, there would have been—that was the snag in the argument—no Mary. What, I asked, did Mary think of that? There between the curtains was the October night, calm and lovely, with a star or two caught in the yellowing trees. Was she ready to resign her share of it and her memories (for they had been a happy family, though a large one) of games and quarrels up in Scotland, which she is never tired of praising for the fineness of its air and the quality of its cakes, in order that Fernham might have been endowed with fifty thousand pounds or so by a stroke of the pen? For, to endow a college would necessitate the suppression of families altogether. Making a fortune and bearing thirteen children—no human being could stand it. Consider the facts, we said. First there are nine months before the baby is born. Then the baby is born. Then there are three or four months spent in feeding the baby. After the baby is fed there are certainly five years spent in playing with the baby. You cannot, it seems, let children run about the streets. People who have seen them running wild in Russia say that the sight is not a pleasant one. People say, too, that human nature takes its shape in the years between one and five. If Mrs Seton, I said, had been making money, what sort of memories would you have had of games and quarrels? What would you have known of Scotland, and its fine air and cakes and all the rest of it? But it is useless to ask these questions, because you would never have come into existence at all. Moreover, it is equally useless to ask what might have happened if Mrs Seton and her mother and her mother before her had amassed great wealth and laid it under the foundations of college and library, because, in the first place, to earn money was impossible for them, and in the second, had it been possible, the law denied them the right to possess what money they earned. It is only for the last forty-eight years that Mrs Seton has had a penny of her own. For all the centuries before that it would have been her husband's property—a thought which, perhaps, may have had its share in keeping Mrs Seton and her mothers off the Stock Exchange. Every penny I earn, they may have said, will be taken from me and disposed of according to my husband's wisdom—perhaps to found a scholarship or to endow a fellowship in Balliol or Kings, so that to earn money, even if I could earn money, is not a matter that interests me very greatly. I had better leave it to my husband.

Nghĩ đến tất cả những người đàn bà ấy làm việc năm này qua năm khác mà khó khăn lắm mới gom được hai nghìn bảng, và hết sức mình mới gom được ba mươi nghìn bảng, chúng tôi phá lên khinh bỉ cảnh nghèo đáng chê trách của giới mình. Vậy các bà mẹ của chúng ta đã làm gì mà không có của cải để lại cho chúng ta? Đánh phấn mũi ư? Ngó cửa hàng ư? Khoe mình dưới nắng ở Monte Carlo ư? Có vài tấm ảnh trên mặt lò sưởi. Mẹ của Mary—nếu đó là ảnh bà—có thể đã là kẻ phung phí trong những lúc rảnh (bà có mười ba đứa con với một mục sư), nhưng nếu thế thì cuộc đời vui vẻ phóng túng của bà đã để lại quá ít dấu vết của lạc thú trên gương mặt. Bà là một người đàn bà giản dị; một bà lão trong chiếc khăn choàng kẻ ca-rô cài bằng một cái trâm cameo lớn; và bà ngồi trên chiếc ghế đan, khuyến khích một con chó spaniel nhìn vào máy ảnh, với vẻ mặt thích thú mà căng thẳng của người chắc chắn rằng con chó sẽ nhúc nhích ngay khi bóng đèn bấm. Giờ nếu bà đã đi buôn; đã thành một nhà sản xuất tơ nhân tạo hay một ông trùm trên sàn chứng khoán; nếu bà để lại hai hoặc ba trăm nghìn bảng cho Fernham, thì tối nay chúng tôi đã có thể ngồi thong thả và đề tài chuyện trò của chúng tôi hẳn là khảo cổ, thực vật học, nhân học, vật lý, bản chất của nguyên tử, toán học, thiên văn học, thuyết tương đối, địa lý. Giá như bà Seton và mẹ bà và mẹ của mẹ bà đã học được nghệ thuật lớn là kiếm tiền và để tiền lại, như cha và ông của họ đã làm, để lập học bổng nghiên cứu, ghế giảng, giải thưởng và học bổng dành riêng cho giới mình, thì chúng tôi có thể đã ăn tối khá tử tế ở đây, chỉ hai người, với một con chim và một chai rượu; chúng tôi có thể đã trông đợi, không quá tự tin, một đời sống dễ chịu và đáng kính trải qua dưới mái che của một trong những nghề được tài trợ hào phóng. Chúng tôi có thể đã đi thám hiểm hay viết lách; lang thang qua những chốn đáng kính của trái đất; ngồi trầm tư trên các bậc thềm đền Parthenon, hay mười giờ đến văn phòng và bốn giờ rưỡi thong thả về nhà để viết chút thơ. Chỉ có điều, nếu bà Seton và những người như bà đã đi buôn từ tuổi mười lăm, thì sẽ không có—đó là cái gai trong lập luận—Mary. Tôi hỏi, Mary nghĩ sao về điều đó? Giữa những tấm rèm là đêm tháng Mười, êm ả và đáng yêu, với một hai vì sao mắc vào những cây đang ngả vàng. Cô có sẵn lòng từ bỏ phần của mình trong đó, và những kỷ niệm (vì họ là một gia đình hạnh phúc, dù đông) về những trò chơi và những cuộc cãi vã ở Scotland, xứ mà cô không bao giờ chán ca ngợi vì không khí trong lành và chất lượng bánh ngọt, để Fernham có thể được tài trợ năm mươi nghìn bảng hay khoảng ấy chỉ bằng một nét bút không? Vì tài trợ một trường sẽ đòi hỏi phải xóa bỏ hoàn toàn các gia đình. Kiếm một gia tài và sinh mười ba đứa con—không con người nào chịu nổi. Hãy xét các sự kiện, chúng tôi nói. Trước hết là chín tháng cho đến khi đứa bé ra đời. Rồi đứa bé ra đời. Rồi ba hoặc bốn tháng dành cho việc cho bé ăn. Sau khi bé ăn xong thì chắc chắn là năm năm chơi đùa với bé. Dường như ta không thể để trẻ con chạy rông ngoài phố. Những người đã thấy chúng chạy rông ở Nga nói rằng cảnh ấy không dễ chịu. Người ta cũng nói rằng bản tính con người định hình trong những năm từ một đến năm tuổi. Tôi nói, nếu bà Seton đã kiếm tiền, thì bạn sẽ có những kỷ niệm gì về trò chơi và cãi vã? Bạn sẽ biết gì về Scotland, về không khí trong lành và bánh ngọt và mọi thứ ấy? Nhưng hỏi những câu này là vô ích, vì bạn sẽ chẳng bao giờ ra đời. Hơn nữa, cũng vô ích không kém khi hỏi điều gì có thể xảy ra nếu bà Seton và mẹ bà và mẹ của mẹ bà đã tích lũy của cải lớn và đặt nó dưới nền móng của trường và thư viện, vì thứ nhất, họ không thể kiếm tiền, và thứ hai, giả như có thể, luật pháp cũng từ chối quyền sở hữu số tiền họ kiếm được. Chỉ mới bốn mươi tám năm nay bà Seton mới có một xu của riêng mình. Suốt bao thế kỷ trước đó nó sẽ là tài sản của chồng bà—một ý nghĩ mà có lẽ đã góp phần giữ bà Seton và các bà mẹ của bà khỏi sàn chứng khoán. Mỗi xu tôi kiếm được, họ có thể đã nói, sẽ bị lấy khỏi tôi và định đoạt theo sự khôn ngoan của chồng tôi—có lẽ để lập một học bổng hay tài trợ một suất nghiên cứu ở Balliol hay Kings, nên chuyện kiếm tiền, dù tôi có thể kiếm được, không phải điều làm tôi quan tâm lắm. Tốt hơn tôi để việc ấy cho chồng.

At any rate, whether or not the blame rested on the old lady who was looking at the spaniel, there could be no doubt that for some reason or other our mothers had mismanaged their affairs very gravely. Not a penny could be spared for 'amenities'; for partridges and wine, beadles and turf, books and cigars, libraries and leisure. To raise bare walls out of bare earth was the utmost they could do.

Dù sao, dù lỗi có thuộc về bà lão đang nhìn con chó spaniel hay không, không còn nghi ngờ rằng vì lẽ này hay lẽ khác các bà mẹ của chúng ta đã quản lý việc nhà mình tệ hại đến nghiêm trọng. Không thể dành ra một xu cho ‘tiện nghi’; cho chim đa đa và rượu vang, người gác cổng và thảm cỏ, sách và xì gà, thư viện và nhàn rỗi. Dựng những bức tường trần trên đất trần là điều tối đa họ làm được.

So we talked standing at the window and looking, as so many thousands look every night, down on the domes and towers of the famous city beneath us. It was very beautiful, very mysterious in the autumn moonlight. The old stone looked very white and venerable. One thought of all the books that were assembled down there; of the pictures of old prelates and worthies hanging in the panelled rooms; of the painted windows that would be throwing strange globes and crescents on the pavement; of the tablets and memorials and inscriptions; of the fountains and the grass; of the quiet rooms looking across the quiet quadrangles. And (pardon me the thought) I thought, too, of the admirable smoke and drink and the deep armchairs and the pleasant carpets: of the urbanity, the geniality, the dignity which are the offspring of luxury and privacy and space. Certainly our mothers had not provided us with any thing comparable to all this—our mothers who found it difficult to scrape together thirty thousand pounds, our mothers who bore thirteen children to ministers of religion at St Andrews.

Vậy là chúng tôi nói chuyện, đứng bên cửa sổ và nhìn xuống, như hàng nghìn người nhìn mỗi đêm, những mái vòm và tháp của thành phố lừng danh bên dưới. Nó rất đẹp, rất huyền bí dưới ánh trăng thu. Đá cổ trông rất trắng và đáng kính. Người ta nghĩ đến tất cả những cuốn sách tập hợp dưới kia; những bức chân dung các giám mục và danh nhân xưa treo trong các phòng ốp ván; những ô kính màu sẽ ném những quả cầu và hình trăng lưỡi liềm kỳ lạ xuống mặt lát; những bia, đài và văn khắc; những đài phun nước và cỏ; những căn phòng yên tĩnh nhìn ra những sân yên tĩnh. Và (xin thứ lỗi cho ý nghĩ này) tôi cũng nghĩ đến thuốc lá và rượu đáng khâm phục và những chiếc ghế bành sâu và những tấm thảm dễ chịu: đến sự nhã nhặn, sự hòa nhã, sự trang nghiêm là con đẻ của xa hoa và riêng tư và không gian. Chắc chắn các bà mẹ chúng tôi đã không để lại cho chúng tôi thứ gì sánh được với tất cả những thứ này—các bà mẹ của chúng tôi khó khăn lắm mới gom được ba mươi nghìn bảng, các bà mẹ của chúng tôi đã sinh mười ba đứa con cho các mục sư ở St Andrews.

So I went back to my inn, and as I walked through the dark streets I pondered this and that, as one does at the end of the day's work. I pondered why it was that Mrs Seton had no money to leave us; and what effect poverty has on the mind; and what effect wealth has on the mind; and I thought of the queer old gentlemen I had seen that morning with tufts of fur upon their shoulders; and I remembered how if one whistled one of them ran; and I thought of the organ booming in the chapel and of the shut doors of the library; and I thought how unpleasant it is to be locked out; and I thought how it is worse perhaps to be locked in; and, thinking of the safety and prosperity of the one sex and of the poverty and insecurity of the other and of the effect of tradition and of the lack of tradition upon the mind of a writer, I thought at last that it was time to roll up the crumpled skin of the day, with its arguments and its impressions and its anger and its laughter, and cast it into the hedge. A thousand stars were flashing across the blue wastes of the sky. One seemed alone with an inscrutable society. All human beings were laid asleep—prone, horizontal, dumb. Nobody seemed stirring in the streets of Oxbridge. Even the door of the hotel sprang open at the touch of an invisible hand—not a boots was sitting up to light me to bed, it was so late.

Thế là tôi trở về quán trọ của mình, và khi đi qua những con phố tối tôi ngẫm nghĩ chuyện này chuyện nọ, như người ta vẫn làm vào cuối ngày làm việc. Tôi ngẫm nghĩ vì sao bà Seton không có tiền để lại cho chúng tôi; và nghèo có tác động gì đến trí óc; và giàu có tác động gì đến trí óc; và tôi nghĩ đến những ông già kỳ quặc tôi đã thấy sáng nay với những chỏm lông thú trên vai; và tôi nhớ rằng nếu huýt sáo thì một người trong số họ chạy; và tôi nghĩ đến tiếng đại phong cầm dội trong nhà nguyện và những cánh cửa đóng của thư viện; và tôi nghĩ bị khóa ngoài khó chịu biết bao; và tôi nghĩ có lẽ bị khóa trong còn tệ hơn; và, nghĩ đến sự an toàn và thịnh vượng của giới này và sự nghèo khó và bất an của giới kia và ảnh hưởng của truyền thống và của việc thiếu truyền thống lên trí óc người viết, cuối cùng tôi nghĩ đã đến lúc cuộn tấm da nhàu của ngày hôm ấy, với những lập luận và ấn tượng và cơn giận và tiếng cười của nó, mà ném vào bụi rào. Hàng nghìn vì sao lấp lánh khắp những khoảng trống xanh của bầu trời. Người ta có cảm giác đơn độc giữa một xã hội khó dò. Mọi con người đều đã ngủ—nằm sấp, nằm ngang, câm lặng. Dường như không ai cựa quậy trên các phố Oxbridge. Đến cả cửa khách sạn cũng bật mở khi một bàn tay vô hình chạm vào—không có anh bồi giày nào ngồi chờ soi đường cho tôi đi ngủ, khuya đến thế.

TWO

CHƯƠNG HAI

The scene, if I may ask you to follow me, was now changed. The leaves were still falling, but in London now, not Oxbridge; and I must ask you to imagine a room, like many thousands, with a window looking across people's hats and vans and motor-cars to other windows, and on the table inside the room a blank sheet of paper on which was written in large letters Women and Fiction, but no more. The inevitable sequel to lunching and dining at Oxbridge seemed, unfortunately, to be a visit to the British Museum. One must strain off what was personal and accidental in all these impressions and so reach the pure fluid, the essential oil of truth. For that visit to Oxbridge and the luncheon and the dinner had started a swarm of questions. Why did men drink wine and women water? Why was one sex so prosperous and the other so poor? What effect has poverty on fiction? What conditions are necessary for the creation of works of art?—a thousand questions at once suggested themselves. But one needed answers, not questions; and an answer was only to be had by consulting the learned and the unprejudiced, who have removed themselves above the strife of tongue and the confusion of body and issued the result of their reasoning and research in books which are to be found in the British Museum. If truth is not to be found on the shelves of the British Museum, where, I asked myself, picking up a notebook and a pencil, is truth?

Cảnh, nếu tôi xin các bạn đi theo tôi, giờ đã đổi. Lá vẫn rụng, nhưng giờ ở London, không phải Oxbridge; và tôi phải xin các bạn hình dung một căn phòng, như hàng nghìn căn phòng khác, với một cửa sổ nhìn qua những chiếc mũ của người ta, những chiếc xe tải và ô tô sang những cửa sổ khác, và trên bàn trong phòng một tờ giấy trắng trên đó viết bằng chữ lớn Phụ nữ và Tiểu thuyết, và không hơn. Hệ quả tất yếu của việc ăn trưa và ăn tối ở Oxbridge dường như, thật không may, là một chuyến đến Bảo tàng Anh. Người ta phải gạn lấy những gì cá nhân và ngẫu nhiên trong mọi ấn tượng này để đạt tới chất lỏng tinh khiết, tinh dầu cốt yếu của sự thật. Vì chuyến thăm Oxbridge ấy và bữa trưa và bữa tối đã khơi lên cả bầy câu hỏi. Tại sao đàn ông uống rượu vang còn đàn bà uống nước? Tại sao giới này thịnh vượng đến thế và giới kia nghèo đến thế? Cảnh nghèo có ảnh hưởng gì đến tiểu thuyết? Cần những điều kiện nào để tạo ra các tác phẩm nghệ thuật?—hàng nghìn câu hỏi cùng lúc hiện ra. Nhưng người ta cần câu trả lời, không phải câu hỏi; và câu trả lời chỉ có thể có được bằng cách hỏi những người uyên bác và không định kiến, những người đã tự đưa mình lên trên cuộc tranh cãi bằng lời và sự hỗn loạn của thể xác và công bố kết quả suy luận và nghiên cứu của mình trong những cuốn sách có thể tìm thấy ở Bảo tàng Anh. Nếu sự thật không có trên các giá sách của Bảo tàng Anh, tôi tự hỏi, cầm lấy một cuốn sổ và một cây bút chì, thì sự thật ở đâu?

Thus provided, thus confident and enquiring, I set out in the pursuit of truth. The day, though not actually wet, was dismal, and the streets in the neighbourhood of the Museum were full of open coal-holes, down which sacks were showering; four-wheeled cabs were drawing up and depositing on the pavement corded boxes containing, presumably, the entire wardrobe of some Swiss or Italian family seeking fortune or refuge or some other desirable commodity which is to be found in the boarding-houses of Bloomsbury in the winter. The usual hoarse-voiced men paraded the streets with plants on barrows. Some shouted; others sang. London was like a workshop. London was like a machine. We were all being shot backwards and forwards on this plain foundation to make some pattern. The British Museum was another department of the factory. The swing-doors swung open; and there one stood under the vast dome, as if one were a thought in the huge bald forehead which is so splendidly encircled by a band of famous names. One went to the counter; one took a slip of paper; one opened a volume of the catalogue, and the five dots here indicate five separate minutes of stupefaction, wonder and bewilderment. Have you any notion of how many books are written about women in the course of one year? Have you any notion how many are written by men? Are you aware that you are, perhaps, the most discussed animal in the universe? Here had I come with a notebook and a pencil proposing to spend a morning reading, supposing that at the end of the morning I should have transferred the truth to my notebook. But I should need to be a herd of elephants, I thought, and a wilderness of spiders, desperately referring to the animals that are reputed longest lived and most multitudinously eyed, to cope with all this. I should need claws of steel and beak of brass even to penetrate the husk. How shall I ever find the grains of truth embedded in all this mass of paper? I asked myself, and in despair began running my eye up and down the long list of titles. Even the names of the books gave me food for thought. Sex and its nature might well attract doctors and biologists; but what was surprising and difficult of explanation was the fact that sex—woman, that is to say—also attracts agreeable essayists, light-fingered novelists, young men who have taken the M.A. degree; men who have taken no degree; men who have no apparent qualification save that they are not women. Some of these books were, on the face of it, frivolous and facetious; but many, on the other hand, were serious and prophetic, moral and hortatory. Merely to read the titles suggested innumerable schoolmasters, innumerable clergymen mounting their platforms and pulpits and holding forth with loquacity which far exceeded the hour usually alloted to such discourse on this one subject. It was a most strange phenomenon; and apparently—here I consulted the letter M—one confined to the male sex. Women do not write books about men—a fact that I could not help welcoming with relief, for if I had first to read all that men have written about women, then all that women have written about men, the aloe that flowers once in a hundred years would flower twice before I could set pen to paper. So, making a perfectly arbitrary choice of a dozen volumes or so, I sent my slips of paper to lie in the wire tray, and waited in my stall, among the other seekers for the essential oil of truth.

Được trang bị như thế, tự tin và đầy thắc mắc như thế, tôi lên đường đi tìm sự thật. Ngày hôm ấy, dù không thực sự mưa, vẫn ảm đạm, và các phố gần Bảo tàng đầy những lỗ đổ than mở nắp, xuống đó những bao than đổ ào ào; những chiếc xe ngựa bốn bánh đang đỗ lại và đặt xuống vỉa hè những chiếc hòm buộc dây, có lẽ chứa toàn bộ tủ quần áo của một gia đình Thụy Sĩ hay Ý nào đó đi tìm vận may hay nơi ẩn náu hay một thứ hàng hóa đáng mong muốn khác có thể tìm thấy trong các nhà trọ ở Bloomsbury vào mùa đông. Những người đàn ông giọng khàn như thường lệ đi rao khắp các phố với cây cảnh trên xe đẩy. Có người la lên; người khác hát. London như một xưởng thợ. London như một cỗ máy. Tất cả chúng ta bị bắn tới bắn lui trên cái nền trơn này để tạo nên một hoa văn nào đó. Bảo tàng Anh là một phân xưởng khác của nhà máy. Những cánh cửa đẩy mở ra; và ở đó người ta đứng dưới mái vòm rộng lớn, như thể mình là một ý nghĩ trong vầng trán trọc khổng lồ được một dải tên tuổi lừng danh vây quanh rực rỡ. Người ta đến quầy; lấy một phiếu giấy; mở một tập mục lục, và năm dấu chấm ở đây chỉ năm phút riêng biệt của sửng sốt, kinh ngạc và bàng hoàng. Các bạn có chút khái niệm nào về số sách được viết về phụ nữ trong một năm không? Các bạn có chút khái niệm nào về số sách do đàn ông viết không? Các bạn có biết rằng các bạn có lẽ là loài vật được bàn luận nhiều nhất trong vũ trụ không? Tôi đã đến đây với một cuốn sổ và một cây bút chì, định dành một buổi sáng để đọc, cho rằng đến cuối buổi sáng tôi sẽ chuyển được sự thật vào sổ. Nhưng tôi sẽ cần là một đàn voi, tôi nghĩ, và một vùng hoang dã những con nhện, tuyệt vọng nhắc đến những con vật nổi tiếng sống lâu nhất và nhiều mắt nhất, mới đối phó nổi với tất cả những thứ này. Tôi sẽ cần móng thép và mỏ đồng thau chỉ để xuyên qua cái vỏ. Làm sao tôi tìm ra những hạt sự thật vùi trong đống giấy này? Tôi tự hỏi, và trong tuyệt vọng bắt đầu đưa mắt lên xuống danh sách dài các nhan đề. Ngay cả tên các cuốn sách cũng cho tôi cái để suy nghĩ. Giới tính và bản chất của nó có thể thu hút các bác sĩ và nhà sinh vật học; nhưng điều đáng ngạc nhiên và khó giải thích là giới tính—nghĩa là đàn bà—còn thu hút những nhà tiểu luận dễ mến, những tiểu thuyết gia nhanh tay, những chàng trai đã lấy bằng thạc sĩ; những người chưa lấy bằng nào; những người không có tư cách rõ ràng nào ngoài việc không phải đàn bà. Một số sách này, bề ngoài, là phù phiếm và đùa cợt; nhưng nhiều cuốn khác, ngược lại, nghiêm trang và tiên tri, đạo đức và khuyên răn. Chỉ đọc các nhan đề đã gợi lên vô số thầy giáo, vô số giáo sĩ bước lên bục và giảng đàn và thao thao bất tuyệt vượt xa giờ thường dành cho thứ diễn thuyết ấy về một đề tài duy nhất này. Đó là một hiện tượng lạ lùng nhất; và rõ ràng—ở đây tôi tra chữ M—chỉ giới hạn ở giới đàn ông. Đàn bà không viết sách về đàn ông—một sự thật mà tôi không thể không đón nhận với nhẹ nhõm, vì nếu trước hết tôi phải đọc tất cả những gì đàn ông viết về đàn bà, rồi tất cả những gì đàn bà viết về đàn ông, thì cây thùa trăm năm mới nở hoa một lần sẽ nở hai lần trước khi tôi đặt bút viết. Vậy nên, chọn hoàn toàn tùy tiện chừng mười hai cuốn, tôi gửi phiếu của mình nằm vào khay dây thép, và chờ trong chỗ ngồi của mình, giữa những người tìm kiếm tinh dầu cốt yếu của sự thật khác.

What could be the reason, then, of this curious disparity, I wondered, drawing cart-wheels on the slips of paper provided by the British taxpayer for other purposes. Why are women, judging from this catalogue, so much more interesting to men than men are to women? A very curious fact it seemed, and my mind wandered to picture the lives of men who spend their time in writing books about women; whether they were old or young, married or unmarried, red-nosed or hump-backed—anyhow, it was flattering, vaguely, to feel oneself the object of such attention provided that it was not entirely bestowed by the crippled and the infirm—so I pondered until all such frivolous thoughts were ended by an avalanche of books sliding down on to the desk in front of me. Now the trouble began. The student who has been trained in research at Oxbridge has no doubt some method of shepherding his question past all distractions till it runs into his answer as a sheep runs into its pen. The student by my side, for instance, who was copying assiduously from a scientific manual, was, I felt sure, extracting pure nuggets of the essential ore every ten minutes or so. His little grunts of satisfaction indicated so much. But if, unfortunately, one has had no training in a university, the question far from being shepherded to its pen flies like a frightened flock hither and thither, helter-skelter, pursued by a whole pack of hounds. Professors, schoolmasters, sociologists, clergymen, novelists, essayists, journalists, men who had no qualification save that they were not women, chased my simple and single question—Why are some women poor?—until it became fifty questions; until the fifty questions leapt frantically into midstream and were carried away. Every page in my notebook was scribbled over with notes. To show the state of mind I was in, I will read you a few of them, explaining that the page was headed quite simply, Women and Poverty, in block letters; but what followed was something like this:

Vậy lý do của sự chênh lệch kỳ lạ này có thể là gì, tôi tự hỏi, vẽ những bánh xe ngựa lên những tờ phiếu mà người đóng thuế Anh cung cấp cho những mục đích khác. Tại sao phụ nữ, xét theo mục lục này, thú vị với đàn ông hơn nhiều so với đàn ông thú vị với phụ nữ? Đó dường như là một sự thật rất kỳ lạ, và trí tôi lang thang hình dung cuộc đời những người đàn ông dành thời gian viết sách về đàn bà; họ già hay trẻ, có vợ hay chưa, mũi đỏ hay lưng gù—dù sao, mơ hồ cảm thấy mình là đối tượng của sự chú ý như thế cũng là điều đáng tự đắc, miễn là nó không hoàn toàn do những kẻ tàn tật và ốm yếu ban cho—tôi nghĩ ngợi như thế cho đến khi mọi ý nghĩ phù phiếm ấy chấm dứt bởi một trận lở sách trượt xuống bàn trước mặt tôi. Bây giờ rắc rối bắt đầu. Sinh viên được đào tạo nghiên cứu ở Oxbridge hẳn có một phương pháp nào đó để lùa câu hỏi của mình qua mọi xao nhãng cho đến khi nó chạy vào câu trả lời như cừu chạy vào chuồng. Chẳng hạn người sinh viên bên cạnh tôi, đang chép cần cù từ một cuốn sách khoa học, tôi chắc chắn cứ mười phút lại rút ra những thỏi quặng cốt yếu nguyên chất. Những tiếng khụt khịt hài lòng nho nhỏ của anh cho thấy điều đó. Nhưng nếu, không may, người ta chưa được đào tạo ở trường đại học nào, thì câu hỏi, thay vì được lùa vào chuồng, bay như một đàn cừu hoảng sợ chỗ này chỗ kia, hỗn loạn, bị cả bầy chó săn đuổi. Các giáo sư, thầy giáo, nhà xã hội học, giáo sĩ, tiểu thuyết gia, nhà tiểu luận, nhà báo, những người không có tư cách nào ngoài việc không phải đàn bà, đã săn đuổi câu hỏi đơn giản và duy nhất của tôi—Vì sao một số phụ nữ nghèo?—cho đến khi nó thành năm mươi câu hỏi; cho đến khi năm mươi câu hỏi ấy nhảy điên cuồng xuống giữa dòng và bị cuốn đi. Mỗi trang trong sổ tay tôi đều nguệch ngoạc ghi chú. Để cho thấy trạng thái tinh thần của tôi, tôi sẽ đọc cho các bạn nghe vài dòng, giải thích rằng đầu trang được đề khá đơn giản bằng chữ in hoa, Phụ nữ và Nghèo khó; nhưng những gì tiếp theo đại để thế này:

Condition in Middle Ages of, Habits in the Fiji Islands of, Worshipped as goddesses by, Weaker in moral sense than, Idealism of, Greater conscientiousness of, South Sea Islanders, age of puberty among, Attractiveness of, Offered as sacrifice to, Small size of brain of, Profounder sub-consciousness of, Less hair on the body of, Mental, moral and physical inferiority of, Love of children of, Greater length of life of, Weaker muscles of, Strength of affections of, Vanity of, Higher education of, Shakespeare's opinion of, Lord Birkenhead's opinion of, Dean Inge's opinion of, La Bruyere's opinion of, Dr Johnson's opinion of, Mr Oscar Browning's opinion of,...

Tình cảnh thời Trung Cổ của, Tập quán ở quần đảo Fiji của, Được thờ như nữ thần bởi, Yếu hơn về ý thức đạo đức so với, Chủ nghĩa lý tưởng của, Tính tận tâm hơn của, Dân đảo Nam Hải, tuổi dậy thì ở, Sức hấp dẫn của, Bị dâng làm lễ vật cho, Bộ não nhỏ của, Tiềm thức sâu hơn của, Ít lông trên cơ thể hơn của, Sự thấp kém về trí tuệ, đạo đức và thể chất của, Tình yêu trẻ con của, Tuổi thọ dài hơn của, Cơ bắp yếu hơn của, Sức mạnh của tình cảm của, Tính hư vinh của, Giáo dục bậc cao của, Ý kiến của Shakespeare về, Ý kiến của Huân tước Birkenhead về, Ý kiến của Linh mục trưởng Inge về, Ý kiến của La Bruyère về, Ý kiến của tiến sĩ Johnson về, Ý kiến của ông Oscar Browning về,...

Here I drew breath and added, indeed, in the margin, Why does Samuel Butler say, 'Wise men never say what they think of women'? Wise men never say anything else apparently. But, I continued, leaning back in my chair and looking at the vast dome in which I was a single but by now somewhat harassed thought, what is so unfortunate is that wise men never think the same thing about women. Here is Pope:

Đến đây tôi lấy hơi và thêm vào, quả thật, ở lề, Vì sao Samuel Butler nói: ‘Người khôn ngoan không bao giờ nói họ nghĩ gì về đàn bà’? Người khôn ngoan dường như chẳng bao giờ nói gì khác. Nhưng, tôi tiếp tục, ngả lưng ra ghế và nhìn lên mái vòm rộng lớn trong đó tôi là một ý nghĩ đơn độc nhưng giờ đã khá rối bời, bị quấy rầy, điều đáng tiếc là những người khôn ngoan không bao giờ nghĩ giống nhau về đàn bà. Đây là Pope:

Most women have no character at all.

Phần lớn đàn bà chẳng có tính cách gì cả.

And here is La Bruyère:

Và đây là La Bruyère:

Les femmes sont extrêmes, elles sont meilleures ou pires que les hommes——

Les femmes sont extrêmes, elles sont meilleures ou pires que les hommes——

a direct contradiction by keen observers who were contemporary. Are they capable of education or incapable? Napoleon thought them incapable. Dr Johnson thought the opposite. [* '"Men know that women are an overmatch for them, and therefore they choose the weakest or the most ignorant. If they did not think so, they never could be afraid of women knowing as much as themselves."...In justice to the sex, I think it but candid to acknowledge that, in a subsequent conversation, he told me that he was serious in what he said.'—Boswell, The Journal of o Tour to the Hebrides.] Have they souls or have they not souls? Some savages say they have none. Others, on the contrary, maintain that women are half divine and worship them on that account. [* The ancient Germans believed that there was something holy in women, and accordingly consulted them as oracles.'—Frazer, Golden Bough.] Some sages hold that they are shallower in the brain; others that they are deeper in the consciousness. Goethe honoured them; Mussolini despises them. Wherever one looked men thought about women and thought differently. It was impossible to make head or tail of it all, I decided, glancing with envy at the reader next door who was making the neatest abstracts, headed often with an A or a B or a C, while my own notebook rioted with the wildest scribble of contradictory jottings. It was distressing, it was bewildering, it was humiliating. Truth had run through my fingers. Every drop had escaped.

một sự mâu thuẫn trực tiếp của những nhà quan sát sắc sảo cùng thời. Họ có khả năng được giáo dục hay không có khả năng? Napoléon cho là không có khả năng. Tiến sĩ Johnson nghĩ ngược lại. [* ‘“Đàn ông biết rằng đàn bà hơn họ một bậc, và vì vậy họ chọn người yếu nhất hay dốt nhất. Nếu họ không nghĩ thế, họ sẽ chẳng bao giờ sợ đàn bà biết nhiều bằng họ.”... Công bằng với giới này, tôi thấy thành thật mà thừa nhận rằng trong một cuộc trò chuyện sau đó, ông nói với tôi rằng ông nói nghiêm túc.’—Boswell, The Journal of a Tour to the Hebrides.] Họ có linh hồn hay không có linh hồn? Một số người man dã nói họ không có. Những người khác, ngược lại, quả quyết rằng đàn bà là nửa thần thánh và vì thế thờ phụng họ. [* Người Đức cổ tin rằng có điều gì thiêng liêng ở đàn bà, và vì thế hỏi ý họ như các thần dụ.’—Frazer, Golden Bough.] Một số hiền triết cho rằng óc họ nông hơn; số khác cho rằng ý thức của họ sâu hơn. Goethe tôn trọng họ; Mussolini khinh bỉ họ. Nhìn đâu đàn ông cũng nghĩ về đàn bà và nghĩ khác nhau. Không thể nào hiểu đầu đuôi ra sao, tôi kết luận, ghen tị liếc sang người đọc bên cạnh đang chép những bản tóm tắt gọn gàng nhất, thường đề bằng một chữ A hay B hay C, trong khi sổ tay của tôi loạn lên với những nét nguệch ngoạc điên rồ nhất của những ghi chép mâu thuẫn. Thật đau lòng, thật bàng hoàng, thật nhục nhã. Sự thật đã chảy qua kẽ tay tôi. Từng giọt đã thoát đi.

I could not possibly go home, I reflected, and add as a serious contribution to the study of women and fiction that women have less hair on their bodies than men, or that the age of puberty among the South Sea Islanders is nine—or is it ninety?—even the handwriting had become in its distraction indecipherable. It was disgraceful to have nothing more weighty or respectable to show after a whole morning's work. And if I could not grasp the truth about W. (as for brevity's sake I had come to call her) in the past, why bother about W. in the future? It seemed pure waste of time to consult all those gentlemen who specialize in woman and her effect on whatever it may be—politics, children, wages, morality—numerous and learned as they are. One might as well leave their books unopened.

Tôi không thể nào về nhà, tôi nghĩ, và thêm vào như một đóng góp nghiêm túc cho việc nghiên cứu phụ nữ và tiểu thuyết rằng đàn bà ít lông trên người hơn đàn ông, hay rằng tuổi dậy thì ở dân đảo Nam Hải là chín—hay là chín mươi?—đến cả chữ viết cũng đã trở nên, trong cơn rối loạn, không đọc nổi. Thật đáng hổ thẹn khi sau cả buổi sáng làm việc mà không có gì nặng ký hay đáng kính hơn để trình ra. Và nếu tôi không nắm được sự thật về Đ. (đàn bà, như vì ngắn gọn tôi đã quen gọi bà) trong quá khứ, thì cần gì bận tâm về Đ. trong tương lai? Dường như hoàn toàn phí thời gian khi hỏi tất cả những quý ông chuyên về đàn bà và tác động của bà lên bất cứ thứ gì—chính trị, trẻ em, tiền lương, đạo đức—dù họ đông đảo và uyên bác đến đâu. Chẳng thà không mở sách của họ.

But while I pondered I had unconsciously, in my listlessness, in my desperation, been drawing a picture where I should, like my neighbour, have been writing a conclusion. I had been drawing a face, a figure. It was the face and the figure of Professor von X engaged in writing his monumental work entitled The Mental, Moral, and Physical Inferiority of the Female Sex. He was not in my picture a man attractive to women. He was heavily built; he had a great jowl; to balance that he had very small eyes; he was very red in the face. His expression suggested that he was labouring under some emotion that made him jab his pen on the paper as if he were killing some noxious insect as he wrote, but even when he had killed it that did not satisfy him; he must go on killing it; and even so, some cause for anger and irritation remained. Could it be his wife, I asked, looking at my picture? Was she in love with a cavalry officer? Was the cavalry officer slim and elegant and dressed in astrakhan? Had he been laughed at, to adopt the Freudian theory, in his cradle by a pretty girl? For even in his cradle the professor, I thought, could not have been an attractive child. Whatever the reason, the professor was made to look very angry and very ugly in my sketch, as he wrote his great book upon the mental, moral and physical inferiority of women. Drawing pictures was an idle way of finishing an unprofitable morning's work. Yet it is in our idleness, in our dreams, that the submerged truth sometimes comes to the top. A very elementary exercise in psychology, not to be dignified by the name of psychoanalysis, showed me, on looking at my notebook, that the sketch of the angry professor had been made in anger. Anger had snatched my pencil while I dreamt. But what was anger doing there? Interest, confusion, amusement, boredom—all these emotions I could trace and name as they succeeded each other throughout the morning. Had anger, the black snake, been lurking among them? Yes, said the sketch, anger had. It referred me unmistakably to the one book, to the one phrase, which had roused the demon; it was the professor's statement about the mental, moral and physical inferiority of women. My heart had leapt. My cheeks had burnt. I had flushed with anger. There was nothing specially remarkable, however foolish, in that. One does not like to be told that one is naturally the inferior of a little man—I looked at the student next me—who breathes hard, wears a ready-made tie, and has not shaved this fortnight. One has certain foolish vanities. It is only human nature, I reflected, and began drawing cartwheels and circles over the angry professor's face till he looked like a burning bush or a flaming comet—anyhow, an apparition without human semblance or significance. The professor was nothing now but a faggot burning on the top of Hampstead Heath. Soon my own anger was explained and done with; but curiosity remained. How explain the anger of the professors? Why were they angry? For when it came to analysing the impression left by these books there was always an element of heat. This heat took many forms; it showed itself in satire, in sentiment, in curiosity, in reprobation. But there was another element which was often present and could not immediately be identified. Anger, I called it. But it was anger that had gone underground and mixed itself with all kinds of other emotions. To judge from its odd effects, it was anger disguised and complex, not anger simple and open.

Nhưng trong khi tôi nghĩ ngợi thì, vô thức, trong sự uể oải, trong sự tuyệt vọng của mình, tôi đã vẽ một bức hình ở chỗ lẽ ra, như người bên cạnh, tôi phải viết một kết luận. Tôi đã vẽ một gương mặt, một dáng người. Đó là gương mặt và dáng người của giáo sư von X đang mải viết công trình đồ sộ của mình mang nhan đề Sự thấp kém về trí tuệ, đạo đức và thể chất của giới nữ. Trong bức hình của tôi, ông không phải một người đàn ông hấp dẫn với phụ nữ. Ông vạm vỡ; ông có hàm xệ lớn; để cân bằng ông có đôi mắt rất nhỏ; mặt ông rất đỏ. Vẻ mặt ông gợi rằng ông đang vật lộn với một cảm xúc nào đó khiến ông chọc bút xuống giấy như thể đang giết một con côn trùng độc hại khi viết, nhưng ngay cả khi đã giết nó ông vẫn chưa thỏa; ông phải tiếp tục giết nó; và dù thế vẫn còn một nguyên cớ nào đó cho cơn giận và bực bội. Phải chăng là vợ ông, tôi hỏi, nhìn bức hình? Bà ấy yêu một sĩ quan kỵ binh chăng? Viên sĩ quan có mảnh khảnh, lịch lãm, mặc đồ lông astrakhan chăng? Ông có bị một cô gái xinh cười nhạo từ trong nôi chăng, theo thuyết của Freud? Vì ngay trong nôi, tôi nghĩ, vị giáo sư cũng không thể là một đứa trẻ hấp dẫn. Dù lý do là gì, vị giáo sư trong bản phác họa của tôi trông rất giận dữ và rất xấu xí, khi ông viết cuốn sách lớn về sự thấp kém về trí tuệ, đạo đức và thể chất của đàn bà. Vẽ hình là một cách nhàn rỗi để kết thúc một buổi sáng làm việc vô ích. Nhưng chính trong lúc nhàn rỗi, trong những giấc mơ, sự thật chìm đôi khi nổi lên mặt. Một bài tập tâm lý học rất sơ đẳng, chưa đáng được gọi bằng cái tên phân tâm học, cho tôi thấy, khi nhìn vào sổ tay, rằng bản phác họa vị giáo sư giận dữ đã được vẽ trong cơn giận. Cơn giận đã giật lấy bút chì của tôi trong lúc tôi mơ. Nhưng cơn giận làm gì ở đó? Hứng thú, bối rối, buồn cười, chán—tất cả những cảm xúc ấy tôi có thể lần theo và gọi tên khi chúng nối nhau suốt buổi sáng. Phải chăng cơn giận, con rắn đen, đã rình giữa chúng? Phải, bức phác họa nói, cơn giận đã rình. Nó dẫn tôi không lầm lẫn đến cuốn sách duy nhất, câu duy nhất đã đánh thức con quỷ; đó là phát biểu của giáo sư về sự thấp kém về trí tuệ, đạo đức và thể chất của đàn bà. Tim tôi đã nhảy lên. Má tôi đã nóng bừng. Tôi đã đỏ mặt vì giận. Trong đó chẳng có gì đặc biệt đáng chú ý, dù ngu ngốc đến đâu. Người ta không thích bị bảo rằng mình bẩm sinh kém một người đàn ông nhỏ bé—tôi nhìn người sinh viên bên cạnh—thở nặng nhọc, đeo cà vạt may sẵn, và đã nửa tháng chưa cạo râu. Người ta có những hư vinh ngu ngốc nhất định. Đó chỉ là bản tính con người, tôi nghĩ, và bắt đầu vẽ những bánh xe ngựa và những vòng tròn lên gương mặt vị giáo sư giận dữ cho đến khi ông trông như một bụi cây cháy hay một sao chổi rực lửa—dù sao, một bóng ma không có hình dạng hay ý nghĩa con người. Vị giáo sư giờ chẳng là gì ngoài một bó củi cháy trên đỉnh đồi Hampstead Heath. Chẳng mấy chốc cơn giận của chính tôi đã được giải thích và xong xuôi; nhưng sự tò mò còn lại. Làm sao giải thích cơn giận của các giáo sư? Tại sao họ giận? Vì khi phân tích ấn tượng những cuốn sách ấy để lại thì luôn luôn có một yếu tố nóng bỏng. Sức nóng ấy mang nhiều hình thức; nó lộ ra trong châm biếm, trong tình cảm, trong tò mò, trong lên án. Nhưng còn một yếu tố khác thường có mặt mà không thể nhận ra ngay. Tôi gọi nó là cơn giận. Nhưng đó là cơn giận đã đi ngầm và trộn lẫn với đủ loại cảm xúc khác. Xét theo những tác động kỳ lạ của nó, đó là cơn giận cải trang và phức tạp, không phải cơn giận đơn giản và công khai.

Whatever the reason, all these books, I thought, surveying the pile on the desk, are worthless for my purposes. They were worthless scientifically, that is to say, though humanly they were full of instruction, interest, boredom, and very queer facts about the habits of the Fiji Islanders. They had been written in the red light of emotion and not in the white light of truth. Therefore they must be returned to the central desk and restored each to his own cell in the enormous honeycomb. All that I had retrieved from that morning's work had been the one fact of anger. The professors—I lumped them together thus—were angry. But why, I asked myself, having returned the books, why, I repeated, standing under the colonnade among the pigeons and the prehistoric canoes, why are they angry? And, asking myself this question, I strolled off to find a place for luncheon. What is the real nature of what I call for the moment their anger? I asked. Here was a puzzle that would last all the time that it takes to be served with food in a small restaurant somewhere near the British Museum. Some previous luncher had left the lunch edition of the evening paper on a chair, and, waiting to be served, I began idly reading the headlines. A ribbon of very large letters ran across the page. Somebody had made a big score in South Africa. Lesser ribbons announced that Sir Austen Chamberlain was at Geneva. A meat axe with human hair on it had been found in a cellar. Mr justice —— commented in the Divorce Courts upon the Shamelessness of Women. Sprinkled about the paper were other pieces of news. A film actress had been lowered from a peak in California and hung suspended in mid-air. The weather was going to be foggy. The most transient visitor to this planet, I thought, who picked up this paper could not fail to be aware, even from this scattered testimony, that England is under the rule of a patriarchy. Nobody in their senses could fail to detect the dominance of the professor. His was the power and the money and the influence. He was the proprietor of the paper and its editor and sub-editor. He was the Foreign Secretary and the judge. He was the cricketer; he owned the racehorses and the yachts. He was the director of the company that pays two hundred per cent to its shareholders. He left millions to charities and colleges that were ruled by himself. He suspended the film actress in mid-air. He will decide if the hair on the meat axe is human; he it is who will acquit or convict the murderer, and hang him, or let him go free. With the exception of the fog he seemed to control everything. Yet he was angry. I knew that he was angry by this token. When I read what he wrote about women—I thought, not of what he was saying, but of himself. When an arguer argues dispassionately he thinks only of the argument; and the reader cannot help thinking of the argument too. If he had written dispassionately about women, had used indisputable proofs to establish his argument and had shown no trace of wishing that the result should be one thing rather than another, one would not have been angry either. One would have accepted the fact, as one accepts the fact that a pea is green or a canary yellow. So be it, I should have said. But I had been angry because he was angry. Yet it seemed absurd, I thought, turning over the evening paper, that a man with all this power should be angry. Or is anger, I wondered, somehow, the familiar, the attendant sprite on power? Rich people, for example, are often angry because they suspect that the poor want to seize their wealth. The professors, or patriarchs, as it might be more accurate to call them, might be angry for that reason partly, but partly for one that lies a little less obviously on the surface. Possibly they were not 'angry' at all; often, indeed, they were admiring, devoted, exemplary in the relations of private life. Possibly when the professor insisted a little too emphatically upon the inferiority of women, he was concerned not with their inferiority, but with his own superiority. That was what he was protecting rather hot-headedly and with too much emphasis, because it was a jewel to him of the rarest price. Life for both sexes—and I looked at them, shouldering their way along the pavement—is arduous, difficult, a perpetual struggle. It calls for gigantic courage and strength. More than anything, perhaps, creatures of illusion as we are, it calls for confidence in oneself. Without self-confidence we are as babes in the cradle. And how can we generate this imponderable quality, which is yet so invaluable, most quickly? By thinking that other people are inferior to one self. By feeling that one has some innate superiority—it may be wealth, or rank, a straight nose, or the portrait of a grandfather by Romney—for there is no end to the pathetic devices of the human imagination—over other people. Hence the enormous importance to a patriarch who has to conquer, who has to rule, of feeling that great numbers of people, half the human race indeed, are by nature inferior to himself. It must indeed be one of the chief sources of his power. But let me turn the light of this observation on to real life, I thought. Does it help to explain some of those psychological puzzles that one notes in the margin of daily life? Does it explain my astonishment of the other day when Z, most humane, most modest of men, taking up some book by Rebecca West and reading a passage in it, exclaimed, 'The arrant feminist! She says that men are snobs!' The exclamation, to me so surprising—for why was Miss West an arrant feminist for making a possibly true if uncomplimentary statement about the other sex?—was not merely the cry of wounded vanity; it was a protest against some infringement of his power to believe in himself. Women have served all these centuries as looking-glasses possessing the magic and delicious power of reflecting the figure of man at twice its natural size. Without that power probably the earth would still be swamp and jungle. The glories of all our wars would be unknown. We should still be scratching the outlines of deer on the remains of mutton bones and bartering flints for sheep skins or whatever simple ornament took our unsophisticated taste. Supermen and Fingers of Destiny would never have existed. The Czar and the Kaiser would never have worn crowns or lost them. Whatever may be their use in civilized societies, mirrors are essential to all violent and heroic action. That is why Napoleon and Mussolini both insist so emphatically upon the inferiority of women, for if they were not inferior, they would cease to enlarge. That serves to explain in part the necessity that women so often are to men. And it serves to explain how restless they are under her criticism; how impossible it is for her to say to them this book is bad, this picture is feeble, or whatever it may be, without giving far more pain and rousing far more anger than a man would do who gave the same criticism. For if she begins to tell the truth, the figure in the looking-glass shrinks; his fitness for life is diminished. How is he to go on giving judgement, civilizing natives, making laws, writing books, dressing up and speechifying at banquets, unless he can see himself at breakfast and at dinner at least twice the size he really is? So I reflected, crumbling my bread and stirring my coffee and now and again looking at the people in the street. The looking-glass vision is of supreme importance because it charges the vitality; it stimulates the nervous system. Take it away and man may die, like the drug fiend deprived of his cocaine. Under the spell of that illusion, I thought, looking out of the window, half the people on the pavement are striding to work. They put on their hats and coats in the morning under its agreeable rays. They start the day confident, braced, believing themselves desired at Miss Smith's tea party; they say to themselves as they go into the room, I am the superior of half the people here, and it is thus that they speak with that self-confidence, that self-assurance, which have had such profound consequences in public life and lead to such curious notes in the margin of the private mind.

Dù lý do là gì, tất cả những cuốn sách này, tôi nghĩ, nhìn quanh đống sách trên bàn, đều vô giá trị cho mục đích của tôi. Chúng vô giá trị về mặt khoa học, nghĩa là vậy, dù về mặt con người chúng đầy những điều bổ ích, thú vị, chán ngán, và những sự thật rất kỳ lạ về tập quán của dân quần đảo Fiji. Chúng được viết dưới ánh sáng đỏ của cảm xúc chứ không phải ánh sáng trắng của sự thật. Vì thế chúng phải được trả lại quầy trung tâm và đặt về từng ô của mình trong tổ ong khổng lồ. Tất cả những gì tôi gỡ lại được từ công việc buổi sáng hôm ấy chỉ là một sự thật: cơn giận. Các giáo sư—tôi gộp họ lại như thế—đang giận. Nhưng tại sao, tôi tự hỏi, sau khi trả sách, tại sao, tôi nhắc lại, đứng dưới hàng cột giữa những con bồ câu và những chiếc xuồng tiền sử, tại sao họ giận? Và, tự hỏi câu này, tôi thơ thẩn đi tìm một chỗ ăn trưa. Bản chất thực sự của điều tôi tạm gọi là cơn giận của họ là gì? Tôi hỏi. Đây là một câu đố sẽ kéo dài suốt thời gian cần để được phục vụ món ăn trong một nhà hàng nhỏ ở đâu đó gần Bảo tàng Anh. Một người ăn trưa trước đã để lại ấn bản trưa của tờ báo chiều trên một chiếc ghế, và, trong lúc chờ được phục vụ, tôi bắt đầu nhàn rỗi đọc các tít lớn. Một dải chữ rất to chạy ngang trang báo. Ai đó đã ghi một số điểm lớn ở Nam Phi. Những dải nhỏ hơn thông báo rằng ngài Austen Chamberlain đang ở Geneva. Một chiếc rìu thịt dính tóc người đã được tìm thấy trong một tầng hầm. Ngài thẩm phán —— bình luận tại Tòa ly hôn về Sự vô liêm sỉ của phụ nữ. Rải rác trên báo còn những tin khác. Một nữ diễn viên điện ảnh đã được thả xuống từ một đỉnh núi ở California và treo lơ lửng giữa không trung. Thời tiết sẽ có sương mù. Vị khách ghé qua hành tinh này chóng vánh nhất, tôi nghĩ, nếu nhặt tờ báo này lên cũng không thể không nhận ra, dù chỉ từ chứng cứ rải rác này, rằng nước Anh đang nằm dưới sự cai trị của một chế độ gia trưởng. Không ai tỉnh táo có thể không nhận thấy sự thống trị của vị giáo sư. Quyền lực và tiền bạc và ảnh hưởng đều là của ông. Ông là chủ tờ báo, chủ bút và phó chủ bút. Ông là Bộ trưởng Ngoại giao và vị thẩm phán. Ông là người chơi cricket; ông sở hữu ngựa đua và du thuyền. Ông là giám đốc công ty trả hai trăm phần trăm cho cổ đông. Ông để lại hàng triệu cho các tổ chức từ thiện và trường đại học do chính ông cai quản. Ông treo nữ diễn viên điện ảnh giữa không trung. Ông sẽ quyết định xem tóc trên chiếc rìu thịt có phải tóc người không; chính ông sẽ tha hay kết tội kẻ giết người, và treo cổ hắn hay thả hắn tự do. Trừ sương mù ra, dường như ông kiểm soát mọi thứ. Thế mà ông giận. Tôi biết ông giận qua dấu hiệu này. Khi tôi đọc những gì ông viết về đàn bà—tôi nghĩ không phải đến điều ông nói, mà đến chính ông. Khi một người tranh luận một cách vô tư, ông ta chỉ nghĩ đến lập luận; và người đọc cũng không thể không nghĩ đến lập luận. Nếu ông đã viết vô tư về đàn bà, đã dùng những bằng chứng không thể bác bỏ để lập luận và không để lộ chút mong muốn nào rằng kết quả phải thế này chứ không phải thế khác, thì người ta cũng sẽ không giận. Người ta sẽ chấp nhận sự thật, như chấp nhận rằng hạt đậu thì xanh và chim hoàng yến thì vàng. Thế thì thế, tôi sẽ nói. Nhưng tôi đã giận vì ông giận. Tuy nhiên, tôi nghĩ, lật tờ báo chiều, thật vô lý khi một người đàn ông có tất cả quyền lực này mà lại giận. Hay phải chăng cơn giận, tôi tự hỏi, bằng cách nào đó, là con quỷ nhỏ quen thuộc, kẻ tùy tùng của quyền lực? Người giàu, chẳng hạn, thường giận vì họ ngờ rằng người nghèo muốn chiếm của cải của họ. Các giáo sư, hay các vị gia trưởng, như có lẽ gọi chính xác hơn, có thể giận một phần vì lý do ấy, nhưng một phần vì một lý do nằm kém lộ liễu hơn một chút. Có thể họ không hề ‘giận’; thật vậy, họ thường là những người ngưỡng mộ, tận tụy, mẫu mực trong các quan hệ đời tư. Có thể khi vị giáo sư nhấn mạnh hơi quá về sự thấp kém của phụ nữ, ông không bận tâm đến sự thấp kém của họ, mà đến sự cao trội của chính ông. Đó là điều ông đang bảo vệ khá nóng nảy và nhấn mạnh quá mức, vì với ông nó là một viên ngọc quý hiếm nhất. Cuộc sống của cả hai giới—và tôi nhìn họ, hích vai đi dọc vỉa hè—là gian lao, khó khăn, một cuộc đấu tranh không dứt. Nó đòi hỏi lòng can đảm và sức mạnh khổng lồ. Hơn mọi thứ, có lẽ, vì chúng ta là những sinh vật của ảo tưởng, nó đòi hỏi lòng tự tin. Không có tự tin ta như trẻ sơ sinh trong nôi. Và làm sao ta nhanh nhất sinh ra được phẩm chất khó cân đo mà quý vô cùng này? Bằng cách nghĩ rằng người khác thấp kém hơn mình. Bằng cách cảm thấy mình có một ưu thế bẩm sinh nào đó—có thể là của cải, hay thứ bậc, một cái mũi thẳng, hay bức chân dung ông nội do Romney vẽ—vì sự tưởng tượng của con người có vô số mưu mẹo đáng thương—so với những người khác. Bởi thế, đối với một vị gia trưởng phải chinh phục, phải cai trị, việc cảm thấy rằng đông đảo người, quả là nửa loài người, bẩm sinh thấp kém hơn mình là điều hệ trọng khôn xiết. Quả thật đó hẳn là một trong những nguồn chính của quyền lực ông. Nhưng hãy để tôi soi ánh sáng của nhận xét này vào đời sống thực, tôi nghĩ. Nó có giúp giải thích vài câu đố tâm lý mà ta ghi bên lề đời sống hằng ngày không? Nó có giải thích sự kinh ngạc của tôi hôm nọ khi Z, người nhân hậu nhất, khiêm tốn nhất trong các đấng mày râu, cầm lên một cuốn sách của Rebecca West và đọc một đoạn trong đó, kêu lên: ‘Nhà nữ quyền thứ thiệt! Cô ta nói đàn ông là những kẻ hợm mình!’ Tiếng kêu ấy, với tôi quá đỗi ngạc nhiên—vì tại sao cô West lại là nhà nữ quyền thứ thiệt khi đưa ra một phát biểu có thể đúng, dù không lấy lòng, về giới kia?—không chỉ là tiếng kêu của hư vinh bị thương; đó là sự phản đối một sự xâm phạm quyền năng tin vào chính mình của ông. Suốt bao thế kỷ phụ nữ đã làm những tấm gương soi có phép màu và quyền năng thích thú là phản chiếu hình dáng đàn ông lớn gấp đôi kích thước tự nhiên. Không có quyền năng ấy có lẽ trái đất vẫn còn là đầm lầy và rừng rậm. Vinh quang của mọi cuộc chiến của chúng ta sẽ không ai biết. Chúng ta có lẽ vẫn còn đang cào hình dáng con nai lên mẩu xương thịt cừu và đổi đá lửa lấy da cừu hay bất cứ vật trang sức đơn giản nào vừa khẩu vị ngây thơ của ta. Siêu nhân và Ngón tay Định mệnh sẽ không bao giờ tồn tại. Sa hoàng và Hoàng đế Đức sẽ không bao giờ đội vương miện hay đánh mất chúng. Dù công dụng của chúng trong các xã hội văn minh là gì, gương soi là thiết yếu cho mọi hành động bạo lực và anh hùng. Đó là lý do Napoléon và Mussolini đều nhấn mạnh quá mạnh sự thấp kém của phụ nữ, vì nếu họ không thấp kém thì họ sẽ thôi phóng đại hình ảnh đàn ông. Điều đó phần nào giải thích sự cần thiết mà đàn bà thường có với đàn ông. Và nó giải thích vì sao họ bồn chồn dưới lời phê bình của bà; vì sao bà không thể nói với họ cuốn sách này dở, bức tranh này yếu, hay bất cứ điều gì, mà không gây đau đớn nhiều hơn hẳn và khơi dậy cơn giận nhiều hơn hẳn một người đàn ông đưa ra cùng lời phê bình ấy. Vì nếu bà bắt đầu nói sự thật, hình dáng trong gương co lại; năng lực sống của ông bị suy giảm. Làm sao ông tiếp tục phán xét, khai hóa thổ dân, làm luật, viết sách, ăn diện và diễn thuyết trong các bữa tiệc, trừ phi ông thấy mình trong bữa sáng và bữa tối lớn gấp ít nhất hai lần kích thước thật? Tôi nghĩ như thế, vò vụn bánh mì, khuấy cà phê và thỉnh thoảng nhìn những người trên phố. Ảo ảnh trong gương có tầm quan trọng tối cao vì nó nạp sinh lực; nó kích thích hệ thần kinh. Lấy nó đi và đàn ông có thể chết, như con nghiện thiếu cocaine. Dưới bùa mê của ảo tưởng ấy, tôi nghĩ, nhìn ra cửa sổ, một nửa số người trên vỉa hè đang sải bước đi làm. Buổi sáng họ đội mũ, mặc áo dưới những tia sáng dễ chịu của nó. Họ bắt đầu ngày mới tự tin, vững vàng, tin rằng mình được mong đợi ở bữa trà của cô Smith; họ tự nhủ khi bước vào phòng: tôi cao hơn một nửa số người ở đây, và chính nhờ thế họ nói với lòng tự tin, sự tự đắc ấy, thứ đã có những hậu quả sâu xa trong đời sống công cộng và dẫn đến những ghi chú lạ lùng bên lề tâm trí riêng tư.

But these contributions to the dangerous and fascinating subject of the psychology of the other sex—it is one, I hope, that you will investigate when you have five hundred a year of your own—were interrupted by the necessity of paying the bill. It came to five shillings and ninepence. I gave the waiter a ten-shilling note and he went to bring me change. There was another ten-shilling note in my purse; I noticed it, because it is a fact that still takes my breath away the power of my purse to breed ten-shilling notes automatically. I open it and there they are. Society gives me chicken and coffee, bed and lodging, in return for a certain number of pieces of paper which were left me by an aunt, for no other reason than that I share her name.

Nhưng những đóng góp này cho đề tài nguy hiểm và mê hoặc là tâm lý của giới kia—một đề tài mà tôi hy vọng các bạn sẽ nghiên cứu khi có năm trăm bảng một năm của riêng mình—đã bị cắt ngang bởi việc phải trả hóa đơn. Hóa đơn là năm si-linh chín xu. Tôi đưa người phục vụ tờ mười si-linh và anh đi lấy tiền thối. Trong ví tôi còn một tờ mười si-linh khác; tôi để ý, vì đó là điều vẫn làm tôi nghẹt thở—sức mạnh của chiếc ví tôi trong việc tự động sinh ra những tờ mười si-linh. Tôi mở nó ra và chúng ở đó. Xã hội cho tôi gà và cà phê, giường và chỗ trọ, để đổi lấy một số mảnh giấy do một người cô để lại cho tôi, không vì lý do nào khác ngoài việc tôi chung tên với bà.

My aunt, Mary Beton, I must tell you, died by a fall from her horse when she was riding out to take the air in Bombay. The news of my legacy reached me one night about the same time that the act was passed that gave votes to women. A solicitor's letter fell into the post-box and when I opened it I found that she had left me five hundred pounds a year for ever. Of the two—the vote and the money—the money, I own, seemed infinitely the more important. Before that I had made my living by cadging odd jobs from newspapers, by reporting a donkey show here or a wedding there; I had earned a few pounds by addressing envelopes, reading to old ladies, making artificial flowers, teaching the alphabet to small children in a kindergarten. Such were the chief occupations that were open to women before 1918. I need not, I am afraid, describe in any detail the hardness of the work, for you know perhaps women who have done it; nor the difficulty of living on the money when it was earned, for you may have tried. But what still remains with me as a worse infliction than either was the poison of fear and bitterness which those days bred in me. To begin with, always to be doing work that one did not wish to do, and to do it like a slave, flattering and fawning, not always necessarily perhaps, but it seemed necessary and the stakes were too great to run risks; and then the thought of that one gift which it was death to hide—a small one but dear to the possessor—perishing and with it my self, my soul,—all this became like a rust eating away the bloom of the spring, destroying the tree at its heart. However, as I say, my aunt died; and whenever I change a ten-shilling note a little of that rust and corrosion is rubbed off, fear and bitterness go. Indeed, I thought, slipping the silver into my purse, it is remarkable, remembering the bitterness of those days, what a change of temper a fixed income will bring about. No force in the world can take from me my five hundred pounds. Food, house and clothing are mine forever. Therefore not merely do effort and labour cease, but also hatred and bitterness. I need not hate any man; he cannot hurt me. I need not flatter any man; he has nothing to give me. So imperceptibly I found myself adopting a new attitude towards the other half of the human race. It was absurd to blame any class or any sex, as a whole. Great bodies of people are never responsible for what they do. They are driven by instincts which are not within their control. They too, the patriarchs, the professors, had endless difficulties, terrible drawbacks to contend with. Their education had been in some ways as faulty as my own. It had bred in them defects as great. True, they had money and power, but only at the cost of harbouring in their breasts an eagle, a vulture, forever tearing the liver out and plucking at the lungs—the instinct for possession, the rage for acquisition which drives them to desire other people's fields and goods perpetually; to make frontiers and flags; battleships and poison gas; to offer up their own lives and their children's lives. Walk through the Admiralty Arch (I had reached that monument), or any other avenue given up to trophies and cannon, and reflect upon the kind of glory celebrated there. Or watch in the spring sunshine the stockbroker and the great barrister going indoors to make money and more money and more money when it is a fact that five hundred pounds a year will keep one alive in the sunshine. These are unpleasant instincts to harbour, I reflected. They are bred of the conditions of life; of the lack of civilization, I thought, looking at the statue of the Duke of Cambridge, and in particular at the feathers in his cocked hat, with a fixity that they have scarcely ever received before. And, as I realized these drawbacks, by degrees fear and bitterness modified themselves into pity and toleration; and then in a year or two, pity and toleration went, and the greatest release of all came, which is freedom to think of things in themselves. That building, for example, do I like it or not? Is that picture beautiful or not? Is that in my opinion a good book or a bad? Indeed my aunt's legacy unveiled the sky to me, and substituted for the large and imposing figure of a gentleman, which Milton recommended for my perpetual adoration, a view of the open sky.

Cô tôi, Mary Beton, tôi phải nói với các bạn, đã chết vì ngã ngựa khi đang cưỡi ra ngoài hít thở không khí ở Bombay. Tin về gia tài thừa kế đến với tôi vào một đêm cùng khoảng thời gian đạo luật trao quyền bầu cử cho phụ nữ được thông qua. Một lá thư của luật sư rơi vào hộp thư và khi mở ra tôi thấy cô đã để lại cho tôi năm trăm bảng một năm mãi mãi. Trong hai thứ—lá phiếu và đồng tiền—đồng tiền, tôi thừa nhận, dường như quan trọng hơn vô cùng. Trước đó tôi kiếm sống bằng cách xin những việc lặt vặt từ các tờ báo, tường thuật một cuộc triển lãm lừa chỗ này hay một đám cưới chỗ nọ; tôi đã kiếm được vài bảng bằng việc ghi địa chỉ phong bì, đọc sách cho các bà lão, làm hoa giả, dạy bảng chữ cái cho trẻ nhỏ ở một trường mẫu giáo. Đó là những nghề chính mở ra cho phụ nữ trước năm 1918. Tôi e rằng không cần tả chi tiết sự vất vả của công việc, vì có lẽ các bạn biết những phụ nữ đã làm chúng; cũng không cần tả khó khăn của việc sống bằng số tiền kiếm được, vì các bạn có thể đã thử. Nhưng điều vẫn còn ở lại với tôi như một nỗi giày vò tệ hơn cả hai thứ ấy là chất độc của sợ hãi và cay đắng mà những ngày ấy đã gieo trong tôi. Trước hết, luôn luôn phải làm việc mình không muốn làm, và làm như một nô lệ, nịnh bợ và xu nịnh, không phải lúc nào cũng nhất thiết cần, có lẽ, nhưng dường như cần và canh bạc quá lớn không dám mạo hiểm; rồi ý nghĩ về một món tài năng duy nhất mà giấu đi là cái chết—nhỏ bé nhưng quý với người sở hữu—đang diệt vong và cùng với nó là cái tôi của tôi, tâm hồn tôi,—tất cả điều ấy trở nên như một lớp gỉ ăn mòn nét hoa của mùa xuân, hủy hoại cái cây tận gốc. Tuy nhiên, như tôi nói, cô tôi đã chết; và mỗi khi tôi đổi một tờ mười si-linh thì một chút gỉ sét và mục nát ấy bị chùi đi, sợ hãi và cay đắng tan mất. Thật vậy, tôi nghĩ, trượt đồng bạc vào ví, thật đáng kinh ngạc, nhớ lại nỗi cay đắng của những ngày ấy, một khoản thu nhập cố định mang lại sự thay đổi tính khí đến thế nào. Không sức mạnh nào trên đời có thể lấy đi năm trăm bảng của tôi. Thức ăn, nhà ở và quần áo là của tôi mãi mãi. Vì thế không chỉ nỗ lực và lao nhọc chấm dứt, mà cả hận thù và cay đắng. Tôi không cần ghét người đàn ông nào; ông ta không thể làm hại tôi. Tôi không cần nịnh người đàn ông nào; ông ta chẳng có gì để cho tôi. Thế là không hay không biết tôi thấy mình có thái độ mới đối với nửa kia của loài người. Thật vô lý khi trách một giai cấp hay một giới tính nói chung. Những khối người đông đảo không bao giờ chịu trách nhiệm cho điều họ làm. Họ bị thúc đẩy bởi những bản năng nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Họ nữa, các vị gia trưởng, các giáo sư, cũng có vô vàn khó khăn, những trở ngại khủng khiếp phải vật lộn. Nền giáo dục của họ về vài mặt cũng sai lầm như của tôi. Nó đã sinh ra trong họ những khuyết tật lớn không kém. Đúng, họ có tiền và quyền, nhưng chỉ bằng cái giá nuôi trong lồng ngực một con đại bàng, một con kền kền, mãi mãi xé gan và mổ phổi—bản năng chiếm hữu, cơn cuồng đoạt lấy thúc họ luôn thèm muốn ruộng đất và của cải của người khác; dựng biên giới và cờ xí; chiến hạm và khí độc; hiến dâng mạng sống mình và của con cái mình. Hãy đi qua Cổng vòm Hải quân (tôi đã đến đài kỷ niệm ấy), hay bất cứ đại lộ nào khác dành cho chiến lợi phẩm và đại bác, và nghĩ xem vinh quang loại nào được ca tụng ở đó. Hay xem dưới nắng xuân người môi giới chứng khoán và vị luật sư lớn đi vào trong để kiếm tiền và thêm tiền và thêm tiền, trong khi sự thật là năm trăm bảng một năm đủ để giữ người ta sống dưới ánh nắng. Đó là những bản năng khó chịu để nuôi trong lòng, tôi nghĩ. Chúng sinh ra từ điều kiện sống; từ sự thiếu văn minh, tôi nghĩ, nhìn bức tượng Công tước Cambridge, và đặc biệt những chiếc lông trên mũ ba góc của ông, với sự chăm chú mà có lẽ chúng hiếm khi nhận được. Và khi tôi nhận ra những trở ngại ấy, dần dần sợ hãi và cay đắng tự biến đổi thành thương hại và khoan dung; rồi sau một hai năm, thương hại và khoan dung cũng mất, và sự giải thoát lớn nhất đến, là tự do nghĩ về sự vật như chính nó. Chẳng hạn tòa nhà kia, tôi có thích hay không? Bức tranh kia đẹp hay không? Theo ý tôi cuốn sách kia hay hay dở? Thật vậy, gia tài của cô tôi đã vén bầu trời cho tôi, và thay hình dáng to lớn oai nghiêm của một quý ông, mà Milton khuyên tôi tôn thờ mãi mãi, bằng một khung cảnh trời mở.

So thinking, so speculating I found my way back to my house by the river. Lamps were being lit and an indescribable change had come over London since the morning hour. It was as if the great machine after labouring all day had made with our help a few yards of something very exciting and beautiful—a fiery fabric flashing with red eyes, a tawny monster roaring with hot breath. Even the wind seemed flung like a flag as it lashed the houses and rattled the hoardings.

Nghĩ như thế, suy đoán như thế, tôi tìm đường về ngôi nhà bên sông của mình. Đèn đang được thắp và một sự thay đổi không tả nổi đã đến với London kể từ giờ buổi sáng. Như thể cỗ máy lớn sau khi lao động cả ngày đã, với sự giúp sức của chúng ta, làm ra vài thước một thứ rất náo nức và đẹp đẽ—một tấm vải lửa lóe lên những con mắt đỏ, một con quái vật vàng nâu gầm với hơi thở nóng. Ngay cả gió dường như cũng bị ném ra như lá cờ khi nó quất vào các ngôi nhà và làm rung các tấm hàng rào quảng cáo.

In my little street, however, domesticity prevailed. The house painter was descending his ladder; the nursemaid was wheeling the perambulator carefully in and out back to nursery tea; the coal-heaver was folding his empty sacks on top of each other; the woman who keeps the green grocer's shop was adding up the day's takings with her hands in red mittens. But so engrossed was I with the problem you have laid upon my shoulders that I could not see even these usual sights without referring them to one centre. I thought how much harder it is now than it must have been even a century ago to say which of these em ployments is the higher, the more necessary. Is it better to be a coal-heaver or a nursemaid; is the charwoman who has brought up eight children of less value to the world than, the barrister who has made a hundred thousand pounds? it is useless to ask such questions; for nobody can answer them. Not only do the comparative values of charwomen and lawyers rise and fall from decade to decade, but we have no rods with which to measure them even as they are at the moment. I had been foolish to ask my professor to furnish me with 'indisputable proofs' of this or that in his argument about women. Even if one could state the value of any one gift at the moment, those values will change; in a century's time very possibly they will have changed completely. Moreover, in a hundred years, I thought, reaching my own doorstep, women will have ceased to be the protected sex. Logically they will take part in all the activities and exertions that were once denied them. The nursemaid will heave coal. The shopwoman will drive an engine. All assumptions founded on the facts observed when women were the protected sex will have disappeared—as, for example (here a squad of soldiers marched down the street), that women and clergymen and gardeners live longer than other people. Remove that protection, expose them to the same exertions and activities, make them soldiers and sailors and engine-drivers and dock labourers, and will not women die off so much younger, so much quicker, than men that one will say, 'I saw a woman to-day', as one used to say, 'I saw an aeroplane'. Anything may happen when womanhood has ceased to be a protected occupation, I thought, opening the door. But what bearing has all this upon the subject of my paper, Women and Fiction? I asked, going indoors.

Tuy nhiên, trong con phố nhỏ của tôi, nếp nhà vẫn ngự trị. Người thợ sơn nhà đang bước xuống thang; cô bảo mẫu đang đẩy xe nôi cẩn thận ra vào để về bữa trà ở phòng trẻ; người khuân than đang xếp những bao rỗng chồng lên nhau; người đàn bà giữ cửa hàng rau quả đang cộng sổ thu trong ngày với đôi tay đeo găng len đỏ. Nhưng tôi mải mê với vấn đề các bạn đã đặt lên vai tôi đến mức không thể thấy ngay cả những cảnh quen thuộc này mà không quy chúng về một trung tâm. Tôi nghĩ giờ đây khó hơn nhiều, so với một thế kỷ trước, khi nói nghề nào trong những nghề này cao hơn, cần thiết hơn. Làm người khuân than hay cô bảo mẫu thì tốt hơn; người đàn bà dọn dẹp đã nuôi tám đứa con có kém giá trị đối với thế giới hơn vị luật sư kiếm được một trăm nghìn bảng? hỏi những câu như thế là vô ích; vì không ai trả lời được. Không chỉ giá trị so sánh của người dọn dẹp và luật sư lên xuống từ thập kỷ này sang thập kỷ khác, mà ta cũng không có cây thước nào để đo chúng ngay cả như chúng đang là lúc này. Tôi đã ngu ngốc khi yêu cầu vị giáo sư của tôi cung cấp ‘những bằng chứng không thể bác bỏ’ về điều này hay điều nọ trong lập luận của ông về đàn bà. Ngay cả nếu ta có thể nói giá trị của một món tài năng nào đó lúc này, những giá trị ấy sẽ thay đổi; trong một thế kỷ nữa rất có thể chúng sẽ thay đổi hoàn toàn. Hơn nữa, trong một trăm năm, tôi nghĩ, tới trước ngưỡng cửa nhà mình, phụ nữ sẽ thôi là giới được che chở. Theo logic họ sẽ tham gia mọi hoạt động và gắng sức mà trước đây bị từ chối. Cô bảo mẫu sẽ bốc than. Người bán hàng nữ sẽ lái đầu máy. Mọi giả định xây trên những sự kiện quan sát được khi phụ nữ là giới được che chở sẽ biến mất—như, chẳng hạn (đúng lúc một tiểu đội lính diễu hành qua phố), rằng đàn bà và giáo sĩ và người làm vườn sống lâu hơn người khác. Bỏ sự che chở ấy đi, phơi họ ra cùng những gắng sức và hoạt động, biến họ thành lính và thủy thủ và người lái tàu hỏa và công nhân bến tàu, thì liệu phụ nữ sẽ chẳng chết sớm hơn, nhanh hơn đàn ông nhiều đến mức người ta sẽ nói: ‘Hôm nay tôi thấy một người đàn bà’, như người ta từng nói: ‘Tôi thấy một chiếc máy bay’. Điều gì cũng có thể xảy ra khi phận đàn bà thôi là một nghề được che chở, tôi nghĩ, mở cửa. Nhưng tất cả điều này liên quan gì đến đề tài bài thuyết trình của tôi, Phụ nữ và Tiểu thuyết? Tôi tự hỏi, bước vào nhà.

THREE

CHƯƠNG BA

It was disappointing not to have brought back in the evening some important statement, some authentic fact. Women are poorer than men because—this or that. Perhaps now it would be better to give up seeking for the truth, and receiving on one's head an avalanche of opinion hot as lava, discoloured as dish-water. It would be better to draw the curtains; to shut out distractions; to light the lamp; to narrow the enquiry and to ask the historian, who records not opinions but facts, to describe under what conditions women lived, not throughout the ages, but in England, say, in the time of Elizabeth.

Thật đáng thất vọng khi buổi tối trở về mà không mang theo được một nhận định quan trọng nào, một sự thật xác đáng nào. Đàn bà nghèo hơn đàn ông vì—cái này hay cái nọ. Có lẽ bây giờ nên thôi đi, đừng tìm kiếm sự thật nữa, đừng để một trận lở núi ý kiến đổ xuống đầu mình, nóng như dung nham, đục như nước rửa bát. Tốt hơn là kéo rèm lại; gạt ra ngoài mọi xao lãng; thắp đèn lên; thu hẹp cuộc tìm hiểu, và nhờ nhà sử học—người ghi chép không phải ý kiến mà là sự kiện—cho biết đàn bà đã sống trong những điều kiện nào, không phải suốt các thời đại, mà ở nước Anh, giả sử, vào thời Elizabeth.

For it is a perennial puzzle why no woman wrote a word of that extraordinary literature when every other man, it seemed, was capable of song or sonnet. What were the conditions in which women lived? I asked myself; for fiction, imaginative work that is, is not dropped like a pebble upon the ground, as science may be; fiction is like a spider's web, attached ever so lightly perhaps, but still attached to life at all four corners. Often the attachment is scarcely perceptible; Shakespeare's plays, for instance, seem to hang there complete by themselves. But when the web is pulled askew, hooked up at the edge, torn in the middle, one remembers that these webs are not spun in mid-air by incorporeal creatures, but are the work of suffering human beings, and are attached to grossly material things, like health and money and the houses we live in.

Bởi lẽ có một câu đố cứ mãi không lời giải: vì sao không một người đàn bà nào viết lấy một chữ của nền văn chương phi thường ấy, trong khi hình như người đàn ông nào khác cũng làm nổi một bài ca hay một bài sonnet. Đàn bà đã sống trong những điều kiện nào? Tôi tự hỏi; vì tiểu thuyết, tức là tác phẩm của trí tưởng tượng, không rơi xuống đất như viên sỏi, như khoa học có thể rơi; tiểu thuyết giống một mạng nhện, có lẽ chỉ dính vào đời rất nhẹ, nhưng dù sao vẫn dính vào đời ở cả bốn góc. Nhiều khi chỗ dính ấy gần như không nhận ra; chẳng hạn kịch của Shakespeare dường như treo đó trọn vẹn, tự mình đứng được. Nhưng khi mạng nhện bị kéo lệch, bị móc lên ở mép, bị xé rách ở giữa, người ta nhớ ra rằng những mạng này không phải do những sinh vật vô hình giăng giữa không trung, mà là công việc của những con người biết đau khổ, và dính vào những thứ thô kệch của vật chất, như sức khỏe, tiền bạc và những ngôi nhà ta ở.

I went, therefore, to the shelf where the histories stand and took down one of the latest, Professor Trevelyan's History of England. Once more I looked up Women, found 'position of' and turned to the pages indicated. 'Wife-beating', I read, 'was a recognized right of man, and was practised without shame by high as well as low...Similarly,' the historian goes on, 'the daughter who refused to marry the gentleman of her parents' choice was liable to be locked up, beaten and flung about the room, without any shock being inflicted on public opinion. Marriage was not an affair of personal affection, but of family avarice, particularly in the "chivalrous" upper classes...Betrothal often took place while one or both of the parties was in the cradle, and marriage when they were scarcely out of the nurses' charge.' That was about 1470, soon after Chaucer's time. The next reference to the position of women is some two hundred years later, in the time of the Stuarts. 'It was still the exception for women of the upper and middle class to choose their own husbands, and when the husband had been assigned, he was lord and master, so far at least as law and custom could make him. Yet even so,' Professor Trevelyan concludes, 'neither Shakespeare's women nor those of authentic seventeenth-century memoirs, like the Verneys and the Hutchinsons, seem wanting in personality and character.' Certainly, if we consider it, Cleopatra must have had a way with her; Lady Macbeth, one would suppose, had a will of her own; Rosalind, one might conclude, was an attractive girl. Professor Trevelyan is speaking no more than the truth when he remarks that Shakespeare's women do not seem wanting in personality and character. Not being a historian, one might go even further and say that women have burnt like beacons in all the works of all the poets from the beginning of time—Clytemnestra, Antigone, Cleopatra, Lady Macbeth, Phedre, Cressida, Rosalind, Desdemona, the Duchess of Malfi, among the dramatists; then among the prose writers: Millamant, Clarissa, Becky Sharp, Anna Karenina, Emma Bovary, Madame de Guermantes—the names flock to mind, nor do they recall women 'lacking in personality and character.' Indeed, if woman had no existence save in the fiction written by men, one would imagine her a person of the utmost importance; very various; heroic and mean; splendid and sordid; infinitely beautiful and hideous in the extreme; as great as a man, some think even greater [1*]. But this is woman in fiction. In fact, as Professor Trevelyan points out, she was locked up, beaten and flung about the room.

Vì vậy tôi đến giá sách đặt các bộ sử và lấy xuống một cuốn mới nhất, cuốn Lịch sử nước Anh của giáo sư Trevelyan. Một lần nữa tôi tra mục Đàn bà, tìm thấy ‘địa vị của’ và mở đến những trang chỉ dẫn. ‘Đánh vợ’, tôi đọc, ‘là một quyền được thừa nhận của người đàn ông, và được thực hiện không chút xấu hổ ở người sang cũng như kẻ hèn... Cũng vậy,’ nhà sử học viết tiếp, ‘người con gái nào không chịu lấy đấng quý ông do cha mẹ chọn thì có thể bị nhốt lại, bị đánh đập và quăng quật khắp phòng, mà dư luận không hề thấy chấn động. Hôn nhân không phải chuyện tình cảm riêng, mà là chuyện tham lam của dòng họ, nhất là trong các tầng lớp trên “hào hiệp”... Việc đính hôn thường diễn ra khi một hoặc cả hai bên còn nằm trong nôi, và hôn nhân khi họ vừa rời tay vú em.’ Đó là khoảng năm 1470, ngay sau thời Chaucer. Lần kế tiếp nhắc đến địa vị đàn bà là hai trăm năm sau, thời nhà Stuart. ‘Việc đàn bà thuộc tầng lớp trên và trung lưu tự chọn lấy chồng vẫn còn là ngoại lệ, và khi người chồng đã được ấn định thì ông ta là chủ và là chúa, ít nhất trong chừng mực luật pháp và tập tục có thể khiến ông ta như vậy. Tuy thế,’ giáo sư Trevelyan kết luận, ‘cả những người đàn bà của Shakespeare lẫn những người đàn bà trong hồi ký có thật của thế kỷ mười bảy, như nhà Verney và nhà Hutchinson, đều không có vẻ thiếu cá tính và tính cách.’ Quả thật, nghĩ kỹ thì Cleopatra hẳn phải có sức cuốn hút của nàng; phu nhân Macbeth, ta đoán, có ý chí riêng của mình; Rosalind, ta có thể kết luận, là một cô gái dễ mến. Giáo sư Trevelyan nói đúng sự thật khi nhận xét rằng những người đàn bà của Shakespeare không có vẻ thiếu cá tính và tính cách. Vì không phải nhà sử học, người ta còn có thể đi xa hơn mà nói rằng đàn bà đã cháy như những ngọn lửa hiệu trong mọi tác phẩm của mọi nhà thơ từ thuở sơ khai—Clytemnestra, Antigone, Cleopatra, phu nhân Macbeth, Phèdre, Cressida, Rosalind, Desdemona, Nữ công tước xứ Malfi, trong số các nhà viết kịch; rồi trong số các nhà văn xuôi: Millamant, Clarissa, Becky Sharp, Anna Karenina, Emma Bovary, bà de Guermantes—tên tuổi cứ ùa về, và không ai gợi nhớ những người đàn bà ‘thiếu cá tính và tính cách’. Thật vậy, nếu đàn bà chẳng tồn tại ở đâu ngoài tiểu thuyết do đàn ông viết, người ta sẽ hình dung nàng là một nhân vật tối quan trọng; muôn hình muôn vẻ; anh hùng mà hèn hạ; lộng lẫy mà nhớp nhúa; đẹp vô cùng mà xấu đến cùng cực; lớn lao như đàn ông, có người cho là còn lớn hơn [1*]. Nhưng đó là đàn bà trong tiểu thuyết. Còn ngoài đời, như giáo sư Trevelyan chỉ ra, nàng bị nhốt lại, bị đánh đập và quăng quật khắp phòng.

[1* 'It remains a strange and almost inexplicable fact that in Athena's city, where women were kept in almost Oriental suppression as odalisques or drudges, the stage should yet have produced figures like Clytemnestra and Cassandra Atossa and Antigone, Phedre and Medea, and all the other heroines who dominate play after play of the "misogynist" Euripides. But the paradox of this world where in real life a respectable woman could hardly show her face alone in the street, and yet on the stage woman equals or surpasses man, has never been satisfactorily explained. In modern tragedy the same predominance exists. At all events, a very cursory survey of Shakespeare's work (similarly with Webster, though not with Marlowe or Jonson) suffices to reveal how this dominance, this initiative of women, persists from Rosalind to Lady Macbeth. So too in Racine; six of his tragedies bear their heroines' names; and what male characters of his shall we set against Hermione and Andromaque, Berenice and Roxane, Phedre and Athalie? So again with Ibsen; what men shall we match with Solveig and Nora, Heda and Hilda Wangel and Rebecca West?'—F. L. LucaS, Tragedy, pp. 114-15.]

[1* ‘Vẫn còn là một sự thật lạ lùng và gần như không thể giải thích, rằng ở thành phố của Athena, nơi đàn bà bị giữ trong cảnh áp bức gần như kiểu phương Đông, làm nô tì hầu thiếp hay làm đầy tớ, mà sân khấu vẫn sản sinh được những hình tượng như Clytemnestra và Cassandra, Atossa và Antigone, Phèdre và Medea, cùng mọi nữ anh hùng khác thống trị hết vở này đến vở khác của Euripides “ghét đàn bà”. Nhưng nghịch lý của thế giới ấy, nơi ngoài đời một người đàn bà đàng hoàng khó lòng lộ mặt một mình ngoài phố, vậy mà trên sân khấu đàn bà ngang bằng hoặc vượt hơn đàn ông, chưa bao giờ được giải thích thỏa đáng. Trong bi kịch hiện đại cũng thấy ưu thế như vậy. Dù sao, chỉ cần lướt qua tác phẩm của Shakespeare (Webster cũng thế, nhưng Marlowe hay Jonson thì không) cũng đủ thấy ưu thế này, sự chủ động này của đàn bà, kéo dài từ Rosalind đến phu nhân Macbeth. Racine cũng vậy; sáu vở bi kịch của ông mang tên các nữ nhân vật chính; và ta biết đặt nhân vật nam nào của ông cạnh Hermione và Andromaque, Bérénice và Roxane, Phèdre và Athalie? Ibsen cũng thế; ta sẽ sánh những người đàn ông nào với Solveig và Nora, Hedda và Hilda Wangel và Rebecca West?’—F. L. Lucas, Tragedy, tr. 114–15.]

A very queer, composite being thus emerges. Imaginatively she is of the highest importance; practically she is completely insignificant. She pervades poetry from cover to cover; she is all but absent from history. She dominates the lives of kings and conquerors in fiction; in fact she was the slave of any boy whose parents forced a ring upon her finger. Some of the most inspired words, some of the most profound thoughts in literature fall from her lips; in real life she could hardly read, could scarcely spell, and was the property of her husband.

Như vậy hiện ra một sinh vật rất lạ lùng, hợp thành từ nhiều thứ. Trong tưởng tượng, nàng quan trọng bậc nhất; trong thực tế, nàng hoàn toàn vô nghĩa. Nàng thấm khắp thi ca từ bìa này sang bìa kia; nàng gần như vắng mặt trong lịch sử. Trong tiểu thuyết, nàng chi phối đời sống của vua chúa và những kẻ chinh phục; ngoài đời, nàng là nô lệ của bất kỳ cậu trai nào mà cha mẹ ép một chiếc nhẫn vào tay nàng. Một vài lời đầy cảm hứng nhất, một vài tư tưởng sâu sắc nhất trong văn chương thốt ra từ môi nàng; ngoài đời, nàng hầu như không biết đọc, khó lòng viết đúng chính tả, và là tài sản của chồng.

It was certainly an odd monster that one made up by reading the historians first and the poets afterwards—a worm winged like an eagle; the spirit of life and beauty in a kitchen chopping up suet. But these monsters, however amusing to the imagination, have no existence in fact. What one must do to bring her to life was to think poetically and prosaically at one and the same moment, thus keeping in touch with fact—that she is Mrs Martin, aged thirty-six, dressed in blue, wearing a black hat and brown shoes; but not losing sight of fiction either—that she is a vessel in which all sorts of spirits and forces are coursing and flashing perpetually. The moment, however, that one tries this method with the Elizabethan woman, one branch of illumination fails; one is held up by the scarcity of facts. One knows nothing detailed, nothing perfectly true and substantial about her. History scarcely mentions her. And I turned to Professor Trevelyan again to see what history meant to him. I found by looking at his chapter headings that it meant——

Quả là một quái vật kỳ cục, cái hình mà người ta dựng nên khi đọc nhà sử học trước rồi đọc các nhà thơ sau—một con sâu mọc cánh như chim ưng; tinh thần của sự sống và cái đẹp đang ở trong bếp băm mỡ bò. Nhưng những quái vật ấy, dù thích thú cho trí tưởng tượng đến đâu, cũng không hề tồn tại trong thực tế. Muốn làm nàng sống dậy, việc phải làm là suy nghĩ cùng một lúc theo lối thi ca và lối văn xuôi, như thế vừa giữ được mối liên hệ với sự kiện—rằng nàng là bà Martin, ba mươi sáu tuổi, mặc áo xanh, đội mũ đen và đi giày nâu; vừa không để mất hình ảnh trong tiểu thuyết—rằng nàng là một chiếc bình trong đó đủ loại tinh thần và sức mạnh không ngừng chảy xiết và lóe sáng. Tuy nhiên, hễ thử phương pháp này với người đàn bà thời Elizabeth thì một nhánh soi sáng liền tắt; ta bị chặn lại vì sự khan hiếm của dữ kiện. Ta không biết gì chi tiết, không biết gì hoàn toàn đúng và chắc chắn về nàng. Lịch sử hầu như không nhắc tới nàng. Và tôi lại quay sang giáo sư Trevelyan để xem lịch sử có nghĩa gì với ông. Nhìn các tiêu đề chương, tôi thấy nó có nghĩa là——

'The Manor Court and the Methods of Open-field Agriculture...The Cistercians and Sheep-farming...The Crusades...The University ...The House of Commons...The Hundred Years' War...The Wars of the Roses...The Renaissance Scholars...The Dissolution of the Monasteries...Agrarian and Religious Strife...The Origin of English Sea-power...The Armada...' and so on. Occasionally an individual woman is mentioned, an Elizabeth, or a Mary; a queen or a great lady. But by no possible means could middle-class women with nothing but brains and character at their command have taken part in any one of the great movements which, brought together, constitute the historian's view of the past. Nor shall we find her in collection of anecdotes. Aubrey hardly mentions her. She never writes her own life and scarcely keeps a diary; there are only a handful of her letters in existence. She left no plays or poems by which we can judge her. What one wants, I thought—and why does not some brilliant student at Newnham or Girton supply it?—is a mass of information; at what age did she marry; how many children had she as a rule; what was her house like, had she a room to herself; did she do the cooking; would she be likely to have a servant? All these facts lie somewhere, presumably, in parish registers and account books; the life of the average Elizabethan woman must be scattered about somewhere, could one collect it and make a book of it. It would be ambitious beyond my daring, I thought, looking about the shelves for books that were not there, to suggest to the students of those famous colleges that they should rewrite history, though I own that it often seems a little queer as it is, unreal, lop-sided; but why should they not add a supplement to history, calling it, of course, by some inconspicuous name so that women might figure there without impropriety? For one often catches a glimpse of them in the lives of the great, whisking away into the back ground, concealing, I sometimes think, a wink, a laugh, perhaps a tear. And, after all, we have lives enough of Jane Austen; it scarcely seems necessary to consider again the influence of the tragedies of Joanna Baillie upon the poetry of Edgar Allan Poe; as for myself, I should not mind if the homes and haunts of Mary Russell Mitford were closed to the public for a century at least. But what I find deplorable, I continued, looking about the bookshelves again, is that nothing is known about women before the eighteenth century. I have no model in my mind to turn about this way and that. Here am I asking why women did not write poetry in the Elizabethan age, and I am not sure how they were educated; whether they were taught to write; whether they had sitting-rooms to themselves; how many women had children before they were twenty-one; what, in short, they did from eight in the morning till eight at night. They had no money evidently; according to Professor Trevelyan they were married whether they liked it or not before they were out of the nursery, at fifteen or sixteen very likely. It would have been extremely odd, even upon this showing, had one of them suddenly written the plays of Shakespeare, I concluded, and I thought of that old gentleman, who is dead now, but was a bishop, I think, who declared that it was impossible for any woman, past, present, or to come, to have the genius of Shakespeare. He wrote to the papers about it. He also told a lady who applied to him for information that cats do not as a matter of fact go to heaven, though they have, he added, souls of a sort. How much thinking those old gentlemen used to save one! How the borders of ignorance shrank back at their approach! Cats do not go to heaven. Women cannot write the plays of Shakespeare.

‘Tòa án lãnh địa và các phương pháp canh tác đồng mở... Dòng Xitô và nghề nuôi cừu... Các cuộc Thập tự chinh... Trường đại học... Hạ nghị viện... Cuộc Chiến tranh Trăm năm... Cuộc Chiến tranh Hoa hồng... Các học giả Phục hưng... Việc giải tán các tu viện... Xung đột nông nghiệp và tôn giáo... Nguồn gốc của sức mạnh hải quân Anh... Hạm đội Armada...’ và cứ thế. Thỉnh thoảng có nhắc đến một người đàn bà riêng lẻ, một Elizabeth, hay một Mary; một bà hoàng hay một phu nhân quyền quý. Nhưng đàn bà trung lưu, chỉ có trí óc và tính cách trong tay, thì tuyệt nhiên không thể tham gia vào bất kỳ phong trào lớn nào, mà gộp chúng lại thì thành cái nhìn của nhà sử học về quá khứ. Cũng đừng tìm nàng trong các tuyển tập giai thoại. Aubrey hầu như không nhắc đến nàng. Nàng không bao giờ viết cuộc đời mình và hiếm khi ghi nhật ký; thư từ của nàng còn lại chỉ vài lá. Nàng không để lại vở kịch hay bài thơ nào để ta có thể đánh giá nàng. Điều ta mong muốn, tôi nghĩ—và sao không có một sinh viên xuất sắc nào ở Newnham hay Girton làm giúp?—là một khối tư liệu; nàng lấy chồng lúc mấy tuổi; thường có bao nhiêu con; nhà nàng như thế nào, nàng có phòng riêng không; nàng có tự nấu ăn không; nàng có thể có người hầu không? Tất cả những sự kiện ấy hẳn nằm đâu đó trong sổ đăng ký giáo xứ và sổ sách kế toán; đời sống của người đàn bà Elizabeth bình thường hẳn đang rải rác đâu đó, nếu ai nhặt nhạnh lại được và làm thành một cuốn sách. Đề nghị các sinh viên của những trường danh tiếng ấy viết lại lịch sử thì là tham vọng vượt quá sự dám nghĩ của tôi, tôi nghĩ, trong lúc nhìn quanh các giá sách tìm những cuốn không có ở đó, dù tôi thừa nhận rằng lịch sử như nó đang là thường có vẻ hơi kỳ quặc, thiếu thực, lệch lạc; nhưng sao họ không thêm vào lịch sử một phụ lục, tất nhiên đặt cho nó cái tên kín đáo nào đó để đàn bà có thể xuất hiện trong ấy mà không bị coi là bất nhã? Vì người ta vẫn thường thoáng thấy họ trong cuộc đời các bậc vĩ nhân, lẩn nhanh vào hậu cảnh, giấu đi, đôi khi tôi nghĩ, một cái nháy mắt, một tiếng cười, có lẽ một giọt lệ. Và rốt cuộc, tiểu sử Jane Austen ta đã có đủ rồi; dường như chẳng cần xét lại ảnh hưởng của các vở bi kịch của Joanna Baillie lên thơ của Edgar Allan Poe; còn riêng tôi, nếu nhà cửa và những nơi lui tới của Mary Russell Mitford đóng cửa với công chúng ít nhất một thế kỷ thì tôi cũng chẳng phiền. Nhưng điều tôi thấy đáng tiếc, tôi nói tiếp, lại nhìn quanh các giá sách, là chẳng ai biết gì về đàn bà trước thế kỷ mười tám. Trong đầu tôi không có hình mẫu nào để xoay đi xoay lại. Tôi ở đây hỏi vì sao đàn bà không làm thơ vào thời Elizabeth, mà tôi chẳng chắc họ được giáo dục ra sao; họ có được dạy viết không; họ có phòng riêng để ngồi không; có bao nhiêu phụ nữ sinh con trước hai mươi mốt tuổi; tóm lại họ làm gì từ tám giờ sáng đến tám giờ tối. Hiển nhiên họ không có tiền; theo giáo sư Trevelyan, họ bị gả chồng, thích hay không thích, trước khi rời phòng trẻ, rất có thể ở tuổi mười lăm, mười sáu. Dù chỉ xét theo đó, nếu một người trong họ bỗng viết ra các vở kịch của Shakespeare thì thật hết sức kỳ lạ, tôi kết luận, và tôi nhớ đến vị đáng kính kia, nay đã mất, hình như là một giám mục, người tuyên bố rằng không một người đàn bà nào, quá khứ, hiện tại hay tương lai, có thể có thiên tài của Shakespeare. Ông viết cả lên báo về chuyện ấy. Ông cũng bảo một bà hỏi ông về chuyện mèo rằng, thật ra mèo không lên thiên đường, dù chúng có, ông nói thêm, một thứ linh hồn nào đó. Những ông già ấy đã tiết kiệm cho ta bao nhiêu suy nghĩ! Biên giới của sự dốt nát lùi lại biết bao khi họ tiến đến! Mèo không lên thiên đường. Đàn bà không thể viết kịch của Shakespeare.

Be that as it may, I could not help thinking, as I looked at the works of Shakespeare on the shelf, that the bishop was right at least in this; it would have been impossible, completely and entirely, for any woman to have written the plays of Shakespeare in the age of Shakespeare. Let me imagine, since facts are so hard to come by, what would have happened had Shakespeare had a wonderfully gifted sister, called Judith, let us say. Shakespeare himself went, very probably,—his mother was an heiress—to the grammar school, where he may have learnt Latin—Ovid, Virgil and Horace—and the elements of grammar and logic. He was, it is well known, a wild boy who poached rabbits, perhaps shot a deer, and had, rather sooner than he should have done, to marry a woman in the neighbourhood, who bore him a child rather quicker than was right. That escapade sent him to seek his fortune in London. He had, it seemed, a taste for the theatre; he began by holding horses at the stage door. Very soon he got work in the theatre, became a successful actor, and lived at the hub of the universe, meeting everybody, knowing everybody, practising his art on the boards, exercising his wits in the streets, and even getting access to the palace of the queen. Meanwhile his extraordinarily gifted sister, let us suppose, remained at home. She was as adventurous, as imaginative, as agog to see the world as he was. But she was not sent to school. She had no chance of learning grammar and logic, let alone of reading Horace and Virgil. She picked up a book now and then, one of her brother's perhaps, and read a few pages. But then her parents came in and told her to mend the stockings or mind the stew and not moon about with books and papers. They would have spoken sharply but kindly, for they were substantial people who knew the conditions of life for a woman and loved their daughter—indeed, more likely than not she was the apple of her father's eye. Perhaps she scribbled some pages up in an apple loft on the sly but was careful to hide them or set fire to them. Soon, however, before she was out of her teens, she was to be betrothed to the son of a neighbouring wool-stapler. She cried out that marriage was hateful to her, and for that she was severely beaten by her father. Then he ceased to scold her. He begged her instead not to hurt him, not to shame him in this matter of her marriage. He would give her a chain of beads or a fine petticoat, he said; and there were tears in his eyes. How could she disobey him? How could she break his heart? The force of her own gift alone drove her to it. She made up a small parcel of her belongings, let herself down by a rope one summer's night and took the road to London. She was not seventeen. The birds that sang in the hedge were not more musical than she was. She had the quickest fancy, a gift like her brother's, for the tune of words. Like him, she had a taste for the theatre. She stood at the stage door; she wanted to act, she said. Men laughed in her face. The manager—a fat, looselipped man—guffawed. He bellowed something about poodles dancing and women acting—no woman, he said, could possibly be an actress. He hinted—you can imagine what. She could get no training in her craft. Could she even seek her dinner in a tavern or roam the streets at midnight? Yet her genius was for fiction and lusted to feed abundantly upon the lives of men and women and the study of their ways. At last—for she was very young, oddly like Shakespeare the poet in her face, with the same grey eyes and rounded brows—at last Nick Greene the actor-manager took pity on her; she found herself with child by that gentleman and so—who shall measure the heat and violence of the poet's heart when caught and tangled in a woman's body?—killed herself one winter's night and lies buried at some cross-roads where the omnibuses now stop outside the Elephant and Castle.

Dù sao đi nữa, tôi không thể không nghĩ, khi nhìn các tác phẩm của Shakespeare trên giá, rằng vị giám mục ít nhất cũng đúng ở điểm này; hoàn toàn, tuyệt đối không thể có chuyện một người đàn bà nào viết ra các vở kịch của Shakespeare vào thời của Shakespeare. Hãy để tôi tưởng tượng, vì dữ kiện quá khó kiếm, điều gì sẽ xảy ra nếu Shakespeare có một cô em gái tài năng tuyệt vời, giả sử tên là Judith. Bản thân Shakespeare, rất có thể—mẹ ông là người thừa kế—đã đến học trường ngữ pháp, nơi ông có thể đã học tiếng Latinh—Ovid, Virgil và Horace—cùng những điều sơ đẳng về ngữ pháp và luận lý. Ông, ai cũng biết, là một cậu trai ngổ ngáo, đi săn trộm thỏ, có lẽ còn bắn một con hươu, và sớm hơn lẽ ra phải vậy đã phải cưới một người đàn bà trong vùng, người này sinh cho ông một đứa con nhanh hơn lẽ phải. Chuyện nghịch dại đó đã đẩy ông lên London tìm vận. Ông, có vẻ như vậy, có thiên hướng sân khấu; ông bắt đầu bằng việc giữ ngựa ở cửa hậu nhà hát. Chẳng bao lâu ông có việc trong nhà hát, thành một diễn viên thành công, và sống ở trung tâm của vũ trụ, gặp gỡ mọi người, biết mọi người, thực hành nghề trên sàn diễn, mài sắc trí khôn ngoài phố, và thậm chí được vào cả cung điện của nữ hoàng. Trong khi đó cô em gái tài năng phi thường của ông, ta hãy giả sử, ở lại nhà. Cô cũng ưa phiêu lưu, giàu tưởng tượng, nôn nóng muốn thấy thế giới như ông. Nhưng cô không được cho đi học. Cô không có cơ hội học ngữ pháp và luận lý, đừng nói đến đọc Horace và Virgil. Thỉnh thoảng cô nhặt một cuốn sách, có lẽ của anh trai, và đọc vài trang. Nhưng rồi cha mẹ bước vào bảo cô vá tất hay trông nồi hầm, đừng thẫn thờ với sách vở giấy má. Họ sẽ nói giọng gắt nhưng hiền, vì họ là những người đàng hoàng, biết cuộc sống của đàn bà ra sao và thương con gái—thật ra nhiều khả năng cô là cục cưng của cha. Có lẽ cô lén viết nguệch ngoạc vài trang trên gác chứa táo nhưng cẩn thận giấu đi hoặc đốt đi. Nhưng chẳng bao lâu, khi chưa qua tuổi thiếu niên, cô sắp bị đính hôn với con trai một lái buôn len hàng xóm. Cô kêu lên rằng cô ghê tởm hôn nhân, và vì thế bị cha đánh nặng tay. Rồi ông thôi mắng. Ông cầu xin cô đừng làm ông đau lòng, đừng làm ông xấu hổ trong chuyện hôn nhân này. Ông sẽ cho cô một chuỗi hạt hay một chiếc váy lót đẹp, ông nói; và mắt ông rưng rưng. Làm sao cô trái lời ông được? Làm sao cô nỡ làm vỡ lòng ông? Chỉ riêng sức mạnh của thiên tài trong cô đã đẩy cô đi. Cô gói một bọc nhỏ đồ đạc, đêm hè nọ thả mình xuống bằng sợi dây và lên đường đi London. Cô chưa đầy mười bảy tuổi. Những con chim hót trong hàng rào cũng không du dương bằng cô. Cô có trí tưởng tượng nhanh nhạy nhất, một năng khiếu như anh trai đối với nhịp điệu của chữ. Cũng như anh, cô có thiên hướng sân khấu. Cô đứng ở cửa hậu nhà hát; cô nói cô muốn diễn. Đàn ông cười vào mặt cô. Ông quản lý—một người béo, môi trề—cười ha hả. Ông gào lên gì đó về chó xù nhảy múa và đàn bà diễn kịch—ông bảo không đàn bà nào có thể là diễn viên. Ông bóng gió—các bạn có thể tưởng tượng ra thứ gì. Cô không thể được đào tạo nghề. Cô có thể kiếm bữa tối trong quán rượu, hay lang thang ngoài phố lúc nửa đêm chăng? Thế mà thiên tài của cô hướng về tiểu thuyết và thèm được ăn no nê từ đời sống của đàn ông đàn bà và việc nghiên cứu cách sống của họ. Cuối cùng—vì cô còn rất trẻ, mặt lạ lùng giống nhà thơ Shakespeare, cũng đôi mắt xám và đôi lông mày tròn ấy—cuối cùng Nick Greene, ông bầu kiêm diễn viên, động lòng thương cô; cô thấy mình có thai với quý ông ấy và thế là—ai đo được sức nóng và sự dữ dội của trái tim nhà thơ khi bị mắc kẹt và vướng víu trong thân xác một người đàn bà?—cô tự vẫn vào một đêm đông và nằm chôn ở một ngã tư nào đó, nơi xe buýt bây giờ dừng trước Elephant and Castle.

That, more or less, is how the story would run, I think, if a woman in Shakespeare's day had had Shakespeare's genius. But for my part, I agree with the deceased bishop, if such he was—it is unthinkable that any woman in Shakespeare's day should have had Shakespeare's genius. For genius like Shakespeare's is not born among labouring, uneducated, servile people. It was not born in England among the Saxons and the Britons. It is not born to-day among the working classes. How, then, could it have been born among women whose work began, according to Professor Trevelyan, almost before they were out of the nursery, who were forced to it by their parents and held to it by all the power of law and custom? Yet genius of a sort must have existed among women as it must have existed among the working classes. Now and again an Emily Brontë or a Robert Burns blazes out and proves its presence. But certainly it never got itself on to paper. When, however, one reads of a witch being ducked, of a woman possessed by devils, of a wise woman selling herbs, or even of a very remarkable man who had a mother, then I think we are on the track of a lost novelist, a suppressed poet, of some mute and inglorious Jane Austen, some Emily Brontë who dashed her brains out on the moor or mopped and mowed about the highways crazed with the torture that her gift had put her to. Indeed, I would venture to guess that Anon, who wrote so many poems without singing them, was often a woman. It was a woman Edward Fitzgerald, I think, suggested who made the ballads and the folk-songs, crooning them to her children, beguiling her spinning with them, or the length of the winter's night.

Câu chuyện sẽ diễn ra đại khái như vậy, tôi nghĩ, nếu một người đàn bà thời Shakespeare có thiên tài của Shakespeare. Nhưng riêng tôi, tôi đồng ý với vị giám mục quá cố, nếu ông ấy đúng là giám mục—không thể nghĩ rằng một người đàn bà nào thời Shakespeare lại có thiên tài của Shakespeare. Vì thiên tài như của Shakespeare không sinh ra giữa những người lao động, thất học, quen phục dịch. Nó không sinh ra ở nước Anh giữa người Saxon và người Briton. Ngày nay nó không sinh ra giữa các tầng lớp lao động. Vậy làm sao nó sinh ra được giữa những người đàn bà mà việc làm bắt đầu, theo giáo sư Trevelyan, gần như trước khi họ rời phòng trẻ, bị cha mẹ ép vào và bị mọi sức mạnh của luật pháp và tập tục giữ chặt ở đó? Tuy thế, một thứ thiên tài nào đó hẳn đã tồn tại ở đàn bà, cũng như hẳn đã tồn tại ở các tầng lớp lao động. Thỉnh thoảng một Emily Brontë hay một Robert Burns bùng lên và chứng minh sự có mặt của nó. Nhưng chắc chắn nó chưa bao giờ lên được trang giấy. Tuy nhiên, khi ta đọc chuyện một mụ phù thủy bị dìm nước, một người đàn bà bị quỷ ám, một bà thầy thuốc bán cỏ cây, hay thậm chí chuyện một người đàn ông rất lỗi lạc có một người mẹ, thì tôi nghĩ ta đang lần theo dấu vết của một nữ tiểu thuyết gia đã mất, một nhà thơ bị bóp nghẹt, một Jane Austen câm lặng và vô danh, một Emily Brontë nào đó đã đập đầu chết trên đồng hoang hoặc lê lết, nhăn nhó dọc các nẻo đường, điên dại vì cực hình mà tài năng của mình gây ra. Thật vậy, tôi dám đoán rằng Vô Danh, người đã làm bao bài thơ mà không ký tên, thường là một người đàn bà. Edward Fitzgerald, tôi nhớ, đã gợi ý rằng chính một người đàn bà đã làm ra các ballad và dân ca, ru con bằng chúng, khuây khỏa bên guồng quay tơ bằng chúng, hay để quên đêm đông dài.

This may be true or it may be false—who can say?—but what is true in it, so it seemed to me, reviewing the story of Shakespeare's sister as I had made it, is that any woman born with a great gift in the sixteenth century would certainly have gone crazed, shot herself, or ended her days in some lonely cottage outside the village, half witch, half wizard, feared and mocked at. For it needs little skill in psychology to be sure that a highly gifted girl who had tried to use her gift for poetry would have been so thwarted and hindered by other people, so tortured and pulled asunder by her own contrary instincts, that she must have lost her health and sanity to a certainty. No girl could have walked to London and stood at a stage door and forced her way into the presence of actor-managers without doing herself a violence and suffering an anguish which may have been irrational—for chastity may be a fetish invented by certain societies for unknown reasons—but were none the less inevitable. Chastity had then, it has even now, a religious importance in a woman's life, and has so wrapped itself round with nerves and instincts that to cut it free and bring it to the light of day demands courage of the rarest. To have lived a free life in London in the six teenth century would have meant for a woman who was poet and playwright a nervous stress and dilemma which might well have killed her. Had she survived, whatever she had written would have been twisted and deformed, issuing from a strained and morbid imagination. And undoubtedly, I thought, looking at the shelf where there are no plays by women, her work would have gone unsigned. That refuge she would have sought certainly. It was the relic of the sense of chastity that dictated anonymity to women even so late as the nineteenth century. Currer Bell, George Eliot, George Sand, all the victims of inner strife as their writings prove, sought ineffectively to veil themselves by using the name of a man. Thus they did homage to the convention, which if not implanted by the other sex was liberally encouraged by them (the chief glory of a woman is not to be talked of, said Pericles, himself a much-talked-of man) that publicity in women is detestable. Anonymity runs in their blood. The desire to be veiled still possesses them. They are not even now as concerned about the health of their fame as men are, and, speaking generally, will pass a tombstone or a signpost without feeling an irresistible desire to cut their names on it, as Alf, Bert or Chas. must do in obedience to their instinct, which murmurs if it sees a fine woman go by, or even a dog, Ce chien est a moi. And, of course, it may not be a dog, I thought, remembering Parliament Square, the Sieges Allee and other avenues; it may be a piece of land or a man with curly black hair. It is one of the great advantages of being a woman that one can pass even a very fine negress without wishing to make an Englishwoman of her.

Điều này có thể đúng, có thể sai—ai nói được?—nhưng phần đúng trong đó, tôi thấy khi xem lại câu chuyện về em gái Shakespeare mà mình đã dựng nên, là bất kỳ người đàn bà nào sinh ra với một tài năng lớn vào thế kỷ mười sáu hẳn sẽ phát điên, tự bắn mình, hoặc kết thúc đời trong một túp lều hiu quạnh ngoài làng, nửa phù thủy nửa pháp sư, bị sợ hãi và nhạo báng. Bởi chẳng cần giỏi tâm lý học cũng biết chắc rằng một cô gái tài năng xuất chúng đã thử dùng tài năng ấy để làm thơ sẽ bị người khác cản trở đến thế, bị giày vò xâu xé bởi những bản năng trái ngược trong chính mình đến thế, nên nhất định phải đánh mất sức khỏe và sự tỉnh táo. Không cô gái nào có thể đi bộ đến London, đứng ở cửa hậu nhà hát, và ép mình vào trước mặt các ông bầu mà không tự làm đau mình và chịu một nỗi thống khổ có thể là phi lý—vì trinh tiết có thể là một thứ bùa vật do vài xã hội nào đó bịa ra, vì lý do không ai biết—nhưng dù sao cũng không thể tránh. Trinh tiết thuở ấy, và cả bây giờ, có một tầm quan trọng mang tính tôn giáo trong đời đàn bà, và đã quấn quanh mình dây thần kinh và bản năng đến nỗi muốn cắt nó ra và đưa ra ánh sáng thì cần một lòng can đảm hiếm có nhất. Sống một cuộc đời tự do ở London thế kỷ mười sáu sẽ có nghĩa, với người đàn bà là nhà thơ và nhà viết kịch, là một sự căng thẳng thần kinh và một thế lưỡng nan có thể giết chết nàng. Nếu nàng sống sót, thì bất cứ gì nàng viết cũng sẽ méo mó biến dạng, bật ra từ một trí tưởng tượng căng gượng và bệnh hoạn. Và chắc chắn, tôi nghĩ, nhìn lên giá sách nơi không có vở kịch nào của đàn bà, tác phẩm của nàng sẽ không đề tên. Nơi ẩn náu ấy chắc chắn nàng sẽ tìm đến. Chính tàn dư của ý thức trinh tiết đã bắt đàn bà phải giấu tên, ngay cả đến thế kỷ mười chín. Currer Bell, George Eliot, George Sand, tất cả đều là nạn nhân của xung đột nội tâm như các trang viết của họ chứng tỏ, đã tìm cách che mình bằng tên một người đàn ông, nhưng vô ích. Như vậy họ tỏ lòng kính trọng với cái tục lệ cho rằng việc đàn bà thành người của công chúng, bị công chúng nhắc đến, là đáng ghét, tục lệ ấy nếu không do phái kia gieo vào thì cũng được họ hết lòng khuyến khích (vinh quang lớn nhất của người đàn bà là không bị ai nhắc đến, Pericles đã nói, chính ông là người được nhắc đến rất nhiều). Sự giấu tên chảy trong máu họ. Mong muốn được che mạng vẫn còn ám họ. Ngay bây giờ họ cũng chưa lo cho sức khỏe của danh tiếng mình như đàn ông, và nói chung, sẽ đi qua một tấm bia mộ hay một cột chỉ đường mà không thấy thôi thúc không cưỡng nổi phải khắc tên mình lên, như Alf, Bert hay Chas. nhất định phải làm theo bản năng của họ, thứ bản năng thì thầm mỗi khi thấy một người đàn bà đẹp đi qua, hay thậm chí một con chó, Ce chien est à moi. Và tất nhiên, có thể đó không phải là con chó, tôi nghĩ, nhớ đến Quảng trường Nghị viện, đại lộ Sieges Allee và những đại lộ khác; có thể đó là một mảnh đất hay một người đàn ông tóc đen xoăn. Một trong những lợi thế lớn của việc làm đàn bà là có thể đi qua ngay cả một phụ nữ da đen rất xinh đẹp mà không muốn biến cô ta thành người Anh.

That woman, then, who was born with a gift of poetry in the sixteenth century, was an unhappy woman, a woman at strife against herself. All the conditions of her life, all her own instincts, were hostile to the state of mind which is needed to set free whatever is in the brain. But what is the state of mind that is most propitious to the act of creation? I asked. Can one come by any notion of the state that furthers and makes possible that strange activity? Here I opened the volume containing the Tragedies of Shakespeare. What was Shakespeare's state of mind, for instance, when he wrote Lear and Antony and Cleopatra? It was certainly the state of mind most favourable to poetry that there has ever existed. But Shakespeare himself said nothing about it. We only know casually and by chance that he 'never blotted a line'. Nothing indeed was ever said by the artist himself about his state of mind until the eighteenth century perhaps. Rousseau perhaps began it. At any rate, by the nineteenth century self-consciousness had developed so far that it was the habit for men of letters to describe their minds in confessions and autobiographies. Their lives also were written, and their letters were printed after their deaths. Thus, though we do not know what Shakespeare went through when he wrote Lear, we do know what Carlyle went through when he wrote the French Revolution; what Flaubert went through when he wrote Madame Bovary; what Keats was going through when he tried to write poetry against the coming death and the indifference of the world.

Vậy người đàn bà sinh ra với năng khiếu thơ ở thế kỷ mười sáu là một người đàn bà bất hạnh, một người đàn bà đấu tranh với chính mình. Mọi điều kiện sống của nàng, mọi bản năng của chính nàng, đều thù nghịch với trạng thái tinh thần cần có để giải phóng bất cứ gì đang ở trong óc. Nhưng trạng thái tinh thần nào thuận lợi nhất cho hành động sáng tạo? Tôi hỏi. Liệu ta có thể có được khái niệm nào về trạng thái thúc đẩy và làm cho khả dĩ cái hoạt động kỳ lạ ấy không? Tới đây tôi mở tập Các bi kịch của Shakespeare. Trạng thái tinh thần của Shakespeare, chẳng hạn, ra sao khi ông viết Lear và Antony và Cleopatra? Chắc chắn đó là trạng thái tinh thần thuận lợi nhất cho thi ca từng tồn tại. Nhưng bản thân Shakespeare không nói gì về nó. Ta chỉ biết tình cờ, ngẫu nhiên, rằng ông ‘chưa bao giờ gạch xóa một dòng’. Quả thật chưa bao giờ chính nghệ sĩ nói gì về trạng thái tinh thần của mình, có lẽ cho đến thế kỷ mười tám. Có lẽ Rousseau bắt đầu. Dù sao đến thế kỷ mười chín thì sự tự ý thức đã phát triển đến mức các văn sĩ có thói quen mô tả tâm trí mình trong những cuốn tự thú và tự truyện. Cuộc đời họ cũng được viết lại, và thư từ của họ được in sau khi họ qua đời. Vì vậy, dù ta không biết Shakespeare đã trải qua những gì khi viết Lear, ta biết Carlyle đã trải qua những gì khi viết Cách mạng Pháp; Flaubert đã trải qua những gì khi viết Madame Bovary; Keats đã trải qua những gì khi cố làm thơ trước cái chết đang đến và sự thờ ơ của thế giới.

And one gathers from this enormous modern literature of confession and self-analysis that to write a work of genius is almost always a feat of prodigious difficulty. Everything is against the likelihood that it will come from the writer's mind whole and entire. Generally material circumstances are against it. Dogs will bark; people will interrupt; money must be made; health will break down. Further, accentuating all these difficulties and making them harder to bear is the world's notorious indifference. It does not ask people to write poems and novels and histories; it does not need them. It does not care whether Flaubert finds the right word or whether Carlyle scrupulously verifies this or that fact. Naturally, it will not pay for what it does not want. And so the writer, Keats, Flaubert, Carlyle, suffers, especially in the creative years of youth, every form of distraction and discouragement. A curse, a cry of agony, rises from those books of analysis and confession. 'Mighty poets in their misery dead'—that is the burden of their song. If anything comes through in spite of all this, it is a miracle, and probably no book is born entire and uncrippled as it was conceived.

Và từ nền văn chương hiện đại đồ sộ về tự thú và tự phân tích này, người ta rút ra rằng viết một tác phẩm thiên tài hầu như luôn là một kỳ công khó khăn phi thường. Mọi thứ đều chống lại khả năng nó ra đời nguyên vẹn, trọn vẹn từ tâm trí người viết. Thường thì hoàn cảnh vật chất chống lại. Chó sẽ sủa; người ta sẽ ngắt lời; phải kiếm tiền; sức khỏe sẽ suy sụp. Thêm nữa, làm trầm trọng mọi khó khăn này và khiến chúng khó chịu đựng hơn là sự thờ ơ nổi tiếng của thế giới. Nó không yêu cầu ai viết thơ, tiểu thuyết hay sử; nó không cần họ. Nó không quan tâm Flaubert có tìm được chữ đúng không hay Carlyle có thận trọng kiểm chứng điều này điều nọ không. Lẽ tự nhiên, nó sẽ không trả tiền cho thứ nó không muốn. Và vì thế người viết, Keats, Flaubert, Carlyle, chịu đủ mọi hình thức xao lãng và nản lòng, nhất là trong những năm sáng tạo của tuổi trẻ. Một lời nguyền, một tiếng kêu đau đớn, dâng lên từ những cuốn sách phân tích và tự thú ấy. ‘Những thi sĩ lớn chết trong khổ đau’—đó là điệp khúc của bài ca họ. Nếu có gì vượt qua được bất chấp tất cả những điều này thì đó là phép lạ, và có lẽ chẳng cuốn sách nào ra đời nguyên vẹn, không tật nguyền như khi nó được hình thành trong ý tưởng.

But for women, I thought, looking at the empty shelves, these difficulties were infinitely more formidable. In the first place, to have a room of her own, let alone a quiet room or a sound-proof room, was out of the question, unless her parents were exceptionally rich or very noble, even up to the beginning of the nineteenth century. Since her pin money, which depended on the goodwill of her father, was only enough to keep her clothed, she was debarred from such alleviations as came even to Keats or Tennyson or Carlyle, all poor men, from a walking tour, a little journey to France, from the separate lodging which, even if it were miserable enough, sheltered them from the claims and tyrannies of their families. Such material difficulties were formidable; but much worse were the immaterial. The indifference of the world which Keats and Flaubert and other men of genius have found so hard to bear was in her case not indifference but hostility. The world did not say to her as it said to them, Write if you choose; it makes no difference to me. The world said with a guffaw, Write? What's the good of your writing? Here the psychologists of Newnham and Girton might come to our help, I thought, looking again at the blank spaces on the shelves. For surely it is time that the effect of discouragement upon the mind of the artist should be measured, as I have seen a dairy company measure the effect of ordinary milk and Grade A milk upon the body of the rat. They set two rats in cages side by side, and of the two one was furtive, timid and small, and the other was glossy, bold and big. Now what food do we feed women as artists upon? I asked, remembering, I suppose, that dinner of prunes and custard. To answer that question I had only to open the evening paper and to read that Lord Birkenhead is of opinion—but really I am not going to trouble to copy out Lord Birkenhead's opinion upon the writing of women. What Dean Inge says I will leave in peace. The Harley Street specialist may be allowed to rouse the echoes of Harley Street with his vociferations without raising a hair on my head. I will quote, however, Mr Oscar Browning, because Mr Oscar Browning was a great figure in Cambridge at one time, and used to examine the students at Girton and Newnham. Mr Oscar Browning was wont to declare 'that the impression left on his mind, after looking over any set of examination papers, was that, irrespective of the marks he might give, the best woman was intellectually the inferior of the worst man'. After saying that Mr Browning went back to his rooms—and it is this sequel that endears him and makes him a human figure of some bulk and majesty—he went back to his rooms and found a stable-boy lying on the sofa—'a mere skeleton, his cheeks were cavernous and sallow, his teeth were black, and he did not appear to have the full use of his limbs... "That's Arthur" [said Mr Browning]. "He's a dear boy really and most high-minded."' The two pictures always seem to me to complete each other. And happily in this age of biography the two pictures often do complete each other, so that we are able to interpret the opinions of great men not only by what they say, but by what they do.

Nhưng với đàn bà, tôi nghĩ, nhìn những giá sách trống, những khó khăn này còn đáng sợ hơn vô cùng. Trước hết, có một căn phòng riêng, đừng nói một căn phòng yên tĩnh hay cách âm, là điều không thể, trừ khi cha mẹ nàng cực kỳ giàu hoặc rất quý tộc, mãi cho đến đầu thế kỷ mười chín. Vì tiền tiêu vặt của nàng, tùy thuộc thiện chí của cha, chỉ đủ để nàng có áo mặc, nàng bị gạt khỏi những xoa dịu mà ngay cả Keats hay Tennyson hay Carlyle, toàn những người nghèo, cũng có được: một chuyến đi bộ, một chuyến du hành ngắn sang Pháp, một chỗ trọ riêng mà dù tồi tàn đến đâu cũng che chở họ khỏi những đòi hỏi và sự chuyên chế của gia đình. Những khó khăn vật chất ấy đã đáng sợ; nhưng những khó khăn phi vật chất còn tệ hơn nhiều. Sự thờ ơ của thế giới mà Keats và Flaubert và những thiên tài khác thấy khó chịu đựng đến vậy, với nàng không phải thờ ơ mà là thù địch. Thế giới không nói với nàng như đã nói với họ: Viết thì cứ viết; với tôi chẳng khác gì. Thế giới nói với một tràng cười ha hả: Viết ư? Cô viết thì được ích gì? Tới đây các nhà tâm lý học ở Newnham và Girton có thể giúp chúng ta, tôi nghĩ, lại nhìn những khoảng trống trên giá sách. Vì chắc chắn đã đến lúc cần đo ảnh hưởng của sự nản lòng lên tâm trí người nghệ sĩ, như tôi từng thấy một công ty sữa đo tác dụng của sữa thường và sữa Hạng A lên cơ thể chuột. Họ đặt hai con chuột trong hai chiếc lồng cạnh nhau, và trong hai con một con lén lút, rụt rè và nhỏ, còn con kia bóng mượt, bạo dạn và to. Vậy ta nuôi đàn bà, những nghệ sĩ, bằng thức ăn gì? Tôi hỏi, có lẽ nhớ đến bữa tối mận khô và sữa trứng ấy. Để trả lời câu hỏi đó tôi chỉ cần mở tờ báo chiều và đọc rằng huân tước Birkenhead cho rằng—nhưng thật ra tôi không định nhọc công chép lại ý kiến của huân tước Birkenhead về việc đàn bà viết. Những gì Linh mục trưởng Inge nói tôi sẽ để yên. Vị bác sĩ chuyên khoa phố Harley có thể cứ làm vang vọng phố Harley bằng những lời la ó của ông mà chẳng làm tôi dựng một sợi tóc gáy. Tuy nhiên tôi sẽ trích ông Oscar Browning, bởi ông Oscar Browning từng một thời là một nhân vật lớn ở Cambridge, và từng chấm bài thi cho sinh viên Girton và Newnham. Ông Oscar Browning thường tuyên bố ‘rằng ấn tượng đọng lại trong đầu ông, sau khi xem qua bất kỳ xấp bài thi nào, là, bất kể điểm ông cho, người đàn bà giỏi nhất cũng kém hơn người đàn ông tệ nhất về trí tuệ’. Nói xong ông Browning trở về phòng—và chính đoạn tiếp theo này khiến ông đáng mến và làm ông thành một hình dáng người có tầm vóc và vẻ uy nghi—ông trở về phòng và thấy một chú bé chăn ngựa nằm trên đi-văng—‘chỉ còn bộ xương, má hóp sâu và vàng vọt, răng đen, và dường như không dùng được trọn vẹn tay chân... “Đó là Arthur” [ông Browning nói]. “Thật ra nó là một cậu bé thân yêu và rất cao thượng.”’ Hai bức tranh ấy với tôi luôn như bổ sung cho nhau. Và may thay trong thời đại tiểu sử này hai bức tranh ấy thường bổ sung cho nhau, để chúng ta có thể hiểu ý kiến của các bậc vĩ nhân không chỉ qua điều họ nói mà còn qua điều họ làm.

But though this is possible now, such opinions coming from the lips of important people must have been formidable enough even fifty years ago. Let us suppose that a father from the highest motives did not wish his daughter to leave home and become writer, painter or scholar. 'See what Mr Oscar Browning says,' he would say; and there so was not only Mr Oscar Browning; there was the Saturday Review; there was Mr Greg—the 'essentials of a woman's being', said Mr Greg emphatically, 'are that they are supported by, and they minister to, men'—there was an enormous body of masculine opinion to the effect that nothing could be expected of women intellectually. Even if her father did not read out loud these opinions, any girl could read them for herself; and the reading, even in the nineteenth century, must have lowered her vitality, and told profoundly upon her work. There would always have been that assertion—you cannot do this, you are incapable of doing that—to protest against, to overcome. Probably for a novelist this germ is no longer of much effect; for there have been women novelists of merit. But for painters it must still have some sting in it; and for musicians, I imagine, is even now active and poisonous in the extreme. The woman composer stands where the actress stood in the time of Shakespeare. Nick Greene, I thought, remembering the story I had made about Shakespeare's sister, said that a woman acting put him in mind of a dog dancing. Johnson repeated the phrase two hundred years later of women preaching. And here, I said, opening a book about music, we have the very words used again in this year of grace, 1928, of women who try to write music. 'Of Mlle. Germaine Tailleferre one can only repeat Dr Johnson's dictum concerning, a woman preacher, transposed into terms of music. "Sir, a woman's composing is like a dog's walking on his hind legs. It is not done well, but you are surprised to find it done at all."' [* A Survey of Contemporary Music, Cecil Gray, P. 246.] So accurately does history repeat itself.

Nhưng dù ngày nay điều ấy là có thể (hiểu ý kiến của một người qua việc họ làm), những ý kiến như vậy, thốt ra từ môi những nhân vật quan trọng, hẳn đã đáng sợ lắm ngay cả năm mươi năm trước. Giả sử một người cha vì những động cơ cao đẹp nhất không muốn con gái rời nhà để làm nhà văn, họa sĩ hay học giả. ‘Hãy xem ông Oscar Browning nói gì,’ ông sẽ nói; và đâu chỉ có ông Oscar Browning; còn có tờ Saturday Review; còn có ông Greg—‘những điều cốt yếu trong sự tồn tại của đàn bà’, ông Greg nói dứt khoát, ‘là họ được đàn ông nuôi và họ phục vụ đàn ông’—còn có cả một khối ý kiến đàn ông đồ sộ cho rằng không thể mong đợi gì ở đàn bà về mặt trí tuệ. Cho dù cha nàng không đọc to những ý kiến ấy, cô gái nào cũng có thể tự đọc; và việc đọc, ngay cả ở thế kỷ mười chín, hẳn đã làm hạ thấp sức sống của nàng và tác động sâu sắc lên tác phẩm của nàng. Sẽ luôn có lời khẳng định ấy—cô không làm được cái này, cô không có khả năng làm cái kia—để nàng phản kháng, để nàng vượt qua. Có lẽ với một nữ tiểu thuyết gia mầm bệnh này nay không còn tác động nhiều; vì đã có những nữ tiểu thuyết gia xuất sắc. Nhưng với họa sĩ nó chắc vẫn còn nhói; còn với nhạc sĩ, tôi tưởng tượng, đến nay vẫn đang hoạt động và độc hại tột cùng. Người đàn bà soạn nhạc đứng ở chỗ nữ diễn viên đứng thời Shakespeare. Nick Greene, tôi nghĩ, nhớ lại câu chuyện tôi đã dựng về em gái Shakespeare, nói rằng đàn bà diễn kịch làm ông nhớ đến một con chó nhảy múa. Johnson hai trăm năm sau nhắc lại câu ấy nói về đàn bà thuyết giáo. Và đây, tôi nói, mở một cuốn sách về âm nhạc, ta lại thấy chính những lời ấy được dùng trong năm ân sủng này, 1928, nói về đàn bà cố viết nhạc. ‘Về cô Germaine Tailleferre, người ta chỉ có thể nhắc lại nhận định của tiến sĩ Johnson về một bà thuyết giáo, chuyển sang ngôn ngữ âm nhạc. “Thưa ông, việc đàn bà soạn nhạc cũng như việc con chó đi bằng hai chân sau. Nó không được làm hay, nhưng ta ngạc nhiên khi thấy nó làm được.”’ [* A Survey of Contemporary Music, Cecil Gray, tr. 246.] Lịch sử lặp lại chính xác đến vậy.

Thus, I concluded, shutting Mr Oscar Browning's life and pushing away the rest, it is fairly evident that even in the nineteenth century a woman was not encouraged to be an artist. On the contrary, she was snubbed, slapped, lectured and exhorted. Her mind must have been strained and her vitality lowered by the need of opposing this, of disproving that. For here again we come within range of that very interesting and obscure masculine complex which has had so much influence upon the woman's movement; that deep-seated desire, not so much that she shall be inferior as that he shall be superior, which plants him wherever one looks, not only in front of the arts, but barring the way to politics too, even when the risk to himself seems infinitesimal and the suppliant humble and devoted. Even Lady Bessborough, I remembered, with all her passion for politics, must humbly bow herself and write to Lord Granville Leveson-Gower: '...notwithstanding all my violence in politicks and talking so much on that subject, I perfectly agree with you that no woman has any business to meddle with that or any other serious business, farther than giving her opinion (if she is ask'd).' And so she goes on to spend her enthusiasm where it meets with no obstacle whatsoever, upon that immensely important subject, Lord Granville's maiden speech in the House of Commons. The spectacle is certainly a strange one, I thought. The history of men's opposition to women's emancipation is more interesting perhaps than the story of that emancipation itself. An amusing book might be made of it if some young student at Girton or Newnham would collect examples and deduce a theory,—but she would need thick gloves on her hands, and bars to protect her of solid gold.

Như vậy, tôi kết luận, khép cuốn đời ông Oscar Browning lại và đẩy những cuốn còn lại ra xa, rõ ràng là ngay cả ở thế kỷ mười chín đàn bà cũng không được khuyến khích làm nghệ sĩ. Trái lại, nàng bị hắt hủi, bị tát, bị lên lớp và bị khuyên răn. Tâm trí nàng hẳn đã căng thẳng và sức sống hẳn đã sụt giảm vì phải chống lại điều này, bác bỏ điều nọ. Vì ở đây lại một lần nữa ta bước vào tầm của cái phức cảm đàn ông rất thú vị và mờ tối ấy, thứ đã ảnh hưởng nhiều đến phong trào đàn bà; cái ham muốn thâm căn, không hẳn là muốn nàng thấp kém mà là muốn mình cao hơn, khiến ông ta đứng sừng sững ở mọi nơi ta nhìn, không chỉ trước cửa nghệ thuật, mà còn chắn ngang đường chính trị nữa, ngay cả khi nguy cơ cho bản thân ông dường như cực nhỏ và người cầu xin thì khiêm nhường tận tụy. Ngay cả phu nhân Bessborough, tôi nhớ, với tất cả niềm say mê chính trị, cũng phải khiêm nhường cúi mình viết cho huân tước Granville Leveson-Gower: ‘...dù tôi quá khích đến thế trong chính trị và nói nhiều như vậy về đề tài ấy, tôi hoàn toàn đồng ý với ngài rằng đàn bà chẳng có việc gì phải xen vào chuyện đó hay bất kỳ việc nghiêm túc nào khác, ngoài việc nêu ý kiến (nếu được hỏi).’ Và rồi bà tiếp tục dồn nhiệt tình vào nơi nó không gặp chướng ngại nào cả, vào đề tài cực kỳ quan trọng ấy, bài diễn văn đầu tiên của huân tước Granville ở Hạ nghị viện. Cảnh tượng ấy quả là kỳ lạ, tôi nghĩ. Lịch sử sự chống đối của đàn ông đối với sự giải phóng đàn bà có lẽ còn thú vị hơn chính câu chuyện giải phóng ấy. Có thể làm nên một cuốn sách vui từ đó nếu một nữ sinh trẻ nào ở Girton hay Newnham chịu thu thập các ví dụ và suy ra một lý thuyết,—nhưng cô sẽ cần đeo găng dày vào tay, và những chấn song bằng vàng khối để che chở.

But what is amusing now, I recollected, shutting Lady Bessborough, had to be taken in desperate earnest once. Opinions that one now pastes in a book labelled cock-a-doodledum and keeps for reading to select audiences on summer nights once drew tears, I can assure you. Among your grandmothers and great-grandmothers there were many that wept their eyes out. Florence Nightingale shrieked aloud in her agony. [* See Cassandra, by Florence Nightingale, printed in The Cause, by R. Strachey.] Moreover, it is all very well for you, who have got yourselves to college and enjoy sitting-rooms—or is it only bed-sitting-rooms?—of your own to say that genius should disregard such opinions; that genius should be above caring what is said of it. Unfortunately, it is precisely the men or women of genius who mind most what is said of them. Remember Keats. Remember the words he had cut on his tombstone. Think of Tennyson; think but I need hardly multiply instances of the undeniable, if very fortunate, fact that it is the nature of the artist to mind excessively what is said about him. Literature is strewn with the wreckage of men who have minded beyond reason the opinions of others.

Nhưng điều bây giờ khiến ta buồn cười, tôi chợt nhớ, khép phu nhân Bessborough lại, thì một thời từng phải đón nhận hết sức nghiêm túc. Những ý kiến mà ngày nay người ta dán vào một cuốn sổ đề nhãn ‘ò ó o’ rồi giữ để đọc cho vài thính giả chọn lọc nghe trong những đêm hè, thuở ấy từng làm người ta rơi lệ, tôi xin bảo đảm. Trong số các bà nội, bà ngoại, các cụ của các bạn có nhiều người đã khóc mòn mắt. Florence Nightingale từng kêu thét lên trong nỗi đau. [* Xem Cassandra, của Florence Nightingale, in trong The Cause của R. Strachey.] Hơn nữa, các bạn, những người đã tự đưa mình vào đại học và có phòng sinh hoạt riêng—hay chỉ là phòng ngủ kiêm phòng sinh hoạt?—của riêng mình, nói rằng thiên tài nên phớt lờ những ý kiến ấy, thiên tài nên đứng trên chuyện người ta nói gì về mình, thì nói cũng dễ. Thật không may, chính những người đàn ông hay đàn bà thiên tài lại để ý nhất đến điều người ta nói về họ. Hãy nhớ Keats. Hãy nhớ những lời ông cho khắc trên bia mộ. Hãy nghĩ đến Tennyson; hãy nghĩ—nhưng tôi khỏi cần kể thêm nhiều ví dụ cho sự thật không thể chối cãi, dù rất may mắn, rằng bản tính của nghệ sĩ là để ý quá mức đến điều người ta nói về mình. Văn chương đầy những mảnh vỡ của những người đã để ý vô lý đến ý kiến của kẻ khác.

And this susceptibility of theirs is doubly unfortunate, I thought, returning again to my original enquiry into what state of mind is most propitious for creative work, because the mind of an artist, in order to achieve the prodigious effort of freeing whole and entire the work that is in him, must be incandescent, like Shakespeare's mind, I conjectured, looking at the book which lay open at Antony and Cleopatra. There must be no obstacle in it, no foreign matter unconsumed.

Và tính nhạy cảm ấy của họ là điều bất hạnh gấp đôi, tôi nghĩ, quay lại câu hỏi ban đầu của mình về trạng thái tinh thần nào thuận lợi nhất cho sáng tạo, bởi vì tâm trí người nghệ sĩ, để làm nên kỳ công phi thường là giải phóng nguyên vẹn tác phẩm trong mình, phải cháy rực, như tâm trí Shakespeare, tôi đoán, nhìn cuốn sách đang mở ở Antony và Cleopatra. Trong đó không được có chướng ngại nào, không được còn vật lạ nào chưa bị thiêu hết.

For though we say that we know nothing about Shakespeare's state of mind, even as we say that, we are saying something about Shakespeare's state of mind. The reason perhaps why we know so little of Shakespeare—compared with Donne or Ben Jonson or Milton—is that his grudges and spites and antipathies are hidden from us. We are not held up by some 'revelation' which reminds us of the writer. All desire to protest, to preach, to proclaim an injury, to pay off a score, to make the world the witness of some hardship or grievance was fired out of him and consumed. Therefore his poetry flows from him free and unimpeded. If ever a human being got his work expressed completely, it was Shakespeare. If ever a mind was incandescent, unimpeded, I thought, turning again to the bookcase, it was Shakespeare's mind.

Vì dù ta nói rằng ta không biết gì về trạng thái tinh thần của Shakespeare, thì ngay khi nói vậy ta cũng đang nói một điều gì đó về trạng thái tinh thần của Shakespeare. Có lẽ lý do ta biết quá ít về Shakespeare—so với Donne hay Ben Jonson hay Milton—là vì những mối hận, những ác ý và ác cảm của ông bị giấu khỏi ta. Ta không bị chặn lại bởi một ‘sự bộc lộ’ nào nhắc ta nhớ đến người viết. Mọi ham muốn phản kháng, thuyết giáo, kêu oan, thanh toán một món nợ, bắt thế giới làm chứng cho một nỗi khổ hay một điều bất bình đã bị thiêu rụi khỏi ông, cháy sạch. Vì vậy thơ ông tuôn ra tự do, không vướng víu. Nếu có người nào đã diễn đạt trọn vẹn tác phẩm của mình thì đó là Shakespeare. Nếu có tâm trí nào cháy rực, không vướng víu, tôi nghĩ, lại quay sang tủ sách, thì đó là tâm trí Shakespeare.

FOUR

CHƯƠNG BỐN

That one would find any woman in that state of mind in the sixteenth century was obviously impossible. One has only to think of the Elizabethan tombstones with all those children kneeling with clasped hands; and their early deaths; and to see their houses with their dark, cramped rooms, to realize that no woman could have written poetry then. What one would expect to find would be that rather later perhaps some great lady would take advantage of her comparative freedom and comfort to publish something with her name to it and risk being thought a monster. Men, of course, are not snobs, I continued, carefully eschewing 'the arrant feminism' of Miss Rebecca West; but they appreciate with sympathy for the most part the efforts of a countess to write verse. One would expect to find a lady of title meeting with far greater encouragement than an unknown Miss Austen or a Miss Brontë at that time would have met with. But one would also expect to find that her mind was disturbed by alien emotions like fear and hatred and that her poems showed traces of that disturbance. Here is Lady Winchilsea, for example, I thought, taking down her poems. She was born in the year 1661; she was noble both by birth and by marriage; she was childless; she wrote poetry, and one has only to open her poetry to find her bursting out in indignation against the position of women:

Rằng người ta sẽ tìm thấy một người đàn bà nào trong trạng thái tinh thần ấy vào thế kỷ mười sáu thì rõ ràng là không thể. Chỉ cần nghĩ đến những tấm bia mộ thời Elizabeth với tất cả những đứa trẻ quỳ chắp tay ấy; và những cái chết sớm của chúng; rồi nhìn những ngôi nhà của họ với những căn phòng tối tăm chật hẹp, là đủ hiểu rằng thuở ấy không người đàn bà nào có thể làm thơ. Điều ta có thể chờ thấy là, muộn hơn một chút có lẽ, một phu nhân quyền quý nào đó sẽ tận dụng sự tự do và tiện nghi tương đối của mình để xuất bản một thứ gì đề tên mình và chấp nhận nguy cơ bị coi là quái vật. Tất nhiên, tôi nói tiếp, cẩn thận tránh ‘thứ nữ quyền trắng trợn’ của cô Rebecca West, đàn ông không phải kẻ trưởng giả học làm sang; họ phần lớn trân trọng với lòng cảm thông những nỗ lực làm thơ của một nữ bá tước. Người ta có thể chờ thấy một phu nhân có tước vị gặp sự khuyến khích lớn hơn nhiều so với một cô Austen hay một cô Brontë vô danh thuở ấy sẽ gặp. Nhưng người ta cũng chờ thấy tâm trí bà bị quấy rối bởi những cảm xúc xa lạ như sợ hãi và căm ghét, và thơ bà mang dấu vết của sự quấy rối ấy. Đây chẳng hạn là phu nhân Winchilsea, tôi nghĩ, lấy tập thơ của bà xuống. Bà sinh năm 1661; quý tộc cả do dòng dõi lẫn do hôn nhân; bà không có con; bà làm thơ, và chỉ cần mở thơ bà ra là thấy bà phẫn nộ bùng lên trước địa vị của đàn bà:

How we are fallen! fallen by mistaken rules, And Education's more than Nature's fools; Debarred from all improvements of the mind, And to be dull, expected and designed;

Ta sa đọa thế này! sa đọa bởi những phép tắc lầm lạc, Và Giáo dục làm ngu nhiều hơn cả Tạo hóa; Bị chặn khỏi mọi sự bồi bổ cho trí tuệ, Và bị chờ đợi, bị định sẵn phải đần độn;

And if someone would soar above the rest, With warmer fancy, and ambition pressed, So strong the opposing faction still appears, The hopes to thrive can ne'er outweigh the fears.

Và nếu ai đó muốn vút lên trên những kẻ khác, Với trí tưởng tượng nồng nhiệt hơn, bị tham vọng thúc đẩy, Phe đối nghịch vẫn mạnh đến thế, Mà hy vọng thành đạt chẳng bao giờ nặng hơn nỗi lo sợ.

Clearly her mind has by no means 'consumed all impediments and become incandescent'. On the contrary, it is harassed and distracted with hates and grievances. The human race is split up for her into two parties. Men are the 'opposing faction'; men are hated and feared, because they have the power to bar her way to what she wants to do—which is to write.

Rõ ràng tâm trí bà không hề ‘thiêu hết mọi chướng ngại và trở nên cháy rực’. Trái lại, nó bị quấy nhiễu và xao động bởi những căm ghét và bất bình. Nhân loại với bà bị chia làm hai phe. Đàn ông là ‘phe đối nghịch’; đàn ông bị ghét và bị sợ, vì họ có quyền chặn đường bà đến điều bà muốn làm—tức là viết.

Alas! a woman that attempts the pen, Such a presumptuous creature is esteemed, The fault can by no virtue be redeemed. They tell us we mistake our sex and way; Good breeding, fashion, dancing, dressing, play, Are the accomplishments we should desire; To write, or read, or think, or to enquire, Would cloud our beauty, and exhaust our time, And interrupt the conquests of our prime. Whilst the dull manage of a servile house Is held by some our utmost art and use.

Than ôi! một người đàn bà dám cầm bút, Bị xem là một sinh vật xấc xược, Lỗi ấy không đức hạnh nào chuộc được. Họ bảo ta nhầm giới và nhầm đường; Giáo dưỡng tốt, mốt thời trang, khiêu vũ, ăn diện, đánh bài chơi bời, Là những tài nghệ ta nên khao khát; Viết, hay đọc, hay nghĩ, hay tìm hiểu, Sẽ che mờ sắc đẹp, và ngốn thì giờ của ta, Và cắt ngang những cuộc chinh phục của tuổi xuân. Trong khi việc quán xuyến tẻ nhạt cái nếp nhà nô dịch Lại được vài người coi là nghệ thuật và công dụng tột bậc của ta.

Indeed she has to encourage herself to write by supposing that what she writes will never be published; to soothe herself with the sad chant:

Quả thật bà phải tự khích lệ mình viết bằng cách tưởng rằng những gì bà viết sẽ không bao giờ được xuất bản; phải tự dỗ mình bằng khúc ca buồn:

To some few friends, and to thy sorrows sing, For groves of laurel thou wert never meant; Be dark enough thy shades, and be thou there content.

Hát cho vài người bạn, và cho những nỗi buồn của em, Vì rừng nguyệt quế chẳng bao giờ dành cho em; Hãy để bóng râm của em đủ tối, và em hãy bằng lòng ở đó.

Yet it is clear that could she have freed her mind from hate and fear and not heaped it with bitterness and resentment, the fire was hot within her. Now and again words issue of pure poetry:

Thế nhưng rõ ràng là nếu bà giải thoát được tâm trí khỏi căm ghét và sợ hãi, và không chất đầy nó cay đắng và oán giận, thì ngọn lửa trong bà vẫn cháy nóng. Thỉnh thoảng có những lời thơ thuần khiết tuôn ra:

Nor will in fading silks compose, Faintly the inimitable rose.

Cũng chẳng thêu bằng lụa phai, Nhợt nhạt, đóa hồng không thể bắt chước.

—they are rightly praised by Mr Murry, and Pope, it is thought, remembered and appropriated those others:

—ông Murry khen chúng đúng như thế, và người ta cho rằng Pope đã nhớ và chiếm dụng những câu kia:

Now the jonquille o'ercomes the feeble brain; We faint beneath the aromatic pain.

Giờ hoa thủy tiên vàng lấn át trí óc yếu mềm; Ta ngất đi dưới nỗi đau thơm ngát.

It was a thousand pities that the woman who could write like that, whose mind was tuned to nature and reflection, should have been forced to anger and bitterness. But how could she have helped herself? I asked, imagining the sneers and the laughter, the adulation of the toadies, the scepticism of the professional poet. She must have shut herself up in a room in the country to write, and been torn asunder by bitterness and scruples perhaps, though her husband was of the kindest, and their married life perfection. She 'must have', I say, because when one comes to seek out the facts about Lady Winchilsea, one finds, as usual, that almost nothing is known about her. She suffered terribly from melancholy, which we can explain at least to some extent when we find her telling us how in the grip of it she would imagine:

Thật đáng tiếc ngàn lần khi người đàn bà viết được như vậy, người có tâm trí hòa điệu với thiên nhiên và suy tưởng, lại bị ép phải giận dữ và cay đắng. Nhưng bà biết làm sao khác được? Tôi hỏi, tưởng tượng những lời chế nhạo và tiếng cười, sự nịnh hót của bọn xu nịnh, sự hoài nghi của nhà thơ nhà nghề. Bà hẳn đã phải nhốt mình trong một căn phòng ở nông thôn để viết, và bị xâu xé bởi cay đắng và những mối băn khoăn, dù chồng bà là người tử tế nhất và đời sống vợ chồng họ hoàn hảo. Tôi nói bà ‘hẳn đã’, vì khi tìm kiếm sự kiện về phu nhân Winchilsea, ta thấy, như thường lệ, hầu như chẳng ai biết gì về bà. Bà đau khổ khủng khiếp vì chứng u sầu, điều mà ít nhất ta cũng giải thích được phần nào khi thấy bà kể rằng khi bị nó nắm chặt bà thường tưởng tượng:

My lines decried, and my employment thought An useless folly or presumptuous fault:

Thơ em bị chê, và việc làm của em bị cho là Một điều dại dột vô ích hay một lỗi xấc xược:

The employment, which was thus censured, was, as far as one can see, the harmless one of rambling about the fields and dreaming:

Việc làm bị chê trách như vậy, theo chỗ người ta thấy được, là việc vô hại: thơ thẩn đi lang thang trên đồng và mơ mộng:

My hand delights to trace unusual things, And deviates from the known and common way, Nor will in fading silks compose, Faintly the inimitable rose.

Tay em thích vẽ những điều lạ, Và lệch khỏi lối quen thuộc phổ thông, Cũng chẳng thêu bằng lụa phai, Nhợt nhạt, đóa hồng không thể bắt chước.

Naturally, if that was her habit and that was her delight, she could only expect to be laughed at; and, accordingly, Pope or Gay is said to have satirized her 'as a blue-stocking with an itch for scribbling'. Also it is thought that she offended Gay by laughing at him. She said that his Trivia showed that 'he was more proper to walk before a chair than to ride in one'. But this is all 'dubious gossip' and, says Mr Murry, 'uninteresting'. But there I do not agree with him, for I should have liked to have had more even of dubious gossip so that I might have found out or made up some image of this melancholy lady, who loved wandering in the fields and thinking about unusual things and scorned, so rashly, so unwisely, 'the dull manage of a servile house'. But she became diffuse, Mr Murry says. Her gift is all grown about with weeds and bound with briars. It had no chance of showing itself for the fine distinguished gift it was. And so, putting, her back on the shelf, I turned to the other great lady, the Duchess whom Lamb loved, hare-brained, fantastical Margaret of Newcastle, her elder, but her contemporary. They were very different, but alike in this that both were noble and both childless, and both were married to the best of husbands. In both burnt the same passion for poetry and both are disfigured and deformed by the same causes. Open the Duchess and one finds the same outburst of rage. 'Women live like Bats or Owls, labour like Beasts, and die like Worms...' Margaret too might have been a poet; in our day all that activity would have turned a wheel of some sort. As it was, what could bind, tame or civilize for human use that wild, generous, untutored intelligence? It poured itself out, higgledy-piggledy, in torrents of rhyme and prose, poetry and philosophy which stand congealed in quartos and folios that nobody ever reads. She should have had a microscope put in her hand. She should have been taught to look at the stars and reason scientifically. Her wits were turned with solitude and freedom. No one checked her. No one taught her. The professors fawned on her. At Court they jeered at her. Sir Egerton Brydges complained of her coarseness—'as flowing from a female of high rank brought up in the Courts'. She shut herself up at Welbeck alone.

Lẽ tự nhiên, nếu đó là thói quen và niềm vui của bà thì bà chỉ có thể chờ bị cười nhạo; và quả thật, người ta nói Pope hay Gay đã châm biếm bà ‘như một nữ sĩ tất xanh ngứa nghề viết nhăng’. Người ta cũng cho rằng bà đã làm Gay phật lòng khi cười ông. Bà nói tập Trivia của ông cho thấy rằng ‘ông thích hợp đi bộ trước một cỗ kiệu hơn là ngồi trong nó’. Nhưng tất cả chỉ là ‘chuyện ngồi lê đáng ngờ’ và, ông Murry nói, ‘không thú vị’. Nhưng ở đó tôi không đồng ý với ông, vì tôi muốn có thêm nữa, dù chỉ là chuyện ngồi lê đáng ngờ, để có thể tìm ra hay dựng nên một hình ảnh nào đó về người phụ nữ u sầu ấy, người thích lang thang trên đồng và nghĩ những điều lạ, và khinh thường, thật liều lĩnh, thật dại dột, ‘việc quán xuyến tẻ nhạt cái nếp nhà nô dịch’. Nhưng bà trở nên dài dòng, ông Murry nói. Tài năng của bà mọc đầy cỏ dại và bị gai góc trói chặt. Nó không có cơ hội hiện ra là tài năng đẹp và đặc sắc như nó vốn là. Vậy nên, đặt bà trở lại giá, tôi quay sang người phu nhân lớn khác, bà Nữ công tước mà Lamb yêu mến, Margaret xứ Newcastle bộp chộp, kỳ quái, lớn tuổi hơn nhưng cùng thời với bà. Hai người rất khác nhau, nhưng giống nhau ở chỗ cả hai đều quý tộc, cả hai đều không con, và cả hai đều có người chồng tốt nhất. Trong cả hai cháy cùng một niềm đam mê thơ, và cả hai đều bị hủy hoại và biến dạng bởi những nguyên nhân giống nhau. Mở Nữ công tước ra ta thấy cùng một cơn thịnh nộ bùng lên. ‘Đàn bà sống như Dơi hay Cú, làm lụng như Thú vật, và chết như Giun...’ Margaret cũng có thể đã là nhà thơ; thời nay tất cả năng lượng ấy hẳn đã làm quay một bánh xe nào đó. Còn thực tế thì, cái gì có thể trói buộc, thuần hóa hay khai hóa để dùng cho con người thứ trí tuệ hoang dã, hào phóng, chưa được dạy dỗ ấy? Nó đổ ra tứ tung, lộn xộn, thành những dòng thác vần thơ và văn xuôi, thi ca và triết học, đông cứng trong những cuốn quarto và folio chẳng ai đọc. Lẽ ra phải đặt vào tay bà một chiếc kính hiển vi. Lẽ ra phải dạy bà nhìn các vì sao và suy luận một cách khoa học. Trí khôn bà bị đảo lộn bởi cô độc và tự do. Không ai kiềm chế bà. Không ai dạy bà. Các giáo sư nịnh bợ bà. Ở triều đình người ta chế giễu bà. Ngài Egerton Brydges phàn nàn về sự thô lỗ của bà—‘vì nó chảy ra từ một người nữ thuộc hàng cao quý được nuôi dưỡng nơi cung đình’. Bà nhốt mình một mình ở Welbeck.

What a vision of loneliness and riot the thought of Margaret Cavendish brings to mind! as if some giant cucumber had spread itself over all the roses and carnations in the garden and choked them to death. What a waste that the woman who wrote 'the best bred women are those whose minds are civilest' should have frittered her time away scribbling nonsense and plunging ever deeper into obscurity and folly till the people crowded round her coach when she issued out. Evidently the crazy Duchess became a bogey to frighten clever girls with. Here, I remembered, putting away the Duchess and opening Dorothy Osborne's letters, is Dorothy writing to Temple about the Duchess's new book. 'Sure the poore woman is a little distracted, shee could never bee soe rediculous else as to venture at writeing book's and in verse too, if I should not sleep this fortnight I should not come to that.'

Hình ảnh cô độc và hỗn loạn mà ý nghĩ về Margaret Cavendish gợi lên mới lạ lùng làm sao! như thể một dây dưa chuột khổng lồ đã phủ lên tất cả hoa hồng và hoa cẩm chướng trong vườn và làm chúng nghẹt thở mà chết. Thật phí khi người đàn bà viết rằng ‘những người đàn bà được dạy dỗ tốt nhất là những người có tâm trí lịch thiệp nhất’ lại phung phí thì giờ viết nhảm nhí và lún sâu mãi vào u tối và điên rồ, đến mức người ta chen chúc quanh cỗ xe của bà mỗi khi bà ra khỏi nhà. Hiển nhiên bà Nữ công tước điên đã thành ông kẹ để dọa những cô gái thông minh. Đây, tôi nhớ lại, cất bà Nữ công tước đi và mở thư của Dorothy Osborne, là Dorothy viết cho Temple về cuốn sách mới của bà Nữ công tước. ‘Chắc chắn người đàn bà tội nghiệp ấy hơi loạn trí, nếu không bà chẳng bao giờ lố bịch đến mức dám viết sách lại còn bằng thơ nữa, dù có phải thức suốt nửa tháng tôi cũng chẳng đến nỗi ấy.’

And so, since no woman of sense and modesty could write books, Dorothy, who was sensitive and melancholy, the very opposite of the Duchess in temper, wrote nothing. Letters did not count. A woman might write letters while she was sitting by her father's sick-bed. She could write them by the fire whilst the men talked without disturbing them. The strange thing is, I thought, turning over the pages of Dorothy's letters, what a gift that untaught and solitary girl had for the framing of a sentence, for the fashioning of a scene. Listen to her running on:

Và như vậy, vì không người đàn bà có lý trí và khiêm tốn nào viết sách được, Dorothy, nhạy cảm và u sầu, tính khí hoàn toàn trái ngược với bà Nữ công tước, đã không viết gì cả. Thư từ không tính. Một người đàn bà có thể viết thư khi ngồi bên giường bệnh của cha. Nàng có thể viết bên lò sưởi trong khi đàn ông trò chuyện mà không làm phiền họ. Điều lạ, tôi nghĩ, lật các trang thư của Dorothy, là cô gái không thầy dạy và cô độc ấy có tài đến mức nào trong việc đặt câu, trong việc dựng cảnh. Hãy nghe cô viết một mạch:

'After dinner wee sitt and talk till Mr B. com's in question and then I am gon. the heat of the day is spent in reading or working and about sixe or seven a Clock, I walke out into a Common that lyes hard by the house where a great many young wenches keep Sheep and Cow's and sitt in the shades singing of Ballads; I goe to them and compare their voyces and Beauty's to some Ancient Shepherdesses that I have read of and finde a vaste difference there, but trust mee I think these are as innocent as those could bee. I talke to them, and finde they want nothing to make them the happiest People in the world, but the knoledge that they are soe. most commonly when we are in the middest of our discourse one looks aboute her and spyes her Cow's goeing into the Corne and then away they all run, as if they had wing's at theire heels. I that am not soe nimble stay behinde, and when I see them driveing home theire Cattle I think tis time for mee to retyre too. when I have supped I goe into the Garden and soe to the syde of a small River that runs by it where I sitt downe and wish you with mee...'

‘Sau bữa trưa chúng tôi ngồi chuyện trò cho đến khi ông B. được nhắc tới, và rồi tôi đi. cái nóng ban ngày trôi qua trong đọc sách hay làm việc kim chỉ và vào khoảng sáu hay bảy giờ, tôi đi ra một Bãi cỏ chung nằm sát nhà nơi nhiều cô gái trẻ chăn Cừu và Bò và ngồi trong bóng râm hát những Bài ballad; tôi đến với họ và so sánh giọng hát và Sắc đẹp của họ với vài Cô gái chăn cừu Cổ xưa mà tôi từng đọc và thấy có một khác biệt rất lớn, nhưng tin tôi đi tôi nghĩ những cô này cũng ngây thơ không kém những cô kia. tôi nói chuyện với họ, và thấy họ chẳng thiếu gì để thành những Con người hạnh phúc nhất thế giới, ngoài sự hiểu biết rằng mình là vậy. thường khi chúng tôi đang giữa câu chuyện thì một cô nhìn quanh và thấy Bò của mình đi vào đám Lúa và thế là tất cả chạy đi, như thể có cánh dưới gót chân. tôi vốn không nhanh nhẹn nên ở lại phía sau, và khi thấy họ lùa Gia súc về nhà tôi nghĩ đã đến lúc tôi cũng lui về. khi đã dùng bữa tối tôi ra Vườn và rồi đến bên một Dòng sông nhỏ chảy cạnh đó nơi tôi ngồi xuống và ước có anh ở bên tôi...’

One could have sworn that she had the makings of a writer in her. But 'if I should not sleep this fortnight I should not come to that'—one can measure the opposition that was in the air to a woman writing when one finds that even a woman with a great turn for writing has brought herself to believe that to write a book was to be ridiculous, even to show oneself distracted. And so we come, I continued, replacing the single short volume of Dorothy Osborne's letters upon the shelf, to Mrs Behn.

Người ta có thể thề rằng cô có chất của một nhà văn. Nhưng ‘dù có phải thức suốt nửa tháng tôi cũng chẳng đến nỗi ấy’—ta có thể đo được sự chống đối lơ lửng trong không khí đối với việc đàn bà viết khi thấy ngay cả một người đàn bà rất có năng khiếu viết cũng đã tự thuyết phục mình rằng viết một cuốn sách là lố bịch, thậm chí là tỏ ra mình loạn trí. Và như thế ta đến với bà Behn, tôi nói tiếp, đặt tập thư mỏng duy nhất của Dorothy Osborne trở lại giá.

And with Mrs Behn we turn a very important corner on the road. We leave behind, shut up in their parks among their folios, those solitary great ladies who wrote without audience or criticism, for their own delight alone. We come to town and rub shoulders with ordinary people in the streets. Mrs Behn was a middle-class woman with all the plebeian virtues of humour, vitality and courage; a woman forced by the death of her husband and some unfortunate adventures of her own to make her living by her wits. She had to work on equal terms with men. She made, by working very hard, enough to live on. The importance of that fact outweighs anything that she actually wrote, even the splendid 'A Thousand Martyrs I have made', or 'Love in Fantastic Triumph sat', for here begins the freedom of the mind, or rather the possibility that in the course of time the mind will be free to write what it likes. For now that Aphra Behn had done it, girls could go to their parents and say, You need not give me an allowance; I can make money by my pen. Of course the answer for many years to come was, Yes, by living the life of Aphra Behn! Death would be better! and the door was slammed faster than ever. That profoundly interesting subject, the value that men set upon women's chastity and its effect upon their education, here suggests itself for discussion, and might provide an interesting book if any student at Girton or Newnham cared to go into the matter. Lady Dudley, sitting in diamonds among the midges of a Scottish moor, might serve for frontispiece. Lord Dudley, The Times said when Lady Dudley died the other day, 'a man of cultivated taste and many accomplishments, was benevolent and bountiful, but whimsically despotic. He insisted upon his wife's wearing full dress, even at the remotest shooting-lodge in the Highlands; he loaded her with gorgeous jewels', and so on, 'he gave her everything—always excepting any measure of responsibility'. Then Lord Dudley had a stroke and she nursed him and ruled his estates with supreme competence for ever after. That whimsical despotism was in the nineteenth century too.

Và với bà Behn, ta rẽ qua một khúc quanh rất quan trọng trên đường. Ta bỏ lại phía sau, nhốt trong những công viên giữa các cuốn folio, những phu nhân quyền quý cô độc đã viết mà không có thính giả hay phê bình, chỉ vì niềm vui riêng. Ta đến thành phố và chen vai với những người bình thường ngoài phố. Bà Behn là một người đàn bà trung lưu với đủ những đức tính bình dân: hài hước, sinh lực và can đảm; một người đàn bà bị cái chết của chồng và vài cuộc phiêu lưu xui xẻo của chính mình buộc phải kiếm sống bằng trí khôn. Bà phải làm việc ngang hàng với đàn ông. Bà làm việc rất vất vả và kiếm đủ sống. Sự thật ấy quan trọng hơn bất cứ điều gì bà thực sự viết ra, kể cả bài ‘Ngàn kẻ tử đạo vì tình ta đã tạo nên’ lộng lẫy, hay ‘Tình ngự trong khải hoàn kỳ ảo’, vì ở đây bắt đầu sự tự do của trí óc, hay đúng hơn là khả năng rằng theo thời gian trí óc sẽ được tự do viết điều nó muốn. Vì giờ đây khi Aphra Behn đã làm được, các cô gái có thể đến nói với cha mẹ: Cha mẹ không cần cho con tiền tiêu vặt; con có thể kiếm tiền bằng ngòi bút. Tất nhiên suốt nhiều năm sau đó câu trả lời là: Phải, bằng cách sống cuộc đời của Aphra Behn! Thà chết còn hơn! và cánh cửa đóng sập nhanh hơn bao giờ hết. Đề tài sâu sắc và thú vị ấy, giá trị mà đàn ông đặt vào trinh tiết của đàn bà và ảnh hưởng của nó lên việc giáo dục họ, hiện ra ở đây để bàn luận, và có thể làm nên một cuốn sách hay nếu có sinh viên nào ở Girton hay Newnham muốn đi sâu vào vấn đề. Phu nhân Dudley, ngồi đeo kim cương giữa lũ muỗi mắt trên một cánh đồng hoang Scotland, có thể dùng làm tranh đầu sách. Huân tước Dudley, tờ The Times viết khi phu nhân Dudley mất vừa mới đây, ‘là người có thị hiếu tao nhã và nhiều tài nghệ, nhân hậu và hào phóng, nhưng chuyên quyền một cách kỳ quặc. Ông đòi vợ mặc lễ phục đầy đủ, ngay cả ở nhà săn hẻo lánh nhất vùng Cao nguyên; ông chất lên bà những món trang sức lộng lẫy’, và vân vân, ‘ông cho bà mọi thứ—luôn trừ bất kỳ mức độ trách nhiệm nào’. Rồi huân tước Dudley bị đột quỵ và bà chăm sóc ông và từ đó về sau cai quản các điền sản của ông với năng lực tuyệt vời. Sự chuyên quyền kỳ quặc ấy cũng có ở thế kỷ mười chín.

But to return. Aphra Behn proved that money could be made by writing at the sacrifice, perhaps, of certain agreeable qualities; and so by degrees writing became not merely a sign of folly and a distracted mind, but was of practical importance. A husband might die, or some disaster overtake the family. Hundreds of women began as the eighteenth century drew on to add to their pin money, or to come to the rescue of their families by making translations or writing the innumerable bad novels which have ceased to be recorded even in text-books, but are to be picked up in the fourpenny boxes in the Charing Cross Road. The extreme activity of mind which showed itself in the later eighteenth century among women—the talking, and the meeting, the writing of essays on Shakespeare, the translating of the classics—was founded on the solid fact that women could make money by writing. Money dignifies what is frivolous if unpaid for. It might still be well to sneer at 'blue stockings with an itch for scribbling', but it could not be denied that they could put money in their purses. Thus, towards the end of the eighteenth century a change came about which, if I were rewriting history, I should describe more fully and think of greater importance than the Crusades or the Wars of the Roses.

Nhưng trở lại. Aphra Behn đã chứng minh rằng viết có thể kiếm ra tiền, dù có lẽ phải hy sinh vài phẩm chất dễ mến; và dần dần viết không chỉ còn là dấu hiệu của sự dại dột và tâm trí loạn thần, mà có tầm quan trọng thực tế. Chồng có thể chết, hay tai họa nào đó có thể giáng xuống gia đình. Hàng trăm phụ nữ, khi thế kỷ mười tám trôi dần, bắt đầu thêm vào tiền tiêu vặt của mình, hay đến cứu gia đình bằng cách dịch sách hay viết vô số tiểu thuyết dở, những tiểu thuyết đã thôi được ghi trong cả sách giáo khoa, nhưng vẫn nhặt được trong những thùng bốn xu ở phố Charing Cross. Sự hoạt động tột bậc của trí óc xuất hiện nơi đàn bà vào cuối thế kỷ mười tám—những cuộc trò chuyện, những buổi gặp gỡ, việc viết tiểu luận về Shakespeare, việc dịch các tác phẩm cổ điển—được xây trên sự thật vững chắc rằng đàn bà có thể kiếm tiền bằng nghề viết. Tiền làm cho cái phù phiếm thành đáng trọng, nếu không có tiền thì nó vẫn phù phiếm. Có thể vẫn còn nên chế nhạo ‘những nữ sĩ tất xanh ngứa nghề viết nhăng’, nhưng không thể phủ nhận rằng họ có thể bỏ tiền vào ví. Như vậy, vào cuối thế kỷ mười tám đã xảy ra một thay đổi mà, nếu tôi viết lại lịch sử, tôi sẽ mô tả đầy đủ hơn và coi trọng hơn các cuộc Thập tự chinh hay Chiến tranh Hoa hồng.

The middle-class woman began to write. For if Pride And Prejudice matters, and Middlemarch and Villette and Wuthering Heights matter, then it matters far more than I can prove in an hour's discourse that women generally, and not merely the lonely aristocrat shut up in her country house among her folios and her flatterers, took to writing. Without those forerunners, Jane Austen and the Brontës and George Eliot could no more have written than Shakespeare could have written without Marlowe, or Marlowe without Chaucer, or Chaucer without those forgotten poets who paved the ways and tamed the natural savagery of the tongue. For masterpieces are not single and solitary births; they are the outcome of many years of thinking in common, of thinking by the body of the people, so that the experience of the mass is behind the single voice. Jane Austen should have laid a wreath upon the grave of Fanny Burney, and George Eliot done homage to the robust shade of Eliza Carter—the valiant old woman who tied a bell to her bedstead in order that she might wake early and learn Greek. All women together ought to let flowers fall upon the tomb of Aphra Behn, which is, most scandalously but rather appropriately, in Westminster Abbey, for it was she who earned them the right to speak their minds. It is she—shady and amorous as she was—who makes it not quite fantastic for me to say to you to-night: Earn five hundred a year by your wits.

Người đàn bà trung lưu bắt đầu viết. Vì nếu Kiêu hãnh và định kiến có ý nghĩa, và Middlemarch, Villette và Đỉnh gió hú có ý nghĩa, thì việc đàn bà nói chung, chứ không chỉ người quý tộc cô độc nhốt mình trong dinh thự nông thôn giữa những cuốn folio và bọn nịnh hót, bắt đầu viết còn có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với điều tôi có thể chứng minh trong một giờ diễn thuyết. Không có những người đi trước ấy, Jane Austen và các chị em Brontë và George Eliot không thể viết nổi, cũng như Shakespeare không thể viết nếu không có Marlowe, hay Marlowe nếu không có Chaucer, hay Chaucer nếu không có những nhà thơ bị lãng quên đã lát đường và thuần hóa sự hoang dã tự nhiên của ngôn ngữ. Vì các kiệt tác không phải là những cuộc sinh nở đơn độc; chúng là kết quả của nhiều năm suy nghĩ chung, suy nghĩ bởi cả một khối người, để kinh nghiệm của quần chúng đứng sau tiếng nói riêng lẻ. Jane Austen lẽ ra phải đặt một vòng hoa lên mộ Fanny Burney, và George Eliot lẽ ra phải tỏ lòng kính trọng với hồn ma cường tráng của Eliza Carter—người đàn bà già gan dạ đã buộc một cái chuông vào giường để có thể dậy sớm học tiếng Hy Lạp. Tất cả đàn bà cùng nhau nên rải hoa lên mộ của Aphra Behn, nơi—thật tai tiếng nhưng cũng khá thích đáng—nằm trong Tu viện Westminster, vì chính bà là người đã giành cho họ quyền nói lên điều mình nghĩ. Chính bà—mờ ám và đa tình như bà vốn thế—khiến cho việc tôi nói với các bạn tối nay: Hãy kiếm năm trăm bảng một năm bằng trí khôn của mình, không đến nỗi viển vông.

Here, then, one had reached the early nineteenth century. And here, for the first time, I found several shelves given up entirely to the works of women. But why, I could not help asking, as I ran my eyes over them, were they, with very few exceptions, all novels? The original impulse was to poetry. The 'supreme head of song' was a poetess. Both in France and in England the women poets precede the women novelists. Moreover, I thought, looking at the four famous names, what had George Eliot in common with Emily Brontë? Did not Charlotte Brontë fail entirely to understand Jane Austen? Save for the possibly relevant fact that not one of them had a child, four more incongruous characters could not have met together in a room—so much so that it is tempting to invent a meeting and a dialogue between them. Yet by some strange force they were all compelled when they wrote, to write novels. Had it something to do with being born of the middle class, I asked; and with the fact, which Miss Emily Davies a little later was so strikingly to demonstrate, that the middle-class family in the early nineteenth century was possessed only of a single sitting-room between them? If a woman wrote, she would have to write in the common sitting-room. And, as Miss Nightingale was so vehemently to complain,—"women never have an half hour...that they can call their own"—she was always interrupted. Still it would be easier to write prose and fiction there than to write poetry or a play. Less concentration is required. Jane Austen wrote like that to the end of her days. 'How she was able to effect all this', her nephew writes in his Memoir, 'is surprising, for she had no separate study to repair to, and most of the work must have been done in the general sitting-room, subject to all kinds of casual interruptions. She was careful that her occupation should not be suspected by servants or visitors or any persons beyond her own family party.

Vậy là ta đã đến đầu thế kỷ mười chín. Và ở đây, lần đầu tiên, tôi thấy vài giá sách dành trọn cho tác phẩm của đàn bà. Nhưng tại sao, tôi không thể không hỏi, khi đưa mắt lướt qua chúng, tất cả, trừ rất ít ngoại lệ, đều là tiểu thuyết? Thôi thúc ban đầu là hướng về thơ. ‘Thủ lĩnh tối cao của ca khúc’ là một nữ thi sĩ. Cả ở Pháp lẫn ở Anh, các nữ thi sĩ đi trước các nữ tiểu thuyết gia. Hơn nữa, tôi nghĩ, nhìn bốn cái tên lừng danh, George Eliot có điểm gì chung với Emily Brontë? Chẳng phải Charlotte Brontë hoàn toàn không hiểu nổi Jane Austen sao? Trừ sự thật có lẽ liên quan là không người nào trong họ có con, thì không thể có bốn tính cách nào lạc điệu nhau hơn gặp nhau trong một căn phòng—đến nỗi ta bị cám dỗ bịa ra một cuộc gặp gỡ và đối thoại giữa họ. Thế mà bằng một sức mạnh kỳ lạ nào đó cả bốn đều buộc phải viết tiểu thuyết khi viết. Phải chăng có liên quan đến việc sinh ra trong tầng lớp trung lưu, tôi hỏi; và đến sự thật mà cô Emily Davies ít lâu sau sẽ chứng minh thật ấn tượng, rằng gia đình trung lưu đầu thế kỷ mười chín chỉ có duy nhất một phòng sinh hoạt chung cho cả nhà? Nếu một người đàn bà viết, nàng sẽ phải viết trong phòng sinh hoạt chung. Và, như cô Nightingale sẽ than phiền dữ dội,—‘đàn bà chẳng bao giờ có nổi nửa giờ... mà họ có thể gọi là của riêng mình’—nàng luôn bị làm gián đoạn. Dù vậy, viết văn xuôi và tiểu thuyết ở đó vẫn dễ hơn viết thơ hay kịch. Cần ít tập trung hơn. Jane Austen đã viết như vậy cho đến cuối đời. ‘Bằng cách nào bà làm được tất cả những điều này’, người cháu của bà viết trong Hồi ký, ‘thật đáng ngạc nhiên, vì bà không có phòng làm việc riêng để lui tới, và phần lớn công việc hẳn đã làm trong phòng sinh hoạt chung, chịu mọi kiểu gián đoạn tình cờ. Bà cẩn thận để người hầu hay khách khứa hay bất kỳ ai ngoài gia đình không ngờ ra công việc của bà.

[* Memoir of Jane Austen, by her nephew, James Edward Austen-Leigh.]

[* Hồi ký về Jane Austen, của người cháu bà, James Edward Austen-Leigh.]

Jane Austen hid her manuscripts or covered them with a piece of blotting-paper. Then, again, all the literary training that a woman had in the early nineteenth century was training in the observation of character, in the analysis of emotion. Her sensibility had been educated for centuries by the influences of the common sitting-room. People's feelings were impressed on her; personal relations were always before her eyes. Therefore, when the middle-class woman took to writing, she naturally wrote novels, even though, as seems evident enough, two of the four famous women here named were not by nature novelists. Emily Brontë should have written poetic plays; the overflow of George Eliot's capacious mind should have spread itself when the creative impulse was spent upon history or biography. They wrote novels, however; one may even go further, I said, taking Pride and Prejudice from the shelf, and say that they wrote good novels. Without boasting or giving pain to the opposite sex, one may say that Pride and Prejudice is a good book. At any rate, one would not have been ashamed to have been caught in the act of writing Pride and Prejudice. Yet Jane Austen was glad that a hinge creaked, so that she might hide her manuscript before anyone came in. To Jane Austen there was something discreditable in writing Pride and Prejudice. And, I wondered, would Pride and Prejudice have been a better novel if Jane Austen had not thought it necessary to hide her manuscript from visitors? I read a page or two to see; but I could not find any signs that her circumstances had harmed her work in the slightest. That, perhaps, was the chief miracle about it. Here was a woman about the year 1800 writing without hate, without bitterness, without fear, without protest, without preaching. That was how Shakespeare wrote, I thought, looking at Antony and Cleopatra; and when people compare Shakespeare and Jane Austen, they may mean that the minds of both had consumed all impediments; and for that reason we do not know Jane Austen and we do not know Shakespeare, and for that reason Jane Austen pervades every word that she wrote, and so does Shakespeare. If Jane Austen suffered in any way from her circumstances it was in the narrowness of life that was imposed upon her. It was impossible for a woman to go about alone. She never travelled; she never drove through London in an omnibus or had luncheon in a shop by herself. But perhaps it was the nature of Jane Austen not to want what she had not. Her gift and her circumstances matched each other completely. But I doubt whether that was true of Charlotte Brontë, I said, opening Jane Eyre and laying it beside Pride and Prejudice.

Jane Austen giấu bản thảo hay phủ lên chúng một tờ giấy thấm. Hơn nữa, tất cả sự rèn luyện văn chương mà một người đàn bà có được vào đầu thế kỷ mười chín là sự rèn luyện trong việc quan sát tính cách, trong việc phân tích cảm xúc. Sự nhạy cảm của nàng đã được giáo dục hàng thế kỷ bởi những ảnh hưởng của phòng sinh hoạt chung. Cảm xúc của mọi người in vào nàng; các quan hệ cá nhân luôn ở trước mắt nàng. Cho nên khi người đàn bà trung lưu bắt đầu viết, nàng viết tiểu thuyết là lẽ tự nhiên, dù, như khá rõ, hai trong bốn người đàn bà lừng danh kể trên không phải tiểu thuyết gia bẩm sinh. Emily Brontë lẽ ra phải viết kịch thơ; phần tràn ra của trí óc rộng lớn của George Eliot, khi thôi thúc sáng tạo đã cạn, lẽ ra phải trải sang lịch sử hay tiểu sử. Nhưng họ viết tiểu thuyết; thậm chí có thể nói đi xa hơn, tôi nói, lấy Kiêu hãnh và định kiến từ giá xuống, rằng họ viết những tiểu thuyết hay. Không khoe khoang hay làm phật lòng phái kia, có thể nói rằng Kiêu hãnh và định kiến là một cuốn sách hay. Dù sao, người ta cũng sẽ không xấu hổ nếu bị bắt quả tang đang viết Kiêu hãnh và định kiến. Thế mà Jane Austen mừng khi bản lề cửa kêu cọt kẹt, để bà kịp giấu bản thảo trước khi ai đó bước vào. Với Jane Austen có điều gì đáng hổ thẹn trong việc viết Kiêu hãnh và định kiến. Và, tôi tự hỏi, liệu Kiêu hãnh và định kiến có là một cuốn tiểu thuyết hay hơn không nếu Jane Austen không thấy cần giấu bản thảo trước khách khứa? Tôi đọc vài trang để xem; nhưng không tìm thấy dấu hiệu nào cho thấy hoàn cảnh đã làm hại tác phẩm của bà dù chỉ một chút. Có lẽ đó là phép lạ chính của nó. Đây là một người đàn bà vào khoảng năm 1800 viết mà không căm ghét, không cay đắng, không sợ hãi, không phản kháng, không thuyết giáo. Shakespeare đã viết như vậy, tôi nghĩ, nhìn Antony và Cleopatra; và khi người ta so sánh Shakespeare với Jane Austen, họ có thể muốn nói rằng tâm trí cả hai đã thiêu hết mọi chướng ngại; và vì lẽ đó ta không biết Jane Austen và ta không biết Shakespeare, và vì lẽ đó Jane Austen có mặt trong từng chữ bà viết, và Shakespeare cũng vậy. Nếu Jane Austen có chịu thiệt vì hoàn cảnh ở điểm nào thì đó là ở sự chật hẹp của cuộc sống bị áp đặt lên bà. Đàn bà không thể đi một mình. Bà không bao giờ du hành; bà không bao giờ ngồi xe buýt đi qua London hay một mình ăn trưa trong một tiệm. Nhưng có lẽ bản tính của Jane Austen là không muốn thứ mình không có. Tài năng và hoàn cảnh của bà ăn khớp hoàn toàn với nhau. Nhưng tôi ngờ rằng điều đó không đúng với Charlotte Brontë, tôi nói, mở Jane Eyre và đặt cạnh Kiêu hãnh và định kiến.

I opened it at chapter twelve and my eye was caught by the phrase 'Anybody may blame me who likes'. What were they blaming Charlotte Brontë for? I wondered. And I read how Jane Eyre used to go up on to the roof when Mrs Fairfax was making jellies and looked over the fields at the distant view. And then she longed—and it was for this that they blamed her—that 'then I longed for a power of vision which might overpass that limit; which might reach the busy world, towns, regions full of life I had heard of but never seen: that then I desired more of practical experience than I possessed; more of intercourse with my kind, of acquaintance with variety of character than was here within my reach. I valued what was good in Mrs Fairfax, and what was good in Adele; but I believed in the existence of other and more vivid kinds of goodness, and what I believed in I wished to behold.

Tôi mở nó ở chương mười hai và mắt tôi dừng lại ở câu ‘Ai thích thì cứ trách tôi’. Họ trách Charlotte Brontë điều gì vậy? Tôi tự hỏi. Và tôi đọc thấy Jane Eyre thường lên mái nhà khi bà Fairfax làm mứt đông, và nhìn qua các cánh đồng ra viễn cảnh xa. Rồi cô khao khát—và chính vì điều này mà họ trách cô—‘rồi tôi khao khát một năng lực nhìn có thể vượt qua giới hạn ấy; có thể chạm tới thế giới nhộn nhịp, những thành phố, những miền đầy sự sống mà tôi nghe nói nhưng chưa từng thấy: rồi tôi mong có nhiều kinh nghiệm thực tế hơn tôi có; nhiều giao tiếp với đồng loại, nhiều quen biết với đủ loại tính cách hơn là điều nằm trong tầm với ở đây. Tôi quý điều tốt ở bà Fairfax, và điều tốt ở Adele; nhưng tôi tin vào sự tồn tại của những thứ tốt khác sống động hơn, và điều tôi tin tôi muốn được thấy.

'Who blames me? Many, no doubt, and I shall be called discontented. I could not help it: the restlessness was in my nature; it agitated me to pain sometimes...

‘Ai trách tôi? Chắc chắn là nhiều người, và tôi sẽ bị gọi là kẻ bất mãn. Tôi không cưỡng được: sự bồn chồn nằm trong bản tính tôi; đôi khi nó làm tôi đau đớn...

'It is vain to say human beings ought to be satisfied with tranquillity: they must have action; and they will make it if they cannot find it. Millions are condemned to a stiller doom than mine, and millions are in silent revolt against their lot. Nobody knows how many rebellions ferment in the masses of life which people earth. Women are supposed to be very calm generally: but women feel just as men feel; they need exercise for their faculties and a field for their efforts as much as their brothers do; they suffer from too rigid a restraint, too absolute a stagnation, precisely as men would suffer; and it is narrow-minded in their more privileged fellow-creatures to say that they ought to confine themselves to making puddings and knitting stockings, to playing on the piano and embroidering bags. It is thoughtless to condemn them, or laugh at them, if they seek to do more or learn more than custom has pronounced necessary for their sex.

‘Nói rằng con người nên bằng lòng với sự yên tĩnh là vô ích: họ phải có hành động; và nếu không tìm được thì họ sẽ tự tạo ra. Hàng triệu người bị kết án với số phận lặng lẽ hơn của tôi, và hàng triệu người đang âm thầm nổi loạn chống lại phận mình. Không ai biết có bao nhiêu cuộc nổi dậy đang lên men trong khối sự sống đông đúc trên trái đất này. Người ta cho rằng đàn bà nói chung rất điềm tĩnh: nhưng đàn bà cảm như đàn ông cảm; họ cần rèn luyện các năng lực của mình và cần một đất dụng võ cho những nỗ lực của mình cũng như anh em họ; họ đau khổ vì sự kìm hãm quá khắt khe, sự đình trệ quá tuyệt đối, đúng như đàn ông sẽ đau khổ; và thật hẹp hòi khi những đồng loại được ưu đãi hơn của họ nói rằng họ chỉ nên nhốt mình vào việc làm bánh pút-đinh và đan tất, chơi dương cầm và thêu túi xách. Thật thiếu suy nghĩ khi kết tội họ, hay cười họ, nếu họ tìm cách làm nhiều hơn hay học nhiều hơn điều tập tục đã tuyên bố là cần cho giới họ.

'When thus alone I not unfrequently heard Grace Poole's laugh...'

‘Khi ở một mình như vậy tôi không ít lần nghe tiếng cười của Grace Poole...’

That is an awkward break, I thought. It is upsetting to come upon Grace Poole all of a sudden. The continuity is disturbed. One might say, I continued, laying the book down beside Pride and Prejudice, that the woman who wrote those pages had more genius in her than Jane Austen; but if one reads them over and marks that jerk in them, that indignation, one sees that she will never get her genius expressed whole and entire. Her books will be deformed and twisted. She will write in a rage where she should write calmly. She will write foolishly where she should write wisely. She will write of herself where she should write of her characters. She is at war with her lot. How could she help but die young, cramped and thwarted?

Đó là một chỗ đứt gãy vụng về, tôi nghĩ. Thật khó chịu khi bất ngờ gặp Grace Poole. Mạch liên tục bị xáo trộn. Có thể nói, tôi nói tiếp, đặt cuốn sách xuống cạnh Kiêu hãnh và định kiến, rằng người đàn bà viết những trang ấy có nhiều thiên tài hơn Jane Austen; nhưng nếu đọc lại chúng và để ý cái giật cục ấy, cơn phẫn nộ ấy, ta thấy rằng bà sẽ không bao giờ diễn đạt được thiên tài của mình trọn vẹn. Sách của bà sẽ biến dạng và méo mó. Bà sẽ viết trong cơn giận chỗ lẽ ra phải viết bình thản. Bà sẽ viết dại dột chỗ lẽ ra phải viết khôn ngoan. Bà sẽ viết về mình chỗ lẽ ra phải viết về các nhân vật. Bà đang gây chiến với số phận. Làm sao bà không chết trẻ, bị bó hẹp và bị cản trở?

One could not but play for a moment with the thought of what might have happened if Charlotte Brontë had possessed say three hundred a year—but the foolish woman sold the copyright of her novels outright for fifteen hundred pounds; had somehow possessed more knowledge of the busy world, and towns and regions full of life; more practical experience, and intercourse with her kind and acquaintance with a variety of character. In those words she puts her finger exactly not only upon her own defects as a novelist but upon those of her sex at that time. She knew, no one better, how enormously her genius would have profited if it had not spent itself in solitary visions over distant fields; if experience and intercourse and travel had been granted her. But they were not granted; they were withheld; and we must accept the fact that all those good novels, Villette, Emma, Wuthering Heights, Middlemarch, were written by women without more experience of life than could enter the house of a respectable clergyman; written too in the common sitting-room of that respectable house and by women so poor that they could not afford to buy more than a few quires of paper at a time upon which to write Wuthering Heights or Jane Eyre. One of them, it is true, George Eliot, escaped after much tribulation, but only to a secluded villa in St John's Wood. And there she settled down in the shadow of the world's disapproval. 'I wish it to be understood', she wrote, 'that I should never invite anyone to come and see me who did not ask for the invitation'; for was she not living in sin with a married man and might not the sight of her damage the chastity of Mrs Smith or whoever it might be that chanced to call? One must submit to the social convention, and be 'cut off from what is called the world'. At the same time, on the other side of Europe, there was a young man living freely with this gypsy or with that great lady; going to the wars; picking up unhindered and uncensored all that varied experience of human life which served him so splendidly later when he came to write his books. Had Tolstoi lived at the Priory in seclusion with a married lady 'cut off from what is called the world', however edifying the moral lesson, he could scarcely, I thought, have written War And Peace.

Không thể không đùa với ý nghĩ trong chốc lát về điều có thể xảy ra nếu Charlotte Brontë có, giả sử, ba trăm bảng một năm—nhưng người đàn bà dại dột ấy đã bán đứt bản quyền các tiểu thuyết của mình lấy một ngàn năm trăm bảng; nếu bằng cách nào đó bà có hiểu biết nhiều hơn về thế giới nhộn nhịp, những thành phố và những miền đầy sự sống; nhiều kinh nghiệm thực tế hơn, và giao tiếp với đồng loại và quen biết với nhiều tính cách hơn. Trong những lời ấy bà đặt ngón tay chính xác lên không chỉ những khiếm khuyết của riêng mình với tư cách tiểu thuyết gia mà cả của giới mình thời ấy. Bà biết, không ai biết rõ hơn, thiên tài của bà sẽ được lợi lớn đến nhường nào nếu nó không phải tiêu hao trong những ảo ảnh cô độc trên những cánh đồng xa; nếu kinh nghiệm và giao tiếp và du hành được ban cho bà. Nhưng chúng không được ban; chúng bị giữ lại; và ta phải chấp nhận sự thật rằng tất cả những tiểu thuyết hay ấy, Villette, Emma, Đỉnh gió hú, Middlemarch, được viết bởi những người đàn bà không có kinh nghiệm sống nào hơn điều có thể lọt vào ngôi nhà của một mục sư đáng kính; lại viết trong phòng sinh hoạt chung của ngôi nhà đáng kính ấy và bởi những người đàn bà nghèo đến nỗi mỗi lần chỉ đủ tiền mua vài tập giấy để viết Đỉnh gió hú hay Jane Eyre. Một trong số họ, đúng vậy, George Eliot, đã thoát sau nhiều gian truân, nhưng chỉ để đến một biệt thự khuất nẻo ở St John’s Wood. Và ở đó bà an cư dưới bóng sự phản đối của thế gian. ‘Tôi muốn được hiểu rằng’, bà viết, ‘tôi sẽ không bao giờ mời ai đến thăm tôi nếu người ấy không xin lời mời’; vì chẳng phải bà đang sống trong tội lỗi với một người đàn ông có vợ đó sao, và liệu hình ảnh bà có thể làm hại sự trinh bạch của bà Smith hay bất cứ ai tình cờ ghé thăm không? Ta phải phục tùng quy ước xã hội, và ‘bị cắt khỏi cái gọi là thế gian’. Cùng lúc ấy, ở phía bên kia châu Âu, có một chàng trai sống tự do với cô gái Di-gan này hay vị phu nhân quyền quý nọ; ra trận; thu nhặt không ai cản trở, không ai kiểm duyệt tất cả kinh nghiệm muôn màu về đời người sau này giúp ông tuyệt vời đến thế khi ông ngồi viết sách. Nếu Tolstoi sống ở Priory trong cảnh ẩn dật với một phu nhân có chồng, ‘bị cắt khỏi cái gọi là thế gian’, dù bài học đạo đức có bổ ích đến đâu, thì ông khó lòng, tôi nghĩ, viết được Chiến tranh và hòa bình.

But one could perhaps go a little deeper into the question of novel-writing and the effect of sex upon the novelist. If one shuts one's eyes and thinks of the novel as a whole, it would seem to be a creation owning a certain looking-glass likeness to life, though of course with simplifications and distortions innumerable. At any rate, it is a structure leaving a shape on the mind's eye, built now in squares, now pagoda shaped, now throwing out wings and arcades, now solidly compact and domed like the Cathedral of Saint Sofia at Constantinople. This shape, I thought, thinking back over certain famous novels, starts in one the kind of emotion that is appropriate to it. But that emotion at once blends itself with others, for the 'shape' is not made by the relation of stone to stone, but by the relation of human being to human being. Thus a novel starts in us all sorts of antagonistic and opposed emotions. Life conflicts with something that is not life. Hence the difficulty of coming to any agreement about novels, and the immense sway that our private prejudices have upon us. On the one hand we feel You—John the hero—must live, or I shall be in the depths of despair. On the other, we feel, Alas, John, you must die, because the shape of the book requires it. Life conflicts with something that is not life. Then since life it is in part, we judge it as life. James is the sort of man I most detest, one says. Or, This is a farrago of absurdity. I could never feel anything of the sort myself. The whole structure, it is obvious, thinking back on any famous novel, is one of infinite complexity, because it is thus made up of so many different judgements, of so many different kinds of emotion. The wonder is that any book so composed holds together for more than a year or two, or can possibly mean to the English reader what it means for the Russian or the Chinese. But they do hold together occasionally very remarkably. And what holds them together in these rare instances of survival (I was thinking of War And Peace) is something that one calls integrity, though it has nothing to do with paying one's bills or behaving honourably in an emergency. What one means by integrity, in the case of the novelist, is the conviction that he gives one that this is the truth. Yes, one feels, I should never have thought that this could be so; I have never known people behaving like that. But you have convinced me that so it is, so it happens. One holds every phrase, every scene to the light as one reads—for Nature seems, very oddly, to have provided us with an inner light by which to judge of the novelist's integrity or disintegrity. Or perhaps it is rather that Nature, in her most irrational mood, has traced in invisible ink on the walls of the mind a premonition which these great artists confirm; a sketch which only needs to be held to the fire of genius to become visible. When one so exposes it and sees it come to life one exclaims in rapture, But this is what I have always felt and known and desired! And one boils over with excitement, and, shutting the book even with a kind of reverence as if it were something very precious, a stand-by to return to as long as one lives, one puts it back on the shelf, I said, taking War And Peace and putting it back in its place. If, on the other hand, these poor sentences that one takes and tests rouse first a quick and eager response with their bright colouring and their dashing gestures but there they stop: something seems to check them in their development: or if they bring to light only a faint scribble in that corner and a blot over there, and nothing appears whole and entire, then one heaves a sigh of disappointment and says. Another failure. This novel has come to grief somewhere.

Nhưng có lẽ ta có thể đi sâu hơn một chút vào vấn đề viết tiểu thuyết và ảnh hưởng của giới tính lên người viết tiểu thuyết. Nếu nhắm mắt lại và nghĩ về tiểu thuyết như một tổng thể, nó dường như là một sáng tạo mang một nét tương tự như trong gương với đời sống, dù tất nhiên với vô số đơn giản hóa và méo mó. Dù sao, nó là một công trình để lại một hình dạng trong tâm trí, khi xây thành các ô vuông, khi hình ngôi chùa, khi vươn ra những cánh và những dãy cuốn vòm, khi đặc chắc gọn gàng và có mái vòm như Nhà thờ Thánh Sofia ở Constantinople. Hình dạng này, tôi nghĩ, nghĩ lại về vài cuốn tiểu thuyết lừng danh, khơi dậy trong ta loại cảm xúc thích hợp với nó. Nhưng cảm xúc ấy lập tức hòa với những cảm xúc khác, vì ‘hình dạng’ không do quan hệ giữa đá với đá làm ra, mà do quan hệ giữa người với người. Như vậy một cuốn tiểu thuyết khơi dậy trong ta đủ loại cảm xúc đối nghịch và chống chọi nhau. Đời sống xung đột với một thứ không phải đời sống. Do đó khó mà đi đến sự đồng thuận nào về tiểu thuyết, và những thiên kiến riêng chi phối ta mạnh mẽ vô cùng. Một mặt ta cảm thấy Anh—John nhân vật chính—phải sống, nếu không tôi sẽ tuyệt vọng đến tận đáy. Mặt khác, ta cảm thấy, Than ôi, John, anh phải chết, vì hình dạng cuốn sách đòi hỏi như vậy. Đời sống xung đột với một thứ không phải đời sống. Rồi vì một phần nó là đời sống, ta xét nó như đời sống. James là loại đàn ông tôi ghét nhất, ta nói. Hoặc, Đây là một mớ vô lý hỗn tạp. Chính tôi không bao giờ cảm thấy điều gì như vậy. Toàn bộ cấu trúc, rõ ràng, khi nghĩ lại bất kỳ cuốn tiểu thuyết lừng danh nào, là một cấu trúc phức tạp vô hạn, vì nó được tạo nên từ bao nhiêu phán đoán khác nhau, bao nhiêu loại cảm xúc khác nhau. Điều kỳ diệu là một cuốn sách cấu thành như thế mà còn giữ được kết dính quá một hai năm, hay có thể có nghĩa với người đọc Anh như nó có nghĩa với người Nga hay người Trung Hoa. Nhưng đôi khi chúng kết dính được rất đáng kinh ngạc. Và điều giữ chúng kết dính trong những trường hợp sống sót hiếm hoi ấy (tôi đang nghĩ đến Chiến tranh và hòa bình) là thứ mà ta gọi là sự chính trực, dù nó chẳng liên quan gì đến việc trả hóa đơn đúng hạn hay cư xử cao thượng trong lúc nguy cấp. Điều ta muốn nói bằng chính trực, ở nhà tiểu thuyết, là sự tin chắc mà ông ấy đem lại cho ta rằng đây là sự thật. Phải, ta cảm thấy, tôi chưa bao giờ nghĩ điều này có thể như vậy; tôi chưa từng biết người ta cư xử như thế. Nhưng ông đã thuyết phục tôi rằng nó là như vậy, nó xảy ra như vậy. Khi đọc, ta đưa từng câu, từng cảnh ra ánh sáng—vì Thiên nhiên, thật lạ lùng, dường như đã ban cho ta một thứ ánh sáng bên trong để xét sự chính trực hay sự tan rã của nhà tiểu thuyết. Hoặc có lẽ đúng hơn là Thiên nhiên, trong tâm trạng phi lý nhất, đã vạch lên tường trí óc bằng mực vô hình một linh cảm mà những nghệ sĩ lớn này xác nhận; một bản phác chỉ cần hơ trên lửa của thiên tài là hiện rõ. Khi đưa nó ra như vậy và thấy nó sống dậy, ta kêu lên sung sướng, Nhưng đây chính là điều tôi vẫn luôn cảm thấy và biết và khao khát! Và ta sôi lên hứng khởi, và khép cuốn sách lại, thậm chí với một vẻ tôn kính như thể nó là thứ gì rất quý giá, một chỗ dựa để quay về chừng nào còn sống, ta đặt nó lại lên giá, tôi nói, lấy Chiến tranh và hòa bình và đặt lại vào chỗ của nó. Ngược lại, nếu những câu văn tội nghiệp mà ta lấy ra thử kia lúc đầu gợi lên một phản ứng nhanh, háo hức bằng màu sắc rực rỡ và cử chỉ hào hoa nhưng rồi dừng lại ở đó: có gì như cản chúng phát triển: hoặc nếu chúng chỉ làm lộ ra một nét nguệch ngoạc mờ nhạt ở góc này và một vết mực loang ở chỗ kia, và chẳng có gì hiện ra nguyên vẹn trọn vẹn, thì ta thở dài thất vọng và nói. Lại thất bại. Cuốn tiểu thuyết này đã đổ vỡ ở đâu đó.

And for the most part, of course, novels do come to grief somewhere. The imagination falters under the enormous strain. The insight is confused; it can no longer distinguish between the true and the false, it has no longer the strength to go on with the vast labour that calls at every moment for the use of so many different faculties. But how would all this be affected by the sex of the novelist, I wondered, looking at Jane Eyre and the others. Would the fact of her sex in any way interfere with the integrity of a woman novelist—that integrity which I take to be the backbone of the writer? Now, in the passages I have quoted from Jane Eyre, it is clear that anger was tampering with the integrity of Charlotte Brontë the novelist. She left her story, to which her entire devotion was due, to attend to some personal grievance. She remembered that she had been starved of her proper due of experience—she had been made to stagnate in a parsonage mending stockings when she wanted to wander free over the world. Her imagination swerved from indignation and we feel it swerve. But there were many more influences than anger tugging at her imagination and deflecting it from its path. Ignorance, for instance. The portrait of Rochester is drawn in the dark. We feel the influence of fear in it; just as we constantly feel an acidity which is the result of oppression, a buried suffering smouldering beneath her passion, a rancour which contracts those books, splendid as they are, with a spasm of pain.

Và phần lớn, tất nhiên, tiểu thuyết đều đổ vỡ ở đâu đó. Trí tưởng tượng chao đảo dưới sức ép khổng lồ. Cái nhìn thấu suốt bị rối; nó không còn phân biệt được đúng sai, nó không còn đủ sức tiếp tục lao động đồ sộ đòi hỏi mọi lúc phải dùng bao nhiêu năng lực khác nhau. Nhưng giới tính của nhà tiểu thuyết sẽ ảnh hưởng đến tất cả điều này ra sao, tôi tự hỏi, nhìn Jane Eyre và những cuốn khác. Liệu việc là đàn bà có can thiệp bằng cách nào đó vào sự chính trực của một nữ tiểu thuyết gia—sự chính trực mà tôi coi là xương sống của người viết? Giờ thì, trong những đoạn tôi đã trích từ Jane Eyre, rõ ràng là cơn giận đã nhúng tay vào sự chính trực của Charlotte Brontë nhà tiểu thuyết. Bà bỏ câu chuyện, thứ đáng được dành trọn sự tận tụy, để lo một nỗi bất bình riêng. Bà nhớ rằng mình đã bị bỏ đói phần kinh nghiệm xứng đáng—bà bị bắt phải đình trệ trong một nhà xứ vá tất khi bà muốn lang thang tự do khắp thế giới. Trí tưởng tượng của bà đã lệch đi vì phẫn nộ và ta cảm thấy nó lệch. Nhưng còn nhiều ảnh hưởng hơn cơn giận kéo giật trí tưởng tượng của bà và làm nó chệch khỏi đường. Chẳng hạn sự thiếu hiểu biết. Chân dung Rochester được vẽ trong bóng tối. Ta cảm thấy ảnh hưởng của sợ hãi trong đó; cũng như ta liên tục cảm thấy một vị chua do sự áp bức, một nỗi đau bị chôn vùi âm ỉ dưới niềm đam mê của bà, một mối hận làm những cuốn sách ấy, dù lộng lẫy, co thắt trong cơn đau.

And since a novel has this correspondence to real life, its values are to some extent those of real life. But it is obvious that the values of women differ very often from the values which have been made by the other sex; naturally, this is so. Yet it is the masculine values that prevail. Speaking crudely, football and sport are 'important'; the worship of fashion, the buying of clothes 'trivial'. And these values are inevitably transferred from life to fiction. This is an important book, the critic assumes, because it deals with war. This is an insignificant book because it deals with the feelings of women in a drawing-room. A scene in a battle-field is more important than a scene in a shop—everywhere and much more subtly the difference of value persists. The whole structure, therefore, of the early nineteenth-century novel was raised, if one was a woman, by a mind which was slightly pulled from the straight, and made to alter its clear vision in deference to external authority. One has only to skim those old forgotten novels and listen to the tone of voice in which they are written to divine that the writer was meeting criticism; she was saying this by way of aggression, or that by way of conciliation. She was admitting that she was 'only a woman', or protesting that she was 'as good as a man'. She met that criticism as her temperament dictated, with docility and diffidence, or with anger and emphasis. It does not matter which it was; she was thinking of something other than the thing itself. Down comes her book upon our heads. There was a flaw in the centre of it. And I thought of all the women's novels that lie scattered, like small pock-marked apples in an orchard, about the second-hand book shops of London. It was the flaw in the centre that had rotted them. She had altered her values in deference to the opinion of others.

Và vì tiểu thuyết có sự tương ứng này với đời thực, các giá trị của nó ở mức độ nào đó là giá trị của đời thực. Nhưng rõ ràng giá trị của đàn bà rất thường khác với những giá trị do phái kia tạo ra; lẽ tự nhiên là như vậy. Thế mà chính giá trị đàn ông lại thắng thế. Nói thô, bóng đá và thể thao là ‘quan trọng’; sự sùng bái thời trang, việc mua quần áo là ‘tầm thường’. Và những giá trị ấy tất yếu được chuyển từ đời sống sang tiểu thuyết. Đây là một cuốn sách quan trọng, nhà phê bình cho là vậy, vì nó nói về chiến tranh. Đây là một cuốn sách vụn vặt vì nó nói về cảm xúc của đàn bà trong phòng khách. Một cảnh trên chiến trường quan trọng hơn một cảnh trong cửa hiệu—ở mọi nơi và tinh vi hơn nhiều, sự khác biệt giá trị vẫn tồn tại. Vì vậy toàn bộ cấu trúc của tiểu thuyết đầu thế kỷ mười chín, nếu người viết là đàn bà, được dựng lên bởi một trí óc hơi bị kéo lệch khỏi đường thẳng, và bị buộc đổi cái nhìn trong sáng của mình để nhún nhường trước quyền lực bên ngoài. Chỉ cần lướt qua những cuốn tiểu thuyết cũ bị lãng quên ấy và lắng nghe giọng điệu chúng được viết ra là đoán được người viết đang đối diện với phê bình; nàng nói điều này như để tấn công, điều nọ như để làm lành. Nàng thừa nhận mình ‘chỉ là đàn bà’, hay phản đối rằng mình ‘giỏi ngang đàn ông’. Nàng đối đầu với phê bình ấy theo khí chất của mình, bằng vâng lời và rụt rè, hoặc bằng giận dữ và nhấn mạnh. Không quan trọng là kiểu nào; nàng đang nghĩ đến thứ gì khác ngoài chính điều cần viết. Cuốn sách của nàng đổ xuống đầu ta. Có một khiếm khuyết ở giữa nó. Và tôi nghĩ đến tất cả tiểu thuyết của đàn bà nằm rải rác, như những quả táo nhỏ rỗ mặt trong vườn cây, khắp các hiệu sách cũ ở London. Chính khiếm khuyết ở giữa đã làm chúng thối. Nàng đã đổi giá trị của mình để nhún nhường trước ý kiến người khác.

But how impossible it must have been for them not to budge either to the right or to the left. What genius, what integrity it must have required in face of all that criticism, in the midst of that purely patriarchal society, to hold fast to the thing as they saw it without shrinking. Only Jane Austen did it and Emily Brontë. It is another feather, perhaps the finest, in their caps. They wrote as women write, not as men write. Of all the thousand women who wrote novels then, they alone entirely ignored the perpetual admonitions of the eternal pedagogue—write this, think that. They alone were deaf to that persistent voice, now grumbling, now patronizing, now domineering, now grieved, now shocked, now angry, now avuncular, that voice which cannot let women alone, but must be at them, like some too-conscientious governess, adjuring them, like Sir Egerton Brydges, to be refined; dragging even into the criticism of poetry criticism of sex; [*1] admonishing them, if they would be good and win, as I suppose, some shiny prize, to keep within certain limits which the gentleman in question thinks suitable—'... female novelists should only aspire to excellence by courageously acknowledging the limitations of their sex'. [*2] That puts the matter in a nutshell, and when I tell you, rather to your surprise, that this sentence was written not in August 1828 but in August 1928, you will agree, I think, that however delightful it is to us now, it represents a vast body of opinion—I am not going to stir those old pools; I take only what chance has floated to my feet—that was far more vigorous and far more vocal a century ago. It would have needed a very stalwart young woman in 1828 to disregard all those snubs and chidings and promises of prizes. One must have been something of a firebrand to say to oneself, Oh, but they can't buy literature too. Literature is open to everybody. I refuse to allow you, Beadle though you are, to turn me off the grass. Lock up your libraries if you like; but there is no gate, no lock, no bolt, that you can set upon the freedom of my mind.

Nhưng hẳn là bất khả biết bao để họ không nhích sang phải hay sang trái. Cần biết bao thiên tài, biết bao sự chính trực, trước toàn bộ sự phê bình ấy, giữa một xã hội thuần túy gia trưởng ấy, để giữ vững điều mình thấy mà không nao núng. Chỉ có Jane Austen làm được và Emily Brontë. Đó là một chiếc lông vũ nữa, có lẽ đẹp nhất, trên mũ họ. Họ viết như đàn bà viết, không phải như đàn ông viết. Trong cả ngàn người đàn bà viết tiểu thuyết thuở ấy, chỉ họ hoàn toàn phớt lờ những lời khuyên răn triền miên của ông thầy muôn thuở—viết thế này, nghĩ thế nọ. Chỉ họ điếc trước giọng nói dai dẳng ấy, khi cằn nhằn, khi bề trên, khi hống hách, khi buồn rầu, khi hoảng hốt, khi giận dữ, khi lên giọng chú bác, thứ giọng không thể để đàn bà yên, mà cứ phải bám theo họ, như một cô gia sư quá tận tâm, khuyên nhủ họ, như ngài Egerton Brydges, phải tinh tế; lôi cả phê bình giới tính vào phê bình thơ; [*1] khuyên bảo họ, nếu họ muốn ngoan và giành, tôi đoán, một giải thưởng bóng loáng nào đó, thì phải giữ trong những giới hạn mà quý ông kia cho là thích hợp—‘... các nữ tiểu thuyết gia chỉ nên khao khát sự xuất sắc bằng cách can đảm thừa nhận những giới hạn của giới mình’. [*2] Câu ấy nói gọn cả vấn đề, và khi tôi nói với các bạn, hơi làm các bạn ngạc nhiên, rằng câu này được viết không phải vào tháng Tám 1828 mà vào tháng Tám 1928, tôi nghĩ các bạn sẽ đồng ý rằng, dù bây giờ nó làm ta thích thú, nó đại diện cho một khối ý kiến đồ sộ—tôi không định khuấy những vũng nước cũ ấy; tôi chỉ lấy những gì tình cờ trôi đến chân mình—vốn mạnh mẽ và ồn ào hơn nhiều một thế kỷ trước. Hẳn phải cần một thiếu nữ rất kiên cường vào năm 1828 mới phớt lờ được tất cả những lời hắt hủi, quở mắng và hứa hẹn giải thưởng ấy. Hẳn phải là một kẻ có chút tính nổi loạn mới tự nhủ được: Ồ, nhưng họ không thể mua cả văn chương nữa. Văn chương mở cho mọi người. Tôi không cho phép ông, dù ông là người gác cổng, đuổi tôi khỏi bãi cỏ. Cứ khóa thư viện của ông lại nếu thích; nhưng không có cổng, không có khóa, không có then nào ông có thể cài lên sự tự do của trí óc tôi.

[*1 [She] has a metaphysical purpose, and that is a dangerous obsession, especially with a woman, for women rarely possess men's healthy love of rhetoric. It is a strange lack in the sex which is in other things more primitive and more materialistic.'—New Criterion, June 1928.]

[*1 [Bà] có một mục đích siêu hình, và đó là một nỗi ám ảnh nguy hiểm, nhất là với đàn bà, vì đàn bà hiếm khi có tình yêu lành mạnh của đàn ông đối với tu từ. Đó là một sự thiếu hụt lạ lùng ở giới vốn trong những điều khác thì nguyên thủy hơn và vật chất hơn.’—New Criterion, tháng Sáu 1928.]

[*2 'If, like the reporter, you believe that female novelists should only aspire to excellence by courageously acknowledging the limitations of their sex (Jane Austen [has] demonstrated how gracefully this gesture can be accomplished...).'—Life and Letters, August 1928.]

[*2 ‘Nếu, như người phóng viên, bạn tin rằng các nữ tiểu thuyết gia chỉ nên khao khát sự xuất sắc bằng cách can đảm thừa nhận những giới hạn của giới mình (Jane Austen [đã] chứng tỏ cử chỉ này có thể thực hiện duyên dáng đến thế nào...).’—Life and Letters, tháng Tám 1928.]

But whatever effect discouragement and criticism had upon their writing—and I believe that they had a very great effect—that was unimportant compared with the other difficulty which faced them (I was still considering those early nineteenth-century novelists) when they came to set their thoughts on paper—that is that they had no tradition behind them, or one so short and partial that it was of little help. For we think back through our mothers if we are women. It is useless to go to the great men writers for help, however much one may go to them for pleasure. Lamb, Browne, Thackeray, Newman, Sterne, Dickens, De Quincey—whoever it may be—never helped a woman yet, though she may have learnt a few tricks of them and adapted them to her use. The weight, the pace, the stride of a man's mind are too unlike her own for her to lift anything substantial from him successfully. The ape is too distant to be sedulous. Perhaps the first thing she would find, setting pen to paper, was that there was no common sentence ready for her use. All the great novelists like Thackeray and Dickens and Balzac have written a natural prose, swift but not slovenly, expressive but not precious, taking their own tint without ceasing to be common property. They have based it on the sentence that was current at the time. The sentence that was current at the beginning of the nineteenth century ran something like this perhaps: 'The grandeur of their works was an argument with them, not to stop short, but to proceed. They could have no higher excitement or satisfaction than in the exercise of their art and endless generations of truth and beauty. Success prompts to exertion; and habit facilitates success.' That is a man's sentence; behind it one can see Johnson, Gibbon and the rest. It was a sentence that was unsuited for a woman's use. Charlotte Brontë, with all her splendid gift for prose, stumbled and fell with that clumsy weapon in her hands. George Eliot committed atrocities with it that beggar description. Jane Austen looked at it and laughed at it and devised a perfectly natural, shapely sentence proper for her own use and never departed from it. Thus, with less genius for writing than Charlotte Brontë, she got infinitely more said. Indeed, since freedom and fullness of expression are of the essence of the art, such a lack of tradition, such a scarcity and inadequacy of tools, must have told enormously upon the writing of women. Moreover, a book is not made of sentences laid end to end, but of sentences built, if an image helps, into arcades or domes. And this shape too has been made by men out of their own needs for their own uses. There is no reason to think that the form of the epic or of the poetic play suit a woman any more than the sentence suits her. But all the older forms of literature were hardened and set by the time she became a writer. The novel alone was young enough to be soft in her hands another reason, perhaps, why she wrote novels. Yet who shall say that even now 'the novel' (I give it inverted commas to mark my sense of the words' inadequacy), who shall say that even this most pliable of all forms is rightly shaped for her use? No doubt we shall find her knocking that into shape for herself when she has the free use of her limbs; and providing some new vehicle, not necessarily in verse, for the poetry in her. For it is the poetry that is still denied outlet. And I went on to ponder how a woman nowadays would write a poetic tragedy in five acts. Would she use verse?—would she not use prose rather?

Nhưng dù sự nản lòng và phê bình có ảnh hưởng gì đến việc viết của họ—và tôi tin rằng chúng có ảnh hưởng rất lớn—điều đó cũng không quan trọng so với khó khăn khác họ phải đối mặt (tôi vẫn đang nghĩ đến những tiểu thuyết gia đầu thế kỷ mười chín) khi họ đặt tư tưởng lên giấy—ấy là họ không có truyền thống nào phía sau, hoặc có thì quá ngắn và quá phiến diện nên chẳng giúp được mấy. Vì nếu là đàn bà, ta nghĩ ngược lại qua những người mẹ của mình. Tìm sự giúp đỡ nơi các nhà văn nam vĩ đại là vô ích, dù ta có tìm đến họ để thưởng thức nhiều đến đâu. Lamb, Browne, Thackeray, Newman, Sterne, Dickens, De Quincey—dù là ai—chưa bao giờ giúp được một người đàn bà, dù nàng có thể học của họ vài mánh và chỉnh cho hợp với mình. Sức nặng, nhịp bước, sải chân của trí óc đàn ông quá khác với trí óc nàng để nàng nhấc được từ ông ta thứ gì đáng kể một cách thành công. Con khỉ ấy quá xa để mà ‘cần mẫn’ bắt chước nổi. Có lẽ điều đầu tiên nàng thấy, khi đặt bút xuống giấy, là không có câu văn chung nào sẵn cho nàng dùng. Tất cả các tiểu thuyết gia lớn như Thackeray và Dickens và Balzac đều viết một thứ văn xuôi tự nhiên, nhanh nhưng không cẩu thả, biểu cảm nhưng không kiểu cách, mang màu sắc riêng của họ mà không thôi là tài sản chung. Họ dựng nó trên câu văn lưu hành thời ấy. Câu văn lưu hành đầu thế kỷ mười chín có lẽ đại khái như thế này: ‘Sự vĩ đại của các tác phẩm của họ là một lý lẽ với họ, không phải để dừng lại, mà để tiến tới. Họ không thể có sự hứng khởi hay thỏa mãn nào cao hơn việc thực hành nghệ thuật của mình và những thế hệ bất tận của chân lý và cái đẹp. Thành công thúc đẩy nỗ lực; và thói quen làm cho thành công thêm dễ dàng.’ Đó là câu văn của đàn ông; sau nó ta thấy Johnson, Gibbon và những người còn lại. Đó là câu văn không hợp để đàn bà dùng. Charlotte Brontë, với tất cả tài năng lộng lẫy về văn xuôi, đã vấp ngã với thứ vũ khí vụng về ấy trong tay. George Eliot đã phạm những tội ác với nó mà tả không xiết. Jane Austen nhìn nó và cười nó và nghĩ ra một câu văn hoàn toàn tự nhiên, cân đối, thích hợp cho riêng mình và không bao giờ rời xa nó. Như vậy, với ít thiên tài viết văn hơn Charlotte Brontë, bà nói được nhiều hơn vô cùng. Thật vậy, vì tự do và sự đầy đủ của biểu đạt là cốt lõi của nghệ thuật, sự thiếu truyền thống như thế, sự khan hiếm và bất cập của công cụ như thế, hẳn đã tác động rất lớn đến việc viết của đàn bà. Hơn nữa, một cuốn sách không làm bằng những câu nối đầu nhau, mà bằng những câu xây, nếu hình ảnh này có ích, thành những dãy cuốn vòm hay mái vòm. Và hình dạng này cũng do đàn ông tạo ra từ nhu cầu riêng của họ cho mục đích riêng của họ. Không có lý do gì để nghĩ rằng hình thức của sử thi hay kịch thơ hợp với đàn bà hơn câu văn hợp với nàng. Nhưng tất cả các hình thức văn chương cũ hơn đều đã cứng lại và định hình vào lúc nàng thành nhà văn. Chỉ tiểu thuyết còn đủ trẻ để mềm trong tay nàng—có lẽ là một lý do nữa khiến nàng viết tiểu thuyết. Nhưng ai dám nói ngay cả bây giờ ‘tiểu thuyết’ (tôi đặt nó trong dấu ngoặc kép để đánh dấu cảm giác của tôi về sự bất cập của chữ ấy), ai dám nói ngay cả hình thức dẻo nhất trong mọi hình thức này đã được tạo dáng đúng cho nàng dùng? Không nghi ngờ gì ta sẽ thấy nàng tự nhào nặn nó cho thành hình khi nàng được tự do dùng tay chân; và cung cấp một phương tiện mới nào đó, không nhất thiết bằng thơ, cho chất thơ trong nàng. Vì chính chất thơ vẫn còn bị từ chối lối thoát. Và tôi tiếp tục suy ngẫm xem ngày nay một người đàn bà sẽ viết một bi kịch thơ năm hồi ra sao. Nàng sẽ dùng thơ?—hay nàng sẽ dùng văn xuôi thì hơn?

But these are difficult questions which lie in the twilight of the future. I must leave them, if only because they stimulate me to wander from my subject into trackless forests where I shall be lost and, very likely, devoured by wild beasts. I do not want, and I am sure that you do not want me, to broach that very dismal subject, the future of fiction, so that I will only pause here one moment to draw your attention to the great part which must be played in that future so far as women are concerned by physical conditions. The book has somehow to be adapted to the body, and at a venture one would say that women's books should be shorter, more concentrated, than those of men, and framed so that they do not need long hours of steady and uninterrupted work. For interruptions there will always be. Again, the nerves that feed the brain would seem to differ in men and women, and if you are going to make them work their best and hardest, you must find out what treatment suits them—whether these hours of lectures, for instance, which the monks devised, presumably, hundreds of years ago, suit them—what alternations of work and rest they need, interpreting rest not as doing nothing but as doing something but something that is different; and what should that difference be? All this should be discussed and discovered; all this is part of the question of women and fiction. And yet, I continued, approaching the bookcase again, where shall I find that elaborate study of the psychology of women by a woman? If through their incapacity to play football women are not going to be allowed to practise medicine—

Nhưng đó là những câu hỏi khó nằm trong buổi chạng vạng của tương lai. Tôi phải bỏ chúng đó, dù chỉ vì chúng kích thích tôi lạc khỏi đề tài vào những khu rừng không lối nơi tôi sẽ bị lạc và, rất có thể, bị thú dữ ăn thịt. Tôi không muốn, và tôi chắc các bạn không muốn tôi, đụng đến đề tài rất ảm đạm ấy, tương lai của tiểu thuyết, nên tôi chỉ dừng lại đây một chốc để lưu ý các bạn đến vai trò lớn mà các điều kiện thể chất hẳn sẽ đóng trong tương lai ấy, đối với phụ nữ. Cuốn sách bằng cách nào đó phải được điều chỉnh cho hợp với cơ thể, và liều mà nói thì sách của đàn bà nên ngắn hơn, cô đọng hơn sách của đàn ông, và được dựng sao cho không cần những giờ làm việc dài đều đặn không gián đoạn. Vì sẽ luôn có gián đoạn. Lại nữa, các dây thần kinh nuôi bộ não có vẻ khác nhau ở đàn ông và đàn bà, và nếu muốn khiến chúng làm việc hết sức mình và tốt nhất, ta phải tìm ra cách đối xử nào hợp với chúng—chẳng hạn những giờ giảng bài mà các thầy tu đã nghĩ ra, hẳn là từ hàng trăm năm trước, có hợp với chúng không—chúng cần những lần xen kẽ giữa làm việc và nghỉ ngơi ra sao, hiểu nghỉ ngơi không phải là không làm gì mà là làm một việc gì đó nhưng khác; và sự khác biệt ấy nên là gì? Tất cả điều này cần được bàn luận và tìm ra; tất cả là một phần của vấn đề đàn bà và tiểu thuyết. Thế nhưng, tôi nói tiếp, lại gần tủ sách, tôi sẽ tìm đâu ra công trình nghiên cứu công phu về tâm lý đàn bà do một người đàn bà viết? Nếu vì không biết chơi bóng đá mà đàn bà sẽ không được phép hành nghề y—

Happily my thoughts were now given another turn.

May thay suy nghĩ của tôi lúc này được rẽ sang hướng khác.

FIVE

CHƯƠNG NĂM

I had come at last, in the course of this rambling, to the shelves which hold books by the living; by women and by men; for there are almost as many books written by women now as by men. Or if that is not yet quite true, if the male is still the voluble sex, it is certainly true that women no longer write novels solely. There are Jane Harrison's books on Greek archaeology; Vernon Lee's books on aesthetics; Gertrude Bell's books on Persia. There are books on all sorts of subjects which a generation ago no woman could have touched. There are poems and plays and criticism; there are histories and biographies, books of travel and books of scholarship and research; there are even a few philosophies and books about science and economics. And though novels predominate, novels themselves may very well have changed from association with books of a different feather. The natural simplicity, the epic age of women's writing, may have gone. Reading and criticism may have given her a wider range, a greater subtlety. The impulse towards autobiography may be spent. She may be beginning to use writing as an art, not as a method of selfexpression. Among these new novels one might find an answer to several such questions.

Cuối cùng, sau chuyến dạo chơi lan man ấy, tôi đã đến những giá sách dành cho tác giả đang sống; đàn bà lẫn đàn ông, vì giờ đây sách do đàn bà viết gần ngang với sách của đàn ông. Hoặc nếu chưa hẳn như vậy, nếu phái nam vẫn còn là phái nói nhiều hơn, thì chắc chắn đàn bà đã không còn chỉ viết tiểu thuyết. Có những cuốn của Jane Harrison về khảo cổ học Hy Lạp; những cuốn của Vernon Lee về mỹ học; những cuốn của Gertrude Bell về Ba Tư. Có sách về đủ mọi đề tài mà một thế hệ trước chưa người đàn bà nào dám đụng tới. Có thơ, có kịch, có phê bình; có sử học và tiểu sử, sách du ký, sách học thuật và khảo cứu; thậm chí có vài cuốn triết học và vài cuốn về khoa học, kinh tế. Và dù tiểu thuyết vẫn chiếm đa số, bản thân tiểu thuyết rất có thể đã đổi khác nhờ giao du với những cuốn sách khác loài. Cái giản dị tự nhiên, cái thời đại anh hùng ca của văn chương đàn bà, có lẽ đã qua. Đọc và phê bình có thể đã cho nàng một tầm rộng hơn, một sự tinh tế hơn. Thôi thúc viết tự truyện có thể đã cạn. Nàng có thể đang bắt đầu dùng chữ nghĩa như một nghệ thuật, chứ không như một cách bộc lộ bản thân. Giữa những cuốn tiểu thuyết mới này, có thể tìm được lời đáp cho vài câu hỏi như thế.

I took down one of them at random. It stood at the very end of the shelf, was called Life's Adventure, or some such title, by Mary Carmichael, and was published in this very month of October. It seems to be her first book, I said to myself, but one must read it as if it were the last volume in a fairly long series, continuing all those other books that I have been glancing at—Lady Winchilsea's poems and Aphra Behn's plays and the novels of the four great novelists. For books continue each other, in spite of our habit of judging them separately. And I must also consider her—this unknown woman—as the descendant of all those other women whose circumstances I have been glancing at and see what she inherits of their characteristics and restrictions. So, with a sigh, because novels so often provide an anodyne and not an antidote, glide one into torpid slumbers instead of rousing one with a burning brand, I settled down with a notebook and a pencil to make what I could of Mary Carmichael's first novel, Life's Adventure.

Tôi rút đại một cuốn xuống. Nó nằm ở tận cuối giá, tên là Cuộc phiêu lưu của đời, hay đại loại thế, của Mary Carmichael, xuất bản ngay trong tháng Mười này. Có vẻ đây là cuốn đầu tay của cô, tôi tự nhủ, nhưng phải đọc nó như thể đó là tập cuối của một loạt khá dài, nối tiếp tất cả những cuốn khác mà tôi vừa lướt qua—thơ của phu nhân Winchilsea, kịch của Aphra Behn, tiểu thuyết của bốn nữ văn sĩ lớn. Vì sách nối tiếp nhau, dù ta quen xét chúng riêng lẻ. Và tôi cũng phải xem cô—người đàn bà vô danh này—như hậu duệ của tất cả những người đàn bà kia mà tôi đã lướt qua hoàn cảnh, để xem cô thừa hưởng được gì từ những đặc điểm và hạn chế của họ. Vậy nên, với một tiếng thở dài—vì tiểu thuyết thường là thuốc giảm đau chứ không phải thuốc giải, ru người ta vào giấc ngủ lịm thay vì khua dậy bằng ngọn đuốc cháy—tôi ngồi xuống với một cuốn sổ và một cây bút chì, để cố hiểu cho ra điều gì đó ở cuốn tiểu thuyết đầu tay của Mary Carmichael, Cuộc phiêu lưu của đời.

To begin with, I ran my eye up and down the page. I am going to get the hang of her sentences first, I said, before I load my memory with blue eyes and brown and the relationship that there may be between Chloe and Roger. There will be time for that when I have decided whether she has a pen in her hand or a pickaxe. So I tried a sentence or two on my tongue. Soon it was obvious that something was not quite in order. The smooth gliding of sentence after sentence was interrupted. Something tore, something scratched; a single word here and there flashed its torch in my eyes. She was 'unhanding' herself as they say in the old plays. She is like a person striking a match that will not light, I thought. But why, I asked her as if she were present, are Jane Austen's sentences not of the right shape for you? Must they all be scrapped because Emma and Mr Woodhouse are dead? Alas, I sighed, that it should be so. For while Jane Austen breaks from melody to melody as Mozart from song to song, to read this writing was like being out at sea in an open boat. Up one went, down one sank. This terseness, this short-windedness, might mean that she was afraid of something; afraid of being called 'sentimental' perhaps; or she remembers that women's writing has been called flowery and so provides a superfluity of thorns; but until I have read a scene with some care, I cannot be surewhether she is being herself or someone else. At any rate, she does not lower one's vitality, I thought, reading more carefully. But she is heaping up too many facts. She will not be able to use half of them in a book of this size. (It was about half the length of Jane Eyre.) However, by some means or other she succeeded in getting us all—Roger, Chloe, Olivia, Tony and Mr Bigham—in a canoe up the river. Wait a moment, I said, leaning back in my chair, I must consider the whole thing more carefully before I go any further.

Trước hết, tôi đưa mắt chạy lên chạy xuống trang sách. Tôi sẽ nắm cho được nhịp câu văn của cô trước đã, tôi tự nhủ, rồi mới nạp vào trí nhớ những đôi mắt xanh mắt nâu và mối quan hệ có thể có giữa Chloe và Roger. Sẽ có lúc để lo chuyện đó, khi tôi đã quyết định xong cô ấy cầm trong tay một cây bút hay một cái cuốc chim. Thế là tôi thử đọc nhẩm một hai câu. Chẳng mấy chốc đã rõ có điều gì đó không ổn. Dòng trôi êm của câu này nối câu kia bị cắt ngang. Cái gì đó rách toạc, cái gì đó cào xước; đây đó một chữ lóe đuốc vào mắt tôi. Cô đang ‘buông mình ra’, như người ta nói trong những vở kịch xưa. Cô giống người quẹt một que diêm không chịu bén lửa, tôi nghĩ. Nhưng tại sao, tôi hỏi cô như thể cô đang có mặt ở đó, câu văn của Jane Austen lại không vừa khuôn với cô? Phải chăng tất cả phải vứt bỏ vì Emma và ông Woodhouse đã chết? Than ôi, tôi thở dài, sao lại thế. Bởi trong khi Jane Austen chuyển từ giai điệu này sang giai điệu khác như Mozart chuyển từ bài ca này sang bài ca khác, thì đọc thứ văn này giống như ra khơi trên một chiếc thuyền không mui. Lúc trồi lên, lúc chìm xuống. Lối viết cộc lốc, hụt hơi này có thể nghĩa là cô sợ điều gì đó; sợ bị gọi là ‘đa cảm’ chăng; hoặc cô nhớ rằng văn đàn bà từng bị chê là hoa mỹ nên bày ra gai góc thừa thãi; nhưng chừng nào chưa đọc kỹ một cảnh, tôi không thể chắc cô đang là chính mình hay là một ai khác. Dù sao, tôi nghĩ khi đọc kỹ hơn, cô không làm người ta mất sinh khí. Nhưng cô chất quá nhiều sự kiện. Trong một cuốn sách cỡ này cô sẽ không dùng hết được một nửa. (Nó dài chừng một nửa Jane Eyre.) Tuy vậy, bằng cách này cách nọ, cô cũng đưa được tất cả chúng ta—Roger, Chloe, Olivia, Tony và ông Bigham—lên một chiếc ca-nô ngược dòng sông. Khoan đã, tôi nói, ngả người ra ghế, tôi phải cân nhắc kỹ toàn bộ chuyện này trước khi đi xa hơn.

I am almost sure, I said to myself, that Mary Carmichael is playing a trick on us. For I feel as one feels on a switchback railway when the car, instead of sinking, as one has been led to expect, swerves up again. Mary is tampering with the expected sequence. First she broke the sentence; now she has broken the sequence. Very well, she has every right to do both these things if she does them not for the sake of breaking, but for the sake of creating. Which of the two it is I cannot be sure until she has faced herself with a situation. I will give her every liberty, I said, to choose what that situation shall be; she shall make it of tin cans and old kettles if she likes; but she must convince me that she believes it to be a situation; and then when she has made it she must face it. She must jump. And, determined to do my duty by her as reader if she would do her duty by me as writer, I turned the page and read...I am sorry to break off so abruptly. Are there no men present? Do you promise me that behind that red curtain over there the figure of Sir Charles Biron is not concealed? We are all women you assure me? Then I may tell you that the very next words I read were these—'Chloe liked Olivia...' Do not start. Do not blush. Let us admit in the privacy of our own society that these things sometimes happen. Sometimes women do like women.

Tôi gần như chắc rằng, tôi tự nhủ, Mary Carmichael đang giở trò với chúng ta. Vì tôi có cảm giác như khi ngồi tàu lượn, lúc toa tàu thay vì lao xuống như người ta đã được dẫn dắt để chờ đợi thì lại ngoặt vút lên. Mary đang động vào trật tự được trông đợi. Lúc đầu cô bẻ gãy câu văn; giờ cô bẻ gãy trình tự. Được thôi, cô hoàn toàn có quyền làm cả hai việc ấy nếu làm không phải để phá mà để dựng. Là phá hay dựng thì tôi chưa thể chắc cho đến khi cô đối mặt với một tình huống. Tôi sẽ cho cô toàn quyền, tôi nói, chọn tình huống ấy là gì; cô muốn dựng nó bằng lon thiếc và ấm cũ cũng được; nhưng cô phải thuyết phục được tôi rằng chính cô tin đó là một tình huống; và khi đã dựng xong thì cô phải đối mặt với nó. Cô phải nhảy. Và quyết làm tròn bổn phận của một người đọc đối với cô, nếu cô làm tròn bổn phận của một người viết đối với tôi, tôi lật trang và đọc... Tôi xin lỗi vì ngắt lời đột ngột thế. Ở đây không có đàn ông nào chứ? Các bạn hứa với tôi rằng sau tấm màn đỏ đằng kia không có bóng ngài Charles Biron nấp chứ? Các bạn quả quyết với tôi rằng chúng ta toàn là đàn bà? Vậy thì tôi có thể nói với các bạn rằng những chữ kế tiếp tôi đọc được là thế này—‘Chloe thích Olivia...’ Xin đừng giật mình. Xin đừng đỏ mặt. Giữa riêng chúng ta, hãy thừa nhận rằng những chuyện như thế thỉnh thoảng vẫn xảy ra. Đôi khi đàn bà thích đàn bà.

'Chloe liked Olivia,' I read. And then it struck me how immense a change was there. Chloe liked Olivia perhaps for the first time in literature. Cleopatra did not like Octavia. And how completely Antony and Cleopatra would have been altered had she done so! As it is, I thought, letting my mind, I am afraid, wander a little from Life's Adventure, the whole thing is simplified, conventionalized, if one dared say it, absurdly. Cleopatra's only feeling about Octavia is one of jealousy. Is she taller than I am? How does she do her hair? The play, perhaps, required no more. But how interesting it would have been if the relationship between the two women had been more complicated. All these relationships between women, I thought, rapidly recalling the splendid gallery of fictitious women, are too simple. So much has been left out, unattempted. And I tried to remember any case in the course of my reading where two women are represented as friends. There is an attempt at it in Diana of the Crossways. They are confidantes, of course, in Racine and the Greek tragedies. They are now and then mothers and daughters. But almost without exception they are shown in their relation to men. It was strange to think that all the great women of fiction were, until Jane Austen's day, not only seen by the other sex, but seen only in relation to the other sex. And how small a part of a woman's life is that; and how little can a man know even of that when he observes it through the black or rosy spectacles which sex puts upon his nose. Hence, perhaps, the peculiar nature of woman in fiction; the astonishing extremes of her beauty and horror; her alternations between heavenly goodness and hellish depravity—for so a lover would see her as his love rose or sank, was prosperous or unhappy. This is not so true of the nineteenth-century novelists, of course. Woman becomes much more various and complicated there. Indeed it was the desire to write about women perhaps that led men by degrees to abandon the poetic drama which, with its violence, could make so little use of them, and to devise the novel as a more fitting receptacle. Even so it remains obvious, even in the writing of Proust, that a man is terribly hampered and partial in his knowledge of women, as a woman in her knowledge of men.

‘Chloe thích Olivia’, tôi đọc. Và rồi tôi chợt nhận ra đó là một thay đổi lớn đến chừng nào. Chloe thích Olivia, có lẽ lần đầu tiên trong văn chương. Cleopatra không thích Octavia. Và Antony và Cleopatra sẽ khác đi biết bao nếu nàng thích! Như nó vốn thế, tôi nghĩ, và e rằng tôi để đầu óc lạc đi đôi chút khỏi Cuộc phiêu lưu của đời, mọi thứ đã bị đơn giản hóa, bị khuôn sáo hóa, nếu dám nói thế, đến mức phi lý. Cảm xúc duy nhất của Cleopatra về Octavia là ghen. Cô ta có cao hơn mình không? Cô ta chải tóc thế nào? Có lẽ vở kịch không cần hơn thế. Nhưng sẽ thú vị biết bao nếu quan hệ giữa hai người đàn bà phức tạp hơn. Tất cả những quan hệ giữa đàn bà với nhau, tôi nghĩ, và vội nhớ lại cả phòng tranh lộng lẫy những người đàn bà hư cấu, đều quá đơn giản. Biết bao điều đã bị bỏ sót, chưa ai thử. Và tôi cố nhớ xem trong những gì mình đã đọc có trường hợp nào hai người đàn bà được miêu tả như bạn bè không. Có một nỗ lực như thế trong Diana ở ngã tư đường (Diana of the Crossways). Họ là người tâm sự của nhau, tất nhiên, trong Racine và trong bi kịch Hy Lạp. Thỉnh thoảng họ là mẹ và con gái. Nhưng hầu như không có ngoại lệ, họ được thể hiện trong quan hệ với đàn ông. Thật lạ khi nghĩ rằng tất cả những người đàn bà lớn của tiểu thuyết, cho đến thời Jane Austen, không chỉ được nhìn bởi phái kia mà còn chỉ được nhìn trong quan hệ với phái kia. Mà đó chỉ là một phần nhỏ biết bao trong đời một người đàn bà; và một người đàn ông biết được ít ỏi biết bao, ngay cả về phần ấy, khi nhìn nó qua cặp kính đen hay hồng mà giới tính đặt lên mũi anh ta. Có lẽ vì thế mà người đàn bà trong tiểu thuyết có bản chất kỳ lạ đến vậy; những cực đoan đáng kinh ngạc của sắc đẹp và sự ghê rợn nơi nàng; nàng đổi thay giữa lòng tốt thiên thần và sự đồi bại địa ngục—vì người tình nhìn nàng như thế, tùy tình yêu của anh ta lên hay xuống, thuận lợi hay đau khổ. Tất nhiên điều này không còn đúng bấy nhiêu với các tiểu thuyết gia thế kỷ mười chín. Ở đó người đàn bà trở nên đa dạng và phức tạp hơn nhiều. Thật vậy, có lẽ chính ham muốn viết về đàn bà đã dần dần khiến đàn ông bỏ kịch thơ, thứ kịch với sự bạo liệt của nó chẳng dùng đến họ được mấy, mà sáng tạo ra tiểu thuyết như một cái khuôn chứa thích hợp hơn. Dù vậy vẫn rõ ràng, ngay cả trong văn của Proust, rằng đàn ông bị cản trở và thiên lệch khủng khiếp trong hiểu biết về đàn bà, cũng như đàn bà trong hiểu biết về đàn ông.

Also, I continued, looking down at the page again, it is becoming evident that women, like men, have other interests besides the perennial interests of domesticity. 'Chloe liked Olivia. They shared a laboratory together...' I read on and discovered that these two young women were engaged in mincing liver, which is, it seems, a cure for pernicious anaemia; although one of them was married and had—I think I am right in stating—two small children. Now all that, of course, has had to be left out, and thus the splendid portrait of the fictitious woman is much too simple and much too monotonous. Suppose, for instance, that men were only represented in literature as the lovers of women, and were never the friends of men, soldiers, thinkers, dreamers; how few parts in the plays of Shakespeare could be allotted to them; how literature would suffer! We might perhaps have most of Othello; and a good deal of Antony; but no Caesar, no Brutus, no Hamlet, no Lear, no Jaques—literature would be incredibly impoverished, as indeed literature is impoverished beyond our counting by the doors that have been shut upon women. Married against their will, kept in one room, and to one occupation, how could a dramatist give a full or interesting or truthful account of them? Love was the only possible interpreter. The poet was forced to be passionate or bitter, unless indeed he chose to 'hate women', which meant more often than not that he was unattractive to them.

Hơn nữa, tôi tiếp tục, cúi nhìn trang sách lần nữa, càng lúc càng rõ rằng đàn bà, cũng như đàn ông, có những mối quan tâm khác ngoài những mối quan tâm muôn thuở của chuyện gia đình. ‘Chloe thích Olivia. Họ cùng dùng chung một phòng thí nghiệm...’ Tôi đọc tiếp và thấy hai cô gái này đang băm gan, nghe nói đó là thuốc chữa bệnh thiếu máu ác tính; dù một trong hai người đã có chồng và—tôi nghĩ mình nói không sai—có hai đứa con nhỏ. Dĩ nhiên tất cả những chuyện đó đều đã phải bỏ đi, và vì thế bức chân dung lộng lẫy của người đàn bà hư cấu đã quá đơn giản và quá đơn điệu. Chẳng hạn, giả sử đàn ông trong văn chương chỉ được thể hiện như người yêu của đàn bà, chứ không bao giờ là bạn của đàn ông, là lính, là nhà tư tưởng, là kẻ mơ mộng; thì trong kịch của Shakespeare có thể giao cho họ được mấy vai; văn chương sẽ thiệt thòi biết bao! Có lẽ ta sẽ có phần lớn Othello; và khá nhiều Antony; nhưng không Caesar, không Brutus, không Hamlet, không Lear, không Jaques—văn chương sẽ nghèo đi đến khó tin, cũng như văn chương quả thật đã nghèo đi đến không đếm xuể vì những cánh cửa đã đóng lại trước mặt đàn bà. Bị gả chồng trái ý, bị giam trong một căn phòng, với một công việc duy nhất, thì nhà viết kịch làm sao có thể kể về họ một cách đầy đủ hay thú vị hay chân thực? Tình yêu là người thông dịch duy nhất có thể có. Nhà thơ buộc phải say đắm hoặc cay đắng, trừ phi ông chọn ‘ghét đàn bà’, mà điều đó thường có nghĩa là ông không hấp dẫn đối với họ.

Now if Chloe likes Olivia and they share a laboratory, which of itself will make their friendship more varied and lasting because it will be less personal; if Mary Carmichael knows how to write, and I was beginning to enjoy some quality in her style; if she has a room to herself, of which I am not quite sure; if she has five hundred a year of her own—but that remains to be proved—then I think that something of great importance has happened.

Giờ nếu Chloe thích Olivia và họ dùng chung một phòng thí nghiệm, điều chỉ riêng nó cũng sẽ làm tình bạn của họ đa dạng và bền lâu hơn vì ít tính riêng tư hơn; nếu Mary Carmichael biết viết, và tôi đang bắt đầu thích một phẩm chất nào đó trong văn phong của cô; nếu cô có một căn phòng riêng, điều mà tôi không chắc lắm; nếu cô có năm trăm bảng một năm của riêng mình—nhưng điều đó còn phải chứng minh—thì tôi nghĩ một việc trọng đại đã xảy ra.

For if Chloe likes Olivia and Mary Carmichael knows how to express it she will light a torch in that vast chamber where nobody has yet been. It is all half lights and profound shadows like those serpentine caves where one goes with a candle peering up and down, not knowing where one is stepping. And I began to read the book again, and read how Chloe watched Olivia put a jar on a shelf and say how it was time to go home to her children. That is a sight that has never been seen since the world began, I exclaimed. And I watched too, very curiously. For I wanted to see how Mary Carmichael set to work to catch those unrecorded gestures, those unsaid or half-said words, which form themselves, no more palpably than the shadows of moths on the ceiling, when women are alone, unlit by the capricious and coloured light of the other sex. She will need to hold her breath, I said, reading on, if she is to do it; for women are so suspicious of any interest that has not some obvious motive behind it, so terribly accustomed to concealment and suppression, that they are off at the flicker of an eye turned observingly in their direction. The only way for you to do it, I thought, addressing Mary Carmichael as if she were there, would be to talk of something else, looking steadily out of the window, and thus note, not with a pencil in a notebook, but in the shortest of shorthand, in words that are hardly syllabled yet, what happens when Olivia—this organism that has been under the shadow of the rock these million years—feels the light fall on it, and sees coming her way a piece of strange food—knowledge, adventure, art. And she reaches out for it, I thought, again raising my eyes from the page, and has to devise some entirely new combination of her resources, so highly developed for other purposes, so as to absorb the new into the old without disturbing the infinitely intricate and elaborate balance of the whole.

Vì nếu Chloe thích Olivia và Mary Carmichael biết cách diễn đạt điều ấy, cô sẽ thắp một ngọn đuốc trong gian phòng mênh mông nơi chưa ai từng bước vào. Ở đó toàn là nửa sáng và bóng tối thăm thẳm, như những hang ngoằn ngoèo nơi người ta cầm nến đi, ngó lên ngó xuống, không biết mình đặt chân vào đâu. Và tôi bắt đầu đọc lại cuốn sách, và đọc thấy Chloe nhìn Olivia đặt một cái lọ lên kệ và nói đã đến giờ về với các con. Đó là một cảnh chưa ai từng thấy từ buổi khai thiên lập địa, tôi thốt lên. Và tôi cũng quan sát, hết sức tò mò. Vì tôi muốn xem Mary Carmichael bắt tay vào việc thế nào để nắm bắt những cử chỉ chưa ai ghi lại, những lời không nói hoặc nói nửa chừng, tự hình thành, không hữu hình hơn bóng những con ngài trên trần nhà, khi đàn bà ở một mình, không được thắp sáng bởi thứ ánh sáng thất thường và nhiều màu của phái kia. Cô sẽ cần nín thở, tôi nói, đọc tiếp, nếu cô muốn làm được; vì đàn bà nghi ngờ mọi sự quan tâm không có động cơ rõ ràng đằng sau, và quen che giấu, nén chịu đến phát khiếp, đến nỗi chỉ cần một ánh mắt dò xét hướng về họ là họ lập tức rút lui. Cách duy nhất để cô làm được việc ấy, tôi nghĩ, và nói với Mary Carmichael như thể cô đang đứng đó, là nói chuyện khác, mắt chăm chăm nhìn ra cửa sổ, và như thế ghi lại, không phải bằng bút chì trong sổ tay, mà bằng lối tốc ký ngắn nhất, bằng những chữ còn chưa thành âm tiết, điều xảy ra khi Olivia—sinh vật đã nằm dưới bóng tảng đá này suốt một triệu năm—cảm thấy ánh sáng rơi xuống mình, và thấy một món ăn lạ đang tiến về phía mình—tri thức, phiêu lưu, nghệ thuật. Và cô ấy với tay ra đón, tôi nghĩ, lại ngước mắt khỏi trang sách, và phải nghĩ ra một sự kết hợp hoàn toàn mới của những nguồn lực của mình, vốn đã phát triển cao độ cho những mục đích khác, để hấp thụ cái mới vào cái cũ mà không làm xáo trộn thế cân bằng vô cùng phức tạp và tinh vi của toàn thể.

But, alas, I had done what I had determined not to do; I had slipped unthinkingly into praise of my own sex. 'Highly developed'—'infinitely intricate'—such are undeniably terms of praise, and to praise one's own sex is always suspect, often silly; moreover, in this case, how could one justify it? One could not go to the map and say Columbus discovered America and Columbus was a woman; or take an apple and remark, Newton discovered the laws of gravitation and Newton was a woman; or look into the sky and say aeroplanes are flying overhead and aeroplanes were invented by women. There is no mark on the wall to measure the precise height of women. There are no yard measures, neatly divided into the fractions of an inch, that one can lay against the qualities of a good mother or the devotion of a daughter, or the fidelity of a sister, or the capacity of a housekeeper. Few women even now have been graded at the universities; the great trials of the professions, army and navy, trade, politics and diplomacy have hardly tested them. They remain even at this moment almost unclassified. But if I want to know all that a human being can tell me about Sir Hawley Butts, for instance, I have only to open Burke or Debrett and I shall find that he took such and such a degree; owns a hall; has an heir; was Secretary to a Board; represented Great Britain in Canada; and has received a certain number of degrees, offices, medals and other distinctions by which his merits are stamped upon him indelibly. Only Providence can know more about Sir Hawley Butts than that.

Nhưng than ôi, tôi đã làm đúng điều tôi đã quyết không làm; tôi đã vô tình trượt vào việc khen phái mình. ‘Phát triển cao độ’—‘vô cùng phức tạp’—đó rõ ràng là những lời khen, mà khen phái của chính mình thì lúc nào cũng đáng ngờ, thường là ngớ ngẩn; hơn nữa, trong trường hợp này, làm sao biện minh? Người ta không thể đến bên tấm bản đồ mà nói Columbus tìm ra châu Mỹ và Columbus là đàn bà; hay cầm một quả táo mà nhận xét, Newton khám phá ra định luật vạn vật hấp dẫn và Newton là đàn bà; hay nhìn lên trời mà nói máy bay đang bay trên đầu và máy bay do đàn bà phát minh. Không có vạch nào trên tường để đo chiều cao chính xác của đàn bà. Không có cây thước nào chia gọn thành từng phần inch để người ta đặt cạnh những phẩm chất của một người mẹ tốt, hay lòng tận tụy của một người con gái, hay lòng chung thủy của một người chị em, hay năng lực của một người nội trợ. Cho đến nay ít phụ nữ được chấm điểm ở các trường đại học; những cuộc thử thách lớn của các nghề nghiệp, quân đội và hải quân, thương mại, chính trị và ngoại giao, hầu như chưa thử thách họ. Cho tới giờ phút này họ vẫn gần như chưa được phân loại. Nhưng chẳng hạn nếu tôi muốn biết tất cả những gì một con người có thể nói cho tôi về ngài Hawley Butts, tôi chỉ cần mở Burke hay Debrett là thấy ông ấy đậu học vị này học vị nọ; có một dinh thự; có người thừa kế; từng là thư ký một hội đồng; từng đại diện nước Anh ở Canada; và đã nhận một số học vị, chức vụ, huy chương và danh hiệu khác, đóng dấu công trạng của ông vào người ông không thể phai. Chỉ có Thượng đế mới biết về ngài Hawley Butts nhiều hơn thế.

When, therefore, I say 'highly developed', 'infinitely intricate' of women, I am unable to verify my words either in Whitaker, Debrett or the University Calendar. In this predicament what can I do? And I looked at the bookcase again. There were the biographies: Johnson and Goethe and Carlyle and Sterne and Cowper and Shelley and Voltaire and Browning and many others. And I began thinking of all those great men who have for one reason or another admired, sought out, lived with, confided in, made love to, written of, trusted in, and shown what can only be described as some need of and dependence upon certain persons of the opposite sex. That all these relationships were absolutely Platonic I would not affirm, and Sir William Joynson Hicks would probably deny. But we should wrong these illustrious men very greatly if we insisted that they got nothing from these alliances but comfort, flattery and the pleasures of the body. What they got, it is obvious, was something that their own sex was unable to supply; and it would not be rash, perhaps, to define it further, without quoting the doubtless rhapsodical words of the poets, as some stimulus; some renewal of creative power which is in the gift only of the opposite sex to bestow. He would open the door of drawing-room or nursery, I thought, and find her among her children perhaps, or with a piece of embroidery on her knee—at any rate, the centre of some different order and system of life, and the contrast between this world and his own, which might be the law courts or the House of Commons, would at once refresh and invigorate; and there would follow, even in the simplest talk, such a natural difference of opinion that the dried ideas in him would be fertilized anew; and the sight of her creating in a different medium from his own would so quicken his creative power that insensibly his sterile mind would begin to plot again, and he would find the phrase or the scene which was lacking when he put on his hat to visit her. Every Johnson has his Thrale, and holds fast to her for some such reasons as these, and when the Thrale marries her Italian music master Johnson goes half mad with rage and disgust, not merely that he will miss his pleasant evenings at Streatham, but that the light of his life will be 'as if gone out'.

Cho nên khi tôi nói đàn bà ‘phát triển cao độ’, ‘vô cùng phức tạp’, tôi không thể kiểm chứng lời mình trong Whitaker, Debrett hay Niên giám Đại học. Trong tình thế ấy tôi biết làm gì? Và tôi nhìn giá sách một lần nữa. Có các tiểu sử đó: Johnson và Goethe và Carlyle và Sterne và Cowper và Shelley và Voltaire và Browning và nhiều người khác. Và tôi bắt đầu nghĩ đến tất cả những bậc đàn ông vĩ đại đã vì lý do này hay lý do khác mà ngưỡng mộ, tìm đến, sống cùng, tâm sự với, yêu đương, viết về, tin cậy những người thuộc phái kia, và bày tỏ cái chỉ có thể gọi là một nhu cầu và sự lệ thuộc nào đó vào họ. Rằng tất cả những quan hệ ấy hoàn toàn thuần khiết kiểu Plato thì tôi không dám khẳng định, và ngài William Joynson Hicks có lẽ sẽ phủ nhận. Nhưng ta sẽ làm oan những bậc lừng danh ấy quá lắm nếu khăng khăng rằng họ chẳng được gì từ những mối liên minh ấy ngoài sự an ủi, lời tâng bốc và khoái lạc xác thịt. Rõ ràng điều họ nhận được là cái mà phái của chính họ không cung cấp nổi; và có lẽ không liều lĩnh nếu định nghĩa thêm, mà không dẫn những lời hẳn là ngất ngây của các thi sĩ, rằng đó là một sự kích thích nào đó; một sự đổi mới năng lực sáng tạo mà chỉ phái kia mới ban cho được. Ông sẽ mở cửa phòng khách hay phòng trẻ, tôi nghĩ, và thấy bà đang ở giữa đàn con có lẽ, hoặc với một mảnh thêu trên đầu gối—dù sao cũng là trung tâm của một trật tự và một hệ thống đời sống khác, và sự tương phản giữa thế giới ấy và thế giới của ông, có thể là tòa án hay Hạ viện, sẽ ngay tức khắc làm ông tươi tỉnh và mạnh mẽ; và dù trong câu chuyện giản dị nhất cũng sẽ có một sự khác biệt ý kiến tự nhiên đến nỗi những ý tưởng khô cằn trong ông sẽ được thụ tinh lại; và cảnh bà sáng tạo trong một chất liệu khác với của ông sẽ đánh thức năng lực sáng tạo của ông đến mức, không hay không biết, trí óc cằn cỗi của ông bắt đầu dựng cốt truyện trở lại, và ông sẽ tìm ra cụm từ hay cảnh còn thiếu lúc ông đội mũ đi thăm bà. Mỗi Johnson đều có một Thrale của mình, và bám lấy bà vì những lẽ như thế, và khi bà Thrale lấy thầy dạy nhạc người Ý của mình, Johnson gần như phát điên vì giận dữ và ghê tởm, không chỉ vì sẽ mất những buổi tối dễ chịu ở Streatham, mà vì ánh sáng đời ông sẽ ‘như đã tắt’.

And without being Dr Johnson or Goethe or Carlyle or Voltaire, one may feel, though very differently from these great men, the nature of this intricacy and the power of this highly developed creative faculty among women. One goes into the room—but the resources of the English language would be much put to the stretch, and whole flights of words would need to wing their way illegitimately into existence before a woman could say what happens when she goes into a room. The rooms differ so completely; they are calm or thunderous; open on to the sea, or, on the contrary, give on to a prison yard; are hung with washing; or alive with opals and silks; are hard as horsehair or soft as feathers—one has only to go into any room in any street for the whole of that extremely complex force of femininity to fly in one's face. How should it be otherwise? For women have sat indoors all these millions of years, so that by this time the very walls are permeated by their creative force, which has, indeed, so overcharged the capacity of bricks and mortar that it must needs harness itself to pens and brushes and business and politics. But this creative power differs greatly from the creative power of men. And one must conclude that it would be a thousand pities if it were hindered or wasted, for it was won by centuries of the most drastic discipline, and there is nothing to take its place. It would be a thousand pities if women wrote like men, or lived like men, or looked like men, for if two sexes are quite inadequate, considering the vastness and variety of the world, how should we manage with one only? Ought not education to bring out and fortify the differences rather than the similarities? For we have too much likeness as it is, and if an explorer should come back and bring word of other sexes looking through the branches of other trees at other skies, nothing would be of greater service to humanity; and we should have the immense pleasure into the bargain of watching Professor X rush for his measuring-rods to prove himself 'superior'.

Và không cần là tiến sĩ Johnson hay Goethe hay Carlyle hay Voltaire, ta vẫn có thể cảm nhận, dù rất khác những bậc vĩ nhân ấy, bản chất của sự phức tạp này và sức mạnh của năng lực sáng tạo phát triển cao độ này ở đàn bà. Người ta bước vào căn phòng—nhưng vốn từ tiếng Anh sẽ phải căng ra hết cỡ, và cả đàn chữ sẽ phải bay vào đời một cách bất hợp pháp, trước khi một người đàn bà nói được điều xảy ra khi nàng bước vào một căn phòng. Các căn phòng khác nhau hoàn toàn; yên tĩnh hay sấm sét; mở ra biển, hay ngược lại, trông xuống sân nhà tù; phơi đầy đồ giặt; hay lung linh ngọc opan và lụa; cứng như lông ngựa hay mềm như lông chim—chỉ cần bước vào bất kỳ căn phòng nào ở bất kỳ con phố nào là toàn bộ cái sức mạnh vô cùng phức tạp của nữ tính xộc thẳng vào mặt ta. Làm sao khác được? Vì đàn bà đã ngồi trong nhà suốt hàng triệu năm, đến nỗi bây giờ chính các bức tường đã thấm đẫm sức sáng tạo của họ, thứ sức mạnh thật sự đã làm quá tải sức chứa của gạch vữa nên buộc phải tự thắng cương vào bút, cọ, buôn bán và chính trị. Nhưng sức sáng tạo ấy khác nhiều với sức sáng tạo của đàn ông. Và phải kết luận rằng sẽ là một điều đáng tiếc ngàn lần nếu nó bị cản trở hay lãng phí, vì nó được giành lấy qua nhiều thế kỷ kỷ luật khắc nghiệt nhất, và không có gì thay thế được nó. Sẽ đáng tiếc ngàn lần nếu đàn bà viết như đàn ông, sống như đàn ông, hay trông như đàn ông, vì nếu hai giới tính đã là quá ít so với sự mênh mông và muôn vẻ của thế giới, thì chỉ một giới tính ta xoay xở thế nào? Giáo dục chẳng phải nên làm nổi bật và củng cố những khác biệt hơn là những tương đồng sao? Vì ta đã giống nhau quá nhiều rồi, và nếu một nhà thám hiểm trở về mang tin về những giới tính khác đang nhìn qua cành của những loài cây khác lên những bầu trời khác, thì chẳng có gì giúp ích cho nhân loại hơn; và ta còn có thêm cái thú vô vàn là xem giáo sư X vội vàng chạy đi lấy thước đo để chứng minh mình ‘hơn’.

Mary Carmichael, I thought, still hovering at a little distance above the page, will have her work cut out for her merely as an observer. I am afraid indeed that she will be tempted to become, what I think the less interesting branch of the species—the naturalist-novelist, and not the contemplative. There are so many new facts for her to observe. She will not need to limit herself any longer to the respectable houses of the upper middle classes. She will go without kindness or condescension, but in the spirit of fellowship, into those small, scented rooms where sit the courtesan, the harlot and the lady with the pug dog. There they still sit in the rough and ready-made clothes that the male writer has had perforce to clap upon their shoulders. But Mary Carmichael will have out her scissors and fit them close to every hollow and angle. It will be a curious sight, when it comes, to see these women as they are, but we must wait a little, for Mary Carmichael will still be encumbered with that self-consciousness in the presence of 'sin' which is the legacy of our sexual barbarity. She will still wear the shoddy old fetters of class on her feet.

Mary Carmichael, tôi nghĩ, vẫn lơ lửng cách trang sách một quãng ngắn, sẽ có đủ việc phải làm chỉ riêng với tư cách một người quan sát. Tôi e rằng cô sẽ bị cám dỗ trở thành, cái mà tôi cho là nhánh kém thú vị hơn của giống loài—tiểu thuyết gia kiểu nhà tự nhiên học, chứ không phải người chiêm nghiệm. Có quá nhiều sự kiện mới cho cô quan sát. Cô sẽ không cần giới hạn mình trong những ngôi nhà đoan chính của tầng lớp thượng trung lưu nữa. Cô sẽ đi, không bằng lòng tốt hay sự hạ cố, mà bằng tinh thần đồng loại, vào những căn phòng nhỏ thơm phức nơi người kỹ nữ, người gái điếm và bà quý phái ôm con chó pug ngồi. Ở đó họ vẫn ngồi trong những bộ quần áo thô và may sẵn mà nhà văn nam đã buộc phải khoác lên vai họ. Nhưng Mary Carmichael sẽ lấy kéo ra mà cắt vừa sát mọi chỗ lõm chỗ góc. Sẽ là một cảnh kỳ lạ, khi nó tới, được thấy những người đàn bà này như họ vốn là, nhưng ta phải đợi chút, vì Mary Carmichael vẫn sẽ còn vướng cái ý thức ngượng ngập trước ‘tội lỗi’, di sản của sự man rợ tính dục của chúng ta. Cô vẫn sẽ mang trên chân những xiềng giai cấp cũ kỹ rẻ tiền.

However, the majority of women are neither harlots nor courtesans; nor do they sit clasping pug dogs to dusty velvet all through the summer afternoon. But what do they do then? and there came to my mind's eye one of those long streets somewhere south of the river whose infinite rows are innumerably populated. With the eye of the imagination I saw a very ancient lady crossing the street on the arm of a middle-aged woman, her daughter, perhaps, both so respectably booted and furred that their dressing in the afternoon must be a ritual, and the clothes themselves put away in cupboards with camphor, year after year, throughout the summer months. They cross the road when the lamps are being lit (for the dusk is their favourite hour), as they must have done year after year. The elder is close on eighty; but if one asked her what her life has meant to her, she would say that she remembered the streets lit for the battle of Balaclava, or had heard the guns fire in Hyde Park for the birth of King Edward the Seventh. And if one asked her, longing to pin down the moment with date and season, but what were you doing on the fifth of April 1868, or the second of November 1875, she would look vague and say that she could remember nothing. For all the dinners are cooked; the plates and cups washed; the children sent to school and gone out into the world. Nothing remains of it all. All has vanished. No biography or history has a word to say about it. And the novels, without meaning to, inevitably lie.

Tuy nhiên, phần đông đàn bà không phải gái điếm cũng không phải kỹ nữ; và cũng không ngồi ôm chó pug trên nhung bụi suốt buổi chiều hè. Vậy họ làm gì? và hiện ra trước mắt trí tưởng tượng của tôi là một trong những con phố dài đâu đó phía nam con sông, những dãy nhà vô tận đông đúc không đếm xuể. Bằng con mắt tưởng tượng, tôi thấy một bà cụ rất già băng qua đường, vịn tay một người đàn bà trung niên, có lẽ là con gái bà, cả hai đi giày, mặc áo lông đoan trang đến nỗi việc thay đồ buổi chiều hẳn là một nghi lễ, còn quần áo thì cất trong tủ với long não, hết năm này sang năm khác, suốt những tháng hè. Họ băng qua đường khi đèn đường đang được thắp (vì hoàng hôn là giờ họ ưa nhất), như họ hẳn đã làm hết năm này sang năm khác. Bà cụ gần tám mươi; nhưng nếu hỏi bà đời mình có ý nghĩa gì, bà sẽ nói bà nhớ những con phố được thắp sáng vì trận Balaclava, hoặc đã nghe tiếng súng nổ ở Hyde Park mừng Vua Edward Đệ Thất ra đời. Và nếu hỏi bà, ao ước ghim chặt khoảnh khắc ấy bằng ngày tháng, nhưng bà đang làm gì vào ngày năm tháng Tư năm 1868, hay ngày hai tháng Mười Một năm 1875, bà sẽ ra vẻ mơ hồ mà nói bà không nhớ gì cả. Vì mọi bữa tối đều đã nấu xong; bát đĩa chén tách đã rửa; con cái đã đưa đến trường và đã bước vào đời. Chẳng còn gì của tất cả những thứ ấy. Tất cả đã tan biến. Không tiểu sử hay lịch sử nào có một lời về nó. Và những cuốn tiểu thuyết, không cố ý, tất yếu nói dối.

All these infinitely obscure lives remain to be recorded, I said, addressing Mary Carmichael as if she were present; and went on in thought through the streets of London feeling in imagination the pressure of dumbness, the accumulation of unrecorded life, whether from the women at the street corners with their arms akimbo, and the rings embedded in their fat swollen fingers, talking with a gesticulation like the swing of Shakespeare's words; or from the violet-sellers and match-sellers and old crones stationed under doorways; or from drifting girls whose faces, like waves in sun and cloud, signal the coming of men and women and the flickering lights of shop windows. All that you will have to explore, I said to Mary Carmichael, holding your torch firm in your hand. Above all, you must illumine your own soul with its profundities and its shallows, and its vanities and its generosities, and say what your beauty means to you or your plainness, and what is your relation to the everchanging and turning world of gloves and shoes and stuffs swaying up and down among the faint scents that come through chemists' bottles down arcades of dress material over a floor of pseudo-marble. For in imagination I had gone into a shop; it was laid with black and white paving; it was hung, astonishingly beautifully, with coloured ribbons. Mary Carmichael might well have a look at that in passing, I thought, for it is a sight that would lend itself to the pen as fittingly as any snowy peak or rocky gorge in the Andes. And there is the girl behind the counter too—I would as soon have her true history as the hundred and fiftieth life of Napoleon or seventieth study of Keats and his use of Miltonic inversion which old Professor Z and his like are now inditing. And then I went on very warily, on the very tips of my toes (so cowardly am I, so afraid of the lash that was once almost laid on my own shoulders), to murmur that she should also learn to laugh, without bitterness, at the vanities—say rather at the peculiarities, for it is a less offensive word—of the other sex. For there is a spot the size of a shilling at the back of the head which one can never see for oneself. It is one of the good offices that sex can discharge for sex—to describe that spot the size of a shilling at the back of the head. Think how much women have profited by the comments of Juvenal; by the criticism of Strindberg. Think with what humanity and brilliancy men, from the earliest ages, have pointed out to women that dark place at the back of the head! And if Mary were very brave and very honest, she would go behind the other sex and tell us what she found there. A true picture of man as a whole can never be painted until a woman has described that spot the size of a shilling. Mr Woodhouse and Mr Casuabon are spots of that size and nature. Not of course that anyone in their senses would counsel her to hold up to scorn and ridicule of set purpose—literature shows the futility of what is written in that spirit. Be truthful, one would say, and the result is bound to be amazingly interesting. Comedy is bound to be enriched. New facts are bound to be discovered.

Tất cả những cuộc đời vô cùng mờ mịt ấy còn chờ được ghi lại, tôi nói với Mary Carmichael như thể cô đang có mặt; và tôi đi tiếp trong tư tưởng qua các phố London, trong tưởng tượng cảm thấy sức nặng của sự câm lặng, sự chồng chất của đời sống chưa được ghi lại, dù nó đến từ những người đàn bà đứng ở góc phố chống nạnh, những chiếc nhẫn lún vào các ngón tay mập mạp sưng húp, nói chuyện bằng điệu bộ như nhịp đưa của lời Shakespeare; hay từ những cô bán hoa violet, bán diêm, những mụ già đứng dưới mái hiên; hay từ những cô gái lang thang mà gương mặt, như sóng trong nắng và mây, báo hiệu đàn ông đàn bà đang tới và ánh đèn chập chờn của các cửa kính tiệm. Tất cả những điều ấy cô sẽ phải khám phá, tôi nói với Mary Carmichael, tay giữ chắc ngọn đuốc. Trên hết, cô phải soi sáng tâm hồn mình với những chỗ sâu và chỗ cạn, những hư vinh và rộng lượng của nó, và nói xem vẻ đẹp của cô có ý nghĩa gì với cô hay vẻ kém sắc của cô, và quan hệ của cô với cái thế giới luôn đổi thay xoay chuyển của găng tay, giày và vải vóc đong đưa lên xuống giữa những mùi hương mờ nhạt thoảng qua các lọ thuốc của hiệu bào chế, dọc những lối hàng vải trên nền giả cẩm thạch là gì. Vì trong tưởng tượng tôi đã bước vào một cửa hàng; nền lát đen trắng; trên tường treo những dải ruy băng nhiều màu, đẹp đến ngạc nhiên. Mary Carmichael nên ngó qua cảnh ấy khi đi ngang, tôi nghĩ, vì đó là một cảnh hợp với ngòi bút chẳng kém gì bất kỳ đỉnh tuyết hay hẻm đá nào ở dãy Andes. Và còn cô gái sau quầy nữa—tôi thà có lịch sử thật của cô còn hơn cuốn đời thứ một trăm năm mươi của Napoleon hay công trình nghiên cứu thứ bảy mươi về Keats và lối đảo ngữ kiểu Milton mà giáo sư Z già và đồng nghiệp của ông ta đang hì hục viết. Rồi tôi tiếp tục rất dè dặt, nhón gót (tôi hèn nhát đến thế, sợ cái roi từng suýt giáng xuống vai chính mình đến thế), để thì thầm rằng cô cũng nên học cười, không cay đắng, trước những hư vinh—hay nói đúng hơn là những nét riêng, vì đó là chữ ít xúc phạm hơn—của phái kia. Vì ở phía sau đầu có một chỗ to bằng đồng si-linh mà không ai tự nhìn thấy được. Đó là một trong những việc tốt mà giới này có thể làm cho giới kia—mô tả chỗ to bằng đồng si-linh ở sau đầu. Hãy nghĩ đàn bà đã được lợi biết bao từ những nhận xét của Juvenal; từ lời phê bình của Strindberg. Hãy nghĩ đàn ông, từ những thời xa xưa nhất, đã chỉ cho đàn bà cái chỗ tối ở sau đầu ấy với bao nhân hậu và tài tình! Và nếu Mary rất can đảm và rất thành thật, cô sẽ đi ra phía sau phái kia và kể cho chúng ta những gì cô thấy ở đó. Một bức tranh trung thực về đàn ông nói chung không bao giờ vẽ nổi cho đến khi một người đàn bà mô tả cái chỗ to bằng đồng si-linh ấy. Ông Woodhouse và ông Casaubon là những chỗ như thế, cùng cỡ cùng loại. Tất nhiên không ai tỉnh táo lại khuyên cô đem họ ra làm trò khinh bỉ và chế giễu cố ý—văn chương đã cho thấy cái vô ích của những gì viết với tinh thần ấy. Hãy trung thực, người ta sẽ bảo, và kết quả ắt thú vị đến lạ. Hài kịch ắt giàu thêm. Những sự thật mới ắt được khám phá.

However, it was high time to lower my eyes to the page again. It would be better, instead of speculating what Mary Carmichael might write and should write, to see what in fact Mary Carmichael did write. So I began to read again. I remembered that I had certain grievances against her. She had broken up Jane Austen's sentence, and thus given me no chance of pluming myself upon my impeccable taste, my fastidious ear. For it was useless to say, 'Yes, yes, this is very nice; but Jane Austen wrote much better than you do', when I had to admit that there was no point of likeness between them. Then she had gone further and broken the sequence—the expected order. Perhaps she had done this unconsciously, merely giving things their natural order, as a woman would, if she wrote like a woman. But the effect was somehow baffling; one could not see a wave heaping itself, a crisis coming round the next corner. Therefore I could not plume myself either upon the depths of my feelings and my profound knowledge of the human heart. For whenever I was about to feel the usual things in the usual places, about love, about death, the annoying creature twitched me away, as if the important point were just a little further on. And thus she made it impossible for me to roll out my sonorous phrases about 'elemental feelings', the 'common stuff of humanity', 'the depths of the human heart', and all those other phrases which support us in our belief that, however clever we may be on top, we are very serious, very profound and very humane underneath. She made me feel, on the contrary, that instead of being serious and profound and humane, one might be—and the thought was far less seductive—merely lazy minded and conventional into the bargain.

Dù sao, đã đến lúc phải cúi nhìn trang sách lần nữa. Thay vì đoán xem Mary Carmichael có thể viết gì và nên viết gì, tốt hơn là xem Mary Carmichael thực sự đã viết gì. Vậy tôi bắt đầu đọc lại. Tôi nhớ mình có vài mối bất bình với cô. Cô đã bẻ nát câu văn của Jane Austen, và như thế không cho tôi cơ hội khoe khoang thị hiếu không tì vết, cái tai kén chọn của mình. Vì chẳng ích gì khi nói ‘Vâng, vâng, cái này rất hay; nhưng Jane Austen viết hay hơn cô nhiều’, khi tôi buộc phải thừa nhận không có một điểm nào giống nhau giữa họ. Rồi cô đi xa hơn và bẻ gãy cả trình tự—thứ tự được mong đợi. Có lẽ cô làm vậy vô thức, chỉ đơn thuần để mọi thứ theo trật tự tự nhiên của chúng, như một người đàn bà sẽ làm nếu viết như một người đàn bà. Nhưng hiệu quả thì khó hiểu bằng cách nào đó; người ta không thấy một con sóng đang dồn lên, một cơn khủng hoảng đang tới ở khúc quanh kế tiếp. Vì thế tôi cũng không thể khoe khoang chiều sâu cảm xúc và hiểu biết sâu sắc của mình về trái tim con người. Vì mỗi khi tôi sắp sửa cảm những điều thường lệ ở những chỗ thường lệ, về tình yêu, về cái chết, thì sinh vật đáng ghét ấy giật tôi đi, như thể điểm quan trọng nằm xa hơn chút nữa. Và như thế cô làm tôi không thể tuôn ra những cụm từ sang sảng về ‘những cảm xúc nguyên sơ’, ‘chất liệu chung của nhân loại’, ‘chiều sâu của trái tim con người’, và tất cả những cụm từ khác nâng đỡ niềm tin của ta rằng, dù bề ngoài ta khôn khéo đến đâu, bên dưới ta vẫn rất nghiêm túc, rất sâu sắc và rất nhân đạo. Trái lại, cô khiến tôi cảm thấy rằng thay vì nghiêm túc và sâu sắc và nhân đạo, người ta có thể chỉ—và ý nghĩ ấy kém quyến rũ hơn nhiều—là lười suy nghĩ và, còn thêm nữa, khuôn sáo.

But I read on, and noted certain other facts. She was no 'genius' that was evident. She had nothing like the love of Nature, the fiery imagination, the wild poetry, the brilliant wit, the brooding wisdom of her great predecessors, Lady Winchilsea, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Jane Austen and George Eliot; she could not write with the melody and the dignity of Dorothy Osborne—indeed she was no more than a clever girl whose books will no doubt be pulped by the publishers in ten years' time. But, nevertheless, she had certain advantages which women of far greater gift lacked even half a century ago. Men were no longer to her 'the opposing faction'; she need not waste her time railing against them; she need not climb on to the roof and ruin her peace of mind longing for travel, experience and a knowledge of the world and character that were denied her. Fear and hatred were almost gone, or traces of them showed only in a slight exaggeration of the joy of freedom, a tendency to the caustic and satirical, rather than to the romantic, in her treatment of the other sex. Then there could be no doubt that as a novelist she enjoyed some natural advantages of a high order. She had a sensibility that was very wide, eager and free. It responded to an almost imperceptible touch on it. It feasted like a plant newly stood in the air on every sight and sound that came its way. It ranged, too, very subtly and curiously, among almost unknown or unrecorded things; it lighted on small things and showed that perhaps they were not small after all. It brought buried things to light and made one wonder what need there had been to bury them. Awkward though she was and without the unconscious bearing of long descent which makes the least turn of the pen of a Thackeray or a Lamb delightful to the ear, she had—I began to think—mastered the first great lesson; she wrote as a woman, but as a woman who has forgotten that she is a woman, so that her pages were full of that curious sexual quality which comes only when sex is unconscious of itself.

Nhưng tôi đọc tiếp, và ghi nhận vài sự thật khác. Cô không phải ‘thiên tài’, điều ấy hiển nhiên. Cô không có chút nào lòng yêu Thiên nhiên, trí tưởng tượng bừng lửa, chất thơ hoang dã, trí hóm hỉnh rực rỡ, sự khôn ngoan trầm tư của những bậc tiền bối lớn của cô, phu nhân Winchilsea, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Jane Austen và George Eliot; cô không thể viết với giai điệu và vẻ trang nghiêm của Dorothy Osborne—thật ra cô chẳng hơn một cô gái lanh lợi mà sách hẳn sẽ bị nhà xuất bản nghiền thành bột giấy trong mười năm nữa. Nhưng dù sao cô có vài lợi thế mà những người đàn bà tài năng lớn hơn nhiều còn thiếu cách đây nửa thế kỷ. Đàn ông không còn là ‘phe đối nghịch’ với cô; cô không cần phí thì giờ chửi mắng họ; cô không cần trèo lên mái nhà và phá hỏng sự bình yên của tâm hồn vì khao khát du hành, trải nghiệm và hiểu biết về thế giới và con người vốn bị từ chối với cô. Sợ hãi và căm ghét gần như đã hết, hoặc dấu vết của chúng chỉ lộ ra ở chút thổi phồng niềm vui tự do, một khuynh hướng châm biếm cay độc hơn là lãng mạn trong cách cô đối xử với phái kia. Rồi không còn nghi ngờ gì rằng với tư cách tiểu thuyết gia cô hưởng vài lợi thế tự nhiên thuộc hạng cao. Cô có một cảm quan rất rộng, hăm hở và tự do. Nó đáp lại một cái chạm gần như không nhận thấy được. Nó thưởng thức, như một cái cây vừa được đặt ra ngoài trời, từng cảnh từng tiếng đến với nó. Nó cũng lang thang, rất tinh tế và tò mò, giữa những điều gần như chưa biết hay chưa ai ghi lại; nó dừng lên những điều nhỏ và cho thấy có lẽ chúng không nhỏ chút nào. Nó đem những thứ bị chôn vùi ra ánh sáng và khiến người ta tự hỏi cần gì phải chôn chúng. Vụng về như cô, không có phong thái vô thức của dòng dõi lâu đời vốn khiến cú xoay bút nhỏ nhất của Thackeray hay Lamb cũng êm tai, cô đã—tôi bắt đầu nghĩ—nắm được bài học lớn đầu tiên; cô viết như một người đàn bà, nhưng như một người đàn bà đã quên mình là đàn bà, nên các trang văn của cô đầy cái phẩm chất giới tính kỳ lạ chỉ có khi giới tính không còn ý thức về mình.

All this was to the good. But no abundance of sensation or fineness of perception would avail unless she could build up out of the fleeting and the personal the lasting edifice which remains unthrown. I had said that I would wait until she faced herself with 'a situation'. And I meant by that until she proved by summoning, beckoning and getting together that she was not a skimmer of surfaces merely, but had looked beneath into the depths. Now is the time, she would say to herself at a certain moment, when without doing anything violent I can show the meaning of all this. And she would begin—how unmistakable that quickening is!—beckoning and summoning, and there would rise up in memory, half forgotten, perhaps quite trivial things in other chapters dropped by the way. And she would make their presence felt while someone sewed or smoked a pipe as naturally as possible, and one would feel, as she went on writing, as if one had gone to the top of the world and seen it laid out, very majestically, beneath.

Tất cả đều tốt. Nhưng chẳng có dồi dào cảm giác hay tinh tế nhận thức nào có ích trừ phi cô dựng được, từ cái thoáng qua và cái riêng tư, một tòa nhà bền vững còn mãi không bị lật đổ. Tôi đã nói rằng tôi sẽ đợi cho đến khi cô đối mặt với ‘một tình huống’. Và ý tôi là cho đến khi cô chứng minh bằng việc triệu tập, vẫy gọi và gom góp rằng cô không chỉ là người lướt trên bề mặt, mà đã nhìn xuống chiều sâu bên dưới. Đến một lúc nào đó cô sẽ tự nhủ: bây giờ là lúc mình có thể, không cần làm gì bạo liệt, chỉ ra ý nghĩa của tất cả những điều này. Và cô sẽ bắt đầu—cái sự rộn lên ấy không thể lẫn đi đâu được!—vẫy gọi và triệu tập, và trong ký ức sẽ trồi lên, bị quên nửa vời, có lẽ hoàn toàn vụn vặt, những điều ở các chương khác bị bỏ rơi dọc đường. Và cô sẽ làm cho sự hiện diện của chúng được cảm thấy trong khi ai đó khâu vá hay hút tẩu một cách tự nhiên nhất có thể, và khi cô viết tiếp, người ta sẽ cảm thấy như đã lên tới đỉnh thế giới và thấy nó trải ra, rất uy nghi, bên dưới.

At any rate, she was making the attempt. And as I watched her lengthening out for the test, I saw, but hoped that she did not see, the bishops and the deans, the doctors and the professors, the patriarchs and the pedagogues all at her shouting warning and advice. You can't do this and you shan't do that! Fellows and scholars only allowed on the grass! Ladies not admitted without a letter of introduction! Aspiring and graceful female novelists this way! So they kept at her like the crowd at a fence on the racecourse, and it was her trial to take her fence without looking to right or to left. If you stop to curse you are lost, I said to her; equally, if you stop to laugh. Hesitate or fumble and you are done for. Think only of the jump, I implored her, as if I had put the whole of my money on her back; and she went over it like a bird. But there was a fence beyond that and a fence beyond that. Whether she had the staying power I was doubtful, for the clapping and the crying were fraying to the nerves. But she did her best. Considering that Mary Carmichael was no genius, but an unknown girl writing her first novel in a bed-sitting-room, without enough of those desirable things, time, money and idleness, she did not do so badly, I thought.

Dù sao cô cũng đang thử. Và khi tôi nhìn cô căng người ra cho cuộc thử thách, tôi thấy, nhưng mong cô không thấy, các giám mục và các linh mục trưởng, các tiến sĩ và các giáo sư, các tộc trưởng và các nhà sư phạm cùng xúm vào cô la lên cảnh báo và khuyên bảo. Cô không được làm thế này và không được làm thế kia! Chỉ nghiên cứu viên và học giả mới được đi trên cỏ! Phụ nữ không được vào nếu không có thư giới thiệu! Các nữ tiểu thuyết gia đầy hoài bão và duyên dáng lối này! Họ bám sát cô như đám đông bên hàng rào ở trường đua, và thử thách của cô là vượt hàng rào mà không nhìn phải nhìn trái. Nếu dừng lại để chửi là cô thua, tôi nói với cô; dừng lại để cười cũng thế. Do dự hay lóng ngóng là cô xong đời. Chỉ nghĩ đến cú nhảy thôi, tôi van nài cô, như thể tôi đã đặt hết tiền lên lưng cô; và cô vượt qua nó như một con chim. Nhưng sau đó còn một hàng rào, và sau nữa còn một hàng rào. Cô có đủ sức bền không thì tôi còn nghi ngại, vì tiếng vỗ tay và tiếng la làm sờn thần kinh. Nhưng cô đã cố hết sức. Xét rằng Mary Carmichael không phải thiên tài, mà là một cô gái vô danh viết cuốn tiểu thuyết đầu tay trong một căn phòng vừa ngủ vừa ở, không đủ những thứ đáng mong ấy, thì giờ, tiền bạc và nhàn rỗi, cô làm cũng không đến nỗi tệ, tôi nghĩ.

Give her another hundred years, I concluded, reading the last chapter—people's noses and bare shoulders showed naked against a starry sky, for someone had twitched the curtain in the drawing-room—give her a room of her own and five hundred a year, let her speak her mind and leave out half that she now puts in, and she will write a better book one of these days. She will be a poet, I said, putting Life's Adventure, by Mary Carmichael, at the end of the shelf, in another hundred years' time.

Hãy cho cô thêm một trăm năm nữa, tôi kết luận, đọc đến chương cuối—mũi và đôi vai trần của người ta hiện ra trần trụi trên nền trời đầy sao, vì ai đó đã giật tấm màn ở phòng khách—hãy cho cô một căn phòng riêng và năm trăm bảng một năm, để cô nói điều mình nghĩ và bỏ đi một nửa những gì cô bây giờ nhét vào, rồi một ngày nào đó cô sẽ viết một cuốn sách hay hơn. Cô sẽ là một nhà thơ, tôi nói, đặt Cuộc phiêu lưu của đời, của Mary Carmichael, vào cuối giá, sau một trăm năm nữa.

SIX

CHƯƠNG SÁU

Next day the light of the October morning was falling in dusty shafts through the uncurtained windows, and the hum of traffic rose from the street. London then was winding itself up again; the factory was astir; the machines were beginning. It was tempting, after all this reading, to look out of the window and see what London was doing on the morning of the 26th of October 1928. And what was London doing? Nobody, it seemed, was reading Antony and Cleopatra. London was wholly indifferent, it appeared, to Shakespeare's plays. Nobody cared a straw—and I do not blame them—for the future of fiction, the death of poetry or the development by the average woman of a prose style completely expressive of her mind. If opinions upon any of these matters had been chalked on the pavement, nobody would have stooped to read them. The nonchalance of the hurrying feet would have rubbed them out in half an hour. Here came an errand-boy; here a woman with a dog on a lead. The fascination of the London street is that no two people are ever alike; each seems bound on some private affair of his own. There were the business-like, with their little bags; there were the drifters rattling sticks upon area railings; there were affable characters to whom the streets serve for clubroom, hailing men in carts and giving information without being asked for it. Also there were funerals to which men, thus suddenly reminded of the passing of their own bodies, lifted their hats. And then a very distinguished gentleman came slowly down a doorstep and paused to avoid collision with a bustling lady who had, by some means or other, acquired a splendid fur coat and a bunch of Parma violets. They all seemed separate, self-absorbed, on business of their own.

Hôm sau, ánh sáng buổi sáng tháng Mười rơi thành những dải bụi qua các ô cửa không rèm, và tiếng xe cộ ù ù dâng lên từ phố. London khi ấy đang lên dây cót lại; nhà máy rục rịch; những cỗ máy bắt đầu chạy. Sau ngần ấy đọc sách, thật khó cưỡng việc nhìn ra cửa sổ xem London đang làm gì vào buổi sáng ngày 26 tháng Mười năm 1928. Và London đang làm gì? Có vẻ không ai đang đọc Antony và Cleopatra. London dường như hoàn toàn thờ ơ với kịch của Shakespeare. Chẳng ai buồn bận tâm—và tôi không trách họ—đến tương lai của tiểu thuyết, cái chết của thơ ca hay việc người đàn bà bình thường phát triển một lối văn xuôi diễn đạt trọn vẹn trí óc mình. Nếu ý kiến về bất cứ điều nào trong ấy được viết bằng phấn trên vỉa hè, sẽ chẳng ai cúi xuống đọc. Sự thản nhiên của những bước chân vội vã sẽ xóa chúng trong nửa giờ. Đây là một cậu bé chạy việc; đây là một người đàn bà với con chó buộc dây. Sức hút của phố London là chẳng có hai người nào giống nhau; ai cũng như đang đi lo một việc riêng. Có những người làm ăn với chiếc cặp nhỏ; có những kẻ vơ vẩn quệt gậy lên hàng rào quanh hố sáng; có những nhân vật dễ mến mà với họ đường phố là phòng câu lạc bộ, chào những người ngồi trên xe thồ và cung cấp thông tin dù chẳng ai hỏi. Lại có những đám tang mà đàn ông, chợt được nhắc về cái chết của chính thân xác mình, giơ mũ chào. Và rồi một quý ông rất đường bệ chậm rãi bước xuống bậc cửa và dừng lại để khỏi va vào một bà tất bật bằng cách nào đó đã kiếm được một chiếc áo lông tráng lệ và một bó hoa violet Parma. Tất cả đều có vẻ riêng rẽ, mải mê với mình, lo việc của riêng mình.

At this moment, as so often happens in London, there was a complete lull and suspension of traffic. Nothing came down the street; nobody passed. A single leaf detached itself from the plane tree at the end of the street, and in that pause and suspension fell. Somehow it was like a signal falling, a signal pointing to a force in things which one had overlooked. It seemed to point to a river, which flowed past, invisibly, round the corner, down the street, and took people and eddied them along, as the stream at Oxbridge had taken the undergraduate in his boat and the dead leaves. Now it was bringing from one side of the street to the other diagonally a girl in patent leather boots, and then a young man in a maroon overcoat; it was also bringing a taxi-cab; and it brought all three together at a point directly beneath my window; where the taxi stopped; and the girl and the young man stopped; and they got into the taxi; and then the cab glided off as if it were swept on by the current elsewhere.

Đúng lúc ấy, như thường xảy ra ở London, có một khoảnh lặng hoàn toàn và xe cộ ngừng lại. Không có gì đi xuống phố; không ai đi qua. Một chiếc lá lìa khỏi cây tiêu huyền ở cuối phố, và trong quãng lặng ngưng đọng ấy nó rơi xuống. Bằng cách nào đó nó giống một tín hiệu rơi, tín hiệu chỉ tới một sức mạnh trong sự vật mà ta đã bỏ qua. Nó như chỉ tới một dòng sông, chảy qua vô hình, quanh góc phố, xuống con phố, cuốn người ta đi và xoáy họ theo, như dòng nước ở Oxbridge đã cuốn người sinh viên trên thuyền và những chiếc lá chết. Lúc này nó đang đưa chéo từ bên này sang bên kia đường một cô gái đi ủng da bóng, rồi một chàng trai mặc áo khoác màu nâu đỏ; nó cũng đưa tới một chiếc taxi; và nó gom cả ba lại ở một điểm ngay dưới cửa sổ tôi; ở đó chiếc taxi dừng; cô gái và chàng trai dừng; và họ bước lên taxi; rồi chiếc xe lướt đi như thể bị dòng nước cuốn sang nơi khác.

The sight was ordinary enough; what was strange was the rhythmical order with which my imagination had invested it; and the fact that the ordinary sight of two people getting into a cab had the power to communicate something of their own seeming satisfaction. The sight of two people coming down the street and meeting at the corner seems to ease the mind of some strain, I thought, watching the taxi turn and make off. Perhaps to think, as I had been thinking these two days, of one sex as distinct from the other is an effort. It interferes with the unity of the mind. Now that effort had ceased and that unity had been restored by seeing two people come together and get into a taxicab. The mind is certainly a very mysterious organ, I reflected, drawing my head in from the window, about which nothing whatever is known, though we depend upon it so completely. Why do I feel that there are severances and oppositions in the mind, as there are strains from obvious causes on the body? What does one mean by 'the unity of the mind'? I pondered, for clearly the mind has so great a power of concentrating at any point at any moment that it seems to have no single state of being. It can separate itself from the people in the street, for example, and think of itself as apart from them, at an upper window looking down on them. Or it can think with other people spontaneously, as, for instance, in a crowd waiting to hear some piece of news read out. It can think back through its fathers or through its mothers, as I have said that a woman writing thinks back through her mothers. Again if one is a woman one is often surprised by a sudden splitting off of consciousness, say in walking down Whitehall, when from being the natural inheritor of that civilization, she becomes, on the contrary, outside of it, alien and critical. Clearly the mind is always altering its focus, and bringing the world into different perspectives. But some of these states of mind seem, even if adopted spontaneously, to be less comfortable than others. In order to keep oneself continuing in them one is unconsciously holding something back, and gradually the repression becomes an effort. But there may be some state of mind in which one could continue without effort because nothing is required to be held back. And this perhaps, I thought, coming in from the window, is one of them. For certainly when I saw the couple get into the taxicab the mind felt as if, after being divided, it had come together again in a natural fusion. The obvious reason would be that it is natural for the sexes to co-operate. One has a profound, if irrational, instinct in favour of the theory that the union of man and woman makes for the greatest satisfaction, the most complete happiness. But the sight of the two people getting into the taxi and the satisfaction it gave me made me also ask whether there are two sexes in the mind corresponding to the two sexes in the body, and whether they also require to be united in order to get complete satisfaction and happiness? And I went on amateurishly to sketch a plan of the soul so that in each of us two powers preside, one male, one female; and in the man's brain the man predominates over the woman, and in the woman's brain the woman predominates over the man. The normal and comfortable state of being is that when the two live in harmony together, spiritually co-operating. If one is a man, still the woman part of his brain must have effect; and a woman also must have intercourse with the man in her. Coleridge perhaps meant this when he said that a great mind is androgynous. It is when this fusion takes place that the mind is fully fertilized and uses all its faculties. Perhaps a mind that is purely masculine cannot create, any more than a mind that is purely feminine, I thought. But it would be well to test what one meant by man-womanly, and conversely by woman-manly, by pausing and looking at a book or two.

Cảnh tượng ấy bình thường lắm; điều lạ là thứ trật tự nhịp nhàng mà trí tưởng tượng tôi đã khoác lên nó; và việc cảnh thường tình hai người lên taxi lại có sức truyền đạt phần nào sự mãn nguyện dường như của chính họ. Cảnh hai người đi xuống phố và gặp nhau ở góc đường dường như làm trí óc nhẹ bớt một căng thẳng nào đó, tôi nghĩ, nhìn chiếc taxi quay đầu và đi mất. Có lẽ nghĩ, như tôi đã nghĩ suốt hai ngày nay, về giới này tách biệt với giới kia là một sự gắng sức. Nó cản trở sự thống nhất của trí óc. Nay sự gắng sức ấy đã ngừng và sự thống nhất đã được khôi phục khi thấy hai người đến với nhau và lên một chiếc taxi. Trí óc chắc chắn là một cơ quan rất bí ẩn, tôi nghĩ, rụt đầu từ cửa sổ vào, mà người ta chẳng biết gì cả dù ta lệ thuộc vào nó trọn vẹn. Sao tôi lại cảm thấy trong trí óc có những chia cắt và đối nghịch, như thân thể có những căng thẳng vì những nguyên nhân hiển nhiên? ‘Sự thống nhất của trí óc’ nghĩa là gì? tôi suy nghĩ, vì rõ ràng trí óc có năng lực tập trung vào bất kỳ điểm nào vào bất kỳ lúc nào lớn đến mức dường như nó chẳng có một trạng thái tồn tại duy nhất. Chẳng hạn nó có thể tách mình khỏi những người trên phố và nghĩ về mình như đứng ngoài họ, ở một cửa sổ tầng trên nhìn xuống họ. Hoặc nó có thể nghĩ cùng người khác một cách tự phát, như trong một đám đông chờ nghe đọc một tin tức nào đó. Nó có thể nghĩ ngược lại qua cha hay qua mẹ của nó, như tôi đã nói rằng một người đàn bà khi viết thì nghĩ ngược lại qua những người mẹ của mình. Lại nữa, nếu là đàn bà, người ta thường ngạc nhiên vì ý thức đột ngột tách ra, chẳng hạn khi đi xuống Whitehall, từ chỗ là người thừa kế tự nhiên của nền văn minh ấy, nàng trở nên, ngược lại, đứng ngoài nó, xa lạ và phê phán. Rõ ràng trí óc luôn đổi tiêu điểm, đưa thế giới vào những viễn cảnh khác nhau. Nhưng một số trạng thái ấy của trí óc, ngay cả khi được chọn một cách tự nhiên, dường như kém dễ chịu hơn những trạng thái khác. Để giữ mình tiếp tục trong chúng, người ta vô thức kìm một điều gì đó lại, và dần dần sự nén ấy thành một gắng sức. Nhưng có thể có một trạng thái trí óc nào đó mà người ta tiếp tục được không gắng sức vì không có gì cần kìm lại. Và có lẽ đây, tôi nghĩ, từ cửa sổ bước vào, là một trong số ấy. Vì chắc chắn khi tôi thấy đôi trẻ lên taxi, trí óc cảm thấy như thể, sau khi bị chia cắt, nó đã hợp lại trong một sự hòa nhập tự nhiên. Lý do hiển nhiên sẽ là hai giới hợp tác với nhau là tự nhiên. Người ta có một bản năng sâu xa, dù phi lý, nghiêng về thuyết cho rằng sự kết hợp giữa đàn ông và đàn bà đem lại sự mãn nguyện lớn nhất, hạnh phúc trọn vẹn nhất. Nhưng cảnh hai người lên taxi và sự mãn nguyện nó đem lại cho tôi cũng khiến tôi tự hỏi liệu trong trí óc có hai giới tương ứng với hai giới của thân thể không, và liệu chúng có cần được kết hợp để đạt mãn nguyện và hạnh phúc trọn vẹn không? Và tôi tiếp tục, theo lối nghiệp dư, phác ra một sơ đồ tâm hồn, trong đó mỗi chúng ta có hai quyền lực chủ trì, một nam, một nữ; và trong bộ não của đàn ông thì phần đàn ông trội hơn phần đàn bà, trong bộ não của đàn bà thì phần đàn bà trội hơn phần đàn ông. Trạng thái bình thường và dễ chịu là khi cả hai sống hòa hợp bên nhau, hợp tác với nhau về tinh thần. Nếu là đàn ông thì phần đàn bà trong não ông vẫn phải có tác dụng; và đàn bà cũng phải giao tiếp với người đàn ông trong mình. Có lẽ Coleridge muốn nói điều này khi ông nói một trí óc lớn là lưỡng tính. Chính khi sự hòa nhập này diễn ra thì trí óc được thụ tinh đầy đủ và dùng mọi năng lực của nó. Có lẽ một trí óc thuần nam thì không sáng tạo được, cũng như một trí óc thuần nữ, tôi nghĩ. Nhưng sẽ tốt nếu thử xem điều ta muốn nói bằng đàn ông-đàn bà, và ngược lại đàn bà-đàn ông, bằng cách dừng lại và nhìn một hai cuốn sách.

Coleridge certainly did not mean, when he said that a great mind is androgynous, that it is a mind that has any special sympathy with women; a mind that takes up their cause or devotes itself to their interpretation. Perhaps the androgynous mind is less apt to make these distinctions than the single-sexed mind. He meant, perhaps, that the androgynous mind is resonant and porous; that it transmits emotion without impediment; that it is naturally creative, incandescent and undivided. In fact one goes back to Shakespeare's mind as the type of the androgynous, of the man-womanly mind, though it would be impossible to say what Shakespeare thought of women. And if it be true that it is one of the tokens of the fully developed mind that it does not think specially or separately of sex, how much harder it is to attain that condition now than ever before. Here I came to the books by living writers, and there paused and wondered if this fact were not at the root of something that had long puzzled me. No age can ever have been as stridently sex-conscious as our own; those innumerable books by men about women in the British Museum are a proof of it. The Suffrage campaign was no doubt to blame. It must have roused in men an extraordinary desire for self-assertion; it must have made them lay an emphasis upon their own sex and its characteristics which they would not have troubled to think about had they not been challenged. And when one is challenged, even by a few women in black bonnets, one retaliates, if one has never been challenged before, rather excessively. That perhaps accounts for some of the characteristics that I remember to have found here, I thought, taking down a new novel by Mr A, who is in the prime of life and very well thought of, apparently, by the reviewers. I opened it. Indeed, it was delightful to read a man's writing again. It was so direct, so straightforward after the writing of women. It indicated such freedom of mind, such liberty of person, such confidence in himself. One had a sense of physical well-being in the presence of this well-nourished, well-educated, free mind, which had never been thwarted or opposed, but had had full liberty from birth to stretch itself in whatever way it liked. All this was admirable. But after reading a chapter or two a shadow seemed to lie across the page. It was a straight dark bar, a shadow shaped something like the letter 'I'. One began dodging this way and that to catch a glimpse of the landscape behind it. Whether that was indeed a tree or a woman walking I was not quite sure. Back one was always hailed to the letter 'I'. One began to be tired of 'I'. Not but what this 'I' was a most respectable 'I'; honest and logical; as hard as a nut, and polished for centuries by good teaching and good feeding. I respect and admire that 'I' from the bottom of my heart. But—here I turned a page or two, looking for something or other—the worst of it is that in the shadow of the letter 'I' all is shapeless as mist. Is that a tree? No, it is a woman. But...she has not a bone in her body, I thought, watching Phoebe, for that was her name, coming across the beach. Then Alan got up and the shadow of Alan at once obliterated Phoebe. For Alan had views and Phoebe was quenched in the flood of his views. And then Alan, I thought, has passions; and here I turned page after page very fast, feeling that the crisis was approaching, and so it was. It took place on the beach under the sun. It was done very openly. It was done very vigorously. Nothing could have been more indecent. But...I had said 'but' too often. One cannot go on saying 'but'. One must finish the sentence somehow, I rebuked myself. Shall I finish it, 'But—I am bored!' But why was I bored? Partly because of the dominance of the letter 'I' and the aridity, which, like the giant beech tree, it casts within its shade. Nothing will grow there. And partly for some more obscure reason. There seemed to be some obstacle, some impediment in Mr A's mind which blocked the fountain of creative energy and shored it within narrow limits. And remembering the lunch party at Oxbridge, and the cigarette ash and the Manx cat and Tennyson and Christina Rossetti all in a bunch, it seemed possible that the impediment lay there. As he no longer hums under his breath, 'There has fallen a splendid tear from the passion-flower at the gate', when Phoebe crosses the beach, and she no longer replies, 'My heart is like a singing bird whose nest is in a water'd shoot', when Alan approaches what can he do? Being honest as the day and logical as the sun, there is only one thing he can do. And that he does, to do him justice, over and over (I said turning the pages) and over again. And that, I added, aware of the awful nature of the confession, seems somehow dull. Shakespeare's indecency uproots a thousand other things in one's mind, and is far from being dull. But Shakespeare does it for pleasure; Mr A, as the nurses say, does it on purpose. He does it in protest. He is protesting against the equality of the other sex by asserting his own superiority. He is therefore impeded and inhibited and self-conscious as Shakespeare might have been if he too had known Miss Clough and Miss Davies. Doubtless Elizabethan literature would have been very different from what it is if the women's movement had begun in the sixteenth century and not in the nineteenth.

Coleridge chắc chắn không có ý nói, khi ông bảo một trí óc lớn là lưỡng tính, rằng đó là một trí óc có thiện cảm đặc biệt với đàn bà; một trí óc nhận lấy chính nghĩa của họ hay dành mình cho việc diễn giải họ. Có lẽ trí óc lưỡng tính ít có xu hướng đưa ra những phân biệt ấy hơn trí óc đơn tính. Có lẽ ông muốn nói rằng trí óc lưỡng tính thì vang ngân và thấm thấu; nó truyền cảm xúc không bị cản trở; nó sáng tạo một cách tự nhiên, cháy rực và không chia cắt. Thật vậy, người ta quay về trí óc Shakespeare như hình mẫu của trí óc lưỡng tính, đàn ông-đàn bà, dù không thể nói được Shakespeare nghĩ gì về đàn bà. Và nếu đúng rằng một dấu hiệu của trí óc phát triển đầy đủ là nó không nghĩ riêng rẽ hay đặc biệt về giới tính, thì ngày nay đạt được trạng thái ấy khó hơn bao giờ hết. Đến đây tôi đã tới những cuốn sách của các tác giả đang sống, và dừng lại tự hỏi liệu sự thật này có phải gốc rễ của điều đã khiến tôi bối rối từ lâu không. Chưa có thời đại nào ý thức về giới tính ầm ĩ như thời ta; vô số cuốn sách do đàn ông viết về đàn bà trong Bảo tàng Anh là bằng chứng. Phong trào đòi quyền bầu cử hẳn phải chịu trách nhiệm. Nó hẳn đã khơi dậy ở đàn ông một ham muốn tự khẳng định phi thường; hẳn đã khiến họ nhấn mạnh phái của mình và những đặc tính của nó, điều mà họ sẽ không bận tâm nghĩ đến nếu không bị thách thức. Và khi bị thách thức, dù chỉ bởi vài người đàn bà đội mũ đen, người ta trả đũa, nếu chưa từng bị thách thức bao giờ, khá thái quá. Có lẽ điều đó giải thích vài đặc điểm mà tôi nhớ đã thấy ở đây, tôi nghĩ, rút xuống một cuốn tiểu thuyết mới của ông A, đang độ sung sức và dường như được các nhà phê bình đánh giá rất cao. Tôi mở ra. Quả thật, đọc văn của một người đàn ông trở lại thật thích thú. Nó thẳng thắn, bộc trực làm sao so với văn đàn bà. Nó cho thấy sự tự do của trí óc, sự phóng khoáng của con người, sự tự tin vào bản thân. Người ta có cảm giác khỏe khoắn thể chất khi đứng trước trí óc được nuôi dưỡng đầy đủ, được giáo dục tốt, tự do này, chưa từng bị cản trở hay chống đối, mà từ lúc sinh ra đã được tự do hoàn toàn vươn mình theo bất cứ cách nào nó muốn. Tất cả đều đáng khâm phục. Nhưng đọc một hai chương xong, một cái bóng dường như đổ ngang trang giấy. Đó là một vạch đen thẳng, một cái bóng hình hao hao chữ ‘I’ [trong tiếng Anh, đại từ ngôi thứ nhất chỉ là một chữ cái I hoa đứng trơ trọi một mình]. Người ta bắt đầu né bên này bên kia để thoáng thấy phong cảnh phía sau nó. Đó là một cái cây hay một người đàn bà đang đi thì tôi không chắc lắm. Người ta luôn bị gọi trở lại chữ ‘I’. Người ta bắt đầu chán cái ‘I’ ấy. Không phải cái ‘I’ này không đáng kính; trung thực và lô-gíc; cứng như hạt hồ đào, và được đánh bóng qua nhiều thế kỷ bởi dạy dỗ tốt và nuôi nấng tốt. Tôi kính trọng và ngưỡng mộ cái ‘I’ ấy từ đáy lòng. Nhưng—đến đây tôi lật qua một hai trang, tìm kiếm cái gì đó—cái tệ là trong bóng của chữ ‘I’ mọi thứ đều mờ mịt không hình thù như sương. Đó là cái cây ư? Không, là một người đàn bà. Nhưng... cô ta chẳng có nổi một cái xương trong người, tôi nghĩ, nhìn Phoebe, đó là tên cô, đi qua bãi biển. Rồi Alan đứng dậy và bóng của Alan lập tức xóa nhòa Phoebe. Vì Alan có quan điểm và Phoebe bị dập tắt trong dòng lũ quan điểm của anh. Rồi Alan, tôi nghĩ, có đam mê; và đến đây tôi lật hết trang này đến trang khác rất nhanh, cảm thấy cơn khủng hoảng đang đến, và quả thế. Nó diễn ra trên bãi biển dưới ánh mặt trời. Nó được làm rất công khai. Nó được làm rất mạnh mẽ. Không gì có thể khiếm nhã hơn. Nhưng... tôi đã nói ‘nhưng’ quá nhiều. Không thể cứ nói ‘nhưng’ mãi. Phải kết thúc câu cho xong bằng cách nào đó, tôi tự khiển trách mình. Tôi sẽ kết thúc thế này nhé, ‘Nhưng—tôi chán!’? Nhưng sao tôi chán? Một phần vì sự thống trị của chữ ‘I’ và sự khô cằn mà nó, như cây dẻ gai khổng lồ, tỏa xuống dưới bóng mình. Chẳng gì mọc được ở đó. Và một phần vì một lý do mờ tối hơn. Dường như có một chướng ngại, một vật cản nào đó trong trí óc ông A chặn mạch nguồn năng lượng sáng tạo và dồn nó vào những giới hạn hẹp. Và nhớ lại bữa trưa ở Oxbridge, tàn thuốc lá và con mèo Manx và Tennyson và Christina Rossetti tất cả một mớ, có vẻ chướng ngại nằm ở đó. Khi ông không còn khe khẽ ngân nga, ‘Giọt lệ lộng lẫy đã rơi từ hoa lạc tiên ngoài cổng’, lúc Phoebe băng qua bãi biển, và cô cũng không còn đáp, ‘Lòng em như chim hót, tổ làm trên cành non ướt nước’, khi Alan đến gần, thì ông ta còn làm được gì? Trung thực như ban ngày và lô-gíc như mặt trời, ông chỉ có một việc để làm. Và việc ấy ông làm, công bằng mà nói, lặp đi lặp lại (tôi nói, lật các trang) lặp đi lặp lại. Và điều đó, tôi thêm, ý thức được tính chất khủng khiếp của lời thú nhận, bằng cách nào đó thấy tẻ nhạt. Sự khiếm nhã của Shakespeare nhổ bật cả nghìn điều khác trong trí óc ta, và xa mới là tẻ nhạt. Nhưng Shakespeare làm vì thích thú; ông A, như các bà bảo mẫu nói, làm có chủ ý. Ông làm để phản đối. Ông phản đối sự bình đẳng của phái kia bằng cách khẳng định sự hơn hẳn của mình. Vì thế ông bị cản trở và ức chế và ngượng ngập như Shakespeare có lẽ đã như thế nếu ông cũng biết cô Clough và cô Davies. Chắc chắn văn chương thời Elizabeth đã rất khác nếu phong trào phụ nữ bắt đầu ở thế kỷ mười sáu chứ không phải thế kỷ mười chín.

What, then, it amounts to, if this theory of the two sides of the mind holds good, is that virility has now become self-conscious—men, that is to say, are now writing only with the male side of their brains. It is a mistake for a woman to read them, for she will inevitably look for something that she will not find. It is the power of suggestion that one most misses, I thought, taking Mr B the critic in my hand and reading, very carefully and very dutifully, his remarks upon the art of poetry. Very able they were, acute and full of learning; but the trouble was that his feelings no longer communicated; his mind seemed separated into different chambers; not a sound carried from one to the other. Thus, when one takes a sentence of Mr B into the mind it falls plump to the ground—dead; but when one takes a sentence of Coleridge into the mind, it explodes and gives birth to all kinds of other ideas, and that is the only sort of writing of which one can say that it has the secret of perpetual life.

Vậy thì, nếu thuyết hai phía của trí óc này đứng vững, tóm lại là nam tính nay đã trở nên ý thức về mình—nghĩa là, đàn ông bây giờ chỉ viết bằng phía đàn ông của bộ não. Đàn bà đọc họ là một sai lầm, vì chắc chắn nàng sẽ tìm một thứ mà nàng sẽ không thấy. Điều người ta thấy thiếu nhất là sức gợi, tôi nghĩ, cầm ông B nhà phê bình lên và đọc, rất cẩn thận và rất tận tâm, những nhận xét của ông về nghệ thuật thơ ca. Rất tài, sắc sảo và đầy học vấn; nhưng rắc rối là cảm xúc của ông không còn truyền tới; trí óc ông dường như chia thành những buồng khác nhau; không một âm thanh nào truyền từ buồng này sang buồng kia. Vì thế, khi ta đem một câu của ông B vào trí óc, nó rơi phịch xuống đất—chết; nhưng khi ta đem một câu của Coleridge vào trí óc, nó nổ tung và sinh ra đủ loại ý tưởng khác, và đó là loại văn duy nhất mà ta có thể nói là nắm giữ bí quyết của sự sống vĩnh viễn.

But whatever the reason may be, it is a fact that one must deplore. For it means—here I had come to rows of books by Mr Galsworthy and Mr Kipling—that some of the finest works of our greatest living writers fall upon deaf ears. Do what she will a woman cannot find in them that fountain of perpetual life which the critics assure her is there. It is not only that they celebrate male virtues, enforce male values and describe the world of men; it is that the emotion with which these books are permeated is to a woman incomprehensible. It is coming, it is gathering, it is about to burst on one's head, one begins saying long before the end. That picture will fall on old Jolyon's head; he will die of the shock; the old clerk will speak over him two or three obituary words; and all the swans on the Thames will simultaneously burst out singing. But one will rush away before that happens and hide in the gooseberry bushes, for the emotion which is so deep, so subtle, so symbolical to a man moves a woman to wonder. So with Mr Kipling's officers who turn their Backs; and his Sowers who sow the Seed; and his Men who are alone with their Work; and the Flag—one blushes at all these capital letters as if one had been caught eavesdropping at some purely masculine orgy. The fact is that neither Mr Galsworthy nor Mr Kipling has a spark of the woman in him. Thus all their qualities seem to a woman, if one may generalize, crude and immature. They lack suggestive power. And when a book lacks suggestive power, however hard it hits the surface of the mind it cannot penetrate within.

Nhưng dù lý do là gì, đó là một sự thật mà người ta phải tiếc. Vì nó có nghĩa—đến đây tôi đã tới những hàng sách của ông Galsworthy và ông Kipling—rằng một số tác phẩm hay nhất của những nhà văn lớn nhất đang sống của ta rơi vào những đôi tai điếc. Dù cố đến mấy, đàn bà không thể tìm ở chúng cái mạch nguồn sự sống vĩnh viễn mà các nhà phê bình quả quyết với nàng là có ở đó. Không chỉ vì họ ca ngợi đức tính đàn ông, áp đặt giá trị đàn ông và mô tả thế giới đàn ông; mà vì cảm xúc thấm đẫm những cuốn sách này, với đàn bà, không thể hiểu nổi. Nó đang tới, nó đang tụ lại, nó sắp nổ tung trên đầu ta, người ta bắt đầu nói từ lâu trước đoạn kết. Bức tranh kia sẽ rơi xuống đầu ông Jolyon già; ông sẽ chết vì cú sốc; người thư ký già sẽ nói trên xác ông hai ba lời điếu; và tất cả thiên nga trên sông Thames sẽ cùng lúc bật hót. Nhưng người ta sẽ chạy đi trước khi chuyện ấy xảy ra và trốn vào bụi lý gai, vì cảm xúc sâu xa, tinh tế, biểu tượng đến thế với đàn ông, với đàn bà chỉ gây ngơ ngác. Cũng vậy với các sĩ quan của ông Kipling quay Lưng đi; và những Người Gieo gieo Hạt; và những Người ở một mình với Việc của mình; và Lá Cờ—người ta đỏ mặt trước tất cả những chữ viết hoa ấy như thể bị bắt quả tang nghe lén một buổi truy hoan thuần đàn ông. Sự thật là cả ông Galsworthy lẫn ông Kipling đều không có một tia đàn bà trong người. Vì thế mọi phẩm chất của họ, với đàn bà, nếu được phép nói chung, đều thô và non. Chúng thiếu sức gợi. Và khi một cuốn sách thiếu sức gợi, dù nó đánh mạnh đến đâu vào bề mặt trí óc cũng không thấm vào trong được.

And in that restless mood in which one takes books out and puts them back again without looking at them I began to envisage an age to come of pure, of self-assertive virility, such as the letters of professors (take Sir Walter Raleigh's letters, for instance) seem to forebode, and the rulers of Italy have already brought into being. For one can hardly fail to be impressed in Rome by the sense of unmitigated masculinity; and whatever the value of unmitigated masculinity upon the state, one may question the effect of it upon the art of poetry. At any rate, according to the newspapers, there is a certain anxiety about fiction in Italy. There has been a meeting of academicians whose object it is 'to develop the Italian novel'. 'Men famous by birth, or in finance, industry or the Fascist corporations' came together the other day and discussed the matter, and a telegram was sent to the Duce expressing the hope 'that the Fascist era would soon give birth to a poet worthy of it'. We may all join in that pious hope, but it is doubtful whether poetry can come of an incubator. Poetry ought to have a mother as well as a father. The Fascist poem, one may fear, will be a horrid little abortion such as one sees in a glass jar in the museum of some county town. Such monsters never live long, it is said; one has never seen a prodigy of that sort cropping grass in a field. Two heads on one body do not make for length of life.

Và trong tâm trạng bứt rứt ấy, khi người ta rút sách ra rồi cất lại mà không nhìn, tôi bắt đầu hình dung một thời đại sắp đến của nam tính thuần túy, tự khẳng định, như những lá thư của các giáo sư (chẳng hạn thư của ngài Walter Raleigh) dường như báo trước, và những người cầm quyền nước Ý đã đem vào đời. Vì ở Rome người ta khó mà không ấn tượng với cảm giác nam tính không chút pha loãng; và dù giá trị của nam tính không pha loãng đối với quốc gia là gì, người ta có thể nghi ngờ tác dụng của nó đối với nghệ thuật thơ ca. Dù sao, theo báo chí, ở Ý có một mối lo nào đó về tiểu thuyết. Đã có một cuộc họp của các viện sĩ với mục đích ‘phát triển tiểu thuyết Ý’. ‘Những người danh tiếng nhờ dòng dõi, hoặc trong tài chính, công nghiệp hay các nghiệp đoàn Phát xít’ đã tụ họp hôm nọ và bàn chuyện ấy, và một bức điện đã gửi cho Duce bày tỏ hy vọng ‘rằng kỷ nguyên Phát xít sẽ sớm sinh ra một nhà thơ xứng đáng với nó’. Tất cả chúng ta có thể cùng chung hy vọng thành kính ấy, nhưng đáng ngờ liệu thi ca có thể ra đời từ một cái lồng ấp. Thi ca cần có mẹ cũng như có cha. Bài thơ Phát xít, người ta có thể sợ, sẽ là một quái thai non gớm ghiếc như thứ ta thấy trong lọ thủy tinh ở viện bảo tàng của một thị trấn quận lỵ nào đó. Những quái vật như thế không sống lâu, người ta bảo; chưa ai thấy một sinh vật dị thường thuộc loại ấy gặm cỏ ngoài đồng. Hai đầu trên một thân thì chẳng hợp với tuổi thọ.

However, the blame for all this, if one is anxious to lay blame, rests no more upon one sex than upon the other. All seducers and reformers are responsible: Lady Bessborough when she lied to Lord Granville; Miss Davies when she told the truth to Mr Greg. All who have brought about a state of sex-consciousness are to blame, and it is they who drive me, when I want to stretch my faculties on a book, to seek it in that happy age, before Miss Davies and Miss Clough were born, when the writer used both sides of his mind equally. One must turn back to Shakespeare then, for Shakespeare was androgynous; and so were Keats and Sterne and Cowper and Lamb and Coleridge. Shelley perhaps was sexless. Milton and Ben Jonson had a dash too much of the male in them. So had Wordsworth and Tolstoi. In our time Proust was wholly androgynous, if not perhaps a little too much of a woman. But that failing is too rare for one to complain of it, since without some mixture of the kind the intellect seems to predominate and the other faculties of the mind harden and become barren. However, I consoled myself with the reflection that this is perhaps a passing phase; much of what I have said in obedience to my promise to give you the course of my thoughts will seem out of date; much of what flames in my eyes will seem dubious to you who have not yet come of age.

Tuy nhiên, nếu muốn quy trách nhiệm, thì lỗi cho tất cả những chuyện này không thuộc về phái này nhiều hơn phái kia. Mọi kẻ quyến rũ và mọi nhà cải cách đều có phần: phu nhân Bessborough khi nói dối huân tước Granville; cô Davies khi nói thật với ông Greg. Tất cả những ai gây ra tình trạng ý thức về giới tính đều đáng trách, và chính họ khiến tôi, khi muốn vươn rộng năng lực mình trên một cuốn sách, phải tìm nó ở cái thời hạnh phúc trước khi cô Davies và cô Clough ra đời, khi người viết dùng cả hai phía của trí óc như nhau. Khi ấy người ta phải quay về Shakespeare, vì Shakespeare là lưỡng tính; và Keats và Sterne và Cowper và Lamb và Coleridge cũng thế. Shelley có lẽ vô tính. Milton và Ben Jonson có hơi nhiều đàn ông trong người. Wordsworth và Tolstoi cũng thế. Thời ta, Proust hoàn toàn lưỡng tính, nếu không nói là hơi thừa đàn bà. Nhưng khuyết điểm ấy hiếm quá nên không đáng than phiền, vì nếu không có chút pha trộn như thế, trí tuệ dường như thống trị và các năng lực khác của trí óc cứng lại và cằn đi. Dù sao, tôi tự an ủi bằng ý nghĩ rằng có lẽ đây là một giai đoạn thoáng qua; nhiều điều tôi nói để giữ lời hứa kể các bạn nghe dòng tư tưởng của mình sẽ có vẻ lỗi thời; nhiều điều bừng cháy trong mắt tôi sẽ có vẻ đáng ngờ với các bạn, những người chưa đến tuổi trưởng thành.

Even so, the very first sentence that I would write here, I said, crossing over to the writing-table and taking up the page headed Women and Fiction, is that it is fatal for anyone who writes to think of their sex. It is fatal to be a man or woman pure and simple; one must be woman-manly or man-womanly. It is fatal for a woman to lay the least stress on any grievance; to plead even with justice any cause; in any way to speak consciously as a woman. And fatal is no figure of speech; for anything written with that conscious bias is doomed to death. It ceases to be fertilized. Brilliant and effective, powerful and masterly, as it may appear for a day or two, it must wither at nightfall; it cannot grow in the minds of others. Some collaboration has to take place in the mind between the woman and the man before the art of creation can be accomplished. Some marriage of opposites has to be consummated. The whole of the mind must lie wide open if we are to get the sense that the writer is communicating his experience with perfect fullness. There must be freedom and there must be peace. Not a wheel must grate, not a light glimmer. The curtains must be close drawn. The writer, I thought, once his experience is over, must lie back and let his mind celebrate its nuptials in darkness. He must not look or question what is being done. Rather, he must pluck the petals from a rose or watch the swans float calmly down the river. And I saw again the current which took the boat and the under-graduate and the dead leaves; and the taxi took the man and the woman, I thought, seeing them come together across the street, and the current swept them away, I thought, hearing far off the roar of London's traffic, into that tremendous stream.

Dù vậy, câu đầu tiên tôi sẽ viết ở đây, tôi nói, băng sang bàn viết và cầm trang giấy đề Đàn bà và Tiểu thuyết, là: người viết mà nghĩ đến giới tính của mình thì chết người. Chỉ thuần là đàn ông hay đàn bà thì chết người; phải là đàn bà-đàn ông hay đàn ông-đàn bà. Đàn bà mà nhấn dù chút ít vào một mối bất bình nào; biện hộ cho bất cứ chính nghĩa nào, dù chính đáng; nói bằng bất cứ cách nào với ý thức mình là đàn bà, thì chết người. Và chết người không phải là cách nói bóng; vì bất cứ thứ gì viết với thiên kiến có ý thức ấy đều đã bị án tử. Nó thôi được thụ tinh. Dù có vẻ rực rỡ và hiệu quả, mạnh mẽ và bậc thầy trong một hai ngày, nó phải héo khi chiều xuống; nó không lớn lên được trong trí óc người khác. Phải có một sự cộng tác nào đó diễn ra trong trí óc giữa người đàn bà và người đàn ông trước khi nghệ thuật sáng tạo hoàn thành. Phải có một cuộc kết hôn nào đó của những cực đối lập được viên mãn. Toàn bộ trí óc phải mở rộng nếu ta muốn có cảm giác rằng người viết đang truyền đạt kinh nghiệm của mình một cách hoàn toàn đầy đủ. Phải có tự do và phải có bình yên. Không một bánh xe nào được kêu ken két, không một ánh sáng nào được lấp lánh. Rèm phải kéo kín. Người viết, tôi nghĩ, một khi kinh nghiệm đã qua, phải ngả người ra và để trí óc mình cử hành hôn lễ trong bóng tối. Anh ta không được nhìn hay hỏi điều gì đang được làm. Đúng hơn, anh ta phải tuốt cánh hoa hồng hay ngắm những con thiên nga lững lờ xuôi dòng. Và tôi lại thấy dòng nước đã cuốn con thuyền, người sinh viên và những chiếc lá chết; và chiếc taxi đã cuốn người đàn ông và người đàn bà, tôi nghĩ, thấy họ gặp nhau bên kia đường, và dòng nước đã cuốn họ đi, tôi nghĩ, nghe xa xa tiếng gầm của xe cộ London, vào cái dòng lớn kinh hồn ấy.

Here, then, Mary Beton ceases to speak. She has told you how she reached the conclusion—the prosaic conclusion—that it is necessary to have five hundred a year and a room with a lock on the door if you are to write fiction or poetry. She has tried to lay bare the thoughts and impressions that led her to think this. She has asked you to follow her flying into the arms of a Beadle, lunching here, dining there, drawing pictures in the British Museum, taking books from the shelf, looking out of the window. While she has been doing all these things, you no doubt have been observing her failings and foibles and deciding what effect they have had on her opinions. You have been contradicting her and making whatever additions and deductions seem good to you. That is all as it should be, for in a question like this truth is only to be had by laying together many varieties of error. And I will end now in my own person by anticipating two criticisms, so obvious that you can hardly fail to make them.

Đến đây, vậy thì, Mary Beton thôi nói. Bà đã kể cho các bạn nghe bà đạt đến kết luận như thế nào—một kết luận tầm thường, phàm tục—rằng cần có năm trăm bảng một năm và một căn phòng có khóa ở cửa nếu muốn viết tiểu thuyết hay thơ. Bà đã cố phơi bày những tư tưởng và ấn tượng dẫn bà đến chỗ nghĩ như thế. Bà đã nhờ các bạn theo bà chạy thốc vào vòng tay người gác cổng, ăn trưa chỗ này, ăn tối chỗ kia, vẽ hình trong Bảo tàng Anh, lấy sách từ giá xuống, nhìn ra cửa sổ. Trong khi bà làm tất cả những việc ấy, hẳn các bạn đã quan sát những khuyết điểm và tật nhỏ của bà và quyết định chúng đã ảnh hưởng thế nào đến ý kiến của bà. Các bạn đã phản bác bà và thêm bớt bất cứ điều gì các bạn thấy hay. Như thế là đúng, vì với một vấn đề như thế này, chân lý chỉ có được bằng cách đặt cạnh nhau nhiều loại sai lầm. Và bây giờ tôi sẽ kết thúc bằng chính tiếng nói của mình, bằng cách đoán trước hai lời chỉ trích, hiển nhiên đến mức các bạn khó mà không nêu ra.

No opinion has been expressed, you may say, upon the comparative merits of the sexes even as writers. That was done purposely, because, even if the time had come for such a valuation—and it is far more important at the moment to know how much money women had and how many rooms than to theorize about their capacities—even if the time had come I do not believe that gifts, whether of mind or character, can be weighed like sugar and butter, not even in Cambridge, where they are so adept at putting people into classes and fixing caps on their heads and letters after their names. I do not believe that even the Table of Precedency which you will find in Whitaker's Almanac represents a final order of values, or that there is any sound reason to suppose that a Commander of the Bath will ultimately walk in to dinner behind a Master in Lunacy. All this pitting of sex against sex, of quality against quality; all this claiming of superiority and imputing of inferiority, belong to the private-school stage of human existence where there are 'sides', and it is necessary for one side to beat another side, and of the utmost importance to walk up to a platform and receive from the hands of the Headmaster himself a highly ornamental pot. As people mature they cease to believe in sides or in Headmasters or in highly ornamental pots. At any rate, where books are concerned, it is notoriously difficult to fix labels of merit in such a way that they do not come off. Are not reviews of current literature a perpetual illustration of the difficulty of judgement? 'This great book', 'this worthless book', the same book is called by both names. Praise and blame alike mean nothing. No, delightful as the pastime of measuring may be, it is the most futile of all occupations, and to submit to the decrees of the measurers the most servile of attitudes. So long as you write what you wish to write, that is all that matters; and whether it matters for ages or only for hours, nobody can say. But to sacrifice a hair of the head of your vision, a shade of its colour, in deference to some Headmaster with a silver pot in his hand or to some professor with a measuring-rod up his sleeve, is the most abject treachery, and the sacrifice of wealth and chastity which used to be said to be the greatest of human disasters, a mere flea-bite in comparison.

Các bạn có thể nói rằng chưa có ý kiến nào được đưa ra về giá trị so sánh giữa hai giới, ngay cả với tư cách người viết. Điều đó được làm có chủ ý, vì, dù đã đến lúc cho một sự đánh giá như vậy—và lúc này quan trọng hơn nhiều là biết đàn bà có bao nhiêu tiền và bao nhiêu căn phòng hơn là suy lý về năng lực của họ—dù đã đến lúc ấy, tôi không tin rằng tài năng, dù của trí óc hay của tính cách, có thể cân như đường và bơ, ngay cả ở Cambridge, nơi người ta rất thạo xếp người vào hạng, đội mũ cho họ và ghi chữ cái sau tên. Tôi không tin rằng ngay cả Bảng thứ bậc mà các bạn thấy trong Niên giám Whitaker cũng biểu thị một trật tự giá trị cuối cùng, hay có lý do chính đáng nào để cho rằng một Chỉ huy Dòng Bath rốt cuộc sẽ đi vào bàn tiệc sau một Quan Giám hộ Người Điên. Tất cả cái trò đặt giới này đấu giới kia, phẩm chất này đấu phẩm chất nọ; tất cả cái sự đòi hơn và gán kém, thuộc về giai đoạn trường tư của đời sống con người, nơi có ‘phe’, và cần phe này thắng phe kia, và việc tối quan trọng là bước lên bục nhận từ chính tay Hiệu trưởng một chiếc bình trang trí lộng lẫy. Khi lớn lên, người ta thôi tin vào phe hay Hiệu trưởng hay những chiếc bình trang trí lộng lẫy. Dù sao, đối với sách, ai cũng biết khó gắn nhãn giá trị sao cho nó không bong ra. Chẳng phải các bài điểm sách văn học đương thời là minh họa thường trực cho khó khăn của sự phán xét sao? ‘Cuốn sách lớn này’, ‘cuốn sách vô giá trị này’, cùng một cuốn sách mà được gọi bằng cả hai tên. Khen và chê đều chẳng có nghĩa gì. Không, dù trò đo lường có thú vị đến đâu, nó là việc vô ích nhất trong mọi việc, và quy phục các sắc lệnh của người đo là thái độ nô lệ nhất. Miễn là các bạn viết điều các bạn muốn viết, thế là đủ; còn nó quan trọng qua nhiều thế kỷ hay chỉ trong vài giờ thì không ai nói được. Nhưng hy sinh một sợi tóc trên đầu tầm nhìn của mình, một sắc thái của màu sắc nó, để chiều theo một Hiệu trưởng nào đó tay cầm chiếc bình bạc hay một giáo sư nào đó giấu cây thước đo trong tay áo, là sự phản bội hèn hạ nhất, còn sự hy sinh của cải và trinh tiết mà xưa nay vẫn bảo là tai họa lớn nhất của loài người thì chỉ như vết bọ chét cắn so với nó.

Next I think that you may object that in all this I have made too much of the importance of material things. Even allowing a generous margin for symbolism, that five hundred a year stands for the power to contemplate, that a lock on the door means the power to think for oneself, still you may say that the mind should rise above such things; and that great poets have often been poor men. Let me then quote to you the words of your own Professor of Literature, who knows better than I do what goes to the making of a poet. Sir Arthur Quiller-Couch writes:' [* The Art of Writing, by Sir Arthur Quiller-Couch.]

Kế đó tôi nghĩ các bạn có thể phản đối rằng trong tất cả những điều này tôi đã coi trọng quá mức những điều kiện vật chất. Dù có chừa một biên độ rộng rãi cho tính biểu tượng, rằng năm trăm bảng một năm tượng trưng cho quyền được chiêm nghiệm, rằng cái khóa ở cửa nghĩa là quyền được tự nghĩ, các bạn vẫn có thể nói rằng trí óc nên vươn lên trên những thứ ấy; và các thi sĩ lớn thường là những người nghèo. Vậy xin cho tôi trích lời của chính Giáo sư Văn học của các bạn, người hiểu rõ hơn tôi điều gì tạo nên một thi sĩ. Ngài Arthur Quiller-Couch viết: [* Nghệ thuật viết, của ngài Arthur Quiller-Couch.]

'What are the great poetical names of the last hundred years or so? Coleridge, Wordsworth, Byron, Shelley, Landor, Keats, Tennyson, Browning, Arnold, Morris, Rossetti, Swinburne—we may stop there. Of these, all but Keats, Browning, Rossetti were University men, and of these three, Keats, who died young, cut off in his prime, was the only one not fairly well to do. It may seem a brutal thing to say, and it is a sad thing to say: but, as a matter of hard fact, the theory that poetical genius bloweth where it listeth, and equally in poor and rich, holds little truth. As a matter of hard fact, nine out of those twelve were University men: which means that somehow or other they procured the means to get the best education England can give. As a matter of hard fact, of the remaining three you know that Browning was well to do, and I challenge you that, if he had not been well to do, he would no more have attained to write Saul or The Ring and the Book than Ruskin would have attained to writing Modern Painters if his father had not dealt prosperously in business. Rossetti had a small private income; and, moreover, he painted. There remains but Keats; whom Atropos slew young, as she slew John Clare in a mad-house, and James Thomson by the laudanum he took to drug disappointment. These are dreadful facts, but let us face them. It is—however dishonouring to us as a nation—certain that, by some fault in our commonwealth, the poor poet has not in these days, nor has had for two hundred years, a dog's chance. Believe me—and I have spent a great part of ten years in watching some three hundred and twenty elementary schools, we may prate of democracy, but actually, a poor child in England has little more hope than had the son of an Athenian slave to be emancipated into that intellectual freedom of which great writings are born.'

‘Những tên tuổi thi ca lớn trong khoảng một trăm năm qua là ai? Coleridge, Wordsworth, Byron, Shelley, Landor, Keats, Tennyson, Browning, Arnold, Morris, Rossetti, Swinburne—ta có thể dừng ở đó. Trong số này, tất cả trừ Keats, Browning, Rossetti đều là người đại học, và trong ba người ấy, Keats, mất sớm, bị cắt đứt giữa thời xuân sung sức, là người duy nhất không khá giả. Nói vậy có vẻ phũ phàng, và là điều buồn khi nói: nhưng, như một sự thật trần trụi, thuyết rằng thiên tài thi ca thổi nơi nào nó muốn, đều đặn trong người nghèo cũng như người giàu, chẳng có mấy phần đúng. Như một sự thật trần trụi, chín trong mười hai người ấy là người đại học: nghĩa là bằng cách này hay cách khác họ đã kiếm được phương tiện để có nền giáo dục tốt nhất nước Anh có thể ban. Như một sự thật trần trụi, trong ba người còn lại, các bạn biết Browning khá giả, và tôi thách các bạn rằng nếu ông không khá giả thì ông cũng không thể đạt tới chỗ viết Saul hay Chiếc nhẫn và cuốn sách, cũng như Ruskin không thể đạt tới chỗ viết Họa sĩ hiện đại nếu cha ông không làm ăn phát đạt. Rossetti có một khoản thu nhập riêng nhỏ; và hơn nữa ông còn vẽ. Chỉ còn Keats; người mà Atropos giết lúc trẻ, như bà đã giết John Clare trong nhà thương điên, và James Thomson bằng thứ thuốc phiện ông uống để làm tê nỗi thất vọng. Đó là những sự thật khủng khiếp, nhưng hãy nhìn thẳng vào chúng. Điều chắc chắn—dù làm nhục chúng ta như một dân tộc—là do một lỗi nào đó trong cộng đồng của ta, nhà thơ nghèo ngày nay không có, và hai trăm năm nay cũng không có, một cơ hội nào, dù chỉ mong manh. Hãy tin tôi—và tôi đã dành phần lớn mười năm quan sát chừng ba trăm hai mươi trường tiểu học, ta có thể nói huyên thuyên về dân chủ, nhưng thực tế một đứa trẻ nghèo ở Anh chẳng có hy vọng nào hơn đứa con của một nô lệ Athens là được giải phóng vào cái tự do trí tuệ nơi những tác phẩm lớn được sinh ra.’

Nobody could put the point more plainly. 'The poor poet has not in these days, nor has had for two hundred years, a dog's chance...a poor child in England has little more hope than had the son of an Athenian slave to be emancipated into that intellectual freedom of which great writings are born.' That is it. Intellectual freedom depends upon material things. Poetry depends upon intellectual freedom. And women have always been poor, not for two hundred years merely, but from the beginning of time. Women have had less intellectual freedom than the sons of Athenian slaves. Women, then, have not had a dog's chance of writing poetry. That is why I have laid so much stress on money and a room of one's own. However, thanks to the toils of those obscure women in the past, of whom I wish we knew more, thanks, curiously enough to two wars, the Crimean which let Florence Nightingale out of her drawing-room, and the European War which opened the doors to the average woman some sixty years later, these evils are in the way to be bettered. Otherwise you would not be here tonight, and your chance of earning five hundred pounds a year, precarious as I am afraid that it still is, would be minute in the extreme.

Không ai có thể nói rõ hơn điểm này. ‘Nhà thơ nghèo ngày nay không có, và hai trăm năm nay cũng không có, một cơ hội nào... một đứa trẻ nghèo ở Anh chẳng có hy vọng nào hơn đứa con của một nô lệ Athens là được giải phóng vào cái tự do trí tuệ nơi những tác phẩm lớn được sinh ra.’ Chính là thế. Tự do trí tuệ lệ thuộc vào của cải vật chất. Thơ lệ thuộc vào tự do trí tuệ. Và đàn bà luôn nghèo, không chỉ hai trăm năm mà từ buổi đầu của thời gian. Đàn bà có ít tự do trí tuệ hơn con của những nô lệ Athens. Vậy đàn bà không có một cơ hội nào để viết thơ. Đó là lý do tôi đã nhấn mạnh nhiều đến tiền và một căn phòng riêng. Tuy nhiên, nhờ công lao nhọc nhằn của những người đàn bà vô danh trong quá khứ, mà tôi ước mình biết nhiều hơn, nhờ—kỳ lạ thay—hai cuộc chiến, cuộc chiến Crimea đã đưa Florence Nightingale ra khỏi phòng khách, và cuộc Chiến tranh châu Âu đã mở cửa cho người đàn bà bình thường chừng sáu mươi năm sau, những điều tệ hại này đang trên đường được cải thiện. Nếu không, các bạn đã không có mặt ở đây tối nay, và cơ hội kiếm năm trăm bảng một năm của các bạn, mà tôi e vẫn còn mong manh, sẽ nhỏ đến cực điểm.

Still, you may object, why do you attach so much importance to this writing of books by women when, according to you, it requires so much effort, leads perhaps to the murder of one's aunts, will make one almost certainly late for luncheon, and may bring one into very grave disputes with certain very good fellows? My motives, let me admit, are partly selfish. Like most uneducated Englishwomen, I like reading—I like reading books in the bulk. Lately my diet has become a trifle monotonous; history is too much about wars; biography too much about great men; poetry has shown, I think, a tendency to sterility, and fiction but I have sufficiently exposed my disabilities as a critic of modern fiction and will say no more about it. Therefore I would ask you to write all kinds of books, hesitating at no subject however trivial or however vast. By hook or by crook, I hope that you will possess yourselves of money enough to travel and to idle, to contemplate the future or the past of the world, to dream over books and loiter at street corners and let the line of thought dip deep into the stream. For I am by no means confining you to fiction. If you would please me—and there are thousands like me—you would write books of travel and adventure, and research and scholarship, and history and biography, and criticism and philosophy and science. By so doing you will certainly profit the art of fiction. For books have a way of influencing each other. Fiction will be much the better for standing cheek by jowl with poetry and philosophy. Moreover, if you consider any great figure of the past, like Sappho, like the Lady Murasaki, like Emily Brontë, you will find that she is an inheritor as well as an originator, and has come into existence because women have come to have the habit of writing naturally; so that even as a prelude to poetry such activity on your part would be invaluable.

Tuy vậy, các bạn có thể phản đối, sao bà lại coi trọng đến thế việc đàn bà viết sách, khi, theo bà, nó đòi hỏi quá nhiều nỗ lực, có lẽ dẫn đến việc giết các bà dì, gần như chắc chắn khiến người ta trễ bữa trưa, và có thể đẩy người ta vào những cuộc tranh cãi rất nghiêm trọng với vài người rất tử tế? Xin thú nhận, động cơ của tôi một phần là ích kỷ. Như hầu hết phụ nữ Anh không được học hành, tôi thích đọc—tôi thích đọc sách theo khối. Gần đây khẩu phần của tôi hơi đơn điệu; lịch sử có quá nhiều chiến tranh; tiểu sử quá nhiều về những người vĩ đại; thơ, tôi nghĩ, có khuynh hướng cằn cỗi, còn tiểu thuyết thì—nhưng tôi đã phơi bày đủ những bất lực của mình với tư cách nhà phê bình tiểu thuyết hiện đại và sẽ không nói thêm. Vì thế tôi xin các bạn viết đủ loại sách, không ngần ngại trước bất cứ đề tài nào dù vụn vặt hay đồ sộ. Bằng cách này hay cách khác, tôi hy vọng các bạn sẽ có đủ tiền để đi đây đó và rong chơi nhàn rỗi, để chiêm nghiệm tương lai hay quá khứ của thế giới, để mơ màng trên sách và la cà ở góc phố và để sợi dây tư tưởng chìm sâu xuống dòng nước. Vì tôi tuyệt nhiên không giam các bạn trong tiểu thuyết. Nếu các bạn muốn làm tôi vui—và có hàng ngàn người như tôi—các bạn sẽ viết sách du ký và phiêu lưu, và khảo cứu và học thuật, và lịch sử và tiểu sử, và phê bình và triết học và khoa học. Làm như vậy chắc chắn các bạn sẽ có ích cho nghệ thuật tiểu thuyết. Vì sách có cách ảnh hưởng lẫn nhau. Tiểu thuyết sẽ tốt hơn nhiều khi đứng sát vai thơ và triết học. Hơn nữa, nếu các bạn xét bất kỳ nhân vật lớn nào của quá khứ, như Sappho, như phu nhân Murasaki, như Emily Brontë, các bạn sẽ thấy bà vừa là người thừa kế vừa là người khai sáng, và ra đời vì đàn bà đã có thói quen viết một cách tự nhiên; nên ngay cả như khúc dạo đầu cho thơ, hoạt động ấy của các bạn cũng vô giá.

But when I look back through these notes and criticize my own train of thought as I made them, I find that my motives were not altogether selfish. There runs through these comments and discursions the conviction—or is it the instinct?—that good books are desirable and that good writers, even if they show every variety of human depravity, are still good human beings. Thus when I ask you to write more books I am urging you to do what will be for your good and for the good of the world at large. How to justify this instinct or belief I do not know, for philosophic words, if one has not been educated at a university, are apt to play one false. What is meant by 'reality'? It would seem to be something very erratic, very undependable—now to be found in a dusty road, now in a scrap of newspaper in the street, now a daffodil in the sun. It lights up a group in a room and stamps some casual saying. It overwhelms one walking home beneath the stars and makes the silent world more real than the world of speech—and then there it is again in an omnibus in the uproar of Piccadilly. Sometimes, too, it seems to dwell in shapes too far away for us to discern what their nature is. But whatever it touches, it fixes and makes permanent. That is what remains over when the skin of the day has been cast into the hedge; that is what is left of past time and of our loves and hates. Now the writer, as I think, has the chance to live more than other people in the presence of this reality. It is his business to find it and collect it and communicate it to the rest of us. So at least I infer from reading Lear or Emma or La Recherche du Temps Perdu. For the reading of these books seems to perform a curious couching operation on the senses; one sees more intensely afterwards; the world seems bared of its covering and given an intenser life. Those are the enviable people who live at enmity with unreality; and those are the pitiable who are knocked on the head by the thing done without knowing or caring. So that when I ask you to earn money and have a room of your own, I am asking you to live in the presence of reality, an invigorating life, it would appear, whether one can impart it or not.

Nhưng khi nhìn lại những ghi chép này và phê phán dòng suy nghĩ của chính mình khi viết chúng, tôi thấy động cơ của tôi không hoàn toàn ích kỷ. Xuyên suốt những nhận xét và lạc đề này có một niềm tin—hay đó là bản năng?—rằng sách hay là điều đáng mong và những nhà văn giỏi, dù họ bộc lộ đủ mọi loại đồi bại của con người, vẫn là những con người tốt. Vì vậy khi tôi xin các bạn viết thêm sách là tôi thúc giục các bạn làm điều sẽ tốt cho các bạn và tốt cho thế giới nói chung. Biện minh cho bản năng hay niềm tin này thế nào thì tôi không biết, vì chữ nghĩa triết học, nếu người ta chưa học đại học, dễ phản mình. ‘Thực tại’ nghĩa là gì? Nó có vẻ là một thứ rất thất thường, rất không đáng tin cậy—khi thì nằm trong một con đường bụi, khi thì trong một mẩu báo ngoài phố, khi thì là một bông thủy tiên dưới nắng. Nó soi sáng một nhóm người trong phòng và đóng dấu một câu nói tình cờ. Nó choáng ngợp người đi bộ về nhà dưới các vì sao và làm thế giới im lặng thực hơn thế giới lời nói—rồi lại thấy nó đó, trên chiếc xe buýt giữa tiếng ồn ào Piccadilly. Đôi khi nó dường như cũng ở trong những hình thù quá xa để ta nhận ra bản chất chúng là gì. Nhưng nó chạm vào cái gì thì cố định và làm cho bền vững cái ấy. Đó là cái còn lại khi lớp da của ngày đã bị ném vào bụi rào; đó là cái còn lại của thời gian đã qua và của những yêu ghét của ta. Theo tôi nghĩ, nhà văn có cơ hội sống nhiều hơn người khác trước sự hiện diện của thực tại này. Việc của anh ta là tìm nó, gom nó và truyền đạt nó cho phần còn lại chúng ta. Ít nhất tôi suy ra như vậy khi đọc Lear hay Emma hay Đi tìm thời gian đã mất. Vì đọc những cuốn sách này dường như thực hiện một cuộc phẫu thuật lấy màng mắt kỳ lạ lên các giác quan; sau đó người ta nhìn thấy mãnh liệt hơn; thế giới dường như được lột bỏ lớp che phủ và được ban một sự sống mãnh liệt hơn. Đó là những người đáng ghen tị, sống đối địch với cái không thực; còn đáng thương là những kẻ bị cái việc đã xảy ra đập vào đầu mà không biết, không màng. Nên khi tôi xin các bạn kiếm tiền và có một căn phòng riêng, tôi xin các bạn sống trước sự hiện diện của thực tại, một đời sống tiếp thêm sinh lực, hình như vậy, dù ta có truyền đạt được nó hay không.

Here I would stop, but the pressure of convention decrees that every speech must end with a peroration. And a peroration addressed to women should have something, you will agree, particularly exalting and ennobling about it. I should implore you to remember your responsibilities, to be higher, more spiritual; I should remind, you how much depends upon you, and what an influence you can exert upon the future. But those exhortations can safely, I think, be left to the other sex, who will put them, and indeed have put them, with far greater eloquence than I can compass. When I rummage in my own mind I find no noble sentiments about being companions and equals and influencing the world to higher ends. I find myself saying briefly and prosaically that it is much more important to be oneself than anything else. Do not dream of influencing other people, I would say, if I knew how to make it sound exalted. Think of things in themselves.

Tôi muốn dừng ở đây, nhưng áp lực của quy ước buộc mọi bài nói đều phải kết bằng một đoạn hùng biện. Và một đoạn hùng biện gửi đến đàn bà, các bạn sẽ đồng ý, phải có điều gì đặc biệt cao quý và nâng người lên. Tôi nên van các bạn nhớ trách nhiệm của mình, hãy vươn tới cao thượng hơn, thiêng liêng hơn; tôi nên nhắc các bạn bao nhiêu điều phụ thuộc vào các bạn, và các bạn có thể ảnh hưởng đến tương lai thế nào. Nhưng những lời khuyên bảo ấy, tôi nghĩ, có thể yên tâm để lại cho phái kia, những người sẽ nói chúng, và quả đã nói chúng, hùng hồn hơn tôi nhiều. Khi lục lọi trong đầu mình, tôi chẳng thấy tình cảm cao thượng nào về chuyện làm bạn đồng hành và bình đẳng và ảnh hưởng thế giới hướng tới những mục đích cao hơn. Tôi thấy mình nói ngắn gọn và nôm na rằng làm chính mình quan trọng hơn mọi thứ khác nhiều. Đừng mơ ảnh hưởng người khác, tôi sẽ nói, nếu tôi biết cách làm cho nó nghe cao cả. Hãy nghĩ về sự vật như chính chúng.

And again I am reminded by dipping into newspapers and novels and biographies that when a woman speaks to women she should have something very unpleasant up her sleeve. Women are hard on women. Women dislike women. Women—but are you not sick to death of the word? I can assure you that I am. Let us agree, then, that a paper read by a woman to women should end with something particularly disagreeable.

Và lần nữa, lật giở báo và tiểu thuyết và tiểu sử, tôi được nhắc rằng khi một người đàn bà nói với đàn bà, bà phải giấu trong tay áo một điều gì đó rất khó chịu. Đàn bà khắt khe với đàn bà. Đàn bà không ưa đàn bà. Đàn bà—nhưng các bạn chẳng phát ngán cái chữ ấy đến chết sao? Tôi dám chắc là tôi ngán. Vậy ta hãy đồng ý rằng một bài do đàn bà đọc cho đàn bà nghe nên kết bằng điều gì đặc biệt khó chịu.

But how does it go? What can I think of? The truth is, I often like women. I like their unconventionality. I like their completeness. I like their anonymity. I like—but I must not run on in this way. That cupboard there,—you say it holds clean table-napkins only; but what if Sir Archibald Bodkin were concealed among them? Let me then adopt a sterner tone. Have I, in the preceding words, conveyed to you sufficiently the warnings and reprobation of mankind? I have told you the very low opinion in which you were held by Mr Oscar Browning. I have indicated what Napoleon once thought of you and what Mussolini thinks now. Then, in case any of you aspire to fiction, I have copied out for your benefit the advice of the critic about courageously acknowledging the limitations of your sex. I have referred to Professor X and given prominence to his statement that women are intellectually, morally and physically inferior to men. I have handed on all that has come my way without going in search of it, and here is a final warning—from Mr John Langdon Davies. [* A Short History Of Women, by John Langdon Davies.] Mr John Langdon Davies warns women 'that when children cease to be altogether desirable, women cease to be altogether necessary'. I hope you will make a note of it.

Nhưng nó đi thế nào nhỉ? Tôi nghĩ được gì? Sự thật là tôi thường thích đàn bà. Tôi thích sự không khuôn phép của họ. Tôi thích sự trọn vẹn của họ. Tôi thích sự vô danh của họ. Tôi thích—nhưng tôi không được lan man thế này. Cái tủ kia—các bạn bảo nó chỉ đựng khăn ăn sạch; nhưng nếu ngài Archibald Bodkin nấp giữa đống khăn thì sao? Vậy xin cho tôi dùng giọng nghiêm khắc hơn. Trong những lời trước, tôi đã truyền đạt đủ cho các bạn những lời cảnh báo và chê trách của nhân loại chưa? Tôi đã nói với các bạn ý kiến rất thấp mà ông Oscar Browning có về các bạn. Tôi đã chỉ ra Napoleon từng nghĩ gì về các bạn và Mussolini nghĩ gì bây giờ. Rồi, phòng khi bạn nào hoài bão viết tiểu thuyết, tôi đã chép ra vì lợi ích của các bạn lời khuyên của nhà phê bình về việc can đảm thừa nhận những giới hạn của giới mình. Tôi đã nhắc đến giáo sư X và nêu bật lời ông rằng đàn bà thua đàn ông về trí tuệ, đạo đức và thể chất. Tôi đã trao lại tất cả những gì đến tay tôi mà không phải đi tìm, và đây là một lời cảnh báo cuối cùng—của ông John Langdon Davies. [* Lịch sử vắn tắt của phụ nữ, của John Langdon Davies.] Ông John Langdon Davies cảnh báo phụ nữ ‘rằng khi trẻ con thôi hoàn toàn đáng mong, thì đàn bà thôi hoàn toàn cần thiết’. Tôi mong các bạn ghi nhớ.

How can I further encourage you to go about the business of life? Young women, I would say, and please attend, for the peroration is beginning, you are, in my opinion, disgracefully ignorant. You have never made a discovery of any sort of importance. You have never shaken an empire or led an army into battle. The plays of Shakespeare are not by you, and you have never introduced a barbarous race to the blessings of civilization. What is your excuse? It is all very well for you to say, pointing to the streets and squares and forests of the globe swarming with black and white and coffee-coloured inhabitants, all busily engaged in traffic and enterprise and love-making, we have had other work on our hands. Without our doing, those seas would be unsailed and those fertile lands a desert. We have borne and bred and washed and taught, perhaps to the age of six or seven years, the one thousand six hundred and twenty-three million human beings who are, according to statistics, at present in existence, and that, allowing that some had help, takes time.

Làm sao tôi có thể khuyến khích các bạn thêm để dấn bước vào việc đời? Các cô gái trẻ, tôi sẽ nói, và xin chú ý, vì đoạn hùng biện đang bắt đầu, theo ý tôi, các bạn dốt đến đáng hổ thẹn. Các bạn chưa từng có một khám phá nào đáng kể. Các bạn chưa từng làm rung chuyển một đế quốc hay dẫn một đạo quân ra trận. Kịch của Shakespeare không phải của các bạn, và các bạn chưa từng đem phúc lành văn minh đến cho một dân tộc man rợ. Các bạn viện cớ gì? Các bạn nói thật dễ, chỉ tay vào các phố, quảng trường và rừng của địa cầu đang nhung nhúc cư dân da đen, da trắng và da cà phê, tất cả đang bận rộn buôn bán, làm ăn và yêu đương, rằng chúng tôi còn có việc khác trong tay. Nếu không nhờ chúng tôi, những biển kia sẽ chưa ai đi qua và những vùng đất màu mỡ kia sẽ là sa mạc. Chúng tôi đã sinh, nuôi, tắm rửa và dạy dỗ, có lẽ đến sáu hay bảy tuổi, một ngàn sáu trăm hai mươi ba triệu con người đang hiện hữu theo thống kê, và việc đó, cứ cho rằng có người giúp, cũng tốn thời gian.

There is truth in what you say—I will not deny it. But at the same time may I remind you that there have been at least two colleges for women in existence in England since the year 1866; that after the year 1880 a married woman was allowed by law to possess her own property; and that in 1919—which is a whole nine years ago she was given a vote? May I also remind you that most of the professions have been open to you for close on ten years now? When you reflect upon these immense privileges and the length of time during which they have been enjoyed, and the fact that there must be at this moment some two thousand women capable of earning over five hundred a year in one way or another, you will agree that the excuse of lack of opportunity, training, encouragement, leisure and money no longer holds good. Moreover, the economists are telling us that Mrs Seton has had too many children. You must, of course, go on bearing children, but, so they say, in twos and threes, not in tens and twelves.

Điều các bạn nói có phần đúng—tôi không chối. Nhưng đồng thời xin nhắc các bạn rằng ở Anh đã có ít nhất hai trường đại học cho phụ nữ từ năm 1866; rằng sau năm 1880 người đàn bà có chồng được luật pháp cho phép sở hữu tài sản riêng; và rằng năm 1919—đã trọn chín năm rồi—phụ nữ được quyền bỏ phiếu? Xin nhắc thêm rằng phần lớn các nghề nghiệp đã mở cửa với các bạn gần mười năm nay? Khi nghĩ đến những đặc quyền to lớn này và khoảng thời gian chúng được hưởng, và việc lúc này hẳn có chừng hai ngàn phụ nữ có thể kiếm trên năm trăm bảng một năm bằng cách này hay cách khác, các bạn sẽ đồng ý rằng cái cớ thiếu cơ hội, đào tạo, khích lệ, thời gian rảnh và tiền bạc không còn đứng vững. Hơn nữa, các nhà kinh tế đang nói với chúng ta rằng bà Seton đã có quá nhiều con. Tất nhiên các bạn phải tiếp tục sinh con, nhưng, họ nói, theo hai ba đứa, không phải mười hay mười hai.

Thus, with some time on your hands and with some book learning in your brains—you have had enough of the other kind, and are sent to college partly, I suspect, to be uneducated—surely you should embark upon another stage of your very long, very laborious and highly obscure career. A thousand pens are ready to suggest what you should do and what effect you will have. My own suggestion is a little fantastic, I admit; I prefer, therefore, to put it in the form of fiction.

Như thế, với chút thì giờ trong tay và chút kiến thức sách vở trong đầu—các bạn đã có đủ thứ học vấn đời thường kia rồi, và được đưa vào đại học một phần, tôi ngờ, để được ‘gột bớt học vấn’ đôi chút—chắc chắn các bạn nên bước vào một chặng khác của sự nghiệp rất dài, rất nhọc nhằn và rất mờ mịt của mình. Một ngàn cây bút sẵn sàng gợi ý các bạn nên làm gì và sẽ gây ảnh hưởng gì. Gợi ý của riêng tôi hơi kỳ quặc, tôi thừa nhận; vì thế tôi thích đưa nó ra dưới dạng hư cấu.

I told you in the course of this paper that Shakespeare had a sister; but do not look for her in Sir Sidney Lee's life of the poet. She died young—alas, she never wrote a word. She lies buried where the omnibuses now stop, opposite the Elephant and Castle. Now my belief is that this poet who never wrote a word and was buried at the cross-roads still lives. She lives in you and in me, and in many other women who are not here to-night, for they are washing up the dishes and putting the children to bed. But she lives; for great poets do not die; they are continuing presences; they need only the opportunity to walk among us in the flesh. This opportunity, as I think, it is now coming within your power to give her. For my belief is that if we live another century or so—I am talking of the common life which is the real life and not of the little separate lives which we live as individuals—and have five hundred a year each of us and rooms of our own; if we have the habit of freedom and the courage to write exactly what we think; if we escape a little from the common sitting-room and see human beings not always in their relation to each other but in relation to reality; and the sky, too, and the trees or whatever it may be in themselves; if we look past Milton's bogey, for no human being should shut out the view; if we face the fact, for it is a fact, that there is no arm to cling to, but that we go alone and that our relation is to the world of reality and not only to the world of men and women, then the opportunity will come and the dead poet who was Shakespeare's sister will put on the body which she has so often laid down. Drawing her life from the lives of the unknown who were her forerunners, as her brother did before her, she will be born. As for her coming without that preparation, without that effort on our part, without that determination that when she is born again she shall find it possible to live and write her poetry, that we cannot expect, for that would be impossible. But I maintain that she would come if we worked for her, and that so to work, even in poverty and obscurity, is worth while.

Trong bài này tôi đã nói với các bạn rằng Shakespeare có một người em gái; nhưng đừng tìm bà trong tiểu sử nhà thơ của ngài Sidney Lee. Bà chết trẻ—than ôi, bà chưa viết một chữ nào. Bà nằm chôn ở nơi bây giờ các xe buýt dừng, đối diện Elephant and Castle. Niềm tin của tôi là nhà thơ chưa viết một chữ này và được chôn ở ngã tư đường ấy vẫn còn sống. Bà sống trong các bạn và trong tôi, và trong nhiều người đàn bà khác không có mặt ở đây tối nay, vì họ đang rửa bát và đưa con đi ngủ. Nhưng bà sống; vì các thi sĩ lớn không chết; họ là những hiện diện tiếp diễn; họ chỉ cần cơ hội để bước giữa chúng ta bằng xương bằng thịt. Cơ hội này, tôi nghĩ, nay đang nằm trong quyền của các bạn để trao cho bà. Vì niềm tin của tôi là nếu chúng ta sống thêm chừng một thế kỷ nữa—tôi đang nói về đời sống chung vốn là đời sống thật chứ không phải những đời riêng nhỏ bé mà ta sống như những cá nhân—và mỗi chúng ta có năm trăm bảng một năm và những căn phòng riêng; nếu ta có thói quen tự do và can đảm viết đúng điều ta nghĩ; nếu ta thoát ra khỏi phòng sinh hoạt chung đôi chút và thấy con người không luôn trong quan hệ với nhau mà trong quan hệ với thực tại; và cả bầu trời, và cây cối hay bất cứ thứ gì, tự chúng; nếu ta nhìn qua cái ngoáo ộp của Milton, vì không con người nào nên che khuất tầm nhìn; nếu ta đối mặt với sự thật, vì đó là sự thật, rằng không có cánh tay nào để bám, mà ta đi một mình và quan hệ của ta là với thế giới thực tại chứ không chỉ với thế giới đàn ông đàn bà, thì cơ hội sẽ đến và nhà thơ đã chết, người em gái của Shakespeare, sẽ khoác lên thân thể mà bà đã bao lần buông xuống. Rút sự sống của mình từ những đời sống vô danh là những người đi trước bà, như người anh trai đã làm trước bà, bà sẽ được sinh ra. Còn việc bà đến mà không có sự chuẩn bị ấy, không có nỗ lực ấy từ phía chúng ta, không có quyết tâm ấy rằng khi bà tái sinh bà sẽ thấy có thể sống và viết thơ của mình, thì ta không thể mong, vì điều đó là không thể. Nhưng tôi quả quyết bà sẽ đến nếu ta làm việc vì bà, và làm việc như thế, dù trong nghèo túng và vô danh, là đáng giá.