{ "format": "LitMundi portable edition v1", "title": "Một căn phòng riêng", "original_title": "A Room of One's Own", "work": { "title": "A Room of One's Own", "author": "Virginia Woolf", "author_death_year": 1941, "first_published_year": 1929, "original_language": "en", "genre": "essay", "description": "Invited to speak on “Women and Fiction,” Virginia Woolf answers with a story instead of a thesis: an unnamed narrator is turned off a college lawn and refused entry to a library, and draws her conclusions from what she sees. Her claim is plain: a woman must have money and a room of her own if she is to write fiction. Hogarth Press published the book in 1929, a year after the two Cambridge talks it grew from.", "id": "woolf-a-room-of-one-s-own", "translation_gap": { "status": "unverified", "notes": "Chosen for a complete, directly sourced and openly reusable Vietnamese edition. Existing Vietnamese translations, their quality and reader demand have not been comprehensively assessed; no absence or superiority claim is made." }, "visibility": "public" }, "edition": { "id": "woolf-room-vi-ai-2026", "work_id": "woolf-a-room-of-one-s-own", "language": "vi", "title": "Một căn phòng riêng", "kind": "translation", "status": "published", "label": "Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2", "content_path": "corpus/segments/woolf-a-room-of-one-s-own/woolf-room-vi-ai-2026.json", "source_edition_id": "woolf-room-en-pgau-0200791", "legacy_slugs": [], "provenance": { "citation": "Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified English source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used.", "catalog_url": null, "text_url": null, "retrieved_at": "2026-11-02", "source_witness": "woolf-room-en-pgau-0200791" }, "rights": { "status": "cleared", "license": "CC-BY-4.0", "basis": "AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition.", "jurisdictions_assessed": [ "US", "VN" ], "evidence_urls": [ "https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/docs/AI-CONTENT-POLICY.md", "https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.en", "https://www.anthropic.com/legal/commercial-terms", "https://www.anthropic.com/legal/consumer-terms", "https://gutenberg.net.au/ebooks02/0200791h.html", "https://www.copyright.gov/title17/92chap3.html", "https://cov.gov.vn/quyen-tac-gia-quyen-lien-quan/thoi-han-bao-ho-quyen-tac-gia-la-bao-nhieu-nam-168808.html", "https://cov.gov.vn/tin-tuc/gioi-thieu-luat-sua-doi-bo-sung-mot-so-dieu-cua-luat-so-huu-tri-tue-nam-2025-noi-dung-quyen-tac-gia-quyen-lien-quan-168841.html" ] }, "credits": { "author": "Virginia Woolf", "translator": "LitMundi AI translation (Claude)", "editors": [], "ai_assisted": true }, "review": { "status": "ai_reviewed", "reviewers": [], "ai_reviewers": [ "litmundi-ai-literary-assessment" ], "rubric_id": "litmundi-literary-v2", "score": 8.63, "record_paths": [ "corpus/reviews/woolf-a-room-of-one-s-own/woolf-room-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-02.json" ], "evidence_urls": [ "https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/woolf-a-room-of-one-s-own/woolf-room-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-02.json" ], "notes": "Complete AI literary assessment: unrounded weighted score 8.625/10, threshold 8.6. All 155 source/target passages and exact titles were reviewed after revision, with matching content hashes. Same-system drafting/assessment is disclosed; an independent-context AI pass from the same model family supplied findings, which is not human certification or model diversity. Readers may submit corrections after publication." }, "publication_policy": "litmundi-literary-v2", "generation": { "kind": "ai_generated", "tools": [ "Claude Opus 5.5 (Anthropic) — AI translation, literary revision and assessment" ], "direct_from_original": true, "human_contributors": [], "notes": "Generated and revised directly from the cited original-language source using AI. No human creative translator/editor or independent human literary approval is recorded. The assessment record discloses its model, method and limitations." } }, "structure": { "schema_version": 2, "work_id": "woolf-a-room-of-one-s-own", "segment_ids": [ "woolf-a-room-of-one-s-own:1.1", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.2", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.3", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.4", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.5", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.6", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.7", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.8", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.9", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.10", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.11", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.12", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.13", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.14", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.15", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.16", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.17", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.18", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.19", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.20", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.21", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.22", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.23", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.24", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.25", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.26", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.27", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.28", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.29", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.30", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.31", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.32", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.33", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.1", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.2", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.3", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.4", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.5", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.6", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.7", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.8", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.9", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.10", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.11", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.12", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.13", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.14", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.15", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.16", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.17", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.1", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.2", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.3", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.4", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.5", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.6", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.7", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.8", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.9", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.10", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.11", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.12", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.13", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.14", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.15", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.16", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.17", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.18", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.19", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.1", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.2", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.3", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.4", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.5", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.6", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.7", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.8", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.9", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.10", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.11", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.12", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.13", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.14", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.15", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.16", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.17", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.18", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.19", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.20", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.21", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.22", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.23", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.24", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.25", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.26", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.27", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.28", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.29", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.30", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.31", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.32", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.33", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.34", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.35", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.36", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.37", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.38", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.39", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.40", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.41", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.42", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.1", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.2", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.3", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.4", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.5", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.6", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.7", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.8", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.9", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.10", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.11", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.12", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.13", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.14", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.15", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.16", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.17", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.18", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.19", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.20", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.1", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.2", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.3", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.4", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.5", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.6", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.7", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.8", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.9", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.10", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.11", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.12", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.13", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.14", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.15", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.16", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.17", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.18", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.19", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.20", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.21", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.22", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.23", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.24" ], "deprecated_ids": {}, "notes": "Canonical units follow every paragraph of the selected complete electronic witness. Sections 1–6 are the six chapters; each begins with its chapter heading (ONE–SIX) as its own unit. The editor’s bracketed note on the origin of the essay, the contents list, the title block and site navigation are excluded. Quoted verse stays inside its paragraph unit. Passage IDs are immutable and may not be reassigned." }, "canonical_url": "https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/woolf-a-room-of-one-s-own/woolf-room-vi-ai-2026/", "source": { "edition_id": "woolf-room-en-pgau-0200791", "title": "A Room of One's Own", "language": "en", "canonical_url": "https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/woolf-a-room-of-one-s-own/woolf-room-en-pgau-0200791/", "citation": "Virginia Woolf, A Room of One's Own (London: Hogarth Press, 1929). Electronic text from Project Gutenberg Australia, ebook 0200791h.", "text_url": "https://gutenberg.net.au/ebooks02/0200791h.html", "catalog_url": "https://gutenberg.net.au/ebooks02/0200791h.html", "source_witness": "Chapters ONE–SIX of the Project Gutenberg Australia text. No claim of a newly inspected printed copy.", "retrieved_at": "2026-11-03" }, "content_sha256": "ddd628ad17d1d9dd13eb30f4112b64e21db71038b6191189258e7db1b4dcb163", "original_source_sha256": "63f9192d19ad17ffacdb404739e5e194d8024476dc9660ae25890e97d1e3504b", "source_content_sha256": "ddd628ad17d1d9dd13eb30f4112b64e21db71038b6191189258e7db1b4dcb163", "segments": { "woolf-a-room-of-one-s-own:1.1": "CHƯƠNG MỘT", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.2": "Nhưng, các bạn có thể bảo, chúng tôi mời chị nói về phụ nữ và tiểu thuyết—vậy thì chuyện ấy dính dáng gì đến một căn phòng riêng? Tôi xin cố giải thích. Khi các bạn nhờ tôi nói về phụ nữ và tiểu thuyết, tôi đã ngồi xuống bên bờ một con sông và bắt đầu tự hỏi những chữ ấy có nghĩa gì. Có thể chúng chỉ có nghĩa là vài lời về Fanny Burney; thêm vài lời về Jane Austen; một lời tri ân dành cho chị em nhà Brontë và một phác họa Mục sư phủ Haworth dưới tuyết; nếu được thì thêm đôi câu dí dỏm về cô Mitford; một lời nhắc kính cẩn đến George Eliot; một dẫn chiếu đến bà Gaskell, thế là xong. Nhưng nhìn lại lần thứ hai thì những chữ ấy không còn đơn giản như vậy. Nhan đề phụ nữ và tiểu thuyết có thể có nghĩa—và các bạn có thể đã muốn nó có nghĩa—là phụ nữ và họ giống như thế nào; hoặc là phụ nữ và thứ tiểu thuyết do họ viết; hoặc là phụ nữ và thứ tiểu thuyết được viết về họ; hoặc là bằng cách nào đó cả ba thứ trộn lẫn vào nhau không gỡ ra được, và các bạn muốn tôi xét chúng dưới ánh sáng ấy. Nhưng khi tôi bắt đầu xét đề tài theo cách cuối cùng này, cách có vẻ thú vị nhất, tôi chợt thấy nó có một khuyết điểm chết người. Tôi sẽ không bao giờ có thể đi đến kết luận. Tôi sẽ không bao giờ làm tròn được điều mà theo tôi hiểu là bổn phận đầu tiên của một diễn giả—sau một giờ diễn thuyết, trao cho các bạn một thỏi chân lý nguyên chất để các bạn gói giữa những trang sổ tay và đặt trên mặt lò sưởi giữ mãi mãi. Tất cả những gì tôi làm được là đưa ra một ý kiến về một điểm nhỏ—một người đàn bà muốn viết tiểu thuyết thì phải có tiền và một căn phòng riêng; và như các bạn sẽ thấy, điều đó để lại không giải quyết được vấn đề lớn về bản chất đích thực của người đàn bà và bản chất đích thực của tiểu thuyết. Tôi đã trốn tránh bổn phận phải kết luận về hai câu hỏi ấy—phụ nữ và tiểu thuyết, theo như tôi thấy, vẫn là những vấn đề chưa được giải quyết. Nhưng để chuộc lại phần nào, tôi sẽ làm hết sức để chỉ cho các bạn thấy tôi đã đi đến ý kiến này về căn phòng và đồng tiền như thế nào. Tôi sẽ triển khai trước mặt các bạn, đầy đủ và thoải mái chừng nào tôi có thể, mạch suy nghĩ đã đưa tôi đến chỗ nghĩ như vậy. Biết đâu nếu tôi phơi bày ra những ý tưởng, những định kiến nằm phía sau nhận định này, các bạn sẽ thấy chúng có liên quan đôi chút đến phụ nữ và đôi chút đến tiểu thuyết. Dù sao, khi một đề tài gây tranh cãi dữ dội—mà bất cứ câu hỏi nào về giới tính đều thế—thì người ta không thể hy vọng nói ra sự thật. Người ta chỉ có thể cho thấy mình đã đi đến chỗ giữ ý kiến mà mình giữ như thế nào. Người ta chỉ có thể cho thính giả cơ hội tự rút ra kết luận khi họ quan sát những giới hạn, những định kiến, những dị biệt của người nói. Ở đây, tiểu thuyết có lẽ sẽ chứa nhiều sự thật hơn sự kiện. Vì thế tôi định, dùng mọi tự do và đặc quyền của một tiểu thuyết gia, kể cho các bạn nghe câu chuyện về hai ngày trước khi tôi đến đây—tôi đã còng lưng dưới sức nặng của đề tài mà các bạn đặt lên vai tôi ra sao, đã nghiền ngẫm nó và khiến nó đan vào đan ra trong cuộc sống thường ngày của tôi như thế nào. Khỏi cần nói, điều tôi sắp tả không hề tồn tại; Oxbridge là một sự bịa đặt; Fernham cũng vậy; ‘tôi’ chỉ là một từ tiện dụng để gọi một người không có thực. Những lời dối trá sẽ tuôn ra từ môi tôi, nhưng có lẽ cũng có đôi chút sự thật lẫn vào trong đó; tìm ra sự thật ấy và quyết định xem phần nào đáng giữ là việc của các bạn. Nếu không có phần nào, thì dĩ nhiên các bạn sẽ quăng cả mớ vào giỏ rác và quên phắt đi.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.3": "Vậy là tôi đây (cứ gọi tôi là Mary Beton, Mary Seton, Mary Carmichael hay bất cứ tên nào các bạn thích—chuyện ấy chẳng quan trọng gì) một hai tuần trước đang ngồi bên bờ sông trong tiết tháng Mười đẹp trời, chìm trong suy tưởng. Cái ách mà tôi đã nhắc, phụ nữ và tiểu thuyết, nhu cầu phải đi đến một kết luận về một đề tài khơi dậy đủ thứ định kiến và đam mê, đã đè đầu tôi xuống tận đất. Bên phải bên trái, những bụi cây gì đó, vàng óng và đỏ thắm, rực lên màu sắc, thậm chí dường như cháy lên cả cái nóng, của lửa. Ở bờ bên kia, những cây liễu khóc than không dứt, tóc buông xõa trên vai. Dòng sông phản chiếu bất cứ phần nào của trời, của cầu, của cây đang cháy mà nó muốn, và khi cậu sinh viên chèo thuyền xuyên qua những hình phản chiếu ấy thì chúng khép lại hoàn toàn, như thể cậu chưa từng có mặt. Ở đó người ta có thể ngồi trọn một vòng đồng hồ, chìm trong suy tưởng. Suy tưởng—gọi bằng một cái tên kiêu hãnh hơn mức nó xứng đáng—đã thả dây câu xuống dòng nước. Nó đu đưa, hết phút này sang phút khác, bên này bên kia giữa những bóng phản chiếu và rong rêu, để mặc nước nâng lên nhấn xuống cho đến khi—các bạn biết cái giật nhẹ ấy—một ý tưởng bỗng kết tụ ở đầu dây câu: rồi thận trọng kéo nó lên, và cẩn thận bày nó ra? Than ôi, đặt trên cỏ, cái ý nghĩ này của tôi trông nhỏ làm sao, tầm thường làm sao; thứ cá mà một người câu cá giỏi sẽ thả lại xuống nước để nó béo thêm lên, một ngày nào đó đáng đem nấu mà ăn. Tôi sẽ không làm phiền các bạn với ý nghĩ ấy lúc này, dù nếu các bạn để ý kỹ, các bạn có thể tự tìm ra nó trong những điều tôi sắp nói.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.4": "Nhưng dù nhỏ đến đâu, nó vẫn có đặc tính bí ẩn của loài nó—thả trở lại vào trí óc, nó lập tức trở nên rất náo nức và quan trọng; và khi nó phóng đi, lặn xuống, lấp loáng chỗ này chỗ kia, nó gây nên một cơn sóng dậy và sự xáo động của ý tưởng đến mức không thể ngồi yên. Thế là tôi thấy mình đang bước đi hết sức nhanh qua một bãi cỏ. Lập tức một bóng đàn ông nhô lên chặn đường tôi. Thoạt đầu tôi cũng không hiểu rằng những cử chỉ múa may của một vật trông kỳ quặc, trong chiếc áo khoác xẻ đuôi và áo sơ mi dạ hội, là nhằm vào tôi. Gương mặt ông ta biểu lộ kinh hoàng và phẫn nộ. Bản năng hơn là lý trí đến giúp tôi: ông ta là người gác cổng; tôi là đàn bà. Đây là thảm cỏ; kia là lối đi. Chỉ các nghiên cứu viên và học giả mới được phép ở đây; sỏi mới là chỗ của tôi. Những ý nghĩ ấy chỉ là việc của một thoáng. Khi tôi trở lại lối đi, hai cánh tay người gác cổng buông xuống, gương mặt ông ta trở về vẻ thanh thản thường ngày, và dù bước trên cỏ dễ chịu hơn trên sỏi, cũng chẳng có tai hại gì lớn. Lời buộc tội duy nhất tôi có thể đưa ra chống lại các nghiên cứu viên và học giả của trường—bất kể đó là trường nào—là rằng để bảo vệ thảm cỏ của họ, thứ cỏ đã được lăn suốt ba trăm năm liền, họ đã khiến con cá nhỏ của tôi phải chui trốn.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.5": "Ý tưởng nào đã đẩy tôi liều lĩnh xâm phạm đến vậy thì giờ tôi không nhớ nổi nữa. Tinh thần bình yên từ trời giáng xuống như một đám mây, vì nếu tinh thần bình yên trú ngụ ở nơi nào thì ấy chính là trong những sân và nội viện của Oxbridge vào một buổi sáng tháng Mười đẹp trời. Dạo qua những ngôi trường ấy, qua những giảng đường cổ kính, cái thô ráp của hiện tại dường như được làm cho mượt đi; thân thể dường như được đặt trong một tủ kính diệu kỳ mà không tiếng động nào lọt qua được, và trí óc, thoát khỏi mọi tiếp xúc với sự kiện (trừ phi lại xâm phạm thảm cỏ), được tự do an định nơi bất cứ suy ngẫm nào hợp với khoảnh khắc. Tình cờ, một ký ức lạc lõng về một bài tiểu luận cũ nói chuyện trở lại Oxbridge trong kỳ nghỉ hè dài gợi tôi nhớ đến Charles Lamb—Thánh Charles, Thackeray đã nói, khi áp một lá thư của Lamb lên trán. Thật vậy, trong tất cả những người đã khuất (tôi nói với các bạn những ý nghĩ của tôi như chúng đến), Lamb là một trong những người dễ mến nhất; một người mà ta sẽ muốn hỏi: Vậy xin ông cho biết ông đã viết tiểu luận của mình như thế nào? Vì tiểu luận của ông còn hơn cả của Max Beerbohm, tôi nghĩ, dù chúng hoàn hảo đến đâu, nhờ cái tia chớp tưởng tượng hoang dại ấy, cái nhát sét thiên tài ở giữa những bài văn, khiến chúng nứt rạn và khiếm khuyết, nhưng lốm đốm sao thơ. Lamb đến Oxbridge có lẽ một trăm năm trước. Chắc chắn ông đã viết một bài tiểu luận—tôi quên mất tên—về bản thảo một bài thơ của Milton mà ông được xem ở đây. Có lẽ là Lycidas, và Lamb viết rằng ông bàng hoàng khi nghĩ rằng có thể có một chữ nào trong Lycidas đã khác với hiện nay. Nghĩ đến chuyện Milton sửa chữ trong bài thơ ấy, đối với ông là một thứ phạm thánh. Điều này khiến tôi nhớ lại những gì tôi còn nhớ về Lycidas và tự mua vui bằng cách đoán xem chữ nào Milton đã sửa, và vì sao. Rồi tôi chợt nghĩ chính bản thảo mà Lamb đã nhìn chỉ cách đây vài trăm thước, nên ta có thể theo dấu chân Lamb qua sân đến thư viện lừng danh nơi báu vật được cất giữ. Hơn nữa, tôi nhớ ra khi đang thực hiện kế hoạch ấy, chính trong thư viện lừng danh này còn lưu giữ bản thảo cuốn Esmond của Thackeray. Các nhà phê bình thường nói Esmond là cuốn tiểu thuyết hoàn hảo nhất của Thackeray. Nhưng lối màu mè của văn phong, bắt chước thế kỷ mười tám, làm người ta vướng víu, theo như tôi nhớ; trừ phi văn phong thế kỷ mười tám vốn tự nhiên với Thackeray—điều mà ta có thể chứng minh bằng cách xem bản thảo và xem những chỗ sửa là vì văn phong hay vì ý nghĩa. Nhưng như thế ta lại phải quyết định văn phong là gì và ý nghĩa là gì, một câu hỏi mà—nhưng đến đây tôi đã thực sự đứng ở cánh cửa dẫn vào chính thư viện. Hẳn tôi đã mở nó ra, vì tức thì có một vị xuất hiện, như thiên thần hộ vệ chắn lối với tà áo choàng đen phần phật thay cho đôi cánh trắng, một quý ông bạc phơ, hiền hậu, ái ngại, vừa vẫy tôi lùi lại vừa khẽ nói rất tiếc, rằng các quý bà chỉ được vào thư viện nếu có một nghiên cứu viên của trường đi cùng hoặc có thư giới thiệu.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.6": "Việc một thư viện lừng danh bị một người đàn bà nguyền rủa là điều hoàn toàn không đáng kể đối với một thư viện lừng danh. Trang nghiêm và bình thản, với mọi báu vật cất kín trong lòng, nó ngủ một cách tự mãn và, theo như tôi thấy, sẽ cứ ngủ như thế mãi mãi. Tôi sẽ không bao giờ đánh thức những tiếng vọng ấy, sẽ không bao giờ xin lòng hiếu khách ấy nữa, tôi thề như thế khi bước xuống các bậc thềm trong cơn giận. Vẫn còn một giờ trước bữa trưa, và biết làm gì đây? Đi dạo trên đồng cỏ? ngồi bên sông? Chắc chắn đó là một buổi sáng mùa thu đáng yêu; lá rụng xuống đất, đỏ rập rờn; làm việc nào cũng chẳng khổ sở gì. Nhưng tiếng nhạc lọt vào tai tôi. Có buổi lễ hay cuộc kỷ niệm nào đó đang diễn ra. Cây đại phong cầm than thở hùng tráng khi tôi đi qua cửa nhà nguyện. Ngay cả nỗi sầu của Kitô giáo, trong không khí thanh bình ấy, nghe cũng giống hồi ức về nỗi sầu hơn là chính nỗi sầu; ngay cả tiếng rên rỉ của cây đàn cổ dường như cũng được bình yên vỗ về. Tôi không muốn vào, giả như tôi có quyền, và lần này thầy trông nhà thờ có thể đã chặn tôi lại, có lẽ đòi giấy chứng nhận rửa tội của tôi, hoặc thư giới thiệu của ông Giám viện. Nhưng bên ngoài những tòa nhà tráng lệ này thường đẹp chẳng kém bên trong. Hơn nữa, ngắm hội chúng tụ lại, vào rồi lại ra, rộn ràng ở cửa nhà nguyện như đàn ong ở miệng tổ cũng đủ thú vị. Nhiều người mặc mũ vuông và áo choàng; có người có những chỏm lông thú trên vai; những người khác ngồi xe lăn; những người khác, dù chưa quá trung niên, dường như bị nhàu và ép thành những hình thù kỳ dị đến mức khiến ta nhớ những con cua và tôm hùm khổng lồ nặng nhọc lê mình trên cát trong bể nuôi thủy sinh. Khi tôi tựa vào tường, trường đại học quả như một thánh địa nơi lưu giữ những giống hiếm sẽ sớm tuyệt chủng nếu bị bỏ mặc vật lộn mưu sinh trên vỉa hè phố Strand. Những chuyện cũ về các ông trưởng khoa già, các ông giáo sư già hiện về, nhưng trước khi tôi kịp lấy can đảm huýt sáo—người ta bảo ngày xưa nghe tiếng huýt sáo thì giáo sư già —— lập tức phi nước đại—thì hội chúng đáng kính đã vào hết bên trong. Phần bên ngoài nhà nguyện còn lại. Như các bạn biết, những mái vòm cao và những chóp nhọn của nó, như một con thuyền buồm luôn luôn ra khơi không bao giờ cập bến, sáng rực về đêm và thấy được từ hàng dặm, xa tít bên kia những ngọn đồi. Có lẽ ngày xưa sân nội viện này với những bãi cỏ nhẵn, những tòa nhà đồ sộ và chính nhà nguyện cũng là đầm lầy, nơi cỏ lay động và lợn đào bới. Tôi nghĩ, hẳn những đội ngựa và bò đã kéo đá bằng xe từ những xứ xa, rồi với công sức vô hạn những khối xám nơi tôi đang đứng dưới bóng được xếp thăng bằng chồng lên nhau, rồi những người thợ vẽ mang kính của họ đến cho cửa sổ, và những người thợ nề bận rộn hàng thế kỷ trên mái kia với mát-tít và vữa, xẻng và bay. Hẳn mỗi thứ Bảy có người đổ vàng bạc từ một cái túi da vào những nắm tay chai sần cổ xưa của họ, vì họ chắc hẳn có bia và trò ném bóng gỗ vào buổi tối. Tôi nghĩ, hẳn một dòng vàng bạc bất tận đã chảy vào sân này liên tục để đá cứ đến và thợ nề cứ làm; để san, để đào mương, để đào, để tháo nước. Nhưng khi ấy là thời đại đức tin, và tiền được đổ vào hào phóng để đặt những khối đá này trên một nền sâu, và khi đá đã dựng lên, còn nhiều tiền hơn nữa được đổ vào từ kho của vua chúa, hoàng hậu và những đại quý tộc để bảo đảm rằng ở đây thánh ca sẽ được hát và học giả được dạy. Đất đai được ban; thuế thập phân được nộp. Và khi thời đại đức tin qua đi và thời đại lý tính đến, dòng vàng bạc vẫn chảy như cũ; học bổng nghiên cứu được lập; các ghế giảng được tài trợ; chỉ có điều vàng bạc giờ đây chảy không phải từ kho của nhà vua mà từ rương của các thương nhân và chủ xưởng, từ túi của những người đã làm nên, giả như, một gia tài nhờ công nghiệp, và trong di chúc để lại một phần hậu hĩ để tài trợ thêm ghế giáo sư, thêm ghế giảng, thêm học bổng nghiên cứu ở trường đại học nơi họ đã học nghề. Do đó có các thư viện và phòng thí nghiệm; các đài thiên văn; bộ thiết bị lộng lẫy gồm những dụng cụ đắt tiền và tinh vi giờ đây đặt trên những giá kính, nơi hàng thế kỷ trước cỏ lay động và lợn đào bới. Chắc chắn, khi tôi lững thững quanh sân, nền móng vàng bạc có vẻ đủ sâu; mặt lát nằm vững chắc trên đám cỏ dại. Những người đàn ông đội khay trên đầu tất bật đi từ cầu thang này sang cầu thang khác. Những đóa hoa sặc sỡ nở trong các hộp cửa sổ. Tiếng máy hát vang inh ỏi từ các phòng bên trong. Không thể không suy nghĩ—mà ý nghĩ ấy, dù là gì, đã bị cắt ngang. Chuông đồng hồ điểm; đã đến lúc tìm đường đi ăn trưa.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.7": "Có một điều lạ là các tiểu thuyết gia có cách khiến ta tin rằng những bữa tiệc trưa bao giờ cũng đáng nhớ vì một câu rất dí dỏm nào đó được nói ra, hay một việc rất khôn ngoan nào đó được làm. Nhưng họ hiếm khi dành một chữ cho những thứ người ta ăn. Đó là một quy ước của tiểu thuyết gia: không nhắc đến súp, cá hồi và vịt con, như thể súp, cá hồi và vịt con hoàn toàn chẳng quan trọng gì, như thể chẳng ai từng hút một điếu xì gà hay uống một ly rượu. Nhưng ở đây, tôi xin phép thách thức quy ước ấy và nói cho các bạn biết rằng bữa trưa dịp này bắt đầu bằng cá bơn, nằm trong một cái đĩa sâu, trên đó bác đầu bếp của trường đã trải một tấm khăn phủ giường bằng thứ kem trắng nhất, chỉ trừ chỗ này chỗ kia có những đốm nâu như đốm trên sườn một con nai cái. Sau đó là chim đa đa, nhưng nếu điều này gợi các bạn nghĩ đến đôi con chim trụi lủi, nâu xỉn trên đĩa thì các bạn nhầm. Chim đa đa, nhiều và đủ loại, đến cùng cả đoàn tùy tùng gồm các thứ nước sốt và rau trộn, thứ chua thứ ngọt, mỗi thứ theo thứ tự của nó; khoai tây mỏng như đồng xu nhưng không cứng như thế; cải bruxen xếp lớp như nụ hồng nhưng mọng nước hơn. Và vừa xong món quay cùng đoàn tùy tùng thì người hầu bàn lặng lẽ, có lẽ chính là ông gác cổng trong một hiện thân dịu dàng hơn, đã đặt trước mặt chúng tôi, quấn khăn ăn như vòng hoa, một món bánh ngọt nổi lên toàn đường từ những làn sóng. Gọi nó là pudding và vì thế đem so với cơm và bột sắn sẽ là một sự xúc phạm. Trong khi ấy những ly rượu đã ửng vàng rồi ửng đỏ; đã cạn; đã đầy. Và như thế dần dần, nửa chừng xuống sống lưng, nơi trú ngụ của linh hồn, đã được thắp lên, không phải cái đèn điện nhỏ cứng ngắc mà ta gọi là vẻ sắc sảo lấp lánh, khi nó lóe lên tắt đi trên môi ta, mà là ngọn lửa sâu hơn, tinh tế hơn, âm ỉ dưới lòng sâu hơn, ngọn lửa vàng đậm của chuyện trò hợp lý. Không cần vội. Không cần lấp lánh. Không cần làm ai khác ngoài chính mình. Chúng ta đều sẽ lên thiên đường và Vandyck cùng đi với chúng ta—nói cách khác, cuộc đời dường như tốt đẹp làm sao, phần thưởng của nó ngọt ngào làm sao, mối hận này hay nỗi oán kia vặt vãnh làm sao, tình bạn và sự giao thiệp với đồng loại đáng ngưỡng mộ làm sao, khi, châm một điếu thuốc ngon, ta lún sâu giữa đám gối ở bậu cửa sổ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.8": "Nếu may mắn có sẵn một cái gạt tàn, nếu người ta không phải hất tàn thuốc ra cửa sổ vì thiếu nó, nếu mọi việc có hơi khác đi so với thực tế, thì có lẽ người ta đã không nhìn thấy một con mèo không đuôi. Cảnh con vật cụt ngủn, đột ngột ấy lặng lẽ đi trên sân nội viện đã, bởi một sự tình cờ nào đó của trí thông minh dưới ý thức, thay đổi ánh sáng cảm xúc đối với tôi. Như thể có ai đó vừa buông xuống một cái chao đèn. Có lẽ thứ rượu hock tuyệt hảo đang nới lỏng sức nắm của nó. Chắc chắn, khi tôi nhìn con mèo Manx dừng lại giữa bãi cỏ như thể nó cũng đang chất vấn vũ trụ, có cái gì đó dường như thiếu, có cái gì đó dường như khác. Nhưng cái gì thiếu, cái gì khác, tôi tự hỏi, trong khi nghe chuyện trò? Và để trả lời câu hỏi ấy tôi phải tự nghĩ mình ra khỏi căn phòng, trở về quá khứ, trước chiến tranh quả thật, và đặt trước mắt mình mô hình của một bữa tiệc trưa khác, tổ chức trong những căn phòng cách đây không xa, nhưng khác. Mọi thứ đều khác. Trong khi ấy câu chuyện vẫn tiếp diễn giữa các vị khách, nhiều và trẻ, người thuộc giới này, người thuộc giới kia; nó tiếp diễn trôi chảy, dễ chịu, thoải mái, vui vẻ. Và khi nó tiếp diễn tôi đặt nó vào nền của câu chuyện khác, và khi tôi so hai thứ với nhau tôi không còn nghi ngờ gì rằng một bên là hậu duệ, là người thừa kế hợp pháp của bên kia. Không gì thay đổi; không gì khác, chỉ trừ việc ở đây tôi lắng nghe bằng tất cả đôi tai, không hoàn toàn nghe điều đang được nói, mà nghe tiếng rì rầm hay dòng chảy ở phía sau. Phải, chính thế—sự thay đổi ở đó. Trước chiến tranh, ở một bữa tiệc trưa như thế này người ta sẽ nói đúng những điều y hệt, nhưng chúng sẽ nghe khác, vì thuở ấy chúng đi kèm một thứ tiếng ngân nga, không thành lời, nhưng đầy nhạc tính, đầy náo nức, làm thay đổi giá trị của chính những lời nói. Có thể đặt tiếng ngân nga ấy thành lời không? Có lẽ với sự giúp đỡ của các thi sĩ thì được... Một cuốn sách nằm cạnh tôi và, mở ra, tôi tình cờ giở đến Tennyson. Và ở đó tôi thấy Tennyson đang hát:", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.9": "Rơi xuống một giọt lệ rực rỡ\nTừ đóa hoa lạc tiên bên cổng.\nNàng đang đến, bồ câu của tôi, người yêu dấu;\nNàng đang đến, đời tôi, số mệnh tôi;\nHoa hồng đỏ kêu: ‘Nàng gần rồi, gần rồi’;\nVà hoa hồng trắng khóc: ‘Nàng đến muộn’;\nHoa phi yến lắng nghe: ‘Tôi nghe, tôi nghe’;\nVà hoa huệ thì thầm: ‘Tôi đợi.’", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.10": "Có phải đó là điều đàn ông ngân nga trong các bữa tiệc trưa trước chiến tranh? Còn đàn bà?", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.11": "Lòng tôi như con chim đang hót\nTổ nó ở nhành non đẫm nước;\nLòng tôi như cây táo\nCành oằn dưới trái chi chít,\nLòng tôi như vỏ ốc cầu vồng\nLướt đi trên biển trời yên ả;\nLòng tôi vui hơn tất cả những thứ ấy\nVì tình yêu của tôi đã đến bên tôi.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.12": "Có phải đó là điều đàn bà ngân nga trong các bữa tiệc trưa trước chiến tranh?", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.13": "Nghĩ đến chuyện người ta ngân nga những điều như thế, dù chỉ thầm trong hơi thở, ở các bữa tiệc trưa trước chiến tranh, có cái gì đó lố bịch đến nỗi tôi phá lên cười và phải giải thích tiếng cười của mình bằng cách chỉ vào con mèo Manx, quả là trông hơi lố bịch, con vật tội nghiệp, không đuôi, giữa bãi cỏ. Nó sinh ra đã vậy, hay mất đuôi vì một tai nạn? Con mèo không đuôi, dù nghe nói có vài con ở đảo Man, hiếm hơn người ta nghĩ. Nó là một con vật kỳ lạ, đáng yêu hơn là đẹp. Thật lạ là cái đuôi làm nên khác biệt lớn đến thế—các bạn biết những điều người ta hay nói khi một bữa tiệc trưa tan và mọi người đang đi tìm áo khoác, mũ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.14": "Bữa này, nhờ lòng hiếu khách của chủ nhà, đã kéo dài đến tận chiều. Ngày tháng Mười đẹp trời đang tàn và lá rụng từ những hàng cây trên đại lộ khi tôi đi qua. Hết cổng này đến cổng khác dường như khép lại sau lưng tôi với một sự dứt khoát dịu dàng. Vô số người gác cổng đang tra vô số chìa vào những ổ khóa tra dầu trơn tru; nhà kho báu đang được đóng chặt cho một đêm nữa. Sau đại lộ người ta ra tới một con đường—tôi quên tên—dẫn người ta, nếu rẽ đúng chỗ, đến Fernham. Nhưng còn nhiều thời gian. Bữa tối mãi đến bảy giờ rưỡi. Sau một bữa trưa như thế, gần như có thể bỏ bữa tối. Thật lạ là một mẩu thơ làm việc trong trí óc như thế nào và khiến đôi chân bước theo nhịp của nó dọc đường. Những lời ấy——", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.15": "Rơi xuống một giọt lệ rực rỡ\nTừ đóa hoa lạc tiên bên cổng.\nNàng đang đến, bồ câu của tôi, người yêu dấu——", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.16": "ngân lên trong huyết quản khi tôi bước nhanh về phía Headingley. Rồi, chuyển sang nhịp kia, tôi hát, nơi dòng nước bị đập chắn khuấy cuộn lên:", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.17": "Lòng tôi như con chim đang hót\nTổ nó ở nhành non đẫm nước;\nLòng tôi như cây táo...", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.18": "Những thi sĩ ấy, tôi kêu to lên, như người ta vẫn làm lúc chạng vạng, những thi sĩ ấy mới là thi sĩ!", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.19": "Tôi cho là vì một thứ ghen tị bênh vực thời đại của chính chúng ta, dù những so sánh này ngớ ngẩn và vô lý đến đâu, tôi tiếp tục tự hỏi liệu có thể thành thật kể tên hai thi sĩ đang sống hiện nay lớn ngang Tennyson và Christina Rossetti thuở ấy không. Rõ ràng là không thể, tôi nghĩ, nhìn xuống làn nước sủi bọt kia, mà so sánh họ. Chính lý do khiến thứ thơ ấy gợi trong ta một sự buông mình, một niềm ngây ngất đến vậy là nó ca tụng một cảm xúc nào đó mà ta từng có (có lẽ ở những bữa tiệc trưa trước chiến tranh), nên ta đáp lại dễ dàng, quen thuộc, không nhọc công kiểm tra cảm xúc ấy, hay so với bất cứ cảm xúc nào ta có bây giờ. Nhưng những thi sĩ đang sống thì biểu đạt một cảm xúc đang thực sự được tạo ra và xé ra khỏi chúng ta ngay lúc này. Thoạt đầu ta không nhận ra nó; nhiều khi vì lẽ nào đó ta sợ nó; ta quan sát nó bằng con mắt sắc sảo và so nó, ghen tuông và ngờ vực, với cảm xúc cũ mà ta đã biết. Do đó cái khó của thơ hiện đại; và chính vì cái khó ấy mà ta không thể nhớ quá hai câu liên tiếp của bất cứ thi sĩ hiện đại giỏi nào. Vì lẽ này—trí nhớ tôi bỏ rơi tôi—lập luận chùng xuống vì thiếu chất liệu. Nhưng tại sao, tôi tiếp tục, bước về phía Headingley, chúng ta không còn ngân nga thầm trong hơi thở ở những bữa tiệc trưa nữa? Tại sao Alfred thôi hát", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.20": "Nàng đang đến, bồ câu của tôi, người yêu dấu.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.21": "Tại sao Christina thôi đáp lại", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.22": "Lòng tôi vui hơn tất cả những thứ ấy\nVì tình yêu của tôi đã đến bên tôi?", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.23": "Ta sẽ đổ lỗi cho chiến tranh chăng? Khi súng nổ hồi tháng Tám năm 1914, có phải gương mặt đàn ông và đàn bà đã hiện ra quá rõ trong mắt nhau đến mức lãng mạn bị giết chết? Chắc chắn đó là một cú sốc (nhất là với phụ nữ, với những ảo tưởng của họ về giáo dục, v.v.) khi thấy gương mặt những người cai trị chúng ta dưới ánh đạn pháo. Trông họ xấu xí làm sao—Đức, Anh, Pháp—ngu ngốc làm sao. Nhưng đổ lỗi ở đâu tùy ý, cho ai tùy ý, thì ảo tưởng đã thôi thúc Tennyson và Christina Rossetti hát say sưa đến vậy về sự đến của người yêu mình nay hiếm hơn hồi đó nhiều. Chỉ cần đọc, nhìn, nghe, nhớ lại. Nhưng sao lại nói ‘đổ lỗi’? Nếu đó là ảo tưởng, sao không ca ngợi tai họa, dù nó là gì, đã phá hủy ảo tưởng và đặt sự thật vào chỗ của nó? Vì sự thật... những dấu chấm này đánh dấu chỗ tôi, mải tìm sự thật, đã bỏ lỡ lối rẽ lên Fernham. Phải, quả thật, đâu là sự thật và đâu là ảo tưởng? Tôi tự hỏi. Sự thật về những ngôi nhà này là gì, chẳng hạn, giờ đây mờ mờ và rộn rã với những ô cửa đỏ trong buổi chạng vạng, nhưng lúc chín giờ sáng thì trần trụi, đỏ lòm và nhớp nhúa, với kẹo và dây giày của chúng? Và những cây liễu, dòng sông và những khu vườn trải xuống tận sông, giờ mơ hồ với làn sương len lỏi, nhưng vàng và đỏ dưới nắng—đâu là sự thật, đâu là ảo tưởng về chúng? Tôi xin miễn cho các bạn những ngoặt ngoéo trong suy nghĩ của tôi, vì chẳng tìm ra kết luận nào trên đường đến Headingley, và tôi xin các bạn hãy cứ cho là tôi sớm nhận ra nhầm lẫn về lối rẽ và quay lại Fernham.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.24": "Vì tôi đã nói rằng đó là một ngày tháng Mười, tôi không dám đánh mất sự kính trọng của các bạn và làm tổn hại thanh danh của tiểu thuyết bằng cách đổi mùa và tả những bụi tử đinh hương rủ trên tường vườn, những đóa nghệ tây, hoa tulip và những loài hoa xuân khác. Tiểu thuyết phải bám lấy sự kiện, và sự kiện càng thật thì tiểu thuyết càng hay—chúng ta được dạy như thế. Vậy nên vẫn là mùa thu, lá vẫn vàng và vẫn rụng, nếu có khác thì hơi nhanh hơn trước, vì bây giờ là buổi tối (chính xác là bảy giờ hai mươi ba) và một làn gió (nói cho đúng là từ phía tây nam) đã nổi lên. Nhưng dù vậy vẫn có điều gì kỳ lạ đang tác động:", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.25": "Lòng tôi như con chim đang hót\nTổ nó ở nhành non đẫm nước;\nLòng tôi như cây táo\nCành oằn dưới trái chi chít——", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.26": "có lẽ lời của Christina Rossetti phần nào chịu trách nhiệm cho cái dại dột của tưởng tượng—dĩ nhiên chẳng là gì ngoài một tưởng tượng—rằng tử đinh hương đang rung những chùm hoa trên tường vườn, và những con bướm lưu huỳnh đang vút đi chỗ này chỗ kia, và bụi phấn hoa lơ lửng trong không khí. Một cơn gió thổi, từ hướng nào tôi không biết, nhưng nó nâng những chiếc lá mới lớn nửa chừng lên khiến có một tia xám bạc lóe trong không khí. Đó là lúc nhá nhem, giữa ngày và đêm, khi màu sắc tăng cường độ và sắc tía, sắc vàng cháy trong ô kính cửa sổ như nhịp đập của một trái tim dễ xúc động; khi, vì lẽ nào đó, vẻ đẹp của thế giới bày ra mà cũng sắp tàn (ở đây tôi đẩy cửa vào vườn, vì cửa, thật thiếu khôn ngoan, đã bị để ngỏ và dường như chẳng có người gác cổng nào quanh đó), vẻ đẹp của thế giới sắp tàn ấy có hai lưỡi, một lưỡi tiếng cười, một lưỡi nỗi đau, cắt đôi trái tim. Những khu vườn của Fernham nằm trước mặt tôi trong ánh hoàng hôn mùa xuân, hoang dại và rộng mở, và trong đám cỏ cao, rải rác và quăng bừa, là hoa thủy tiên vàng và hoa chuông xanh, vốn chưa bao giờ ngăn nắp kể cả những lúc đẹp nhất, nay bị gió thổi và đung đưa khi giật rễ. Các cửa sổ của tòa nhà, cong như cửa sổ tàu giữa những đợt sóng gạch đỏ hào phóng, đổi từ màu chanh sang màu bạc dưới những đám mây xuân vụt qua. Có ai đó nằm trên võng, có ai đó, nhưng trong thứ ánh sáng này họ chỉ là bóng ma, nửa đoán nửa thấy, chạy vụt qua bãi cỏ—không ai ngăn cô ấy lại sao?—rồi trên bậc thềm, như ra hít thở không khí, nhìn qua khu vườn, có một bóng dáng khom lưng, đáng nể mà khiêm nhường, với vầng trán lớn và chiếc áo xơ xác—phải chăng là nhà học giả lừng danh, phải chăng chính là J—— H—— đó? Mọi thứ mờ mờ, nhưng cũng dữ dội, như thể tấm khăn choàng mà hoàng hôn ném lên khu vườn bị xé toạc bởi một vì sao hay một lưỡi gươm—vết rạch của một thực tại khủng khiếp nào đó nhảy ra, như thói quen của nó, từ giữa lòng mùa xuân. Vì tuổi trẻ——", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.27": "Đây là súp của tôi. Bữa tối đang được dọn trong phòng ăn lớn. Chẳng phải mùa xuân gì, thực ra là một buổi tối tháng Mười. Mọi người đã tụ họp trong phòng ăn rộng. Bữa tối đã sẵn sàng. Đây là súp. Một món súp nước thịt trơn. Chẳng có gì kích thích tưởng tượng trong đó. Qua thứ nước trong người ta có thể nhìn thấy bất cứ hoa văn nào nếu có trên chính cái đĩa. Nhưng không có hoa văn. Cái đĩa trơn. Tiếp đến là thịt bò với rau và khoai tây đi kèm—một bộ ba bình dân, gợi những cái mông bò ở một cái chợ lầy lội, và những cây cải bruxen quăn và úa vàng ở mép, và trả giá mặc cả và những người đàn bà xách túi lưới vào sáng thứ Hai. Không có lý do gì để than phiền về thức ăn hằng ngày của con người, vì lượng cung cấp đủ và những người thợ mỏ than hẳn đang ngồi trước thứ ít hơn. Mận khô và sữa trứng theo sau. Và nếu ai than rằng mận khô, kể cả khi đã được sữa trứng làm dịu, là một thứ rau bất nhân (quả thì nó không phải), dai nhách như trái tim kẻ keo kiệt và rỉ ra một thứ nước như có thể chảy trong huyết quản những kẻ keo kiệt đã từ chối rượu và hơi ấm cho mình suốt tám mươi năm mà vẫn không cho người nghèo, thì người ấy nên nghĩ rằng có những người mà lòng nhân từ bao trùm ngay cả quả mận khô. Bánh quy và phô mai đến sau, và ở đây bình nước được chuyền quanh thoải mái, vì bản chất bánh quy là khô, mà những cái này là bánh quy đến tận lõi. Thế thôi. Bữa ăn kết thúc. Mọi người kéo ghế lùi lại; những cánh cửa đẩy đập qua đập lại; chẳng mấy chốc phòng ăn sạch bóng mọi dấu vết thức ăn và sẵn sàng, hẳn nhiên, cho bữa sáng hôm sau. Dọc hành lang và lên cầu thang, tuổi trẻ nước Anh ầm ầm đi và hát. Và liệu một vị khách, một người lạ (vì tôi chẳng có quyền ở Fernham này hơn ở Trinity hay Somerville hay Girton hay Newnham hay Christchurch), có thể nói: ‘Bữa tối không ngon,’ hay nói (giờ chúng tôi, Mary Seton và tôi, đã ở trong phòng sinh hoạt riêng của cô): ‘Chúng ta không thể ăn tối riêng với nhau trên này sao?’ chăng, vì nếu tôi nói điều gì như thế thì tôi sẽ là kẻ rình mò và dò xét những tiết kiệm bí mật của một ngôi nhà mà với người lạ khoác một bề ngoài vui vẻ và can đảm đến thế. Không, không thể nói điều gì như thế. Quả thật, câu chuyện ngưng lại một lúc. Thân thể con người là như vậy, tim, xác và óc trộn lẫn vào nhau, chứ không nằm trong những ngăn riêng biệt như hẳn sẽ có sau một triệu năm nữa, một bữa tối ngon rất quan trọng cho chuyện trò ngon. Người ta không thể nghĩ hay, yêu hay, ngủ ngon nếu không ăn tối ngon. Ngọn đèn ở sống lưng không thắp lên bằng thịt bò và mận khô. Có lẽ tất cả chúng ta đang lên thiên đường và Vandyck, chúng ta hy vọng, sẽ gặp ta ở góc đường kế tiếp—đó là trạng thái tinh thần nửa ngờ nửa dè dặt mà thịt bò và mận khô vào cuối ngày làm việc sinh ra giữa chúng. May mắn thay bạn tôi, người dạy khoa học, có một cái tủ trong đó có một chai lùn và những ly nhỏ—(nhưng lẽ ra phải có cá bơn và chim đa đa từ đầu)—nên chúng tôi có thể kéo lại gần lò sưởi và sửa chữa bớt vài thiệt hại của việc sống trong ngày. Chỉ một phút sau chúng tôi đã trượt thoải mái qua lại giữa mọi đối tượng tò mò và thú vị hình thành trong trí óc khi vắng một người nào đó, và tự nhiên được bàn đến khi gặp lại nhau—ai đó đã lấy chồng, người khác thì chưa; người này nghĩ thế này, người kia nghĩ thế khác; người này đã tiến bộ không nhận ra được, người kia thì sa sút một cách kinh ngạc nhất—với mọi suy đoán về bản chất con người và tính cách của thế giới kỳ lạ ta sống trong đó, tự nhiên nảy sinh từ những mở đầu như vậy. Tuy nhiên, trong khi những điều này được nói ra, tôi xấu hổ nhận thấy một dòng chảy tự nó bắt đầu chảy và cuốn mọi thứ tiến tới một đích riêng. Người ta có thể đang nói về Tây Ban Nha hay Bồ Đào Nha, về sách hay ngựa đua, nhưng mối quan tâm thực sự của bất cứ điều gì được nói không phải những thứ ấy, mà là cảnh những người thợ nề trên một mái nhà cao cách đây khoảng năm thế kỷ. Vua chúa và quý tộc mang kho báu trong những cái bao khổng lồ và đổ nó xuống dưới đất. Cảnh này cứ sống lại trong trí tôi và đặt mình cạnh một cảnh khác về những con bò gầy và một cái chợ lầy lội và rau héo và những trái tim dai nhách của các ông già—hai bức tranh ấy, rời rạc, đứt đoạn và vô nghĩa như thế, cứ liên tục kéo đến với nhau và đánh nhau và để tôi hoàn toàn nằm trong tay chúng. Cách tốt nhất, nếu không muốn toàn bộ cuộc chuyện trò bị méo mó, là phơi điều đang ở trong trí tôi ra không khí, khi ấy nếu may nó sẽ phai và vỡ vụn như cái đầu của vị vua đã chết khi họ mở quan tài ở Windsor. Vậy là, nói vắn tắt, tôi kể cho cô Seton nghe về những người thợ nề đã bao nhiêu năm trên mái nhà nguyện, và về các vua, hoàng hậu và quý tộc vác những bao vàng bạc trên vai, rồi xúc xuống đất; rồi sau đó các ông trùm tài chính của thời ta đến và đặt séc và trái phiếu, tôi cho là vậy, vào chỗ những người kia đã đặt thỏi vàng và những cục vàng thô. Tất cả những thứ ấy nằm dưới các trường dưới kia, tôi nói; nhưng trường này, nơi chúng ta đang ngồi, dưới lớp gạch đỏ hiên ngang và đám cỏ hoang chưa được chải chuốt của khu vườn có gì nằm dưới đó? Sức mạnh nào đứng sau thứ sứ trơn mà chúng ta đã ăn tối, và (ở đây nó bật ra khỏi miệng tôi trước khi tôi kịp ngăn) thịt bò, sữa trứng và mận khô?", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.28": "À, Mary Seton nói, vào khoảng năm 1860—Ồ, nhưng bạn biết chuyện này rồi, cô nói, có lẽ chán vì phải kể lại. Và cô kể cho tôi nghe—người ta thuê phòng. Các ủy ban họp. Phong bì được ghi địa chỉ. Thông tri được soạn thảo. Các cuộc họp được tổ chức; thư được đọc to; ông này bà nọ đã hứa bao nhiêu; ngược lại, ông —— không chịu cho một xu. Tờ Saturday Review rất thô lỗ. Làm sao quyên được một quỹ để trả tiền văn phòng? Có nên mở một hội chợ từ thiện không? Không tìm được một cô gái xinh ngồi hàng đầu sao? Hãy tra xem John Stuart Mill đã nói gì về đề tài này. Có ai thuyết phục được chủ bút tờ —— đăng một lá thư không? Có thể nhờ phu nhân —— ký tên không? Phu nhân —— đi khỏi thành phố rồi. Hẳn là người ta đã làm như thế sáu mươi năm trước, và đó là một nỗ lực phi thường, và đã tốn rất nhiều thời gian. Và chỉ sau một cuộc đấu tranh dài và với khó khăn tột cùng họ mới gom được ba mươi nghìn bảng.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.29": "[* Chúng ta được bảo rằng nên xin ít nhất 30.000 bảng... Đó không phải là món tiền lớn, nếu xét rằng cả Vương quốc Anh, Ireland và các thuộc địa chỉ có một trường thuộc loại này, và xét rằng quyên được những khoản khổng lồ cho các trường nam sinh dễ dàng biết bao. Nhưng nếu xét có quá ít người thực sự muốn phụ nữ được giáo dục, thì đó là khá nhiều.’—phu nhân Stephen, Emily Davies and Girton College.] Vậy nên rõ ràng chúng ta không thể có rượu vang và chim đa đa và những người hầu đội đĩa thiếc trên đầu, cô nói. Chúng ta không thể có ghế sofa và những phòng riêng. ‘Những tiện nghi,’ cô nói, trích từ cuốn sách nào đó, ‘sẽ phải chờ.’ [* Mỗi xu có thể gom góp được đều dành cho việc xây dựng, và những tiện nghi phải hoãn lại.—R. Strachey, The Cause.]", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.30": "Nghĩ đến tất cả những người đàn bà ấy làm việc năm này qua năm khác mà khó khăn lắm mới gom được hai nghìn bảng, và hết sức mình mới gom được ba mươi nghìn bảng, chúng tôi phá lên khinh bỉ cảnh nghèo đáng chê trách của giới mình. Vậy các bà mẹ của chúng ta đã làm gì mà không có của cải để lại cho chúng ta? Đánh phấn mũi ư? Ngó cửa hàng ư? Khoe mình dưới nắng ở Monte Carlo ư? Có vài tấm ảnh trên mặt lò sưởi. Mẹ của Mary—nếu đó là ảnh bà—có thể đã là kẻ phung phí trong những lúc rảnh (bà có mười ba đứa con với một mục sư), nhưng nếu thế thì cuộc đời vui vẻ phóng túng của bà đã để lại quá ít dấu vết của lạc thú trên gương mặt. Bà là một người đàn bà giản dị; một bà lão trong chiếc khăn choàng kẻ ca-rô cài bằng một cái trâm cameo lớn; và bà ngồi trên chiếc ghế đan, khuyến khích một con chó spaniel nhìn vào máy ảnh, với vẻ mặt thích thú mà căng thẳng của người chắc chắn rằng con chó sẽ nhúc nhích ngay khi bóng đèn bấm. Giờ nếu bà đã đi buôn; đã thành một nhà sản xuất tơ nhân tạo hay một ông trùm trên sàn chứng khoán; nếu bà để lại hai hoặc ba trăm nghìn bảng cho Fernham, thì tối nay chúng tôi đã có thể ngồi thong thả và đề tài chuyện trò của chúng tôi hẳn là khảo cổ, thực vật học, nhân học, vật lý, bản chất của nguyên tử, toán học, thiên văn học, thuyết tương đối, địa lý. Giá như bà Seton và mẹ bà và mẹ của mẹ bà đã học được nghệ thuật lớn là kiếm tiền và để tiền lại, như cha và ông của họ đã làm, để lập học bổng nghiên cứu, ghế giảng, giải thưởng và học bổng dành riêng cho giới mình, thì chúng tôi có thể đã ăn tối khá tử tế ở đây, chỉ hai người, với một con chim và một chai rượu; chúng tôi có thể đã trông đợi, không quá tự tin, một đời sống dễ chịu và đáng kính trải qua dưới mái che của một trong những nghề được tài trợ hào phóng. Chúng tôi có thể đã đi thám hiểm hay viết lách; lang thang qua những chốn đáng kính của trái đất; ngồi trầm tư trên các bậc thềm đền Parthenon, hay mười giờ đến văn phòng và bốn giờ rưỡi thong thả về nhà để viết chút thơ. Chỉ có điều, nếu bà Seton và những người như bà đã đi buôn từ tuổi mười lăm, thì sẽ không có—đó là cái gai trong lập luận—Mary. Tôi hỏi, Mary nghĩ sao về điều đó? Giữa những tấm rèm là đêm tháng Mười, êm ả và đáng yêu, với một hai vì sao mắc vào những cây đang ngả vàng. Cô có sẵn lòng từ bỏ phần của mình trong đó, và những kỷ niệm (vì họ là một gia đình hạnh phúc, dù đông) về những trò chơi và những cuộc cãi vã ở Scotland, xứ mà cô không bao giờ chán ca ngợi vì không khí trong lành và chất lượng bánh ngọt, để Fernham có thể được tài trợ năm mươi nghìn bảng hay khoảng ấy chỉ bằng một nét bút không? Vì tài trợ một trường sẽ đòi hỏi phải xóa bỏ hoàn toàn các gia đình. Kiếm một gia tài và sinh mười ba đứa con—không con người nào chịu nổi. Hãy xét các sự kiện, chúng tôi nói. Trước hết là chín tháng cho đến khi đứa bé ra đời. Rồi đứa bé ra đời. Rồi ba hoặc bốn tháng dành cho việc cho bé ăn. Sau khi bé ăn xong thì chắc chắn là năm năm chơi đùa với bé. Dường như ta không thể để trẻ con chạy rông ngoài phố. Những người đã thấy chúng chạy rông ở Nga nói rằng cảnh ấy không dễ chịu. Người ta cũng nói rằng bản tính con người định hình trong những năm từ một đến năm tuổi. Tôi nói, nếu bà Seton đã kiếm tiền, thì bạn sẽ có những kỷ niệm gì về trò chơi và cãi vã? Bạn sẽ biết gì về Scotland, về không khí trong lành và bánh ngọt và mọi thứ ấy? Nhưng hỏi những câu này là vô ích, vì bạn sẽ chẳng bao giờ ra đời. Hơn nữa, cũng vô ích không kém khi hỏi điều gì có thể xảy ra nếu bà Seton và mẹ bà và mẹ của mẹ bà đã tích lũy của cải lớn và đặt nó dưới nền móng của trường và thư viện, vì thứ nhất, họ không thể kiếm tiền, và thứ hai, giả như có thể, luật pháp cũng từ chối quyền sở hữu số tiền họ kiếm được. Chỉ mới bốn mươi tám năm nay bà Seton mới có một xu của riêng mình. Suốt bao thế kỷ trước đó nó sẽ là tài sản của chồng bà—một ý nghĩ mà có lẽ đã góp phần giữ bà Seton và các bà mẹ của bà khỏi sàn chứng khoán. Mỗi xu tôi kiếm được, họ có thể đã nói, sẽ bị lấy khỏi tôi và định đoạt theo sự khôn ngoan của chồng tôi—có lẽ để lập một học bổng hay tài trợ một suất nghiên cứu ở Balliol hay Kings, nên chuyện kiếm tiền, dù tôi có thể kiếm được, không phải điều làm tôi quan tâm lắm. Tốt hơn tôi để việc ấy cho chồng.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.31": "Dù sao, dù lỗi có thuộc về bà lão đang nhìn con chó spaniel hay không, không còn nghi ngờ rằng vì lẽ này hay lẽ khác các bà mẹ của chúng ta đã quản lý việc nhà mình tệ hại đến nghiêm trọng. Không thể dành ra một xu cho ‘tiện nghi’; cho chim đa đa và rượu vang, người gác cổng và thảm cỏ, sách và xì gà, thư viện và nhàn rỗi. Dựng những bức tường trần trên đất trần là điều tối đa họ làm được.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.32": "Vậy là chúng tôi nói chuyện, đứng bên cửa sổ và nhìn xuống, như hàng nghìn người nhìn mỗi đêm, những mái vòm và tháp của thành phố lừng danh bên dưới. Nó rất đẹp, rất huyền bí dưới ánh trăng thu. Đá cổ trông rất trắng và đáng kính. Người ta nghĩ đến tất cả những cuốn sách tập hợp dưới kia; những bức chân dung các giám mục và danh nhân xưa treo trong các phòng ốp ván; những ô kính màu sẽ ném những quả cầu và hình trăng lưỡi liềm kỳ lạ xuống mặt lát; những bia, đài và văn khắc; những đài phun nước và cỏ; những căn phòng yên tĩnh nhìn ra những sân yên tĩnh. Và (xin thứ lỗi cho ý nghĩ này) tôi cũng nghĩ đến thuốc lá và rượu đáng khâm phục và những chiếc ghế bành sâu và những tấm thảm dễ chịu: đến sự nhã nhặn, sự hòa nhã, sự trang nghiêm là con đẻ của xa hoa và riêng tư và không gian. Chắc chắn các bà mẹ chúng tôi đã không để lại cho chúng tôi thứ gì sánh được với tất cả những thứ này—các bà mẹ của chúng tôi khó khăn lắm mới gom được ba mươi nghìn bảng, các bà mẹ của chúng tôi đã sinh mười ba đứa con cho các mục sư ở St Andrews.", "woolf-a-room-of-one-s-own:1.33": "Thế là tôi trở về quán trọ của mình, và khi đi qua những con phố tối tôi ngẫm nghĩ chuyện này chuyện nọ, như người ta vẫn làm vào cuối ngày làm việc. Tôi ngẫm nghĩ vì sao bà Seton không có tiền để lại cho chúng tôi; và nghèo có tác động gì đến trí óc; và giàu có tác động gì đến trí óc; và tôi nghĩ đến những ông già kỳ quặc tôi đã thấy sáng nay với những chỏm lông thú trên vai; và tôi nhớ rằng nếu huýt sáo thì một người trong số họ chạy; và tôi nghĩ đến tiếng đại phong cầm dội trong nhà nguyện và những cánh cửa đóng của thư viện; và tôi nghĩ bị khóa ngoài khó chịu biết bao; và tôi nghĩ có lẽ bị khóa trong còn tệ hơn; và, nghĩ đến sự an toàn và thịnh vượng của giới này và sự nghèo khó và bất an của giới kia và ảnh hưởng của truyền thống và của việc thiếu truyền thống lên trí óc người viết, cuối cùng tôi nghĩ đã đến lúc cuộn tấm da nhàu của ngày hôm ấy, với những lập luận và ấn tượng và cơn giận và tiếng cười của nó, mà ném vào bụi rào. Hàng nghìn vì sao lấp lánh khắp những khoảng trống xanh của bầu trời. Người ta có cảm giác đơn độc giữa một xã hội khó dò. Mọi con người đều đã ngủ—nằm sấp, nằm ngang, câm lặng. Dường như không ai cựa quậy trên các phố Oxbridge. Đến cả cửa khách sạn cũng bật mở khi một bàn tay vô hình chạm vào—không có anh bồi giày nào ngồi chờ soi đường cho tôi đi ngủ, khuya đến thế.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.1": "CHƯƠNG HAI", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.2": "Cảnh, nếu tôi xin các bạn đi theo tôi, giờ đã đổi. Lá vẫn rụng, nhưng giờ ở London, không phải Oxbridge; và tôi phải xin các bạn hình dung một căn phòng, như hàng nghìn căn phòng khác, với một cửa sổ nhìn qua những chiếc mũ của người ta, những chiếc xe tải và ô tô sang những cửa sổ khác, và trên bàn trong phòng một tờ giấy trắng trên đó viết bằng chữ lớn Phụ nữ và Tiểu thuyết, và không hơn. Hệ quả tất yếu của việc ăn trưa và ăn tối ở Oxbridge dường như, thật không may, là một chuyến đến Bảo tàng Anh. Người ta phải gạn lấy những gì cá nhân và ngẫu nhiên trong mọi ấn tượng này để đạt tới chất lỏng tinh khiết, tinh dầu cốt yếu của sự thật. Vì chuyến thăm Oxbridge ấy và bữa trưa và bữa tối đã khơi lên cả bầy câu hỏi. Tại sao đàn ông uống rượu vang còn đàn bà uống nước? Tại sao giới này thịnh vượng đến thế và giới kia nghèo đến thế? Cảnh nghèo có ảnh hưởng gì đến tiểu thuyết? Cần những điều kiện nào để tạo ra các tác phẩm nghệ thuật?—hàng nghìn câu hỏi cùng lúc hiện ra. Nhưng người ta cần câu trả lời, không phải câu hỏi; và câu trả lời chỉ có thể có được bằng cách hỏi những người uyên bác và không định kiến, những người đã tự đưa mình lên trên cuộc tranh cãi bằng lời và sự hỗn loạn của thể xác và công bố kết quả suy luận và nghiên cứu của mình trong những cuốn sách có thể tìm thấy ở Bảo tàng Anh. Nếu sự thật không có trên các giá sách của Bảo tàng Anh, tôi tự hỏi, cầm lấy một cuốn sổ và một cây bút chì, thì sự thật ở đâu?", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.3": "Được trang bị như thế, tự tin và đầy thắc mắc như thế, tôi lên đường đi tìm sự thật. Ngày hôm ấy, dù không thực sự mưa, vẫn ảm đạm, và các phố gần Bảo tàng đầy những lỗ đổ than mở nắp, xuống đó những bao than đổ ào ào; những chiếc xe ngựa bốn bánh đang đỗ lại và đặt xuống vỉa hè những chiếc hòm buộc dây, có lẽ chứa toàn bộ tủ quần áo của một gia đình Thụy Sĩ hay Ý nào đó đi tìm vận may hay nơi ẩn náu hay một thứ hàng hóa đáng mong muốn khác có thể tìm thấy trong các nhà trọ ở Bloomsbury vào mùa đông. Những người đàn ông giọng khàn như thường lệ đi rao khắp các phố với cây cảnh trên xe đẩy. Có người la lên; người khác hát. London như một xưởng thợ. London như một cỗ máy. Tất cả chúng ta bị bắn tới bắn lui trên cái nền trơn này để tạo nên một hoa văn nào đó. Bảo tàng Anh là một phân xưởng khác của nhà máy. Những cánh cửa đẩy mở ra; và ở đó người ta đứng dưới mái vòm rộng lớn, như thể mình là một ý nghĩ trong vầng trán trọc khổng lồ được một dải tên tuổi lừng danh vây quanh rực rỡ. Người ta đến quầy; lấy một phiếu giấy; mở một tập mục lục, và năm dấu chấm ở đây chỉ năm phút riêng biệt của sửng sốt, kinh ngạc và bàng hoàng. Các bạn có chút khái niệm nào về số sách được viết về phụ nữ trong một năm không? Các bạn có chút khái niệm nào về số sách do đàn ông viết không? Các bạn có biết rằng các bạn có lẽ là loài vật được bàn luận nhiều nhất trong vũ trụ không? Tôi đã đến đây với một cuốn sổ và một cây bút chì, định dành một buổi sáng để đọc, cho rằng đến cuối buổi sáng tôi sẽ chuyển được sự thật vào sổ. Nhưng tôi sẽ cần là một đàn voi, tôi nghĩ, và một vùng hoang dã những con nhện, tuyệt vọng nhắc đến những con vật nổi tiếng sống lâu nhất và nhiều mắt nhất, mới đối phó nổi với tất cả những thứ này. Tôi sẽ cần móng thép và mỏ đồng thau chỉ để xuyên qua cái vỏ. Làm sao tôi tìm ra những hạt sự thật vùi trong đống giấy này? Tôi tự hỏi, và trong tuyệt vọng bắt đầu đưa mắt lên xuống danh sách dài các nhan đề. Ngay cả tên các cuốn sách cũng cho tôi cái để suy nghĩ. Giới tính và bản chất của nó có thể thu hút các bác sĩ và nhà sinh vật học; nhưng điều đáng ngạc nhiên và khó giải thích là giới tính—nghĩa là đàn bà—còn thu hút những nhà tiểu luận dễ mến, những tiểu thuyết gia nhanh tay, những chàng trai đã lấy bằng thạc sĩ; những người chưa lấy bằng nào; những người không có tư cách rõ ràng nào ngoài việc không phải đàn bà. Một số sách này, bề ngoài, là phù phiếm và đùa cợt; nhưng nhiều cuốn khác, ngược lại, nghiêm trang và tiên tri, đạo đức và khuyên răn. Chỉ đọc các nhan đề đã gợi lên vô số thầy giáo, vô số giáo sĩ bước lên bục và giảng đàn và thao thao bất tuyệt vượt xa giờ thường dành cho thứ diễn thuyết ấy về một đề tài duy nhất này. Đó là một hiện tượng lạ lùng nhất; và rõ ràng—ở đây tôi tra chữ M—chỉ giới hạn ở giới đàn ông. Đàn bà không viết sách về đàn ông—một sự thật mà tôi không thể không đón nhận với nhẹ nhõm, vì nếu trước hết tôi phải đọc tất cả những gì đàn ông viết về đàn bà, rồi tất cả những gì đàn bà viết về đàn ông, thì cây thùa trăm năm mới nở hoa một lần sẽ nở hai lần trước khi tôi đặt bút viết. Vậy nên, chọn hoàn toàn tùy tiện chừng mười hai cuốn, tôi gửi phiếu của mình nằm vào khay dây thép, và chờ trong chỗ ngồi của mình, giữa những người tìm kiếm tinh dầu cốt yếu của sự thật khác.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.4": "Vậy lý do của sự chênh lệch kỳ lạ này có thể là gì, tôi tự hỏi, vẽ những bánh xe ngựa lên những tờ phiếu mà người đóng thuế Anh cung cấp cho những mục đích khác. Tại sao phụ nữ, xét theo mục lục này, thú vị với đàn ông hơn nhiều so với đàn ông thú vị với phụ nữ? Đó dường như là một sự thật rất kỳ lạ, và trí tôi lang thang hình dung cuộc đời những người đàn ông dành thời gian viết sách về đàn bà; họ già hay trẻ, có vợ hay chưa, mũi đỏ hay lưng gù—dù sao, mơ hồ cảm thấy mình là đối tượng của sự chú ý như thế cũng là điều đáng tự đắc, miễn là nó không hoàn toàn do những kẻ tàn tật và ốm yếu ban cho—tôi nghĩ ngợi như thế cho đến khi mọi ý nghĩ phù phiếm ấy chấm dứt bởi một trận lở sách trượt xuống bàn trước mặt tôi. Bây giờ rắc rối bắt đầu. Sinh viên được đào tạo nghiên cứu ở Oxbridge hẳn có một phương pháp nào đó để lùa câu hỏi của mình qua mọi xao nhãng cho đến khi nó chạy vào câu trả lời như cừu chạy vào chuồng. Chẳng hạn người sinh viên bên cạnh tôi, đang chép cần cù từ một cuốn sách khoa học, tôi chắc chắn cứ mười phút lại rút ra những thỏi quặng cốt yếu nguyên chất. Những tiếng khụt khịt hài lòng nho nhỏ của anh cho thấy điều đó. Nhưng nếu, không may, người ta chưa được đào tạo ở trường đại học nào, thì câu hỏi, thay vì được lùa vào chuồng, bay như một đàn cừu hoảng sợ chỗ này chỗ kia, hỗn loạn, bị cả bầy chó săn đuổi. Các giáo sư, thầy giáo, nhà xã hội học, giáo sĩ, tiểu thuyết gia, nhà tiểu luận, nhà báo, những người không có tư cách nào ngoài việc không phải đàn bà, đã săn đuổi câu hỏi đơn giản và duy nhất của tôi—Vì sao một số phụ nữ nghèo?—cho đến khi nó thành năm mươi câu hỏi; cho đến khi năm mươi câu hỏi ấy nhảy điên cuồng xuống giữa dòng và bị cuốn đi. Mỗi trang trong sổ tay tôi đều nguệch ngoạc ghi chú. Để cho thấy trạng thái tinh thần của tôi, tôi sẽ đọc cho các bạn nghe vài dòng, giải thích rằng đầu trang được đề khá đơn giản bằng chữ in hoa, Phụ nữ và Nghèo khó; nhưng những gì tiếp theo đại để thế này:", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.5": "Tình cảnh thời Trung Cổ của, Tập quán ở quần đảo Fiji của, Được thờ như nữ thần bởi, Yếu hơn về ý thức đạo đức so với, Chủ nghĩa lý tưởng của, Tính tận tâm hơn của, Dân đảo Nam Hải, tuổi dậy thì ở, Sức hấp dẫn của, Bị dâng làm lễ vật cho, Bộ não nhỏ của, Tiềm thức sâu hơn của, Ít lông trên cơ thể hơn của, Sự thấp kém về trí tuệ, đạo đức và thể chất của, Tình yêu trẻ con của, Tuổi thọ dài hơn của, Cơ bắp yếu hơn của, Sức mạnh của tình cảm của, Tính hư vinh của, Giáo dục bậc cao của, Ý kiến của Shakespeare về, Ý kiến của Huân tước Birkenhead về, Ý kiến của Linh mục trưởng Inge về, Ý kiến của La Bruyère về, Ý kiến của tiến sĩ Johnson về, Ý kiến của ông Oscar Browning về,...", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.6": "Đến đây tôi lấy hơi và thêm vào, quả thật, ở lề, Vì sao Samuel Butler nói: ‘Người khôn ngoan không bao giờ nói họ nghĩ gì về đàn bà’? Người khôn ngoan dường như chẳng bao giờ nói gì khác. Nhưng, tôi tiếp tục, ngả lưng ra ghế và nhìn lên mái vòm rộng lớn trong đó tôi là một ý nghĩ đơn độc nhưng giờ đã khá rối bời, bị quấy rầy, điều đáng tiếc là những người khôn ngoan không bao giờ nghĩ giống nhau về đàn bà. Đây là Pope:", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.7": "Phần lớn đàn bà chẳng có tính cách gì cả.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.8": "Và đây là La Bruyère:", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.9": "Les femmes sont extrêmes, elles sont meilleures ou pires que les hommes——", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.10": "một sự mâu thuẫn trực tiếp của những nhà quan sát sắc sảo cùng thời. Họ có khả năng được giáo dục hay không có khả năng? Napoléon cho là không có khả năng. Tiến sĩ Johnson nghĩ ngược lại. [* ‘“Đàn ông biết rằng đàn bà hơn họ một bậc, và vì vậy họ chọn người yếu nhất hay dốt nhất. Nếu họ không nghĩ thế, họ sẽ chẳng bao giờ sợ đàn bà biết nhiều bằng họ.”... Công bằng với giới này, tôi thấy thành thật mà thừa nhận rằng trong một cuộc trò chuyện sau đó, ông nói với tôi rằng ông nói nghiêm túc.’—Boswell, The Journal of a Tour to the Hebrides.] Họ có linh hồn hay không có linh hồn? Một số người man dã nói họ không có. Những người khác, ngược lại, quả quyết rằng đàn bà là nửa thần thánh và vì thế thờ phụng họ. [* Người Đức cổ tin rằng có điều gì thiêng liêng ở đàn bà, và vì thế hỏi ý họ như các thần dụ.’—Frazer, Golden Bough.] Một số hiền triết cho rằng óc họ nông hơn; số khác cho rằng ý thức của họ sâu hơn. Goethe tôn trọng họ; Mussolini khinh bỉ họ. Nhìn đâu đàn ông cũng nghĩ về đàn bà và nghĩ khác nhau. Không thể nào hiểu đầu đuôi ra sao, tôi kết luận, ghen tị liếc sang người đọc bên cạnh đang chép những bản tóm tắt gọn gàng nhất, thường đề bằng một chữ A hay B hay C, trong khi sổ tay của tôi loạn lên với những nét nguệch ngoạc điên rồ nhất của những ghi chép mâu thuẫn. Thật đau lòng, thật bàng hoàng, thật nhục nhã. Sự thật đã chảy qua kẽ tay tôi. Từng giọt đã thoát đi.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.11": "Tôi không thể nào về nhà, tôi nghĩ, và thêm vào như một đóng góp nghiêm túc cho việc nghiên cứu phụ nữ và tiểu thuyết rằng đàn bà ít lông trên người hơn đàn ông, hay rằng tuổi dậy thì ở dân đảo Nam Hải là chín—hay là chín mươi?—đến cả chữ viết cũng đã trở nên, trong cơn rối loạn, không đọc nổi. Thật đáng hổ thẹn khi sau cả buổi sáng làm việc mà không có gì nặng ký hay đáng kính hơn để trình ra. Và nếu tôi không nắm được sự thật về Đ. (đàn bà, như vì ngắn gọn tôi đã quen gọi bà) trong quá khứ, thì cần gì bận tâm về Đ. trong tương lai? Dường như hoàn toàn phí thời gian khi hỏi tất cả những quý ông chuyên về đàn bà và tác động của bà lên bất cứ thứ gì—chính trị, trẻ em, tiền lương, đạo đức—dù họ đông đảo và uyên bác đến đâu. Chẳng thà không mở sách của họ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.12": "Nhưng trong khi tôi nghĩ ngợi thì, vô thức, trong sự uể oải, trong sự tuyệt vọng của mình, tôi đã vẽ một bức hình ở chỗ lẽ ra, như người bên cạnh, tôi phải viết một kết luận. Tôi đã vẽ một gương mặt, một dáng người. Đó là gương mặt và dáng người của giáo sư von X đang mải viết công trình đồ sộ của mình mang nhan đề Sự thấp kém về trí tuệ, đạo đức và thể chất của giới nữ. Trong bức hình của tôi, ông không phải một người đàn ông hấp dẫn với phụ nữ. Ông vạm vỡ; ông có hàm xệ lớn; để cân bằng ông có đôi mắt rất nhỏ; mặt ông rất đỏ. Vẻ mặt ông gợi rằng ông đang vật lộn với một cảm xúc nào đó khiến ông chọc bút xuống giấy như thể đang giết một con côn trùng độc hại khi viết, nhưng ngay cả khi đã giết nó ông vẫn chưa thỏa; ông phải tiếp tục giết nó; và dù thế vẫn còn một nguyên cớ nào đó cho cơn giận và bực bội. Phải chăng là vợ ông, tôi hỏi, nhìn bức hình? Bà ấy yêu một sĩ quan kỵ binh chăng? Viên sĩ quan có mảnh khảnh, lịch lãm, mặc đồ lông astrakhan chăng? Ông có bị một cô gái xinh cười nhạo từ trong nôi chăng, theo thuyết của Freud? Vì ngay trong nôi, tôi nghĩ, vị giáo sư cũng không thể là một đứa trẻ hấp dẫn. Dù lý do là gì, vị giáo sư trong bản phác họa của tôi trông rất giận dữ và rất xấu xí, khi ông viết cuốn sách lớn về sự thấp kém về trí tuệ, đạo đức và thể chất của đàn bà. Vẽ hình là một cách nhàn rỗi để kết thúc một buổi sáng làm việc vô ích. Nhưng chính trong lúc nhàn rỗi, trong những giấc mơ, sự thật chìm đôi khi nổi lên mặt. Một bài tập tâm lý học rất sơ đẳng, chưa đáng được gọi bằng cái tên phân tâm học, cho tôi thấy, khi nhìn vào sổ tay, rằng bản phác họa vị giáo sư giận dữ đã được vẽ trong cơn giận. Cơn giận đã giật lấy bút chì của tôi trong lúc tôi mơ. Nhưng cơn giận làm gì ở đó? Hứng thú, bối rối, buồn cười, chán—tất cả những cảm xúc ấy tôi có thể lần theo và gọi tên khi chúng nối nhau suốt buổi sáng. Phải chăng cơn giận, con rắn đen, đã rình giữa chúng? Phải, bức phác họa nói, cơn giận đã rình. Nó dẫn tôi không lầm lẫn đến cuốn sách duy nhất, câu duy nhất đã đánh thức con quỷ; đó là phát biểu của giáo sư về sự thấp kém về trí tuệ, đạo đức và thể chất của đàn bà. Tim tôi đã nhảy lên. Má tôi đã nóng bừng. Tôi đã đỏ mặt vì giận. Trong đó chẳng có gì đặc biệt đáng chú ý, dù ngu ngốc đến đâu. Người ta không thích bị bảo rằng mình bẩm sinh kém một người đàn ông nhỏ bé—tôi nhìn người sinh viên bên cạnh—thở nặng nhọc, đeo cà vạt may sẵn, và đã nửa tháng chưa cạo râu. Người ta có những hư vinh ngu ngốc nhất định. Đó chỉ là bản tính con người, tôi nghĩ, và bắt đầu vẽ những bánh xe ngựa và những vòng tròn lên gương mặt vị giáo sư giận dữ cho đến khi ông trông như một bụi cây cháy hay một sao chổi rực lửa—dù sao, một bóng ma không có hình dạng hay ý nghĩa con người. Vị giáo sư giờ chẳng là gì ngoài một bó củi cháy trên đỉnh đồi Hampstead Heath. Chẳng mấy chốc cơn giận của chính tôi đã được giải thích và xong xuôi; nhưng sự tò mò còn lại. Làm sao giải thích cơn giận của các giáo sư? Tại sao họ giận? Vì khi phân tích ấn tượng những cuốn sách ấy để lại thì luôn luôn có một yếu tố nóng bỏng. Sức nóng ấy mang nhiều hình thức; nó lộ ra trong châm biếm, trong tình cảm, trong tò mò, trong lên án. Nhưng còn một yếu tố khác thường có mặt mà không thể nhận ra ngay. Tôi gọi nó là cơn giận. Nhưng đó là cơn giận đã đi ngầm và trộn lẫn với đủ loại cảm xúc khác. Xét theo những tác động kỳ lạ của nó, đó là cơn giận cải trang và phức tạp, không phải cơn giận đơn giản và công khai.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.13": "Dù lý do là gì, tất cả những cuốn sách này, tôi nghĩ, nhìn quanh đống sách trên bàn, đều vô giá trị cho mục đích của tôi. Chúng vô giá trị về mặt khoa học, nghĩa là vậy, dù về mặt con người chúng đầy những điều bổ ích, thú vị, chán ngán, và những sự thật rất kỳ lạ về tập quán của dân quần đảo Fiji. Chúng được viết dưới ánh sáng đỏ của cảm xúc chứ không phải ánh sáng trắng của sự thật. Vì thế chúng phải được trả lại quầy trung tâm và đặt về từng ô của mình trong tổ ong khổng lồ. Tất cả những gì tôi gỡ lại được từ công việc buổi sáng hôm ấy chỉ là một sự thật: cơn giận. Các giáo sư—tôi gộp họ lại như thế—đang giận. Nhưng tại sao, tôi tự hỏi, sau khi trả sách, tại sao, tôi nhắc lại, đứng dưới hàng cột giữa những con bồ câu và những chiếc xuồng tiền sử, tại sao họ giận? Và, tự hỏi câu này, tôi thơ thẩn đi tìm một chỗ ăn trưa. Bản chất thực sự của điều tôi tạm gọi là cơn giận của họ là gì? Tôi hỏi. Đây là một câu đố sẽ kéo dài suốt thời gian cần để được phục vụ món ăn trong một nhà hàng nhỏ ở đâu đó gần Bảo tàng Anh. Một người ăn trưa trước đã để lại ấn bản trưa của tờ báo chiều trên một chiếc ghế, và, trong lúc chờ được phục vụ, tôi bắt đầu nhàn rỗi đọc các tít lớn. Một dải chữ rất to chạy ngang trang báo. Ai đó đã ghi một số điểm lớn ở Nam Phi. Những dải nhỏ hơn thông báo rằng ngài Austen Chamberlain đang ở Geneva. Một chiếc rìu thịt dính tóc người đã được tìm thấy trong một tầng hầm. Ngài thẩm phán —— bình luận tại Tòa ly hôn về Sự vô liêm sỉ của phụ nữ. Rải rác trên báo còn những tin khác. Một nữ diễn viên điện ảnh đã được thả xuống từ một đỉnh núi ở California và treo lơ lửng giữa không trung. Thời tiết sẽ có sương mù. Vị khách ghé qua hành tinh này chóng vánh nhất, tôi nghĩ, nếu nhặt tờ báo này lên cũng không thể không nhận ra, dù chỉ từ chứng cứ rải rác này, rằng nước Anh đang nằm dưới sự cai trị của một chế độ gia trưởng. Không ai tỉnh táo có thể không nhận thấy sự thống trị của vị giáo sư. Quyền lực và tiền bạc và ảnh hưởng đều là của ông. Ông là chủ tờ báo, chủ bút và phó chủ bút. Ông là Bộ trưởng Ngoại giao và vị thẩm phán. Ông là người chơi cricket; ông sở hữu ngựa đua và du thuyền. Ông là giám đốc công ty trả hai trăm phần trăm cho cổ đông. Ông để lại hàng triệu cho các tổ chức từ thiện và trường đại học do chính ông cai quản. Ông treo nữ diễn viên điện ảnh giữa không trung. Ông sẽ quyết định xem tóc trên chiếc rìu thịt có phải tóc người không; chính ông sẽ tha hay kết tội kẻ giết người, và treo cổ hắn hay thả hắn tự do. Trừ sương mù ra, dường như ông kiểm soát mọi thứ. Thế mà ông giận. Tôi biết ông giận qua dấu hiệu này. Khi tôi đọc những gì ông viết về đàn bà—tôi nghĩ không phải đến điều ông nói, mà đến chính ông. Khi một người tranh luận một cách vô tư, ông ta chỉ nghĩ đến lập luận; và người đọc cũng không thể không nghĩ đến lập luận. Nếu ông đã viết vô tư về đàn bà, đã dùng những bằng chứng không thể bác bỏ để lập luận và không để lộ chút mong muốn nào rằng kết quả phải thế này chứ không phải thế khác, thì người ta cũng sẽ không giận. Người ta sẽ chấp nhận sự thật, như chấp nhận rằng hạt đậu thì xanh và chim hoàng yến thì vàng. Thế thì thế, tôi sẽ nói. Nhưng tôi đã giận vì ông giận. Tuy nhiên, tôi nghĩ, lật tờ báo chiều, thật vô lý khi một người đàn ông có tất cả quyền lực này mà lại giận. Hay phải chăng cơn giận, tôi tự hỏi, bằng cách nào đó, là con quỷ nhỏ quen thuộc, kẻ tùy tùng của quyền lực? Người giàu, chẳng hạn, thường giận vì họ ngờ rằng người nghèo muốn chiếm của cải của họ. Các giáo sư, hay các vị gia trưởng, như có lẽ gọi chính xác hơn, có thể giận một phần vì lý do ấy, nhưng một phần vì một lý do nằm kém lộ liễu hơn một chút. Có thể họ không hề ‘giận’; thật vậy, họ thường là những người ngưỡng mộ, tận tụy, mẫu mực trong các quan hệ đời tư. Có thể khi vị giáo sư nhấn mạnh hơi quá về sự thấp kém của phụ nữ, ông không bận tâm đến sự thấp kém của họ, mà đến sự cao trội của chính ông. Đó là điều ông đang bảo vệ khá nóng nảy và nhấn mạnh quá mức, vì với ông nó là một viên ngọc quý hiếm nhất. Cuộc sống của cả hai giới—và tôi nhìn họ, hích vai đi dọc vỉa hè—là gian lao, khó khăn, một cuộc đấu tranh không dứt. Nó đòi hỏi lòng can đảm và sức mạnh khổng lồ. Hơn mọi thứ, có lẽ, vì chúng ta là những sinh vật của ảo tưởng, nó đòi hỏi lòng tự tin. Không có tự tin ta như trẻ sơ sinh trong nôi. Và làm sao ta nhanh nhất sinh ra được phẩm chất khó cân đo mà quý vô cùng này? Bằng cách nghĩ rằng người khác thấp kém hơn mình. Bằng cách cảm thấy mình có một ưu thế bẩm sinh nào đó—có thể là của cải, hay thứ bậc, một cái mũi thẳng, hay bức chân dung ông nội do Romney vẽ—vì sự tưởng tượng của con người có vô số mưu mẹo đáng thương—so với những người khác. Bởi thế, đối với một vị gia trưởng phải chinh phục, phải cai trị, việc cảm thấy rằng đông đảo người, quả là nửa loài người, bẩm sinh thấp kém hơn mình là điều hệ trọng khôn xiết. Quả thật đó hẳn là một trong những nguồn chính của quyền lực ông. Nhưng hãy để tôi soi ánh sáng của nhận xét này vào đời sống thực, tôi nghĩ. Nó có giúp giải thích vài câu đố tâm lý mà ta ghi bên lề đời sống hằng ngày không? Nó có giải thích sự kinh ngạc của tôi hôm nọ khi Z, người nhân hậu nhất, khiêm tốn nhất trong các đấng mày râu, cầm lên một cuốn sách của Rebecca West và đọc một đoạn trong đó, kêu lên: ‘Nhà nữ quyền thứ thiệt! Cô ta nói đàn ông là những kẻ hợm mình!’ Tiếng kêu ấy, với tôi quá đỗi ngạc nhiên—vì tại sao cô West lại là nhà nữ quyền thứ thiệt khi đưa ra một phát biểu có thể đúng, dù không lấy lòng, về giới kia?—không chỉ là tiếng kêu của hư vinh bị thương; đó là sự phản đối một sự xâm phạm quyền năng tin vào chính mình của ông. Suốt bao thế kỷ phụ nữ đã làm những tấm gương soi có phép màu và quyền năng thích thú là phản chiếu hình dáng đàn ông lớn gấp đôi kích thước tự nhiên. Không có quyền năng ấy có lẽ trái đất vẫn còn là đầm lầy và rừng rậm. Vinh quang của mọi cuộc chiến của chúng ta sẽ không ai biết. Chúng ta có lẽ vẫn còn đang cào hình dáng con nai lên mẩu xương thịt cừu và đổi đá lửa lấy da cừu hay bất cứ vật trang sức đơn giản nào vừa khẩu vị ngây thơ của ta. Siêu nhân và Ngón tay Định mệnh sẽ không bao giờ tồn tại. Sa hoàng và Hoàng đế Đức sẽ không bao giờ đội vương miện hay đánh mất chúng. Dù công dụng của chúng trong các xã hội văn minh là gì, gương soi là thiết yếu cho mọi hành động bạo lực và anh hùng. Đó là lý do Napoléon và Mussolini đều nhấn mạnh quá mạnh sự thấp kém của phụ nữ, vì nếu họ không thấp kém thì họ sẽ thôi phóng đại hình ảnh đàn ông. Điều đó phần nào giải thích sự cần thiết mà đàn bà thường có với đàn ông. Và nó giải thích vì sao họ bồn chồn dưới lời phê bình của bà; vì sao bà không thể nói với họ cuốn sách này dở, bức tranh này yếu, hay bất cứ điều gì, mà không gây đau đớn nhiều hơn hẳn và khơi dậy cơn giận nhiều hơn hẳn một người đàn ông đưa ra cùng lời phê bình ấy. Vì nếu bà bắt đầu nói sự thật, hình dáng trong gương co lại; năng lực sống của ông bị suy giảm. Làm sao ông tiếp tục phán xét, khai hóa thổ dân, làm luật, viết sách, ăn diện và diễn thuyết trong các bữa tiệc, trừ phi ông thấy mình trong bữa sáng và bữa tối lớn gấp ít nhất hai lần kích thước thật? Tôi nghĩ như thế, vò vụn bánh mì, khuấy cà phê và thỉnh thoảng nhìn những người trên phố. Ảo ảnh trong gương có tầm quan trọng tối cao vì nó nạp sinh lực; nó kích thích hệ thần kinh. Lấy nó đi và đàn ông có thể chết, như con nghiện thiếu cocaine. Dưới bùa mê của ảo tưởng ấy, tôi nghĩ, nhìn ra cửa sổ, một nửa số người trên vỉa hè đang sải bước đi làm. Buổi sáng họ đội mũ, mặc áo dưới những tia sáng dễ chịu của nó. Họ bắt đầu ngày mới tự tin, vững vàng, tin rằng mình được mong đợi ở bữa trà của cô Smith; họ tự nhủ khi bước vào phòng: tôi cao hơn một nửa số người ở đây, và chính nhờ thế họ nói với lòng tự tin, sự tự đắc ấy, thứ đã có những hậu quả sâu xa trong đời sống công cộng và dẫn đến những ghi chú lạ lùng bên lề tâm trí riêng tư.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.14": "Nhưng những đóng góp này cho đề tài nguy hiểm và mê hoặc là tâm lý của giới kia—một đề tài mà tôi hy vọng các bạn sẽ nghiên cứu khi có năm trăm bảng một năm của riêng mình—đã bị cắt ngang bởi việc phải trả hóa đơn. Hóa đơn là năm si-linh chín xu. Tôi đưa người phục vụ tờ mười si-linh và anh đi lấy tiền thối. Trong ví tôi còn một tờ mười si-linh khác; tôi để ý, vì đó là điều vẫn làm tôi nghẹt thở—sức mạnh của chiếc ví tôi trong việc tự động sinh ra những tờ mười si-linh. Tôi mở nó ra và chúng ở đó. Xã hội cho tôi gà và cà phê, giường và chỗ trọ, để đổi lấy một số mảnh giấy do một người cô để lại cho tôi, không vì lý do nào khác ngoài việc tôi chung tên với bà.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.15": "Cô tôi, Mary Beton, tôi phải nói với các bạn, đã chết vì ngã ngựa khi đang cưỡi ra ngoài hít thở không khí ở Bombay. Tin về gia tài thừa kế đến với tôi vào một đêm cùng khoảng thời gian đạo luật trao quyền bầu cử cho phụ nữ được thông qua. Một lá thư của luật sư rơi vào hộp thư và khi mở ra tôi thấy cô đã để lại cho tôi năm trăm bảng một năm mãi mãi. Trong hai thứ—lá phiếu và đồng tiền—đồng tiền, tôi thừa nhận, dường như quan trọng hơn vô cùng. Trước đó tôi kiếm sống bằng cách xin những việc lặt vặt từ các tờ báo, tường thuật một cuộc triển lãm lừa chỗ này hay một đám cưới chỗ nọ; tôi đã kiếm được vài bảng bằng việc ghi địa chỉ phong bì, đọc sách cho các bà lão, làm hoa giả, dạy bảng chữ cái cho trẻ nhỏ ở một trường mẫu giáo. Đó là những nghề chính mở ra cho phụ nữ trước năm 1918. Tôi e rằng không cần tả chi tiết sự vất vả của công việc, vì có lẽ các bạn biết những phụ nữ đã làm chúng; cũng không cần tả khó khăn của việc sống bằng số tiền kiếm được, vì các bạn có thể đã thử. Nhưng điều vẫn còn ở lại với tôi như một nỗi giày vò tệ hơn cả hai thứ ấy là chất độc của sợ hãi và cay đắng mà những ngày ấy đã gieo trong tôi. Trước hết, luôn luôn phải làm việc mình không muốn làm, và làm như một nô lệ, nịnh bợ và xu nịnh, không phải lúc nào cũng nhất thiết cần, có lẽ, nhưng dường như cần và canh bạc quá lớn không dám mạo hiểm; rồi ý nghĩ về một món tài năng duy nhất mà giấu đi là cái chết—nhỏ bé nhưng quý với người sở hữu—đang diệt vong và cùng với nó là cái tôi của tôi, tâm hồn tôi,—tất cả điều ấy trở nên như một lớp gỉ ăn mòn nét hoa của mùa xuân, hủy hoại cái cây tận gốc. Tuy nhiên, như tôi nói, cô tôi đã chết; và mỗi khi tôi đổi một tờ mười si-linh thì một chút gỉ sét và mục nát ấy bị chùi đi, sợ hãi và cay đắng tan mất. Thật vậy, tôi nghĩ, trượt đồng bạc vào ví, thật đáng kinh ngạc, nhớ lại nỗi cay đắng của những ngày ấy, một khoản thu nhập cố định mang lại sự thay đổi tính khí đến thế nào. Không sức mạnh nào trên đời có thể lấy đi năm trăm bảng của tôi. Thức ăn, nhà ở và quần áo là của tôi mãi mãi. Vì thế không chỉ nỗ lực và lao nhọc chấm dứt, mà cả hận thù và cay đắng. Tôi không cần ghét người đàn ông nào; ông ta không thể làm hại tôi. Tôi không cần nịnh người đàn ông nào; ông ta chẳng có gì để cho tôi. Thế là không hay không biết tôi thấy mình có thái độ mới đối với nửa kia của loài người. Thật vô lý khi trách một giai cấp hay một giới tính nói chung. Những khối người đông đảo không bao giờ chịu trách nhiệm cho điều họ làm. Họ bị thúc đẩy bởi những bản năng nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Họ nữa, các vị gia trưởng, các giáo sư, cũng có vô vàn khó khăn, những trở ngại khủng khiếp phải vật lộn. Nền giáo dục của họ về vài mặt cũng sai lầm như của tôi. Nó đã sinh ra trong họ những khuyết tật lớn không kém. Đúng, họ có tiền và quyền, nhưng chỉ bằng cái giá nuôi trong lồng ngực một con đại bàng, một con kền kền, mãi mãi xé gan và mổ phổi—bản năng chiếm hữu, cơn cuồng đoạt lấy thúc họ luôn thèm muốn ruộng đất và của cải của người khác; dựng biên giới và cờ xí; chiến hạm và khí độc; hiến dâng mạng sống mình và của con cái mình. Hãy đi qua Cổng vòm Hải quân (tôi đã đến đài kỷ niệm ấy), hay bất cứ đại lộ nào khác dành cho chiến lợi phẩm và đại bác, và nghĩ xem vinh quang loại nào được ca tụng ở đó. Hay xem dưới nắng xuân người môi giới chứng khoán và vị luật sư lớn đi vào trong để kiếm tiền và thêm tiền và thêm tiền, trong khi sự thật là năm trăm bảng một năm đủ để giữ người ta sống dưới ánh nắng. Đó là những bản năng khó chịu để nuôi trong lòng, tôi nghĩ. Chúng sinh ra từ điều kiện sống; từ sự thiếu văn minh, tôi nghĩ, nhìn bức tượng Công tước Cambridge, và đặc biệt những chiếc lông trên mũ ba góc của ông, với sự chăm chú mà có lẽ chúng hiếm khi nhận được. Và khi tôi nhận ra những trở ngại ấy, dần dần sợ hãi và cay đắng tự biến đổi thành thương hại và khoan dung; rồi sau một hai năm, thương hại và khoan dung cũng mất, và sự giải thoát lớn nhất đến, là tự do nghĩ về sự vật như chính nó. Chẳng hạn tòa nhà kia, tôi có thích hay không? Bức tranh kia đẹp hay không? Theo ý tôi cuốn sách kia hay hay dở? Thật vậy, gia tài của cô tôi đã vén bầu trời cho tôi, và thay hình dáng to lớn oai nghiêm của một quý ông, mà Milton khuyên tôi tôn thờ mãi mãi, bằng một khung cảnh trời mở.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.16": "Nghĩ như thế, suy đoán như thế, tôi tìm đường về ngôi nhà bên sông của mình. Đèn đang được thắp và một sự thay đổi không tả nổi đã đến với London kể từ giờ buổi sáng. Như thể cỗ máy lớn sau khi lao động cả ngày đã, với sự giúp sức của chúng ta, làm ra vài thước một thứ rất náo nức và đẹp đẽ—một tấm vải lửa lóe lên những con mắt đỏ, một con quái vật vàng nâu gầm với hơi thở nóng. Ngay cả gió dường như cũng bị ném ra như lá cờ khi nó quất vào các ngôi nhà và làm rung các tấm hàng rào quảng cáo.", "woolf-a-room-of-one-s-own:2.17": "Tuy nhiên, trong con phố nhỏ của tôi, nếp nhà vẫn ngự trị. Người thợ sơn nhà đang bước xuống thang; cô bảo mẫu đang đẩy xe nôi cẩn thận ra vào để về bữa trà ở phòng trẻ; người khuân than đang xếp những bao rỗng chồng lên nhau; người đàn bà giữ cửa hàng rau quả đang cộng sổ thu trong ngày với đôi tay đeo găng len đỏ. Nhưng tôi mải mê với vấn đề các bạn đã đặt lên vai tôi đến mức không thể thấy ngay cả những cảnh quen thuộc này mà không quy chúng về một trung tâm. Tôi nghĩ giờ đây khó hơn nhiều, so với một thế kỷ trước, khi nói nghề nào trong những nghề này cao hơn, cần thiết hơn. Làm người khuân than hay cô bảo mẫu thì tốt hơn; người đàn bà dọn dẹp đã nuôi tám đứa con có kém giá trị đối với thế giới hơn vị luật sư kiếm được một trăm nghìn bảng? hỏi những câu như thế là vô ích; vì không ai trả lời được. Không chỉ giá trị so sánh của người dọn dẹp và luật sư lên xuống từ thập kỷ này sang thập kỷ khác, mà ta cũng không có cây thước nào để đo chúng ngay cả như chúng đang là lúc này. Tôi đã ngu ngốc khi yêu cầu vị giáo sư của tôi cung cấp ‘những bằng chứng không thể bác bỏ’ về điều này hay điều nọ trong lập luận của ông về đàn bà. Ngay cả nếu ta có thể nói giá trị của một món tài năng nào đó lúc này, những giá trị ấy sẽ thay đổi; trong một thế kỷ nữa rất có thể chúng sẽ thay đổi hoàn toàn. Hơn nữa, trong một trăm năm, tôi nghĩ, tới trước ngưỡng cửa nhà mình, phụ nữ sẽ thôi là giới được che chở. Theo logic họ sẽ tham gia mọi hoạt động và gắng sức mà trước đây bị từ chối. Cô bảo mẫu sẽ bốc than. Người bán hàng nữ sẽ lái đầu máy. Mọi giả định xây trên những sự kiện quan sát được khi phụ nữ là giới được che chở sẽ biến mất—như, chẳng hạn (đúng lúc một tiểu đội lính diễu hành qua phố), rằng đàn bà và giáo sĩ và người làm vườn sống lâu hơn người khác. Bỏ sự che chở ấy đi, phơi họ ra cùng những gắng sức và hoạt động, biến họ thành lính và thủy thủ và người lái tàu hỏa và công nhân bến tàu, thì liệu phụ nữ sẽ chẳng chết sớm hơn, nhanh hơn đàn ông nhiều đến mức người ta sẽ nói: ‘Hôm nay tôi thấy một người đàn bà’, như người ta từng nói: ‘Tôi thấy một chiếc máy bay’. Điều gì cũng có thể xảy ra khi phận đàn bà thôi là một nghề được che chở, tôi nghĩ, mở cửa. Nhưng tất cả điều này liên quan gì đến đề tài bài thuyết trình của tôi, Phụ nữ và Tiểu thuyết? Tôi tự hỏi, bước vào nhà.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.1": "CHƯƠNG BA", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.2": "Thật đáng thất vọng khi buổi tối trở về mà không mang theo được một nhận định quan trọng nào, một sự thật xác đáng nào. Đàn bà nghèo hơn đàn ông vì—cái này hay cái nọ. Có lẽ bây giờ nên thôi đi, đừng tìm kiếm sự thật nữa, đừng để một trận lở núi ý kiến đổ xuống đầu mình, nóng như dung nham, đục như nước rửa bát. Tốt hơn là kéo rèm lại; gạt ra ngoài mọi xao lãng; thắp đèn lên; thu hẹp cuộc tìm hiểu, và nhờ nhà sử học—người ghi chép không phải ý kiến mà là sự kiện—cho biết đàn bà đã sống trong những điều kiện nào, không phải suốt các thời đại, mà ở nước Anh, giả sử, vào thời Elizabeth.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.3": "Bởi lẽ có một câu đố cứ mãi không lời giải: vì sao không một người đàn bà nào viết lấy một chữ của nền văn chương phi thường ấy, trong khi hình như người đàn ông nào khác cũng làm nổi một bài ca hay một bài sonnet. Đàn bà đã sống trong những điều kiện nào? Tôi tự hỏi; vì tiểu thuyết, tức là tác phẩm của trí tưởng tượng, không rơi xuống đất như viên sỏi, như khoa học có thể rơi; tiểu thuyết giống một mạng nhện, có lẽ chỉ dính vào đời rất nhẹ, nhưng dù sao vẫn dính vào đời ở cả bốn góc. Nhiều khi chỗ dính ấy gần như không nhận ra; chẳng hạn kịch của Shakespeare dường như treo đó trọn vẹn, tự mình đứng được. Nhưng khi mạng nhện bị kéo lệch, bị móc lên ở mép, bị xé rách ở giữa, người ta nhớ ra rằng những mạng này không phải do những sinh vật vô hình giăng giữa không trung, mà là công việc của những con người biết đau khổ, và dính vào những thứ thô kệch của vật chất, như sức khỏe, tiền bạc và những ngôi nhà ta ở.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.4": "Vì vậy tôi đến giá sách đặt các bộ sử và lấy xuống một cuốn mới nhất, cuốn Lịch sử nước Anh của giáo sư Trevelyan. Một lần nữa tôi tra mục Đàn bà, tìm thấy ‘địa vị của’ và mở đến những trang chỉ dẫn. ‘Đánh vợ’, tôi đọc, ‘là một quyền được thừa nhận của người đàn ông, và được thực hiện không chút xấu hổ ở người sang cũng như kẻ hèn... Cũng vậy,’ nhà sử học viết tiếp, ‘người con gái nào không chịu lấy đấng quý ông do cha mẹ chọn thì có thể bị nhốt lại, bị đánh đập và quăng quật khắp phòng, mà dư luận không hề thấy chấn động. Hôn nhân không phải chuyện tình cảm riêng, mà là chuyện tham lam của dòng họ, nhất là trong các tầng lớp trên “hào hiệp”... Việc đính hôn thường diễn ra khi một hoặc cả hai bên còn nằm trong nôi, và hôn nhân khi họ vừa rời tay vú em.’ Đó là khoảng năm 1470, ngay sau thời Chaucer. Lần kế tiếp nhắc đến địa vị đàn bà là hai trăm năm sau, thời nhà Stuart. ‘Việc đàn bà thuộc tầng lớp trên và trung lưu tự chọn lấy chồng vẫn còn là ngoại lệ, và khi người chồng đã được ấn định thì ông ta là chủ và là chúa, ít nhất trong chừng mực luật pháp và tập tục có thể khiến ông ta như vậy. Tuy thế,’ giáo sư Trevelyan kết luận, ‘cả những người đàn bà của Shakespeare lẫn những người đàn bà trong hồi ký có thật của thế kỷ mười bảy, như nhà Verney và nhà Hutchinson, đều không có vẻ thiếu cá tính và tính cách.’ Quả thật, nghĩ kỹ thì Cleopatra hẳn phải có sức cuốn hút của nàng; phu nhân Macbeth, ta đoán, có ý chí riêng của mình; Rosalind, ta có thể kết luận, là một cô gái dễ mến. Giáo sư Trevelyan nói đúng sự thật khi nhận xét rằng những người đàn bà của Shakespeare không có vẻ thiếu cá tính và tính cách. Vì không phải nhà sử học, người ta còn có thể đi xa hơn mà nói rằng đàn bà đã cháy như những ngọn lửa hiệu trong mọi tác phẩm của mọi nhà thơ từ thuở sơ khai—Clytemnestra, Antigone, Cleopatra, phu nhân Macbeth, Phèdre, Cressida, Rosalind, Desdemona, Nữ công tước xứ Malfi, trong số các nhà viết kịch; rồi trong số các nhà văn xuôi: Millamant, Clarissa, Becky Sharp, Anna Karenina, Emma Bovary, bà de Guermantes—tên tuổi cứ ùa về, và không ai gợi nhớ những người đàn bà ‘thiếu cá tính và tính cách’. Thật vậy, nếu đàn bà chẳng tồn tại ở đâu ngoài tiểu thuyết do đàn ông viết, người ta sẽ hình dung nàng là một nhân vật tối quan trọng; muôn hình muôn vẻ; anh hùng mà hèn hạ; lộng lẫy mà nhớp nhúa; đẹp vô cùng mà xấu đến cùng cực; lớn lao như đàn ông, có người cho là còn lớn hơn [1*]. Nhưng đó là đàn bà trong tiểu thuyết. Còn ngoài đời, như giáo sư Trevelyan chỉ ra, nàng bị nhốt lại, bị đánh đập và quăng quật khắp phòng.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.5": "[1* ‘Vẫn còn là một sự thật lạ lùng và gần như không thể giải thích, rằng ở thành phố của Athena, nơi đàn bà bị giữ trong cảnh áp bức gần như kiểu phương Đông, làm nô tì hầu thiếp hay làm đầy tớ, mà sân khấu vẫn sản sinh được những hình tượng như Clytemnestra và Cassandra, Atossa và Antigone, Phèdre và Medea, cùng mọi nữ anh hùng khác thống trị hết vở này đến vở khác của Euripides “ghét đàn bà”. Nhưng nghịch lý của thế giới ấy, nơi ngoài đời một người đàn bà đàng hoàng khó lòng lộ mặt một mình ngoài phố, vậy mà trên sân khấu đàn bà ngang bằng hoặc vượt hơn đàn ông, chưa bao giờ được giải thích thỏa đáng. Trong bi kịch hiện đại cũng thấy ưu thế như vậy. Dù sao, chỉ cần lướt qua tác phẩm của Shakespeare (Webster cũng thế, nhưng Marlowe hay Jonson thì không) cũng đủ thấy ưu thế này, sự chủ động này của đàn bà, kéo dài từ Rosalind đến phu nhân Macbeth. Racine cũng vậy; sáu vở bi kịch của ông mang tên các nữ nhân vật chính; và ta biết đặt nhân vật nam nào của ông cạnh Hermione và Andromaque, Bérénice và Roxane, Phèdre và Athalie? Ibsen cũng thế; ta sẽ sánh những người đàn ông nào với Solveig và Nora, Hedda và Hilda Wangel và Rebecca West?’—F. L. Lucas, Tragedy, tr. 114–15.]", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.6": "Như vậy hiện ra một sinh vật rất lạ lùng, hợp thành từ nhiều thứ. Trong tưởng tượng, nàng quan trọng bậc nhất; trong thực tế, nàng hoàn toàn vô nghĩa. Nàng thấm khắp thi ca từ bìa này sang bìa kia; nàng gần như vắng mặt trong lịch sử. Trong tiểu thuyết, nàng chi phối đời sống của vua chúa và những kẻ chinh phục; ngoài đời, nàng là nô lệ của bất kỳ cậu trai nào mà cha mẹ ép một chiếc nhẫn vào tay nàng. Một vài lời đầy cảm hứng nhất, một vài tư tưởng sâu sắc nhất trong văn chương thốt ra từ môi nàng; ngoài đời, nàng hầu như không biết đọc, khó lòng viết đúng chính tả, và là tài sản của chồng.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.7": "Quả là một quái vật kỳ cục, cái hình mà người ta dựng nên khi đọc nhà sử học trước rồi đọc các nhà thơ sau—một con sâu mọc cánh như chim ưng; tinh thần của sự sống và cái đẹp đang ở trong bếp băm mỡ bò. Nhưng những quái vật ấy, dù thích thú cho trí tưởng tượng đến đâu, cũng không hề tồn tại trong thực tế. Muốn làm nàng sống dậy, việc phải làm là suy nghĩ cùng một lúc theo lối thi ca và lối văn xuôi, như thế vừa giữ được mối liên hệ với sự kiện—rằng nàng là bà Martin, ba mươi sáu tuổi, mặc áo xanh, đội mũ đen và đi giày nâu; vừa không để mất hình ảnh trong tiểu thuyết—rằng nàng là một chiếc bình trong đó đủ loại tinh thần và sức mạnh không ngừng chảy xiết và lóe sáng. Tuy nhiên, hễ thử phương pháp này với người đàn bà thời Elizabeth thì một nhánh soi sáng liền tắt; ta bị chặn lại vì sự khan hiếm của dữ kiện. Ta không biết gì chi tiết, không biết gì hoàn toàn đúng và chắc chắn về nàng. Lịch sử hầu như không nhắc tới nàng. Và tôi lại quay sang giáo sư Trevelyan để xem lịch sử có nghĩa gì với ông. Nhìn các tiêu đề chương, tôi thấy nó có nghĩa là——", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.8": "‘Tòa án lãnh địa và các phương pháp canh tác đồng mở... Dòng Xitô và nghề nuôi cừu... Các cuộc Thập tự chinh... Trường đại học... Hạ nghị viện... Cuộc Chiến tranh Trăm năm... Cuộc Chiến tranh Hoa hồng... Các học giả Phục hưng... Việc giải tán các tu viện... Xung đột nông nghiệp và tôn giáo... Nguồn gốc của sức mạnh hải quân Anh... Hạm đội Armada...’ và cứ thế. Thỉnh thoảng có nhắc đến một người đàn bà riêng lẻ, một Elizabeth, hay một Mary; một bà hoàng hay một phu nhân quyền quý. Nhưng đàn bà trung lưu, chỉ có trí óc và tính cách trong tay, thì tuyệt nhiên không thể tham gia vào bất kỳ phong trào lớn nào, mà gộp chúng lại thì thành cái nhìn của nhà sử học về quá khứ. Cũng đừng tìm nàng trong các tuyển tập giai thoại. Aubrey hầu như không nhắc đến nàng. Nàng không bao giờ viết cuộc đời mình và hiếm khi ghi nhật ký; thư từ của nàng còn lại chỉ vài lá. Nàng không để lại vở kịch hay bài thơ nào để ta có thể đánh giá nàng. Điều ta mong muốn, tôi nghĩ—và sao không có một sinh viên xuất sắc nào ở Newnham hay Girton làm giúp?—là một khối tư liệu; nàng lấy chồng lúc mấy tuổi; thường có bao nhiêu con; nhà nàng như thế nào, nàng có phòng riêng không; nàng có tự nấu ăn không; nàng có thể có người hầu không? Tất cả những sự kiện ấy hẳn nằm đâu đó trong sổ đăng ký giáo xứ và sổ sách kế toán; đời sống của người đàn bà Elizabeth bình thường hẳn đang rải rác đâu đó, nếu ai nhặt nhạnh lại được và làm thành một cuốn sách. Đề nghị các sinh viên của những trường danh tiếng ấy viết lại lịch sử thì là tham vọng vượt quá sự dám nghĩ của tôi, tôi nghĩ, trong lúc nhìn quanh các giá sách tìm những cuốn không có ở đó, dù tôi thừa nhận rằng lịch sử như nó đang là thường có vẻ hơi kỳ quặc, thiếu thực, lệch lạc; nhưng sao họ không thêm vào lịch sử một phụ lục, tất nhiên đặt cho nó cái tên kín đáo nào đó để đàn bà có thể xuất hiện trong ấy mà không bị coi là bất nhã? Vì người ta vẫn thường thoáng thấy họ trong cuộc đời các bậc vĩ nhân, lẩn nhanh vào hậu cảnh, giấu đi, đôi khi tôi nghĩ, một cái nháy mắt, một tiếng cười, có lẽ một giọt lệ. Và rốt cuộc, tiểu sử Jane Austen ta đã có đủ rồi; dường như chẳng cần xét lại ảnh hưởng của các vở bi kịch của Joanna Baillie lên thơ của Edgar Allan Poe; còn riêng tôi, nếu nhà cửa và những nơi lui tới của Mary Russell Mitford đóng cửa với công chúng ít nhất một thế kỷ thì tôi cũng chẳng phiền. Nhưng điều tôi thấy đáng tiếc, tôi nói tiếp, lại nhìn quanh các giá sách, là chẳng ai biết gì về đàn bà trước thế kỷ mười tám. Trong đầu tôi không có hình mẫu nào để xoay đi xoay lại. Tôi ở đây hỏi vì sao đàn bà không làm thơ vào thời Elizabeth, mà tôi chẳng chắc họ được giáo dục ra sao; họ có được dạy viết không; họ có phòng riêng để ngồi không; có bao nhiêu phụ nữ sinh con trước hai mươi mốt tuổi; tóm lại họ làm gì từ tám giờ sáng đến tám giờ tối. Hiển nhiên họ không có tiền; theo giáo sư Trevelyan, họ bị gả chồng, thích hay không thích, trước khi rời phòng trẻ, rất có thể ở tuổi mười lăm, mười sáu. Dù chỉ xét theo đó, nếu một người trong họ bỗng viết ra các vở kịch của Shakespeare thì thật hết sức kỳ lạ, tôi kết luận, và tôi nhớ đến vị đáng kính kia, nay đã mất, hình như là một giám mục, người tuyên bố rằng không một người đàn bà nào, quá khứ, hiện tại hay tương lai, có thể có thiên tài của Shakespeare. Ông viết cả lên báo về chuyện ấy. Ông cũng bảo một bà hỏi ông về chuyện mèo rằng, thật ra mèo không lên thiên đường, dù chúng có, ông nói thêm, một thứ linh hồn nào đó. Những ông già ấy đã tiết kiệm cho ta bao nhiêu suy nghĩ! Biên giới của sự dốt nát lùi lại biết bao khi họ tiến đến! Mèo không lên thiên đường. Đàn bà không thể viết kịch của Shakespeare.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.9": "Dù sao đi nữa, tôi không thể không nghĩ, khi nhìn các tác phẩm của Shakespeare trên giá, rằng vị giám mục ít nhất cũng đúng ở điểm này; hoàn toàn, tuyệt đối không thể có chuyện một người đàn bà nào viết ra các vở kịch của Shakespeare vào thời của Shakespeare. Hãy để tôi tưởng tượng, vì dữ kiện quá khó kiếm, điều gì sẽ xảy ra nếu Shakespeare có một cô em gái tài năng tuyệt vời, giả sử tên là Judith. Bản thân Shakespeare, rất có thể—mẹ ông là người thừa kế—đã đến học trường ngữ pháp, nơi ông có thể đã học tiếng Latinh—Ovid, Virgil và Horace—cùng những điều sơ đẳng về ngữ pháp và luận lý. Ông, ai cũng biết, là một cậu trai ngổ ngáo, đi săn trộm thỏ, có lẽ còn bắn một con hươu, và sớm hơn lẽ ra phải vậy đã phải cưới một người đàn bà trong vùng, người này sinh cho ông một đứa con nhanh hơn lẽ phải. Chuyện nghịch dại đó đã đẩy ông lên London tìm vận. Ông, có vẻ như vậy, có thiên hướng sân khấu; ông bắt đầu bằng việc giữ ngựa ở cửa hậu nhà hát. Chẳng bao lâu ông có việc trong nhà hát, thành một diễn viên thành công, và sống ở trung tâm của vũ trụ, gặp gỡ mọi người, biết mọi người, thực hành nghề trên sàn diễn, mài sắc trí khôn ngoài phố, và thậm chí được vào cả cung điện của nữ hoàng. Trong khi đó cô em gái tài năng phi thường của ông, ta hãy giả sử, ở lại nhà. Cô cũng ưa phiêu lưu, giàu tưởng tượng, nôn nóng muốn thấy thế giới như ông. Nhưng cô không được cho đi học. Cô không có cơ hội học ngữ pháp và luận lý, đừng nói đến đọc Horace và Virgil. Thỉnh thoảng cô nhặt một cuốn sách, có lẽ của anh trai, và đọc vài trang. Nhưng rồi cha mẹ bước vào bảo cô vá tất hay trông nồi hầm, đừng thẫn thờ với sách vở giấy má. Họ sẽ nói giọng gắt nhưng hiền, vì họ là những người đàng hoàng, biết cuộc sống của đàn bà ra sao và thương con gái—thật ra nhiều khả năng cô là cục cưng của cha. Có lẽ cô lén viết nguệch ngoạc vài trang trên gác chứa táo nhưng cẩn thận giấu đi hoặc đốt đi. Nhưng chẳng bao lâu, khi chưa qua tuổi thiếu niên, cô sắp bị đính hôn với con trai một lái buôn len hàng xóm. Cô kêu lên rằng cô ghê tởm hôn nhân, và vì thế bị cha đánh nặng tay. Rồi ông thôi mắng. Ông cầu xin cô đừng làm ông đau lòng, đừng làm ông xấu hổ trong chuyện hôn nhân này. Ông sẽ cho cô một chuỗi hạt hay một chiếc váy lót đẹp, ông nói; và mắt ông rưng rưng. Làm sao cô trái lời ông được? Làm sao cô nỡ làm vỡ lòng ông? Chỉ riêng sức mạnh của thiên tài trong cô đã đẩy cô đi. Cô gói một bọc nhỏ đồ đạc, đêm hè nọ thả mình xuống bằng sợi dây và lên đường đi London. Cô chưa đầy mười bảy tuổi. Những con chim hót trong hàng rào cũng không du dương bằng cô. Cô có trí tưởng tượng nhanh nhạy nhất, một năng khiếu như anh trai đối với nhịp điệu của chữ. Cũng như anh, cô có thiên hướng sân khấu. Cô đứng ở cửa hậu nhà hát; cô nói cô muốn diễn. Đàn ông cười vào mặt cô. Ông quản lý—một người béo, môi trề—cười ha hả. Ông gào lên gì đó về chó xù nhảy múa và đàn bà diễn kịch—ông bảo không đàn bà nào có thể là diễn viên. Ông bóng gió—các bạn có thể tưởng tượng ra thứ gì. Cô không thể được đào tạo nghề. Cô có thể kiếm bữa tối trong quán rượu, hay lang thang ngoài phố lúc nửa đêm chăng? Thế mà thiên tài của cô hướng về tiểu thuyết và thèm được ăn no nê từ đời sống của đàn ông đàn bà và việc nghiên cứu cách sống của họ. Cuối cùng—vì cô còn rất trẻ, mặt lạ lùng giống nhà thơ Shakespeare, cũng đôi mắt xám và đôi lông mày tròn ấy—cuối cùng Nick Greene, ông bầu kiêm diễn viên, động lòng thương cô; cô thấy mình có thai với quý ông ấy và thế là—ai đo được sức nóng và sự dữ dội của trái tim nhà thơ khi bị mắc kẹt và vướng víu trong thân xác một người đàn bà?—cô tự vẫn vào một đêm đông và nằm chôn ở một ngã tư nào đó, nơi xe buýt bây giờ dừng trước Elephant and Castle.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.10": "Câu chuyện sẽ diễn ra đại khái như vậy, tôi nghĩ, nếu một người đàn bà thời Shakespeare có thiên tài của Shakespeare. Nhưng riêng tôi, tôi đồng ý với vị giám mục quá cố, nếu ông ấy đúng là giám mục—không thể nghĩ rằng một người đàn bà nào thời Shakespeare lại có thiên tài của Shakespeare. Vì thiên tài như của Shakespeare không sinh ra giữa những người lao động, thất học, quen phục dịch. Nó không sinh ra ở nước Anh giữa người Saxon và người Briton. Ngày nay nó không sinh ra giữa các tầng lớp lao động. Vậy làm sao nó sinh ra được giữa những người đàn bà mà việc làm bắt đầu, theo giáo sư Trevelyan, gần như trước khi họ rời phòng trẻ, bị cha mẹ ép vào và bị mọi sức mạnh của luật pháp và tập tục giữ chặt ở đó? Tuy thế, một thứ thiên tài nào đó hẳn đã tồn tại ở đàn bà, cũng như hẳn đã tồn tại ở các tầng lớp lao động. Thỉnh thoảng một Emily Brontë hay một Robert Burns bùng lên và chứng minh sự có mặt của nó. Nhưng chắc chắn nó chưa bao giờ lên được trang giấy. Tuy nhiên, khi ta đọc chuyện một mụ phù thủy bị dìm nước, một người đàn bà bị quỷ ám, một bà thầy thuốc bán cỏ cây, hay thậm chí chuyện một người đàn ông rất lỗi lạc có một người mẹ, thì tôi nghĩ ta đang lần theo dấu vết của một nữ tiểu thuyết gia đã mất, một nhà thơ bị bóp nghẹt, một Jane Austen câm lặng và vô danh, một Emily Brontë nào đó đã đập đầu chết trên đồng hoang hoặc lê lết, nhăn nhó dọc các nẻo đường, điên dại vì cực hình mà tài năng của mình gây ra. Thật vậy, tôi dám đoán rằng Vô Danh, người đã làm bao bài thơ mà không ký tên, thường là một người đàn bà. Edward Fitzgerald, tôi nhớ, đã gợi ý rằng chính một người đàn bà đã làm ra các ballad và dân ca, ru con bằng chúng, khuây khỏa bên guồng quay tơ bằng chúng, hay để quên đêm đông dài.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.11": "Điều này có thể đúng, có thể sai—ai nói được?—nhưng phần đúng trong đó, tôi thấy khi xem lại câu chuyện về em gái Shakespeare mà mình đã dựng nên, là bất kỳ người đàn bà nào sinh ra với một tài năng lớn vào thế kỷ mười sáu hẳn sẽ phát điên, tự bắn mình, hoặc kết thúc đời trong một túp lều hiu quạnh ngoài làng, nửa phù thủy nửa pháp sư, bị sợ hãi và nhạo báng. Bởi chẳng cần giỏi tâm lý học cũng biết chắc rằng một cô gái tài năng xuất chúng đã thử dùng tài năng ấy để làm thơ sẽ bị người khác cản trở đến thế, bị giày vò xâu xé bởi những bản năng trái ngược trong chính mình đến thế, nên nhất định phải đánh mất sức khỏe và sự tỉnh táo. Không cô gái nào có thể đi bộ đến London, đứng ở cửa hậu nhà hát, và ép mình vào trước mặt các ông bầu mà không tự làm đau mình và chịu một nỗi thống khổ có thể là phi lý—vì trinh tiết có thể là một thứ bùa vật do vài xã hội nào đó bịa ra, vì lý do không ai biết—nhưng dù sao cũng không thể tránh. Trinh tiết thuở ấy, và cả bây giờ, có một tầm quan trọng mang tính tôn giáo trong đời đàn bà, và đã quấn quanh mình dây thần kinh và bản năng đến nỗi muốn cắt nó ra và đưa ra ánh sáng thì cần một lòng can đảm hiếm có nhất. Sống một cuộc đời tự do ở London thế kỷ mười sáu sẽ có nghĩa, với người đàn bà là nhà thơ và nhà viết kịch, là một sự căng thẳng thần kinh và một thế lưỡng nan có thể giết chết nàng. Nếu nàng sống sót, thì bất cứ gì nàng viết cũng sẽ méo mó biến dạng, bật ra từ một trí tưởng tượng căng gượng và bệnh hoạn. Và chắc chắn, tôi nghĩ, nhìn lên giá sách nơi không có vở kịch nào của đàn bà, tác phẩm của nàng sẽ không đề tên. Nơi ẩn náu ấy chắc chắn nàng sẽ tìm đến. Chính tàn dư của ý thức trinh tiết đã bắt đàn bà phải giấu tên, ngay cả đến thế kỷ mười chín. Currer Bell, George Eliot, George Sand, tất cả đều là nạn nhân của xung đột nội tâm như các trang viết của họ chứng tỏ, đã tìm cách che mình bằng tên một người đàn ông, nhưng vô ích. Như vậy họ tỏ lòng kính trọng với cái tục lệ cho rằng việc đàn bà thành người của công chúng, bị công chúng nhắc đến, là đáng ghét, tục lệ ấy nếu không do phái kia gieo vào thì cũng được họ hết lòng khuyến khích (vinh quang lớn nhất của người đàn bà là không bị ai nhắc đến, Pericles đã nói, chính ông là người được nhắc đến rất nhiều). Sự giấu tên chảy trong máu họ. Mong muốn được che mạng vẫn còn ám họ. Ngay bây giờ họ cũng chưa lo cho sức khỏe của danh tiếng mình như đàn ông, và nói chung, sẽ đi qua một tấm bia mộ hay một cột chỉ đường mà không thấy thôi thúc không cưỡng nổi phải khắc tên mình lên, như Alf, Bert hay Chas. nhất định phải làm theo bản năng của họ, thứ bản năng thì thầm mỗi khi thấy một người đàn bà đẹp đi qua, hay thậm chí một con chó, Ce chien est à moi. Và tất nhiên, có thể đó không phải là con chó, tôi nghĩ, nhớ đến Quảng trường Nghị viện, đại lộ Sieges Allee và những đại lộ khác; có thể đó là một mảnh đất hay một người đàn ông tóc đen xoăn. Một trong những lợi thế lớn của việc làm đàn bà là có thể đi qua ngay cả một phụ nữ da đen rất xinh đẹp mà không muốn biến cô ta thành người Anh.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.12": "Vậy người đàn bà sinh ra với năng khiếu thơ ở thế kỷ mười sáu là một người đàn bà bất hạnh, một người đàn bà đấu tranh với chính mình. Mọi điều kiện sống của nàng, mọi bản năng của chính nàng, đều thù nghịch với trạng thái tinh thần cần có để giải phóng bất cứ gì đang ở trong óc. Nhưng trạng thái tinh thần nào thuận lợi nhất cho hành động sáng tạo? Tôi hỏi. Liệu ta có thể có được khái niệm nào về trạng thái thúc đẩy và làm cho khả dĩ cái hoạt động kỳ lạ ấy không? Tới đây tôi mở tập Các bi kịch của Shakespeare. Trạng thái tinh thần của Shakespeare, chẳng hạn, ra sao khi ông viết Lear và Antony và Cleopatra? Chắc chắn đó là trạng thái tinh thần thuận lợi nhất cho thi ca từng tồn tại. Nhưng bản thân Shakespeare không nói gì về nó. Ta chỉ biết tình cờ, ngẫu nhiên, rằng ông ‘chưa bao giờ gạch xóa một dòng’. Quả thật chưa bao giờ chính nghệ sĩ nói gì về trạng thái tinh thần của mình, có lẽ cho đến thế kỷ mười tám. Có lẽ Rousseau bắt đầu. Dù sao đến thế kỷ mười chín thì sự tự ý thức đã phát triển đến mức các văn sĩ có thói quen mô tả tâm trí mình trong những cuốn tự thú và tự truyện. Cuộc đời họ cũng được viết lại, và thư từ của họ được in sau khi họ qua đời. Vì vậy, dù ta không biết Shakespeare đã trải qua những gì khi viết Lear, ta biết Carlyle đã trải qua những gì khi viết Cách mạng Pháp; Flaubert đã trải qua những gì khi viết Madame Bovary; Keats đã trải qua những gì khi cố làm thơ trước cái chết đang đến và sự thờ ơ của thế giới.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.13": "Và từ nền văn chương hiện đại đồ sộ về tự thú và tự phân tích này, người ta rút ra rằng viết một tác phẩm thiên tài hầu như luôn là một kỳ công khó khăn phi thường. Mọi thứ đều chống lại khả năng nó ra đời nguyên vẹn, trọn vẹn từ tâm trí người viết. Thường thì hoàn cảnh vật chất chống lại. Chó sẽ sủa; người ta sẽ ngắt lời; phải kiếm tiền; sức khỏe sẽ suy sụp. Thêm nữa, làm trầm trọng mọi khó khăn này và khiến chúng khó chịu đựng hơn là sự thờ ơ nổi tiếng của thế giới. Nó không yêu cầu ai viết thơ, tiểu thuyết hay sử; nó không cần họ. Nó không quan tâm Flaubert có tìm được chữ đúng không hay Carlyle có thận trọng kiểm chứng điều này điều nọ không. Lẽ tự nhiên, nó sẽ không trả tiền cho thứ nó không muốn. Và vì thế người viết, Keats, Flaubert, Carlyle, chịu đủ mọi hình thức xao lãng và nản lòng, nhất là trong những năm sáng tạo của tuổi trẻ. Một lời nguyền, một tiếng kêu đau đớn, dâng lên từ những cuốn sách phân tích và tự thú ấy. ‘Những thi sĩ lớn chết trong khổ đau’—đó là điệp khúc của bài ca họ. Nếu có gì vượt qua được bất chấp tất cả những điều này thì đó là phép lạ, và có lẽ chẳng cuốn sách nào ra đời nguyên vẹn, không tật nguyền như khi nó được hình thành trong ý tưởng.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.14": "Nhưng với đàn bà, tôi nghĩ, nhìn những giá sách trống, những khó khăn này còn đáng sợ hơn vô cùng. Trước hết, có một căn phòng riêng, đừng nói một căn phòng yên tĩnh hay cách âm, là điều không thể, trừ khi cha mẹ nàng cực kỳ giàu hoặc rất quý tộc, mãi cho đến đầu thế kỷ mười chín. Vì tiền tiêu vặt của nàng, tùy thuộc thiện chí của cha, chỉ đủ để nàng có áo mặc, nàng bị gạt khỏi những xoa dịu mà ngay cả Keats hay Tennyson hay Carlyle, toàn những người nghèo, cũng có được: một chuyến đi bộ, một chuyến du hành ngắn sang Pháp, một chỗ trọ riêng mà dù tồi tàn đến đâu cũng che chở họ khỏi những đòi hỏi và sự chuyên chế của gia đình. Những khó khăn vật chất ấy đã đáng sợ; nhưng những khó khăn phi vật chất còn tệ hơn nhiều. Sự thờ ơ của thế giới mà Keats và Flaubert và những thiên tài khác thấy khó chịu đựng đến vậy, với nàng không phải thờ ơ mà là thù địch. Thế giới không nói với nàng như đã nói với họ: Viết thì cứ viết; với tôi chẳng khác gì. Thế giới nói với một tràng cười ha hả: Viết ư? Cô viết thì được ích gì? Tới đây các nhà tâm lý học ở Newnham và Girton có thể giúp chúng ta, tôi nghĩ, lại nhìn những khoảng trống trên giá sách. Vì chắc chắn đã đến lúc cần đo ảnh hưởng của sự nản lòng lên tâm trí người nghệ sĩ, như tôi từng thấy một công ty sữa đo tác dụng của sữa thường và sữa Hạng A lên cơ thể chuột. Họ đặt hai con chuột trong hai chiếc lồng cạnh nhau, và trong hai con một con lén lút, rụt rè và nhỏ, còn con kia bóng mượt, bạo dạn và to. Vậy ta nuôi đàn bà, những nghệ sĩ, bằng thức ăn gì? Tôi hỏi, có lẽ nhớ đến bữa tối mận khô và sữa trứng ấy. Để trả lời câu hỏi đó tôi chỉ cần mở tờ báo chiều và đọc rằng huân tước Birkenhead cho rằng—nhưng thật ra tôi không định nhọc công chép lại ý kiến của huân tước Birkenhead về việc đàn bà viết. Những gì Linh mục trưởng Inge nói tôi sẽ để yên. Vị bác sĩ chuyên khoa phố Harley có thể cứ làm vang vọng phố Harley bằng những lời la ó của ông mà chẳng làm tôi dựng một sợi tóc gáy. Tuy nhiên tôi sẽ trích ông Oscar Browning, bởi ông Oscar Browning từng một thời là một nhân vật lớn ở Cambridge, và từng chấm bài thi cho sinh viên Girton và Newnham. Ông Oscar Browning thường tuyên bố ‘rằng ấn tượng đọng lại trong đầu ông, sau khi xem qua bất kỳ xấp bài thi nào, là, bất kể điểm ông cho, người đàn bà giỏi nhất cũng kém hơn người đàn ông tệ nhất về trí tuệ’. Nói xong ông Browning trở về phòng—và chính đoạn tiếp theo này khiến ông đáng mến và làm ông thành một hình dáng người có tầm vóc và vẻ uy nghi—ông trở về phòng và thấy một chú bé chăn ngựa nằm trên đi-văng—‘chỉ còn bộ xương, má hóp sâu và vàng vọt, răng đen, và dường như không dùng được trọn vẹn tay chân... “Đó là Arthur” [ông Browning nói]. “Thật ra nó là một cậu bé thân yêu và rất cao thượng.”’ Hai bức tranh ấy với tôi luôn như bổ sung cho nhau. Và may thay trong thời đại tiểu sử này hai bức tranh ấy thường bổ sung cho nhau, để chúng ta có thể hiểu ý kiến của các bậc vĩ nhân không chỉ qua điều họ nói mà còn qua điều họ làm.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.15": "Nhưng dù ngày nay điều ấy là có thể (hiểu ý kiến của một người qua việc họ làm), những ý kiến như vậy, thốt ra từ môi những nhân vật quan trọng, hẳn đã đáng sợ lắm ngay cả năm mươi năm trước. Giả sử một người cha vì những động cơ cao đẹp nhất không muốn con gái rời nhà để làm nhà văn, họa sĩ hay học giả. ‘Hãy xem ông Oscar Browning nói gì,’ ông sẽ nói; và đâu chỉ có ông Oscar Browning; còn có tờ Saturday Review; còn có ông Greg—‘những điều cốt yếu trong sự tồn tại của đàn bà’, ông Greg nói dứt khoát, ‘là họ được đàn ông nuôi và họ phục vụ đàn ông’—còn có cả một khối ý kiến đàn ông đồ sộ cho rằng không thể mong đợi gì ở đàn bà về mặt trí tuệ. Cho dù cha nàng không đọc to những ý kiến ấy, cô gái nào cũng có thể tự đọc; và việc đọc, ngay cả ở thế kỷ mười chín, hẳn đã làm hạ thấp sức sống của nàng và tác động sâu sắc lên tác phẩm của nàng. Sẽ luôn có lời khẳng định ấy—cô không làm được cái này, cô không có khả năng làm cái kia—để nàng phản kháng, để nàng vượt qua. Có lẽ với một nữ tiểu thuyết gia mầm bệnh này nay không còn tác động nhiều; vì đã có những nữ tiểu thuyết gia xuất sắc. Nhưng với họa sĩ nó chắc vẫn còn nhói; còn với nhạc sĩ, tôi tưởng tượng, đến nay vẫn đang hoạt động và độc hại tột cùng. Người đàn bà soạn nhạc đứng ở chỗ nữ diễn viên đứng thời Shakespeare. Nick Greene, tôi nghĩ, nhớ lại câu chuyện tôi đã dựng về em gái Shakespeare, nói rằng đàn bà diễn kịch làm ông nhớ đến một con chó nhảy múa. Johnson hai trăm năm sau nhắc lại câu ấy nói về đàn bà thuyết giáo. Và đây, tôi nói, mở một cuốn sách về âm nhạc, ta lại thấy chính những lời ấy được dùng trong năm ân sủng này, 1928, nói về đàn bà cố viết nhạc. ‘Về cô Germaine Tailleferre, người ta chỉ có thể nhắc lại nhận định của tiến sĩ Johnson về một bà thuyết giáo, chuyển sang ngôn ngữ âm nhạc. “Thưa ông, việc đàn bà soạn nhạc cũng như việc con chó đi bằng hai chân sau. Nó không được làm hay, nhưng ta ngạc nhiên khi thấy nó làm được.”’ [* A Survey of Contemporary Music, Cecil Gray, tr. 246.] Lịch sử lặp lại chính xác đến vậy.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.16": "Như vậy, tôi kết luận, khép cuốn đời ông Oscar Browning lại và đẩy những cuốn còn lại ra xa, rõ ràng là ngay cả ở thế kỷ mười chín đàn bà cũng không được khuyến khích làm nghệ sĩ. Trái lại, nàng bị hắt hủi, bị tát, bị lên lớp và bị khuyên răn. Tâm trí nàng hẳn đã căng thẳng và sức sống hẳn đã sụt giảm vì phải chống lại điều này, bác bỏ điều nọ. Vì ở đây lại một lần nữa ta bước vào tầm của cái phức cảm đàn ông rất thú vị và mờ tối ấy, thứ đã ảnh hưởng nhiều đến phong trào đàn bà; cái ham muốn thâm căn, không hẳn là muốn nàng thấp kém mà là muốn mình cao hơn, khiến ông ta đứng sừng sững ở mọi nơi ta nhìn, không chỉ trước cửa nghệ thuật, mà còn chắn ngang đường chính trị nữa, ngay cả khi nguy cơ cho bản thân ông dường như cực nhỏ và người cầu xin thì khiêm nhường tận tụy. Ngay cả phu nhân Bessborough, tôi nhớ, với tất cả niềm say mê chính trị, cũng phải khiêm nhường cúi mình viết cho huân tước Granville Leveson-Gower: ‘...dù tôi quá khích đến thế trong chính trị và nói nhiều như vậy về đề tài ấy, tôi hoàn toàn đồng ý với ngài rằng đàn bà chẳng có việc gì phải xen vào chuyện đó hay bất kỳ việc nghiêm túc nào khác, ngoài việc nêu ý kiến (nếu được hỏi).’ Và rồi bà tiếp tục dồn nhiệt tình vào nơi nó không gặp chướng ngại nào cả, vào đề tài cực kỳ quan trọng ấy, bài diễn văn đầu tiên của huân tước Granville ở Hạ nghị viện. Cảnh tượng ấy quả là kỳ lạ, tôi nghĩ. Lịch sử sự chống đối của đàn ông đối với sự giải phóng đàn bà có lẽ còn thú vị hơn chính câu chuyện giải phóng ấy. Có thể làm nên một cuốn sách vui từ đó nếu một nữ sinh trẻ nào ở Girton hay Newnham chịu thu thập các ví dụ và suy ra một lý thuyết,—nhưng cô sẽ cần đeo găng dày vào tay, và những chấn song bằng vàng khối để che chở.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.17": "Nhưng điều bây giờ khiến ta buồn cười, tôi chợt nhớ, khép phu nhân Bessborough lại, thì một thời từng phải đón nhận hết sức nghiêm túc. Những ý kiến mà ngày nay người ta dán vào một cuốn sổ đề nhãn ‘ò ó o’ rồi giữ để đọc cho vài thính giả chọn lọc nghe trong những đêm hè, thuở ấy từng làm người ta rơi lệ, tôi xin bảo đảm. Trong số các bà nội, bà ngoại, các cụ của các bạn có nhiều người đã khóc mòn mắt. Florence Nightingale từng kêu thét lên trong nỗi đau. [* Xem Cassandra, của Florence Nightingale, in trong The Cause của R. Strachey.] Hơn nữa, các bạn, những người đã tự đưa mình vào đại học và có phòng sinh hoạt riêng—hay chỉ là phòng ngủ kiêm phòng sinh hoạt?—của riêng mình, nói rằng thiên tài nên phớt lờ những ý kiến ấy, thiên tài nên đứng trên chuyện người ta nói gì về mình, thì nói cũng dễ. Thật không may, chính những người đàn ông hay đàn bà thiên tài lại để ý nhất đến điều người ta nói về họ. Hãy nhớ Keats. Hãy nhớ những lời ông cho khắc trên bia mộ. Hãy nghĩ đến Tennyson; hãy nghĩ—nhưng tôi khỏi cần kể thêm nhiều ví dụ cho sự thật không thể chối cãi, dù rất may mắn, rằng bản tính của nghệ sĩ là để ý quá mức đến điều người ta nói về mình. Văn chương đầy những mảnh vỡ của những người đã để ý vô lý đến ý kiến của kẻ khác.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.18": "Và tính nhạy cảm ấy của họ là điều bất hạnh gấp đôi, tôi nghĩ, quay lại câu hỏi ban đầu của mình về trạng thái tinh thần nào thuận lợi nhất cho sáng tạo, bởi vì tâm trí người nghệ sĩ, để làm nên kỳ công phi thường là giải phóng nguyên vẹn tác phẩm trong mình, phải cháy rực, như tâm trí Shakespeare, tôi đoán, nhìn cuốn sách đang mở ở Antony và Cleopatra. Trong đó không được có chướng ngại nào, không được còn vật lạ nào chưa bị thiêu hết.", "woolf-a-room-of-one-s-own:3.19": "Vì dù ta nói rằng ta không biết gì về trạng thái tinh thần của Shakespeare, thì ngay khi nói vậy ta cũng đang nói một điều gì đó về trạng thái tinh thần của Shakespeare. Có lẽ lý do ta biết quá ít về Shakespeare—so với Donne hay Ben Jonson hay Milton—là vì những mối hận, những ác ý và ác cảm của ông bị giấu khỏi ta. Ta không bị chặn lại bởi một ‘sự bộc lộ’ nào nhắc ta nhớ đến người viết. Mọi ham muốn phản kháng, thuyết giáo, kêu oan, thanh toán một món nợ, bắt thế giới làm chứng cho một nỗi khổ hay một điều bất bình đã bị thiêu rụi khỏi ông, cháy sạch. Vì vậy thơ ông tuôn ra tự do, không vướng víu. Nếu có người nào đã diễn đạt trọn vẹn tác phẩm của mình thì đó là Shakespeare. Nếu có tâm trí nào cháy rực, không vướng víu, tôi nghĩ, lại quay sang tủ sách, thì đó là tâm trí Shakespeare.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.1": "CHƯƠNG BỐN", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.2": "Rằng người ta sẽ tìm thấy một người đàn bà nào trong trạng thái tinh thần ấy vào thế kỷ mười sáu thì rõ ràng là không thể. Chỉ cần nghĩ đến những tấm bia mộ thời Elizabeth với tất cả những đứa trẻ quỳ chắp tay ấy; và những cái chết sớm của chúng; rồi nhìn những ngôi nhà của họ với những căn phòng tối tăm chật hẹp, là đủ hiểu rằng thuở ấy không người đàn bà nào có thể làm thơ. Điều ta có thể chờ thấy là, muộn hơn một chút có lẽ, một phu nhân quyền quý nào đó sẽ tận dụng sự tự do và tiện nghi tương đối của mình để xuất bản một thứ gì đề tên mình và chấp nhận nguy cơ bị coi là quái vật. Tất nhiên, tôi nói tiếp, cẩn thận tránh ‘thứ nữ quyền trắng trợn’ của cô Rebecca West, đàn ông không phải kẻ trưởng giả học làm sang; họ phần lớn trân trọng với lòng cảm thông những nỗ lực làm thơ của một nữ bá tước. Người ta có thể chờ thấy một phu nhân có tước vị gặp sự khuyến khích lớn hơn nhiều so với một cô Austen hay một cô Brontë vô danh thuở ấy sẽ gặp. Nhưng người ta cũng chờ thấy tâm trí bà bị quấy rối bởi những cảm xúc xa lạ như sợ hãi và căm ghét, và thơ bà mang dấu vết của sự quấy rối ấy. Đây chẳng hạn là phu nhân Winchilsea, tôi nghĩ, lấy tập thơ của bà xuống. Bà sinh năm 1661; quý tộc cả do dòng dõi lẫn do hôn nhân; bà không có con; bà làm thơ, và chỉ cần mở thơ bà ra là thấy bà phẫn nộ bùng lên trước địa vị của đàn bà:", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.3": "Ta sa đọa thế này! sa đọa bởi những phép tắc lầm lạc, Và Giáo dục làm ngu nhiều hơn cả Tạo hóa; Bị chặn khỏi mọi sự bồi bổ cho trí tuệ, Và bị chờ đợi, bị định sẵn phải đần độn;", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.4": "Và nếu ai đó muốn vút lên trên những kẻ khác, Với trí tưởng tượng nồng nhiệt hơn, bị tham vọng thúc đẩy, Phe đối nghịch vẫn mạnh đến thế, Mà hy vọng thành đạt chẳng bao giờ nặng hơn nỗi lo sợ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.5": "Rõ ràng tâm trí bà không hề ‘thiêu hết mọi chướng ngại và trở nên cháy rực’. Trái lại, nó bị quấy nhiễu và xao động bởi những căm ghét và bất bình. Nhân loại với bà bị chia làm hai phe. Đàn ông là ‘phe đối nghịch’; đàn ông bị ghét và bị sợ, vì họ có quyền chặn đường bà đến điều bà muốn làm—tức là viết.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.6": "Than ôi! một người đàn bà dám cầm bút, Bị xem là một sinh vật xấc xược, Lỗi ấy không đức hạnh nào chuộc được. Họ bảo ta nhầm giới và nhầm đường; Giáo dưỡng tốt, mốt thời trang, khiêu vũ, ăn diện, đánh bài chơi bời, Là những tài nghệ ta nên khao khát; Viết, hay đọc, hay nghĩ, hay tìm hiểu, Sẽ che mờ sắc đẹp, và ngốn thì giờ của ta, Và cắt ngang những cuộc chinh phục của tuổi xuân. Trong khi việc quán xuyến tẻ nhạt cái nếp nhà nô dịch Lại được vài người coi là nghệ thuật và công dụng tột bậc của ta.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.7": "Quả thật bà phải tự khích lệ mình viết bằng cách tưởng rằng những gì bà viết sẽ không bao giờ được xuất bản; phải tự dỗ mình bằng khúc ca buồn:", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.8": "Hát cho vài người bạn, và cho những nỗi buồn của em, Vì rừng nguyệt quế chẳng bao giờ dành cho em; Hãy để bóng râm của em đủ tối, và em hãy bằng lòng ở đó.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.9": "Thế nhưng rõ ràng là nếu bà giải thoát được tâm trí khỏi căm ghét và sợ hãi, và không chất đầy nó cay đắng và oán giận, thì ngọn lửa trong bà vẫn cháy nóng. Thỉnh thoảng có những lời thơ thuần khiết tuôn ra:", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.10": "Cũng chẳng thêu bằng lụa phai, Nhợt nhạt, đóa hồng không thể bắt chước.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.11": "—ông Murry khen chúng đúng như thế, và người ta cho rằng Pope đã nhớ và chiếm dụng những câu kia:", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.12": "Giờ hoa thủy tiên vàng lấn át trí óc yếu mềm; Ta ngất đi dưới nỗi đau thơm ngát.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.13": "Thật đáng tiếc ngàn lần khi người đàn bà viết được như vậy, người có tâm trí hòa điệu với thiên nhiên và suy tưởng, lại bị ép phải giận dữ và cay đắng. Nhưng bà biết làm sao khác được? Tôi hỏi, tưởng tượng những lời chế nhạo và tiếng cười, sự nịnh hót của bọn xu nịnh, sự hoài nghi của nhà thơ nhà nghề. Bà hẳn đã phải nhốt mình trong một căn phòng ở nông thôn để viết, và bị xâu xé bởi cay đắng và những mối băn khoăn, dù chồng bà là người tử tế nhất và đời sống vợ chồng họ hoàn hảo. Tôi nói bà ‘hẳn đã’, vì khi tìm kiếm sự kiện về phu nhân Winchilsea, ta thấy, như thường lệ, hầu như chẳng ai biết gì về bà. Bà đau khổ khủng khiếp vì chứng u sầu, điều mà ít nhất ta cũng giải thích được phần nào khi thấy bà kể rằng khi bị nó nắm chặt bà thường tưởng tượng:", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.14": "Thơ em bị chê, và việc làm của em bị cho là Một điều dại dột vô ích hay một lỗi xấc xược:", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.15": "Việc làm bị chê trách như vậy, theo chỗ người ta thấy được, là việc vô hại: thơ thẩn đi lang thang trên đồng và mơ mộng:", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.16": "Tay em thích vẽ những điều lạ, Và lệch khỏi lối quen thuộc phổ thông, Cũng chẳng thêu bằng lụa phai, Nhợt nhạt, đóa hồng không thể bắt chước.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.17": "Lẽ tự nhiên, nếu đó là thói quen và niềm vui của bà thì bà chỉ có thể chờ bị cười nhạo; và quả thật, người ta nói Pope hay Gay đã châm biếm bà ‘như một nữ sĩ tất xanh ngứa nghề viết nhăng’. Người ta cũng cho rằng bà đã làm Gay phật lòng khi cười ông. Bà nói tập Trivia của ông cho thấy rằng ‘ông thích hợp đi bộ trước một cỗ kiệu hơn là ngồi trong nó’. Nhưng tất cả chỉ là ‘chuyện ngồi lê đáng ngờ’ và, ông Murry nói, ‘không thú vị’. Nhưng ở đó tôi không đồng ý với ông, vì tôi muốn có thêm nữa, dù chỉ là chuyện ngồi lê đáng ngờ, để có thể tìm ra hay dựng nên một hình ảnh nào đó về người phụ nữ u sầu ấy, người thích lang thang trên đồng và nghĩ những điều lạ, và khinh thường, thật liều lĩnh, thật dại dột, ‘việc quán xuyến tẻ nhạt cái nếp nhà nô dịch’. Nhưng bà trở nên dài dòng, ông Murry nói. Tài năng của bà mọc đầy cỏ dại và bị gai góc trói chặt. Nó không có cơ hội hiện ra là tài năng đẹp và đặc sắc như nó vốn là. Vậy nên, đặt bà trở lại giá, tôi quay sang người phu nhân lớn khác, bà Nữ công tước mà Lamb yêu mến, Margaret xứ Newcastle bộp chộp, kỳ quái, lớn tuổi hơn nhưng cùng thời với bà. Hai người rất khác nhau, nhưng giống nhau ở chỗ cả hai đều quý tộc, cả hai đều không con, và cả hai đều có người chồng tốt nhất. Trong cả hai cháy cùng một niềm đam mê thơ, và cả hai đều bị hủy hoại và biến dạng bởi những nguyên nhân giống nhau. Mở Nữ công tước ra ta thấy cùng một cơn thịnh nộ bùng lên. ‘Đàn bà sống như Dơi hay Cú, làm lụng như Thú vật, và chết như Giun...’ Margaret cũng có thể đã là nhà thơ; thời nay tất cả năng lượng ấy hẳn đã làm quay một bánh xe nào đó. Còn thực tế thì, cái gì có thể trói buộc, thuần hóa hay khai hóa để dùng cho con người thứ trí tuệ hoang dã, hào phóng, chưa được dạy dỗ ấy? Nó đổ ra tứ tung, lộn xộn, thành những dòng thác vần thơ và văn xuôi, thi ca và triết học, đông cứng trong những cuốn quarto và folio chẳng ai đọc. Lẽ ra phải đặt vào tay bà một chiếc kính hiển vi. Lẽ ra phải dạy bà nhìn các vì sao và suy luận một cách khoa học. Trí khôn bà bị đảo lộn bởi cô độc và tự do. Không ai kiềm chế bà. Không ai dạy bà. Các giáo sư nịnh bợ bà. Ở triều đình người ta chế giễu bà. Ngài Egerton Brydges phàn nàn về sự thô lỗ của bà—‘vì nó chảy ra từ một người nữ thuộc hàng cao quý được nuôi dưỡng nơi cung đình’. Bà nhốt mình một mình ở Welbeck.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.18": "Hình ảnh cô độc và hỗn loạn mà ý nghĩ về Margaret Cavendish gợi lên mới lạ lùng làm sao! như thể một dây dưa chuột khổng lồ đã phủ lên tất cả hoa hồng và hoa cẩm chướng trong vườn và làm chúng nghẹt thở mà chết. Thật phí khi người đàn bà viết rằng ‘những người đàn bà được dạy dỗ tốt nhất là những người có tâm trí lịch thiệp nhất’ lại phung phí thì giờ viết nhảm nhí và lún sâu mãi vào u tối và điên rồ, đến mức người ta chen chúc quanh cỗ xe của bà mỗi khi bà ra khỏi nhà. Hiển nhiên bà Nữ công tước điên đã thành ông kẹ để dọa những cô gái thông minh. Đây, tôi nhớ lại, cất bà Nữ công tước đi và mở thư của Dorothy Osborne, là Dorothy viết cho Temple về cuốn sách mới của bà Nữ công tước. ‘Chắc chắn người đàn bà tội nghiệp ấy hơi loạn trí, nếu không bà chẳng bao giờ lố bịch đến mức dám viết sách lại còn bằng thơ nữa, dù có phải thức suốt nửa tháng tôi cũng chẳng đến nỗi ấy.’", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.19": "Và như vậy, vì không người đàn bà có lý trí và khiêm tốn nào viết sách được, Dorothy, nhạy cảm và u sầu, tính khí hoàn toàn trái ngược với bà Nữ công tước, đã không viết gì cả. Thư từ không tính. Một người đàn bà có thể viết thư khi ngồi bên giường bệnh của cha. Nàng có thể viết bên lò sưởi trong khi đàn ông trò chuyện mà không làm phiền họ. Điều lạ, tôi nghĩ, lật các trang thư của Dorothy, là cô gái không thầy dạy và cô độc ấy có tài đến mức nào trong việc đặt câu, trong việc dựng cảnh. Hãy nghe cô viết một mạch:", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.20": "‘Sau bữa trưa chúng tôi ngồi chuyện trò cho đến khi ông B. được nhắc tới, và rồi tôi đi. cái nóng ban ngày trôi qua trong đọc sách hay làm việc kim chỉ và vào khoảng sáu hay bảy giờ, tôi đi ra một Bãi cỏ chung nằm sát nhà nơi nhiều cô gái trẻ chăn Cừu và Bò và ngồi trong bóng râm hát những Bài ballad; tôi đến với họ và so sánh giọng hát và Sắc đẹp của họ với vài Cô gái chăn cừu Cổ xưa mà tôi từng đọc và thấy có một khác biệt rất lớn, nhưng tin tôi đi tôi nghĩ những cô này cũng ngây thơ không kém những cô kia. tôi nói chuyện với họ, và thấy họ chẳng thiếu gì để thành những Con người hạnh phúc nhất thế giới, ngoài sự hiểu biết rằng mình là vậy. thường khi chúng tôi đang giữa câu chuyện thì một cô nhìn quanh và thấy Bò của mình đi vào đám Lúa và thế là tất cả chạy đi, như thể có cánh dưới gót chân. tôi vốn không nhanh nhẹn nên ở lại phía sau, và khi thấy họ lùa Gia súc về nhà tôi nghĩ đã đến lúc tôi cũng lui về. khi đã dùng bữa tối tôi ra Vườn và rồi đến bên một Dòng sông nhỏ chảy cạnh đó nơi tôi ngồi xuống và ước có anh ở bên tôi...’", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.21": "Người ta có thể thề rằng cô có chất của một nhà văn. Nhưng ‘dù có phải thức suốt nửa tháng tôi cũng chẳng đến nỗi ấy’—ta có thể đo được sự chống đối lơ lửng trong không khí đối với việc đàn bà viết khi thấy ngay cả một người đàn bà rất có năng khiếu viết cũng đã tự thuyết phục mình rằng viết một cuốn sách là lố bịch, thậm chí là tỏ ra mình loạn trí. Và như thế ta đến với bà Behn, tôi nói tiếp, đặt tập thư mỏng duy nhất của Dorothy Osborne trở lại giá.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.22": "Và với bà Behn, ta rẽ qua một khúc quanh rất quan trọng trên đường. Ta bỏ lại phía sau, nhốt trong những công viên giữa các cuốn folio, những phu nhân quyền quý cô độc đã viết mà không có thính giả hay phê bình, chỉ vì niềm vui riêng. Ta đến thành phố và chen vai với những người bình thường ngoài phố. Bà Behn là một người đàn bà trung lưu với đủ những đức tính bình dân: hài hước, sinh lực và can đảm; một người đàn bà bị cái chết của chồng và vài cuộc phiêu lưu xui xẻo của chính mình buộc phải kiếm sống bằng trí khôn. Bà phải làm việc ngang hàng với đàn ông. Bà làm việc rất vất vả và kiếm đủ sống. Sự thật ấy quan trọng hơn bất cứ điều gì bà thực sự viết ra, kể cả bài ‘Ngàn kẻ tử đạo vì tình ta đã tạo nên’ lộng lẫy, hay ‘Tình ngự trong khải hoàn kỳ ảo’, vì ở đây bắt đầu sự tự do của trí óc, hay đúng hơn là khả năng rằng theo thời gian trí óc sẽ được tự do viết điều nó muốn. Vì giờ đây khi Aphra Behn đã làm được, các cô gái có thể đến nói với cha mẹ: Cha mẹ không cần cho con tiền tiêu vặt; con có thể kiếm tiền bằng ngòi bút. Tất nhiên suốt nhiều năm sau đó câu trả lời là: Phải, bằng cách sống cuộc đời của Aphra Behn! Thà chết còn hơn! và cánh cửa đóng sập nhanh hơn bao giờ hết. Đề tài sâu sắc và thú vị ấy, giá trị mà đàn ông đặt vào trinh tiết của đàn bà và ảnh hưởng của nó lên việc giáo dục họ, hiện ra ở đây để bàn luận, và có thể làm nên một cuốn sách hay nếu có sinh viên nào ở Girton hay Newnham muốn đi sâu vào vấn đề. Phu nhân Dudley, ngồi đeo kim cương giữa lũ muỗi mắt trên một cánh đồng hoang Scotland, có thể dùng làm tranh đầu sách. Huân tước Dudley, tờ The Times viết khi phu nhân Dudley mất vừa mới đây, ‘là người có thị hiếu tao nhã và nhiều tài nghệ, nhân hậu và hào phóng, nhưng chuyên quyền một cách kỳ quặc. Ông đòi vợ mặc lễ phục đầy đủ, ngay cả ở nhà săn hẻo lánh nhất vùng Cao nguyên; ông chất lên bà những món trang sức lộng lẫy’, và vân vân, ‘ông cho bà mọi thứ—luôn trừ bất kỳ mức độ trách nhiệm nào’. Rồi huân tước Dudley bị đột quỵ và bà chăm sóc ông và từ đó về sau cai quản các điền sản của ông với năng lực tuyệt vời. Sự chuyên quyền kỳ quặc ấy cũng có ở thế kỷ mười chín.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.23": "Nhưng trở lại. Aphra Behn đã chứng minh rằng viết có thể kiếm ra tiền, dù có lẽ phải hy sinh vài phẩm chất dễ mến; và dần dần viết không chỉ còn là dấu hiệu của sự dại dột và tâm trí loạn thần, mà có tầm quan trọng thực tế. Chồng có thể chết, hay tai họa nào đó có thể giáng xuống gia đình. Hàng trăm phụ nữ, khi thế kỷ mười tám trôi dần, bắt đầu thêm vào tiền tiêu vặt của mình, hay đến cứu gia đình bằng cách dịch sách hay viết vô số tiểu thuyết dở, những tiểu thuyết đã thôi được ghi trong cả sách giáo khoa, nhưng vẫn nhặt được trong những thùng bốn xu ở phố Charing Cross. Sự hoạt động tột bậc của trí óc xuất hiện nơi đàn bà vào cuối thế kỷ mười tám—những cuộc trò chuyện, những buổi gặp gỡ, việc viết tiểu luận về Shakespeare, việc dịch các tác phẩm cổ điển—được xây trên sự thật vững chắc rằng đàn bà có thể kiếm tiền bằng nghề viết. Tiền làm cho cái phù phiếm thành đáng trọng, nếu không có tiền thì nó vẫn phù phiếm. Có thể vẫn còn nên chế nhạo ‘những nữ sĩ tất xanh ngứa nghề viết nhăng’, nhưng không thể phủ nhận rằng họ có thể bỏ tiền vào ví. Như vậy, vào cuối thế kỷ mười tám đã xảy ra một thay đổi mà, nếu tôi viết lại lịch sử, tôi sẽ mô tả đầy đủ hơn và coi trọng hơn các cuộc Thập tự chinh hay Chiến tranh Hoa hồng.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.24": "Người đàn bà trung lưu bắt đầu viết. Vì nếu Kiêu hãnh và định kiến có ý nghĩa, và Middlemarch, Villette và Đỉnh gió hú có ý nghĩa, thì việc đàn bà nói chung, chứ không chỉ người quý tộc cô độc nhốt mình trong dinh thự nông thôn giữa những cuốn folio và bọn nịnh hót, bắt đầu viết còn có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với điều tôi có thể chứng minh trong một giờ diễn thuyết. Không có những người đi trước ấy, Jane Austen và các chị em Brontë và George Eliot không thể viết nổi, cũng như Shakespeare không thể viết nếu không có Marlowe, hay Marlowe nếu không có Chaucer, hay Chaucer nếu không có những nhà thơ bị lãng quên đã lát đường và thuần hóa sự hoang dã tự nhiên của ngôn ngữ. Vì các kiệt tác không phải là những cuộc sinh nở đơn độc; chúng là kết quả của nhiều năm suy nghĩ chung, suy nghĩ bởi cả một khối người, để kinh nghiệm của quần chúng đứng sau tiếng nói riêng lẻ. Jane Austen lẽ ra phải đặt một vòng hoa lên mộ Fanny Burney, và George Eliot lẽ ra phải tỏ lòng kính trọng với hồn ma cường tráng của Eliza Carter—người đàn bà già gan dạ đã buộc một cái chuông vào giường để có thể dậy sớm học tiếng Hy Lạp. Tất cả đàn bà cùng nhau nên rải hoa lên mộ của Aphra Behn, nơi—thật tai tiếng nhưng cũng khá thích đáng—nằm trong Tu viện Westminster, vì chính bà là người đã giành cho họ quyền nói lên điều mình nghĩ. Chính bà—mờ ám và đa tình như bà vốn thế—khiến cho việc tôi nói với các bạn tối nay: Hãy kiếm năm trăm bảng một năm bằng trí khôn của mình, không đến nỗi viển vông.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.25": "Vậy là ta đã đến đầu thế kỷ mười chín. Và ở đây, lần đầu tiên, tôi thấy vài giá sách dành trọn cho tác phẩm của đàn bà. Nhưng tại sao, tôi không thể không hỏi, khi đưa mắt lướt qua chúng, tất cả, trừ rất ít ngoại lệ, đều là tiểu thuyết? Thôi thúc ban đầu là hướng về thơ. ‘Thủ lĩnh tối cao của ca khúc’ là một nữ thi sĩ. Cả ở Pháp lẫn ở Anh, các nữ thi sĩ đi trước các nữ tiểu thuyết gia. Hơn nữa, tôi nghĩ, nhìn bốn cái tên lừng danh, George Eliot có điểm gì chung với Emily Brontë? Chẳng phải Charlotte Brontë hoàn toàn không hiểu nổi Jane Austen sao? Trừ sự thật có lẽ liên quan là không người nào trong họ có con, thì không thể có bốn tính cách nào lạc điệu nhau hơn gặp nhau trong một căn phòng—đến nỗi ta bị cám dỗ bịa ra một cuộc gặp gỡ và đối thoại giữa họ. Thế mà bằng một sức mạnh kỳ lạ nào đó cả bốn đều buộc phải viết tiểu thuyết khi viết. Phải chăng có liên quan đến việc sinh ra trong tầng lớp trung lưu, tôi hỏi; và đến sự thật mà cô Emily Davies ít lâu sau sẽ chứng minh thật ấn tượng, rằng gia đình trung lưu đầu thế kỷ mười chín chỉ có duy nhất một phòng sinh hoạt chung cho cả nhà? Nếu một người đàn bà viết, nàng sẽ phải viết trong phòng sinh hoạt chung. Và, như cô Nightingale sẽ than phiền dữ dội,—‘đàn bà chẳng bao giờ có nổi nửa giờ... mà họ có thể gọi là của riêng mình’—nàng luôn bị làm gián đoạn. Dù vậy, viết văn xuôi và tiểu thuyết ở đó vẫn dễ hơn viết thơ hay kịch. Cần ít tập trung hơn. Jane Austen đã viết như vậy cho đến cuối đời. ‘Bằng cách nào bà làm được tất cả những điều này’, người cháu của bà viết trong Hồi ký, ‘thật đáng ngạc nhiên, vì bà không có phòng làm việc riêng để lui tới, và phần lớn công việc hẳn đã làm trong phòng sinh hoạt chung, chịu mọi kiểu gián đoạn tình cờ. Bà cẩn thận để người hầu hay khách khứa hay bất kỳ ai ngoài gia đình không ngờ ra công việc của bà.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.26": "[* Hồi ký về Jane Austen, của người cháu bà, James Edward Austen-Leigh.]", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.27": "Jane Austen giấu bản thảo hay phủ lên chúng một tờ giấy thấm. Hơn nữa, tất cả sự rèn luyện văn chương mà một người đàn bà có được vào đầu thế kỷ mười chín là sự rèn luyện trong việc quan sát tính cách, trong việc phân tích cảm xúc. Sự nhạy cảm của nàng đã được giáo dục hàng thế kỷ bởi những ảnh hưởng của phòng sinh hoạt chung. Cảm xúc của mọi người in vào nàng; các quan hệ cá nhân luôn ở trước mắt nàng. Cho nên khi người đàn bà trung lưu bắt đầu viết, nàng viết tiểu thuyết là lẽ tự nhiên, dù, như khá rõ, hai trong bốn người đàn bà lừng danh kể trên không phải tiểu thuyết gia bẩm sinh. Emily Brontë lẽ ra phải viết kịch thơ; phần tràn ra của trí óc rộng lớn của George Eliot, khi thôi thúc sáng tạo đã cạn, lẽ ra phải trải sang lịch sử hay tiểu sử. Nhưng họ viết tiểu thuyết; thậm chí có thể nói đi xa hơn, tôi nói, lấy Kiêu hãnh và định kiến từ giá xuống, rằng họ viết những tiểu thuyết hay. Không khoe khoang hay làm phật lòng phái kia, có thể nói rằng Kiêu hãnh và định kiến là một cuốn sách hay. Dù sao, người ta cũng sẽ không xấu hổ nếu bị bắt quả tang đang viết Kiêu hãnh và định kiến. Thế mà Jane Austen mừng khi bản lề cửa kêu cọt kẹt, để bà kịp giấu bản thảo trước khi ai đó bước vào. Với Jane Austen có điều gì đáng hổ thẹn trong việc viết Kiêu hãnh và định kiến. Và, tôi tự hỏi, liệu Kiêu hãnh và định kiến có là một cuốn tiểu thuyết hay hơn không nếu Jane Austen không thấy cần giấu bản thảo trước khách khứa? Tôi đọc vài trang để xem; nhưng không tìm thấy dấu hiệu nào cho thấy hoàn cảnh đã làm hại tác phẩm của bà dù chỉ một chút. Có lẽ đó là phép lạ chính của nó. Đây là một người đàn bà vào khoảng năm 1800 viết mà không căm ghét, không cay đắng, không sợ hãi, không phản kháng, không thuyết giáo. Shakespeare đã viết như vậy, tôi nghĩ, nhìn Antony và Cleopatra; và khi người ta so sánh Shakespeare với Jane Austen, họ có thể muốn nói rằng tâm trí cả hai đã thiêu hết mọi chướng ngại; và vì lẽ đó ta không biết Jane Austen và ta không biết Shakespeare, và vì lẽ đó Jane Austen có mặt trong từng chữ bà viết, và Shakespeare cũng vậy. Nếu Jane Austen có chịu thiệt vì hoàn cảnh ở điểm nào thì đó là ở sự chật hẹp của cuộc sống bị áp đặt lên bà. Đàn bà không thể đi một mình. Bà không bao giờ du hành; bà không bao giờ ngồi xe buýt đi qua London hay một mình ăn trưa trong một tiệm. Nhưng có lẽ bản tính của Jane Austen là không muốn thứ mình không có. Tài năng và hoàn cảnh của bà ăn khớp hoàn toàn với nhau. Nhưng tôi ngờ rằng điều đó không đúng với Charlotte Brontë, tôi nói, mở Jane Eyre và đặt cạnh Kiêu hãnh và định kiến.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.28": "Tôi mở nó ở chương mười hai và mắt tôi dừng lại ở câu ‘Ai thích thì cứ trách tôi’. Họ trách Charlotte Brontë điều gì vậy? Tôi tự hỏi. Và tôi đọc thấy Jane Eyre thường lên mái nhà khi bà Fairfax làm mứt đông, và nhìn qua các cánh đồng ra viễn cảnh xa. Rồi cô khao khát—và chính vì điều này mà họ trách cô—‘rồi tôi khao khát một năng lực nhìn có thể vượt qua giới hạn ấy; có thể chạm tới thế giới nhộn nhịp, những thành phố, những miền đầy sự sống mà tôi nghe nói nhưng chưa từng thấy: rồi tôi mong có nhiều kinh nghiệm thực tế hơn tôi có; nhiều giao tiếp với đồng loại, nhiều quen biết với đủ loại tính cách hơn là điều nằm trong tầm với ở đây. Tôi quý điều tốt ở bà Fairfax, và điều tốt ở Adele; nhưng tôi tin vào sự tồn tại của những thứ tốt khác sống động hơn, và điều tôi tin tôi muốn được thấy.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.29": "‘Ai trách tôi? Chắc chắn là nhiều người, và tôi sẽ bị gọi là kẻ bất mãn. Tôi không cưỡng được: sự bồn chồn nằm trong bản tính tôi; đôi khi nó làm tôi đau đớn...", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.30": "‘Nói rằng con người nên bằng lòng với sự yên tĩnh là vô ích: họ phải có hành động; và nếu không tìm được thì họ sẽ tự tạo ra. Hàng triệu người bị kết án với số phận lặng lẽ hơn của tôi, và hàng triệu người đang âm thầm nổi loạn chống lại phận mình. Không ai biết có bao nhiêu cuộc nổi dậy đang lên men trong khối sự sống đông đúc trên trái đất này. Người ta cho rằng đàn bà nói chung rất điềm tĩnh: nhưng đàn bà cảm như đàn ông cảm; họ cần rèn luyện các năng lực của mình và cần một đất dụng võ cho những nỗ lực của mình cũng như anh em họ; họ đau khổ vì sự kìm hãm quá khắt khe, sự đình trệ quá tuyệt đối, đúng như đàn ông sẽ đau khổ; và thật hẹp hòi khi những đồng loại được ưu đãi hơn của họ nói rằng họ chỉ nên nhốt mình vào việc làm bánh pút-đinh và đan tất, chơi dương cầm và thêu túi xách. Thật thiếu suy nghĩ khi kết tội họ, hay cười họ, nếu họ tìm cách làm nhiều hơn hay học nhiều hơn điều tập tục đã tuyên bố là cần cho giới họ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.31": "‘Khi ở một mình như vậy tôi không ít lần nghe tiếng cười của Grace Poole...’", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.32": "Đó là một chỗ đứt gãy vụng về, tôi nghĩ. Thật khó chịu khi bất ngờ gặp Grace Poole. Mạch liên tục bị xáo trộn. Có thể nói, tôi nói tiếp, đặt cuốn sách xuống cạnh Kiêu hãnh và định kiến, rằng người đàn bà viết những trang ấy có nhiều thiên tài hơn Jane Austen; nhưng nếu đọc lại chúng và để ý cái giật cục ấy, cơn phẫn nộ ấy, ta thấy rằng bà sẽ không bao giờ diễn đạt được thiên tài của mình trọn vẹn. Sách của bà sẽ biến dạng và méo mó. Bà sẽ viết trong cơn giận chỗ lẽ ra phải viết bình thản. Bà sẽ viết dại dột chỗ lẽ ra phải viết khôn ngoan. Bà sẽ viết về mình chỗ lẽ ra phải viết về các nhân vật. Bà đang gây chiến với số phận. Làm sao bà không chết trẻ, bị bó hẹp và bị cản trở?", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.33": "Không thể không đùa với ý nghĩ trong chốc lát về điều có thể xảy ra nếu Charlotte Brontë có, giả sử, ba trăm bảng một năm—nhưng người đàn bà dại dột ấy đã bán đứt bản quyền các tiểu thuyết của mình lấy một ngàn năm trăm bảng; nếu bằng cách nào đó bà có hiểu biết nhiều hơn về thế giới nhộn nhịp, những thành phố và những miền đầy sự sống; nhiều kinh nghiệm thực tế hơn, và giao tiếp với đồng loại và quen biết với nhiều tính cách hơn. Trong những lời ấy bà đặt ngón tay chính xác lên không chỉ những khiếm khuyết của riêng mình với tư cách tiểu thuyết gia mà cả của giới mình thời ấy. Bà biết, không ai biết rõ hơn, thiên tài của bà sẽ được lợi lớn đến nhường nào nếu nó không phải tiêu hao trong những ảo ảnh cô độc trên những cánh đồng xa; nếu kinh nghiệm và giao tiếp và du hành được ban cho bà. Nhưng chúng không được ban; chúng bị giữ lại; và ta phải chấp nhận sự thật rằng tất cả những tiểu thuyết hay ấy, Villette, Emma, Đỉnh gió hú, Middlemarch, được viết bởi những người đàn bà không có kinh nghiệm sống nào hơn điều có thể lọt vào ngôi nhà của một mục sư đáng kính; lại viết trong phòng sinh hoạt chung của ngôi nhà đáng kính ấy và bởi những người đàn bà nghèo đến nỗi mỗi lần chỉ đủ tiền mua vài tập giấy để viết Đỉnh gió hú hay Jane Eyre. Một trong số họ, đúng vậy, George Eliot, đã thoát sau nhiều gian truân, nhưng chỉ để đến một biệt thự khuất nẻo ở St John’s Wood. Và ở đó bà an cư dưới bóng sự phản đối của thế gian. ‘Tôi muốn được hiểu rằng’, bà viết, ‘tôi sẽ không bao giờ mời ai đến thăm tôi nếu người ấy không xin lời mời’; vì chẳng phải bà đang sống trong tội lỗi với một người đàn ông có vợ đó sao, và liệu hình ảnh bà có thể làm hại sự trinh bạch của bà Smith hay bất cứ ai tình cờ ghé thăm không? Ta phải phục tùng quy ước xã hội, và ‘bị cắt khỏi cái gọi là thế gian’. Cùng lúc ấy, ở phía bên kia châu Âu, có một chàng trai sống tự do với cô gái Di-gan này hay vị phu nhân quyền quý nọ; ra trận; thu nhặt không ai cản trở, không ai kiểm duyệt tất cả kinh nghiệm muôn màu về đời người sau này giúp ông tuyệt vời đến thế khi ông ngồi viết sách. Nếu Tolstoi sống ở Priory trong cảnh ẩn dật với một phu nhân có chồng, ‘bị cắt khỏi cái gọi là thế gian’, dù bài học đạo đức có bổ ích đến đâu, thì ông khó lòng, tôi nghĩ, viết được Chiến tranh và hòa bình.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.34": "Nhưng có lẽ ta có thể đi sâu hơn một chút vào vấn đề viết tiểu thuyết và ảnh hưởng của giới tính lên người viết tiểu thuyết. Nếu nhắm mắt lại và nghĩ về tiểu thuyết như một tổng thể, nó dường như là một sáng tạo mang một nét tương tự như trong gương với đời sống, dù tất nhiên với vô số đơn giản hóa và méo mó. Dù sao, nó là một công trình để lại một hình dạng trong tâm trí, khi xây thành các ô vuông, khi hình ngôi chùa, khi vươn ra những cánh và những dãy cuốn vòm, khi đặc chắc gọn gàng và có mái vòm như Nhà thờ Thánh Sofia ở Constantinople. Hình dạng này, tôi nghĩ, nghĩ lại về vài cuốn tiểu thuyết lừng danh, khơi dậy trong ta loại cảm xúc thích hợp với nó. Nhưng cảm xúc ấy lập tức hòa với những cảm xúc khác, vì ‘hình dạng’ không do quan hệ giữa đá với đá làm ra, mà do quan hệ giữa người với người. Như vậy một cuốn tiểu thuyết khơi dậy trong ta đủ loại cảm xúc đối nghịch và chống chọi nhau. Đời sống xung đột với một thứ không phải đời sống. Do đó khó mà đi đến sự đồng thuận nào về tiểu thuyết, và những thiên kiến riêng chi phối ta mạnh mẽ vô cùng. Một mặt ta cảm thấy Anh—John nhân vật chính—phải sống, nếu không tôi sẽ tuyệt vọng đến tận đáy. Mặt khác, ta cảm thấy, Than ôi, John, anh phải chết, vì hình dạng cuốn sách đòi hỏi như vậy. Đời sống xung đột với một thứ không phải đời sống. Rồi vì một phần nó là đời sống, ta xét nó như đời sống. James là loại đàn ông tôi ghét nhất, ta nói. Hoặc, Đây là một mớ vô lý hỗn tạp. Chính tôi không bao giờ cảm thấy điều gì như vậy. Toàn bộ cấu trúc, rõ ràng, khi nghĩ lại bất kỳ cuốn tiểu thuyết lừng danh nào, là một cấu trúc phức tạp vô hạn, vì nó được tạo nên từ bao nhiêu phán đoán khác nhau, bao nhiêu loại cảm xúc khác nhau. Điều kỳ diệu là một cuốn sách cấu thành như thế mà còn giữ được kết dính quá một hai năm, hay có thể có nghĩa với người đọc Anh như nó có nghĩa với người Nga hay người Trung Hoa. Nhưng đôi khi chúng kết dính được rất đáng kinh ngạc. Và điều giữ chúng kết dính trong những trường hợp sống sót hiếm hoi ấy (tôi đang nghĩ đến Chiến tranh và hòa bình) là thứ mà ta gọi là sự chính trực, dù nó chẳng liên quan gì đến việc trả hóa đơn đúng hạn hay cư xử cao thượng trong lúc nguy cấp. Điều ta muốn nói bằng chính trực, ở nhà tiểu thuyết, là sự tin chắc mà ông ấy đem lại cho ta rằng đây là sự thật. Phải, ta cảm thấy, tôi chưa bao giờ nghĩ điều này có thể như vậy; tôi chưa từng biết người ta cư xử như thế. Nhưng ông đã thuyết phục tôi rằng nó là như vậy, nó xảy ra như vậy. Khi đọc, ta đưa từng câu, từng cảnh ra ánh sáng—vì Thiên nhiên, thật lạ lùng, dường như đã ban cho ta một thứ ánh sáng bên trong để xét sự chính trực hay sự tan rã của nhà tiểu thuyết. Hoặc có lẽ đúng hơn là Thiên nhiên, trong tâm trạng phi lý nhất, đã vạch lên tường trí óc bằng mực vô hình một linh cảm mà những nghệ sĩ lớn này xác nhận; một bản phác chỉ cần hơ trên lửa của thiên tài là hiện rõ. Khi đưa nó ra như vậy và thấy nó sống dậy, ta kêu lên sung sướng, Nhưng đây chính là điều tôi vẫn luôn cảm thấy và biết và khao khát! Và ta sôi lên hứng khởi, và khép cuốn sách lại, thậm chí với một vẻ tôn kính như thể nó là thứ gì rất quý giá, một chỗ dựa để quay về chừng nào còn sống, ta đặt nó lại lên giá, tôi nói, lấy Chiến tranh và hòa bình và đặt lại vào chỗ của nó. Ngược lại, nếu những câu văn tội nghiệp mà ta lấy ra thử kia lúc đầu gợi lên một phản ứng nhanh, háo hức bằng màu sắc rực rỡ và cử chỉ hào hoa nhưng rồi dừng lại ở đó: có gì như cản chúng phát triển: hoặc nếu chúng chỉ làm lộ ra một nét nguệch ngoạc mờ nhạt ở góc này và một vết mực loang ở chỗ kia, và chẳng có gì hiện ra nguyên vẹn trọn vẹn, thì ta thở dài thất vọng và nói. Lại thất bại. Cuốn tiểu thuyết này đã đổ vỡ ở đâu đó.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.35": "Và phần lớn, tất nhiên, tiểu thuyết đều đổ vỡ ở đâu đó. Trí tưởng tượng chao đảo dưới sức ép khổng lồ. Cái nhìn thấu suốt bị rối; nó không còn phân biệt được đúng sai, nó không còn đủ sức tiếp tục lao động đồ sộ đòi hỏi mọi lúc phải dùng bao nhiêu năng lực khác nhau. Nhưng giới tính của nhà tiểu thuyết sẽ ảnh hưởng đến tất cả điều này ra sao, tôi tự hỏi, nhìn Jane Eyre và những cuốn khác. Liệu việc là đàn bà có can thiệp bằng cách nào đó vào sự chính trực của một nữ tiểu thuyết gia—sự chính trực mà tôi coi là xương sống của người viết? Giờ thì, trong những đoạn tôi đã trích từ Jane Eyre, rõ ràng là cơn giận đã nhúng tay vào sự chính trực của Charlotte Brontë nhà tiểu thuyết. Bà bỏ câu chuyện, thứ đáng được dành trọn sự tận tụy, để lo một nỗi bất bình riêng. Bà nhớ rằng mình đã bị bỏ đói phần kinh nghiệm xứng đáng—bà bị bắt phải đình trệ trong một nhà xứ vá tất khi bà muốn lang thang tự do khắp thế giới. Trí tưởng tượng của bà đã lệch đi vì phẫn nộ và ta cảm thấy nó lệch. Nhưng còn nhiều ảnh hưởng hơn cơn giận kéo giật trí tưởng tượng của bà và làm nó chệch khỏi đường. Chẳng hạn sự thiếu hiểu biết. Chân dung Rochester được vẽ trong bóng tối. Ta cảm thấy ảnh hưởng của sợ hãi trong đó; cũng như ta liên tục cảm thấy một vị chua do sự áp bức, một nỗi đau bị chôn vùi âm ỉ dưới niềm đam mê của bà, một mối hận làm những cuốn sách ấy, dù lộng lẫy, co thắt trong cơn đau.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.36": "Và vì tiểu thuyết có sự tương ứng này với đời thực, các giá trị của nó ở mức độ nào đó là giá trị của đời thực. Nhưng rõ ràng giá trị của đàn bà rất thường khác với những giá trị do phái kia tạo ra; lẽ tự nhiên là như vậy. Thế mà chính giá trị đàn ông lại thắng thế. Nói thô, bóng đá và thể thao là ‘quan trọng’; sự sùng bái thời trang, việc mua quần áo là ‘tầm thường’. Và những giá trị ấy tất yếu được chuyển từ đời sống sang tiểu thuyết. Đây là một cuốn sách quan trọng, nhà phê bình cho là vậy, vì nó nói về chiến tranh. Đây là một cuốn sách vụn vặt vì nó nói về cảm xúc của đàn bà trong phòng khách. Một cảnh trên chiến trường quan trọng hơn một cảnh trong cửa hiệu—ở mọi nơi và tinh vi hơn nhiều, sự khác biệt giá trị vẫn tồn tại. Vì vậy toàn bộ cấu trúc của tiểu thuyết đầu thế kỷ mười chín, nếu người viết là đàn bà, được dựng lên bởi một trí óc hơi bị kéo lệch khỏi đường thẳng, và bị buộc đổi cái nhìn trong sáng của mình để nhún nhường trước quyền lực bên ngoài. Chỉ cần lướt qua những cuốn tiểu thuyết cũ bị lãng quên ấy và lắng nghe giọng điệu chúng được viết ra là đoán được người viết đang đối diện với phê bình; nàng nói điều này như để tấn công, điều nọ như để làm lành. Nàng thừa nhận mình ‘chỉ là đàn bà’, hay phản đối rằng mình ‘giỏi ngang đàn ông’. Nàng đối đầu với phê bình ấy theo khí chất của mình, bằng vâng lời và rụt rè, hoặc bằng giận dữ và nhấn mạnh. Không quan trọng là kiểu nào; nàng đang nghĩ đến thứ gì khác ngoài chính điều cần viết. Cuốn sách của nàng đổ xuống đầu ta. Có một khiếm khuyết ở giữa nó. Và tôi nghĩ đến tất cả tiểu thuyết của đàn bà nằm rải rác, như những quả táo nhỏ rỗ mặt trong vườn cây, khắp các hiệu sách cũ ở London. Chính khiếm khuyết ở giữa đã làm chúng thối. Nàng đã đổi giá trị của mình để nhún nhường trước ý kiến người khác.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.37": "Nhưng hẳn là bất khả biết bao để họ không nhích sang phải hay sang trái. Cần biết bao thiên tài, biết bao sự chính trực, trước toàn bộ sự phê bình ấy, giữa một xã hội thuần túy gia trưởng ấy, để giữ vững điều mình thấy mà không nao núng. Chỉ có Jane Austen làm được và Emily Brontë. Đó là một chiếc lông vũ nữa, có lẽ đẹp nhất, trên mũ họ. Họ viết như đàn bà viết, không phải như đàn ông viết. Trong cả ngàn người đàn bà viết tiểu thuyết thuở ấy, chỉ họ hoàn toàn phớt lờ những lời khuyên răn triền miên của ông thầy muôn thuở—viết thế này, nghĩ thế nọ. Chỉ họ điếc trước giọng nói dai dẳng ấy, khi cằn nhằn, khi bề trên, khi hống hách, khi buồn rầu, khi hoảng hốt, khi giận dữ, khi lên giọng chú bác, thứ giọng không thể để đàn bà yên, mà cứ phải bám theo họ, như một cô gia sư quá tận tâm, khuyên nhủ họ, như ngài Egerton Brydges, phải tinh tế; lôi cả phê bình giới tính vào phê bình thơ; [*1] khuyên bảo họ, nếu họ muốn ngoan và giành, tôi đoán, một giải thưởng bóng loáng nào đó, thì phải giữ trong những giới hạn mà quý ông kia cho là thích hợp—‘... các nữ tiểu thuyết gia chỉ nên khao khát sự xuất sắc bằng cách can đảm thừa nhận những giới hạn của giới mình’. [*2] Câu ấy nói gọn cả vấn đề, và khi tôi nói với các bạn, hơi làm các bạn ngạc nhiên, rằng câu này được viết không phải vào tháng Tám 1828 mà vào tháng Tám 1928, tôi nghĩ các bạn sẽ đồng ý rằng, dù bây giờ nó làm ta thích thú, nó đại diện cho một khối ý kiến đồ sộ—tôi không định khuấy những vũng nước cũ ấy; tôi chỉ lấy những gì tình cờ trôi đến chân mình—vốn mạnh mẽ và ồn ào hơn nhiều một thế kỷ trước. Hẳn phải cần một thiếu nữ rất kiên cường vào năm 1828 mới phớt lờ được tất cả những lời hắt hủi, quở mắng và hứa hẹn giải thưởng ấy. Hẳn phải là một kẻ có chút tính nổi loạn mới tự nhủ được: Ồ, nhưng họ không thể mua cả văn chương nữa. Văn chương mở cho mọi người. Tôi không cho phép ông, dù ông là người gác cổng, đuổi tôi khỏi bãi cỏ. Cứ khóa thư viện của ông lại nếu thích; nhưng không có cổng, không có khóa, không có then nào ông có thể cài lên sự tự do của trí óc tôi.", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.38": "[*1 [Bà] có một mục đích siêu hình, và đó là một nỗi ám ảnh nguy hiểm, nhất là với đàn bà, vì đàn bà hiếm khi có tình yêu lành mạnh của đàn ông đối với tu từ. Đó là một sự thiếu hụt lạ lùng ở giới vốn trong những điều khác thì nguyên thủy hơn và vật chất hơn.’—New Criterion, tháng Sáu 1928.]", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.39": "[*2 ‘Nếu, như người phóng viên, bạn tin rằng các nữ tiểu thuyết gia chỉ nên khao khát sự xuất sắc bằng cách can đảm thừa nhận những giới hạn của giới mình (Jane Austen [đã] chứng tỏ cử chỉ này có thể thực hiện duyên dáng đến thế nào...).’—Life and Letters, tháng Tám 1928.]", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.40": "Nhưng dù sự nản lòng và phê bình có ảnh hưởng gì đến việc viết của họ—và tôi tin rằng chúng có ảnh hưởng rất lớn—điều đó cũng không quan trọng so với khó khăn khác họ phải đối mặt (tôi vẫn đang nghĩ đến những tiểu thuyết gia đầu thế kỷ mười chín) khi họ đặt tư tưởng lên giấy—ấy là họ không có truyền thống nào phía sau, hoặc có thì quá ngắn và quá phiến diện nên chẳng giúp được mấy. Vì nếu là đàn bà, ta nghĩ ngược lại qua những người mẹ của mình. Tìm sự giúp đỡ nơi các nhà văn nam vĩ đại là vô ích, dù ta có tìm đến họ để thưởng thức nhiều đến đâu. Lamb, Browne, Thackeray, Newman, Sterne, Dickens, De Quincey—dù là ai—chưa bao giờ giúp được một người đàn bà, dù nàng có thể học của họ vài mánh và chỉnh cho hợp với mình. Sức nặng, nhịp bước, sải chân của trí óc đàn ông quá khác với trí óc nàng để nàng nhấc được từ ông ta thứ gì đáng kể một cách thành công. Con khỉ ấy quá xa để mà ‘cần mẫn’ bắt chước nổi. Có lẽ điều đầu tiên nàng thấy, khi đặt bút xuống giấy, là không có câu văn chung nào sẵn cho nàng dùng. Tất cả các tiểu thuyết gia lớn như Thackeray và Dickens và Balzac đều viết một thứ văn xuôi tự nhiên, nhanh nhưng không cẩu thả, biểu cảm nhưng không kiểu cách, mang màu sắc riêng của họ mà không thôi là tài sản chung. Họ dựng nó trên câu văn lưu hành thời ấy. Câu văn lưu hành đầu thế kỷ mười chín có lẽ đại khái như thế này: ‘Sự vĩ đại của các tác phẩm của họ là một lý lẽ với họ, không phải để dừng lại, mà để tiến tới. Họ không thể có sự hứng khởi hay thỏa mãn nào cao hơn việc thực hành nghệ thuật của mình và những thế hệ bất tận của chân lý và cái đẹp. Thành công thúc đẩy nỗ lực; và thói quen làm cho thành công thêm dễ dàng.’ Đó là câu văn của đàn ông; sau nó ta thấy Johnson, Gibbon và những người còn lại. Đó là câu văn không hợp để đàn bà dùng. Charlotte Brontë, với tất cả tài năng lộng lẫy về văn xuôi, đã vấp ngã với thứ vũ khí vụng về ấy trong tay. George Eliot đã phạm những tội ác với nó mà tả không xiết. Jane Austen nhìn nó và cười nó và nghĩ ra một câu văn hoàn toàn tự nhiên, cân đối, thích hợp cho riêng mình và không bao giờ rời xa nó. Như vậy, với ít thiên tài viết văn hơn Charlotte Brontë, bà nói được nhiều hơn vô cùng. Thật vậy, vì tự do và sự đầy đủ của biểu đạt là cốt lõi của nghệ thuật, sự thiếu truyền thống như thế, sự khan hiếm và bất cập của công cụ như thế, hẳn đã tác động rất lớn đến việc viết của đàn bà. Hơn nữa, một cuốn sách không làm bằng những câu nối đầu nhau, mà bằng những câu xây, nếu hình ảnh này có ích, thành những dãy cuốn vòm hay mái vòm. Và hình dạng này cũng do đàn ông tạo ra từ nhu cầu riêng của họ cho mục đích riêng của họ. Không có lý do gì để nghĩ rằng hình thức của sử thi hay kịch thơ hợp với đàn bà hơn câu văn hợp với nàng. Nhưng tất cả các hình thức văn chương cũ hơn đều đã cứng lại và định hình vào lúc nàng thành nhà văn. Chỉ tiểu thuyết còn đủ trẻ để mềm trong tay nàng—có lẽ là một lý do nữa khiến nàng viết tiểu thuyết. Nhưng ai dám nói ngay cả bây giờ ‘tiểu thuyết’ (tôi đặt nó trong dấu ngoặc kép để đánh dấu cảm giác của tôi về sự bất cập của chữ ấy), ai dám nói ngay cả hình thức dẻo nhất trong mọi hình thức này đã được tạo dáng đúng cho nàng dùng? Không nghi ngờ gì ta sẽ thấy nàng tự nhào nặn nó cho thành hình khi nàng được tự do dùng tay chân; và cung cấp một phương tiện mới nào đó, không nhất thiết bằng thơ, cho chất thơ trong nàng. Vì chính chất thơ vẫn còn bị từ chối lối thoát. Và tôi tiếp tục suy ngẫm xem ngày nay một người đàn bà sẽ viết một bi kịch thơ năm hồi ra sao. Nàng sẽ dùng thơ?—hay nàng sẽ dùng văn xuôi thì hơn?", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.41": "Nhưng đó là những câu hỏi khó nằm trong buổi chạng vạng của tương lai. Tôi phải bỏ chúng đó, dù chỉ vì chúng kích thích tôi lạc khỏi đề tài vào những khu rừng không lối nơi tôi sẽ bị lạc và, rất có thể, bị thú dữ ăn thịt. Tôi không muốn, và tôi chắc các bạn không muốn tôi, đụng đến đề tài rất ảm đạm ấy, tương lai của tiểu thuyết, nên tôi chỉ dừng lại đây một chốc để lưu ý các bạn đến vai trò lớn mà các điều kiện thể chất hẳn sẽ đóng trong tương lai ấy, đối với phụ nữ. Cuốn sách bằng cách nào đó phải được điều chỉnh cho hợp với cơ thể, và liều mà nói thì sách của đàn bà nên ngắn hơn, cô đọng hơn sách của đàn ông, và được dựng sao cho không cần những giờ làm việc dài đều đặn không gián đoạn. Vì sẽ luôn có gián đoạn. Lại nữa, các dây thần kinh nuôi bộ não có vẻ khác nhau ở đàn ông và đàn bà, và nếu muốn khiến chúng làm việc hết sức mình và tốt nhất, ta phải tìm ra cách đối xử nào hợp với chúng—chẳng hạn những giờ giảng bài mà các thầy tu đã nghĩ ra, hẳn là từ hàng trăm năm trước, có hợp với chúng không—chúng cần những lần xen kẽ giữa làm việc và nghỉ ngơi ra sao, hiểu nghỉ ngơi không phải là không làm gì mà là làm một việc gì đó nhưng khác; và sự khác biệt ấy nên là gì? Tất cả điều này cần được bàn luận và tìm ra; tất cả là một phần của vấn đề đàn bà và tiểu thuyết. Thế nhưng, tôi nói tiếp, lại gần tủ sách, tôi sẽ tìm đâu ra công trình nghiên cứu công phu về tâm lý đàn bà do một người đàn bà viết? Nếu vì không biết chơi bóng đá mà đàn bà sẽ không được phép hành nghề y—", "woolf-a-room-of-one-s-own:4.42": "May thay suy nghĩ của tôi lúc này được rẽ sang hướng khác.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.1": "CHƯƠNG NĂM", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.2": "Cuối cùng, sau chuyến dạo chơi lan man ấy, tôi đã đến những giá sách dành cho tác giả đang sống; đàn bà lẫn đàn ông, vì giờ đây sách do đàn bà viết gần ngang với sách của đàn ông. Hoặc nếu chưa hẳn như vậy, nếu phái nam vẫn còn là phái nói nhiều hơn, thì chắc chắn đàn bà đã không còn chỉ viết tiểu thuyết. Có những cuốn của Jane Harrison về khảo cổ học Hy Lạp; những cuốn của Vernon Lee về mỹ học; những cuốn của Gertrude Bell về Ba Tư. Có sách về đủ mọi đề tài mà một thế hệ trước chưa người đàn bà nào dám đụng tới. Có thơ, có kịch, có phê bình; có sử học và tiểu sử, sách du ký, sách học thuật và khảo cứu; thậm chí có vài cuốn triết học và vài cuốn về khoa học, kinh tế. Và dù tiểu thuyết vẫn chiếm đa số, bản thân tiểu thuyết rất có thể đã đổi khác nhờ giao du với những cuốn sách khác loài. Cái giản dị tự nhiên, cái thời đại anh hùng ca của văn chương đàn bà, có lẽ đã qua. Đọc và phê bình có thể đã cho nàng một tầm rộng hơn, một sự tinh tế hơn. Thôi thúc viết tự truyện có thể đã cạn. Nàng có thể đang bắt đầu dùng chữ nghĩa như một nghệ thuật, chứ không như một cách bộc lộ bản thân. Giữa những cuốn tiểu thuyết mới này, có thể tìm được lời đáp cho vài câu hỏi như thế.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.3": "Tôi rút đại một cuốn xuống. Nó nằm ở tận cuối giá, tên là Cuộc phiêu lưu của đời, hay đại loại thế, của Mary Carmichael, xuất bản ngay trong tháng Mười này. Có vẻ đây là cuốn đầu tay của cô, tôi tự nhủ, nhưng phải đọc nó như thể đó là tập cuối của một loạt khá dài, nối tiếp tất cả những cuốn khác mà tôi vừa lướt qua—thơ của phu nhân Winchilsea, kịch của Aphra Behn, tiểu thuyết của bốn nữ văn sĩ lớn. Vì sách nối tiếp nhau, dù ta quen xét chúng riêng lẻ. Và tôi cũng phải xem cô—người đàn bà vô danh này—như hậu duệ của tất cả những người đàn bà kia mà tôi đã lướt qua hoàn cảnh, để xem cô thừa hưởng được gì từ những đặc điểm và hạn chế của họ. Vậy nên, với một tiếng thở dài—vì tiểu thuyết thường là thuốc giảm đau chứ không phải thuốc giải, ru người ta vào giấc ngủ lịm thay vì khua dậy bằng ngọn đuốc cháy—tôi ngồi xuống với một cuốn sổ và một cây bút chì, để cố hiểu cho ra điều gì đó ở cuốn tiểu thuyết đầu tay của Mary Carmichael, Cuộc phiêu lưu của đời.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.4": "Trước hết, tôi đưa mắt chạy lên chạy xuống trang sách. Tôi sẽ nắm cho được nhịp câu văn của cô trước đã, tôi tự nhủ, rồi mới nạp vào trí nhớ những đôi mắt xanh mắt nâu và mối quan hệ có thể có giữa Chloe và Roger. Sẽ có lúc để lo chuyện đó, khi tôi đã quyết định xong cô ấy cầm trong tay một cây bút hay một cái cuốc chim. Thế là tôi thử đọc nhẩm một hai câu. Chẳng mấy chốc đã rõ có điều gì đó không ổn. Dòng trôi êm của câu này nối câu kia bị cắt ngang. Cái gì đó rách toạc, cái gì đó cào xước; đây đó một chữ lóe đuốc vào mắt tôi. Cô đang ‘buông mình ra’, như người ta nói trong những vở kịch xưa. Cô giống người quẹt một que diêm không chịu bén lửa, tôi nghĩ. Nhưng tại sao, tôi hỏi cô như thể cô đang có mặt ở đó, câu văn của Jane Austen lại không vừa khuôn với cô? Phải chăng tất cả phải vứt bỏ vì Emma và ông Woodhouse đã chết? Than ôi, tôi thở dài, sao lại thế. Bởi trong khi Jane Austen chuyển từ giai điệu này sang giai điệu khác như Mozart chuyển từ bài ca này sang bài ca khác, thì đọc thứ văn này giống như ra khơi trên một chiếc thuyền không mui. Lúc trồi lên, lúc chìm xuống. Lối viết cộc lốc, hụt hơi này có thể nghĩa là cô sợ điều gì đó; sợ bị gọi là ‘đa cảm’ chăng; hoặc cô nhớ rằng văn đàn bà từng bị chê là hoa mỹ nên bày ra gai góc thừa thãi; nhưng chừng nào chưa đọc kỹ một cảnh, tôi không thể chắc cô đang là chính mình hay là một ai khác. Dù sao, tôi nghĩ khi đọc kỹ hơn, cô không làm người ta mất sinh khí. Nhưng cô chất quá nhiều sự kiện. Trong một cuốn sách cỡ này cô sẽ không dùng hết được một nửa. (Nó dài chừng một nửa Jane Eyre.) Tuy vậy, bằng cách này cách nọ, cô cũng đưa được tất cả chúng ta—Roger, Chloe, Olivia, Tony và ông Bigham—lên một chiếc ca-nô ngược dòng sông. Khoan đã, tôi nói, ngả người ra ghế, tôi phải cân nhắc kỹ toàn bộ chuyện này trước khi đi xa hơn.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.5": "Tôi gần như chắc rằng, tôi tự nhủ, Mary Carmichael đang giở trò với chúng ta. Vì tôi có cảm giác như khi ngồi tàu lượn, lúc toa tàu thay vì lao xuống như người ta đã được dẫn dắt để chờ đợi thì lại ngoặt vút lên. Mary đang động vào trật tự được trông đợi. Lúc đầu cô bẻ gãy câu văn; giờ cô bẻ gãy trình tự. Được thôi, cô hoàn toàn có quyền làm cả hai việc ấy nếu làm không phải để phá mà để dựng. Là phá hay dựng thì tôi chưa thể chắc cho đến khi cô đối mặt với một tình huống. Tôi sẽ cho cô toàn quyền, tôi nói, chọn tình huống ấy là gì; cô muốn dựng nó bằng lon thiếc và ấm cũ cũng được; nhưng cô phải thuyết phục được tôi rằng chính cô tin đó là một tình huống; và khi đã dựng xong thì cô phải đối mặt với nó. Cô phải nhảy. Và quyết làm tròn bổn phận của một người đọc đối với cô, nếu cô làm tròn bổn phận của một người viết đối với tôi, tôi lật trang và đọc... Tôi xin lỗi vì ngắt lời đột ngột thế. Ở đây không có đàn ông nào chứ? Các bạn hứa với tôi rằng sau tấm màn đỏ đằng kia không có bóng ngài Charles Biron nấp chứ? Các bạn quả quyết với tôi rằng chúng ta toàn là đàn bà? Vậy thì tôi có thể nói với các bạn rằng những chữ kế tiếp tôi đọc được là thế này—‘Chloe thích Olivia...’ Xin đừng giật mình. Xin đừng đỏ mặt. Giữa riêng chúng ta, hãy thừa nhận rằng những chuyện như thế thỉnh thoảng vẫn xảy ra. Đôi khi đàn bà thích đàn bà.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.6": "‘Chloe thích Olivia’, tôi đọc. Và rồi tôi chợt nhận ra đó là một thay đổi lớn đến chừng nào. Chloe thích Olivia, có lẽ lần đầu tiên trong văn chương. Cleopatra không thích Octavia. Và Antony và Cleopatra sẽ khác đi biết bao nếu nàng thích! Như nó vốn thế, tôi nghĩ, và e rằng tôi để đầu óc lạc đi đôi chút khỏi Cuộc phiêu lưu của đời, mọi thứ đã bị đơn giản hóa, bị khuôn sáo hóa, nếu dám nói thế, đến mức phi lý. Cảm xúc duy nhất của Cleopatra về Octavia là ghen. Cô ta có cao hơn mình không? Cô ta chải tóc thế nào? Có lẽ vở kịch không cần hơn thế. Nhưng sẽ thú vị biết bao nếu quan hệ giữa hai người đàn bà phức tạp hơn. Tất cả những quan hệ giữa đàn bà với nhau, tôi nghĩ, và vội nhớ lại cả phòng tranh lộng lẫy những người đàn bà hư cấu, đều quá đơn giản. Biết bao điều đã bị bỏ sót, chưa ai thử. Và tôi cố nhớ xem trong những gì mình đã đọc có trường hợp nào hai người đàn bà được miêu tả như bạn bè không. Có một nỗ lực như thế trong Diana ở ngã tư đường (Diana of the Crossways). Họ là người tâm sự của nhau, tất nhiên, trong Racine và trong bi kịch Hy Lạp. Thỉnh thoảng họ là mẹ và con gái. Nhưng hầu như không có ngoại lệ, họ được thể hiện trong quan hệ với đàn ông. Thật lạ khi nghĩ rằng tất cả những người đàn bà lớn của tiểu thuyết, cho đến thời Jane Austen, không chỉ được nhìn bởi phái kia mà còn chỉ được nhìn trong quan hệ với phái kia. Mà đó chỉ là một phần nhỏ biết bao trong đời một người đàn bà; và một người đàn ông biết được ít ỏi biết bao, ngay cả về phần ấy, khi nhìn nó qua cặp kính đen hay hồng mà giới tính đặt lên mũi anh ta. Có lẽ vì thế mà người đàn bà trong tiểu thuyết có bản chất kỳ lạ đến vậy; những cực đoan đáng kinh ngạc của sắc đẹp và sự ghê rợn nơi nàng; nàng đổi thay giữa lòng tốt thiên thần và sự đồi bại địa ngục—vì người tình nhìn nàng như thế, tùy tình yêu của anh ta lên hay xuống, thuận lợi hay đau khổ. Tất nhiên điều này không còn đúng bấy nhiêu với các tiểu thuyết gia thế kỷ mười chín. Ở đó người đàn bà trở nên đa dạng và phức tạp hơn nhiều. Thật vậy, có lẽ chính ham muốn viết về đàn bà đã dần dần khiến đàn ông bỏ kịch thơ, thứ kịch với sự bạo liệt của nó chẳng dùng đến họ được mấy, mà sáng tạo ra tiểu thuyết như một cái khuôn chứa thích hợp hơn. Dù vậy vẫn rõ ràng, ngay cả trong văn của Proust, rằng đàn ông bị cản trở và thiên lệch khủng khiếp trong hiểu biết về đàn bà, cũng như đàn bà trong hiểu biết về đàn ông.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.7": "Hơn nữa, tôi tiếp tục, cúi nhìn trang sách lần nữa, càng lúc càng rõ rằng đàn bà, cũng như đàn ông, có những mối quan tâm khác ngoài những mối quan tâm muôn thuở của chuyện gia đình. ‘Chloe thích Olivia. Họ cùng dùng chung một phòng thí nghiệm...’ Tôi đọc tiếp và thấy hai cô gái này đang băm gan, nghe nói đó là thuốc chữa bệnh thiếu máu ác tính; dù một trong hai người đã có chồng và—tôi nghĩ mình nói không sai—có hai đứa con nhỏ. Dĩ nhiên tất cả những chuyện đó đều đã phải bỏ đi, và vì thế bức chân dung lộng lẫy của người đàn bà hư cấu đã quá đơn giản và quá đơn điệu. Chẳng hạn, giả sử đàn ông trong văn chương chỉ được thể hiện như người yêu của đàn bà, chứ không bao giờ là bạn của đàn ông, là lính, là nhà tư tưởng, là kẻ mơ mộng; thì trong kịch của Shakespeare có thể giao cho họ được mấy vai; văn chương sẽ thiệt thòi biết bao! Có lẽ ta sẽ có phần lớn Othello; và khá nhiều Antony; nhưng không Caesar, không Brutus, không Hamlet, không Lear, không Jaques—văn chương sẽ nghèo đi đến khó tin, cũng như văn chương quả thật đã nghèo đi đến không đếm xuể vì những cánh cửa đã đóng lại trước mặt đàn bà. Bị gả chồng trái ý, bị giam trong một căn phòng, với một công việc duy nhất, thì nhà viết kịch làm sao có thể kể về họ một cách đầy đủ hay thú vị hay chân thực? Tình yêu là người thông dịch duy nhất có thể có. Nhà thơ buộc phải say đắm hoặc cay đắng, trừ phi ông chọn ‘ghét đàn bà’, mà điều đó thường có nghĩa là ông không hấp dẫn đối với họ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.8": "Giờ nếu Chloe thích Olivia và họ dùng chung một phòng thí nghiệm, điều chỉ riêng nó cũng sẽ làm tình bạn của họ đa dạng và bền lâu hơn vì ít tính riêng tư hơn; nếu Mary Carmichael biết viết, và tôi đang bắt đầu thích một phẩm chất nào đó trong văn phong của cô; nếu cô có một căn phòng riêng, điều mà tôi không chắc lắm; nếu cô có năm trăm bảng một năm của riêng mình—nhưng điều đó còn phải chứng minh—thì tôi nghĩ một việc trọng đại đã xảy ra.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.9": "Vì nếu Chloe thích Olivia và Mary Carmichael biết cách diễn đạt điều ấy, cô sẽ thắp một ngọn đuốc trong gian phòng mênh mông nơi chưa ai từng bước vào. Ở đó toàn là nửa sáng và bóng tối thăm thẳm, như những hang ngoằn ngoèo nơi người ta cầm nến đi, ngó lên ngó xuống, không biết mình đặt chân vào đâu. Và tôi bắt đầu đọc lại cuốn sách, và đọc thấy Chloe nhìn Olivia đặt một cái lọ lên kệ và nói đã đến giờ về với các con. Đó là một cảnh chưa ai từng thấy từ buổi khai thiên lập địa, tôi thốt lên. Và tôi cũng quan sát, hết sức tò mò. Vì tôi muốn xem Mary Carmichael bắt tay vào việc thế nào để nắm bắt những cử chỉ chưa ai ghi lại, những lời không nói hoặc nói nửa chừng, tự hình thành, không hữu hình hơn bóng những con ngài trên trần nhà, khi đàn bà ở một mình, không được thắp sáng bởi thứ ánh sáng thất thường và nhiều màu của phái kia. Cô sẽ cần nín thở, tôi nói, đọc tiếp, nếu cô muốn làm được; vì đàn bà nghi ngờ mọi sự quan tâm không có động cơ rõ ràng đằng sau, và quen che giấu, nén chịu đến phát khiếp, đến nỗi chỉ cần một ánh mắt dò xét hướng về họ là họ lập tức rút lui. Cách duy nhất để cô làm được việc ấy, tôi nghĩ, và nói với Mary Carmichael như thể cô đang đứng đó, là nói chuyện khác, mắt chăm chăm nhìn ra cửa sổ, và như thế ghi lại, không phải bằng bút chì trong sổ tay, mà bằng lối tốc ký ngắn nhất, bằng những chữ còn chưa thành âm tiết, điều xảy ra khi Olivia—sinh vật đã nằm dưới bóng tảng đá này suốt một triệu năm—cảm thấy ánh sáng rơi xuống mình, và thấy một món ăn lạ đang tiến về phía mình—tri thức, phiêu lưu, nghệ thuật. Và cô ấy với tay ra đón, tôi nghĩ, lại ngước mắt khỏi trang sách, và phải nghĩ ra một sự kết hợp hoàn toàn mới của những nguồn lực của mình, vốn đã phát triển cao độ cho những mục đích khác, để hấp thụ cái mới vào cái cũ mà không làm xáo trộn thế cân bằng vô cùng phức tạp và tinh vi của toàn thể.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.10": "Nhưng than ôi, tôi đã làm đúng điều tôi đã quyết không làm; tôi đã vô tình trượt vào việc khen phái mình. ‘Phát triển cao độ’—‘vô cùng phức tạp’—đó rõ ràng là những lời khen, mà khen phái của chính mình thì lúc nào cũng đáng ngờ, thường là ngớ ngẩn; hơn nữa, trong trường hợp này, làm sao biện minh? Người ta không thể đến bên tấm bản đồ mà nói Columbus tìm ra châu Mỹ và Columbus là đàn bà; hay cầm một quả táo mà nhận xét, Newton khám phá ra định luật vạn vật hấp dẫn và Newton là đàn bà; hay nhìn lên trời mà nói máy bay đang bay trên đầu và máy bay do đàn bà phát minh. Không có vạch nào trên tường để đo chiều cao chính xác của đàn bà. Không có cây thước nào chia gọn thành từng phần inch để người ta đặt cạnh những phẩm chất của một người mẹ tốt, hay lòng tận tụy của một người con gái, hay lòng chung thủy của một người chị em, hay năng lực của một người nội trợ. Cho đến nay ít phụ nữ được chấm điểm ở các trường đại học; những cuộc thử thách lớn của các nghề nghiệp, quân đội và hải quân, thương mại, chính trị và ngoại giao, hầu như chưa thử thách họ. Cho tới giờ phút này họ vẫn gần như chưa được phân loại. Nhưng chẳng hạn nếu tôi muốn biết tất cả những gì một con người có thể nói cho tôi về ngài Hawley Butts, tôi chỉ cần mở Burke hay Debrett là thấy ông ấy đậu học vị này học vị nọ; có một dinh thự; có người thừa kế; từng là thư ký một hội đồng; từng đại diện nước Anh ở Canada; và đã nhận một số học vị, chức vụ, huy chương và danh hiệu khác, đóng dấu công trạng của ông vào người ông không thể phai. Chỉ có Thượng đế mới biết về ngài Hawley Butts nhiều hơn thế.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.11": "Cho nên khi tôi nói đàn bà ‘phát triển cao độ’, ‘vô cùng phức tạp’, tôi không thể kiểm chứng lời mình trong Whitaker, Debrett hay Niên giám Đại học. Trong tình thế ấy tôi biết làm gì? Và tôi nhìn giá sách một lần nữa. Có các tiểu sử đó: Johnson và Goethe và Carlyle và Sterne và Cowper và Shelley và Voltaire và Browning và nhiều người khác. Và tôi bắt đầu nghĩ đến tất cả những bậc đàn ông vĩ đại đã vì lý do này hay lý do khác mà ngưỡng mộ, tìm đến, sống cùng, tâm sự với, yêu đương, viết về, tin cậy những người thuộc phái kia, và bày tỏ cái chỉ có thể gọi là một nhu cầu và sự lệ thuộc nào đó vào họ. Rằng tất cả những quan hệ ấy hoàn toàn thuần khiết kiểu Plato thì tôi không dám khẳng định, và ngài William Joynson Hicks có lẽ sẽ phủ nhận. Nhưng ta sẽ làm oan những bậc lừng danh ấy quá lắm nếu khăng khăng rằng họ chẳng được gì từ những mối liên minh ấy ngoài sự an ủi, lời tâng bốc và khoái lạc xác thịt. Rõ ràng điều họ nhận được là cái mà phái của chính họ không cung cấp nổi; và có lẽ không liều lĩnh nếu định nghĩa thêm, mà không dẫn những lời hẳn là ngất ngây của các thi sĩ, rằng đó là một sự kích thích nào đó; một sự đổi mới năng lực sáng tạo mà chỉ phái kia mới ban cho được. Ông sẽ mở cửa phòng khách hay phòng trẻ, tôi nghĩ, và thấy bà đang ở giữa đàn con có lẽ, hoặc với một mảnh thêu trên đầu gối—dù sao cũng là trung tâm của một trật tự và một hệ thống đời sống khác, và sự tương phản giữa thế giới ấy và thế giới của ông, có thể là tòa án hay Hạ viện, sẽ ngay tức khắc làm ông tươi tỉnh và mạnh mẽ; và dù trong câu chuyện giản dị nhất cũng sẽ có một sự khác biệt ý kiến tự nhiên đến nỗi những ý tưởng khô cằn trong ông sẽ được thụ tinh lại; và cảnh bà sáng tạo trong một chất liệu khác với của ông sẽ đánh thức năng lực sáng tạo của ông đến mức, không hay không biết, trí óc cằn cỗi của ông bắt đầu dựng cốt truyện trở lại, và ông sẽ tìm ra cụm từ hay cảnh còn thiếu lúc ông đội mũ đi thăm bà. Mỗi Johnson đều có một Thrale của mình, và bám lấy bà vì những lẽ như thế, và khi bà Thrale lấy thầy dạy nhạc người Ý của mình, Johnson gần như phát điên vì giận dữ và ghê tởm, không chỉ vì sẽ mất những buổi tối dễ chịu ở Streatham, mà vì ánh sáng đời ông sẽ ‘như đã tắt’.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.12": "Và không cần là tiến sĩ Johnson hay Goethe hay Carlyle hay Voltaire, ta vẫn có thể cảm nhận, dù rất khác những bậc vĩ nhân ấy, bản chất của sự phức tạp này và sức mạnh của năng lực sáng tạo phát triển cao độ này ở đàn bà. Người ta bước vào căn phòng—nhưng vốn từ tiếng Anh sẽ phải căng ra hết cỡ, và cả đàn chữ sẽ phải bay vào đời một cách bất hợp pháp, trước khi một người đàn bà nói được điều xảy ra khi nàng bước vào một căn phòng. Các căn phòng khác nhau hoàn toàn; yên tĩnh hay sấm sét; mở ra biển, hay ngược lại, trông xuống sân nhà tù; phơi đầy đồ giặt; hay lung linh ngọc opan và lụa; cứng như lông ngựa hay mềm như lông chim—chỉ cần bước vào bất kỳ căn phòng nào ở bất kỳ con phố nào là toàn bộ cái sức mạnh vô cùng phức tạp của nữ tính xộc thẳng vào mặt ta. Làm sao khác được? Vì đàn bà đã ngồi trong nhà suốt hàng triệu năm, đến nỗi bây giờ chính các bức tường đã thấm đẫm sức sáng tạo của họ, thứ sức mạnh thật sự đã làm quá tải sức chứa của gạch vữa nên buộc phải tự thắng cương vào bút, cọ, buôn bán và chính trị. Nhưng sức sáng tạo ấy khác nhiều với sức sáng tạo của đàn ông. Và phải kết luận rằng sẽ là một điều đáng tiếc ngàn lần nếu nó bị cản trở hay lãng phí, vì nó được giành lấy qua nhiều thế kỷ kỷ luật khắc nghiệt nhất, và không có gì thay thế được nó. Sẽ đáng tiếc ngàn lần nếu đàn bà viết như đàn ông, sống như đàn ông, hay trông như đàn ông, vì nếu hai giới tính đã là quá ít so với sự mênh mông và muôn vẻ của thế giới, thì chỉ một giới tính ta xoay xở thế nào? Giáo dục chẳng phải nên làm nổi bật và củng cố những khác biệt hơn là những tương đồng sao? Vì ta đã giống nhau quá nhiều rồi, và nếu một nhà thám hiểm trở về mang tin về những giới tính khác đang nhìn qua cành của những loài cây khác lên những bầu trời khác, thì chẳng có gì giúp ích cho nhân loại hơn; và ta còn có thêm cái thú vô vàn là xem giáo sư X vội vàng chạy đi lấy thước đo để chứng minh mình ‘hơn’.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.13": "Mary Carmichael, tôi nghĩ, vẫn lơ lửng cách trang sách một quãng ngắn, sẽ có đủ việc phải làm chỉ riêng với tư cách một người quan sát. Tôi e rằng cô sẽ bị cám dỗ trở thành, cái mà tôi cho là nhánh kém thú vị hơn của giống loài—tiểu thuyết gia kiểu nhà tự nhiên học, chứ không phải người chiêm nghiệm. Có quá nhiều sự kiện mới cho cô quan sát. Cô sẽ không cần giới hạn mình trong những ngôi nhà đoan chính của tầng lớp thượng trung lưu nữa. Cô sẽ đi, không bằng lòng tốt hay sự hạ cố, mà bằng tinh thần đồng loại, vào những căn phòng nhỏ thơm phức nơi người kỹ nữ, người gái điếm và bà quý phái ôm con chó pug ngồi. Ở đó họ vẫn ngồi trong những bộ quần áo thô và may sẵn mà nhà văn nam đã buộc phải khoác lên vai họ. Nhưng Mary Carmichael sẽ lấy kéo ra mà cắt vừa sát mọi chỗ lõm chỗ góc. Sẽ là một cảnh kỳ lạ, khi nó tới, được thấy những người đàn bà này như họ vốn là, nhưng ta phải đợi chút, vì Mary Carmichael vẫn sẽ còn vướng cái ý thức ngượng ngập trước ‘tội lỗi’, di sản của sự man rợ tính dục của chúng ta. Cô vẫn sẽ mang trên chân những xiềng giai cấp cũ kỹ rẻ tiền.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.14": "Tuy nhiên, phần đông đàn bà không phải gái điếm cũng không phải kỹ nữ; và cũng không ngồi ôm chó pug trên nhung bụi suốt buổi chiều hè. Vậy họ làm gì? và hiện ra trước mắt trí tưởng tượng của tôi là một trong những con phố dài đâu đó phía nam con sông, những dãy nhà vô tận đông đúc không đếm xuể. Bằng con mắt tưởng tượng, tôi thấy một bà cụ rất già băng qua đường, vịn tay một người đàn bà trung niên, có lẽ là con gái bà, cả hai đi giày, mặc áo lông đoan trang đến nỗi việc thay đồ buổi chiều hẳn là một nghi lễ, còn quần áo thì cất trong tủ với long não, hết năm này sang năm khác, suốt những tháng hè. Họ băng qua đường khi đèn đường đang được thắp (vì hoàng hôn là giờ họ ưa nhất), như họ hẳn đã làm hết năm này sang năm khác. Bà cụ gần tám mươi; nhưng nếu hỏi bà đời mình có ý nghĩa gì, bà sẽ nói bà nhớ những con phố được thắp sáng vì trận Balaclava, hoặc đã nghe tiếng súng nổ ở Hyde Park mừng Vua Edward Đệ Thất ra đời. Và nếu hỏi bà, ao ước ghim chặt khoảnh khắc ấy bằng ngày tháng, nhưng bà đang làm gì vào ngày năm tháng Tư năm 1868, hay ngày hai tháng Mười Một năm 1875, bà sẽ ra vẻ mơ hồ mà nói bà không nhớ gì cả. Vì mọi bữa tối đều đã nấu xong; bát đĩa chén tách đã rửa; con cái đã đưa đến trường và đã bước vào đời. Chẳng còn gì của tất cả những thứ ấy. Tất cả đã tan biến. Không tiểu sử hay lịch sử nào có một lời về nó. Và những cuốn tiểu thuyết, không cố ý, tất yếu nói dối.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.15": "Tất cả những cuộc đời vô cùng mờ mịt ấy còn chờ được ghi lại, tôi nói với Mary Carmichael như thể cô đang có mặt; và tôi đi tiếp trong tư tưởng qua các phố London, trong tưởng tượng cảm thấy sức nặng của sự câm lặng, sự chồng chất của đời sống chưa được ghi lại, dù nó đến từ những người đàn bà đứng ở góc phố chống nạnh, những chiếc nhẫn lún vào các ngón tay mập mạp sưng húp, nói chuyện bằng điệu bộ như nhịp đưa của lời Shakespeare; hay từ những cô bán hoa violet, bán diêm, những mụ già đứng dưới mái hiên; hay từ những cô gái lang thang mà gương mặt, như sóng trong nắng và mây, báo hiệu đàn ông đàn bà đang tới và ánh đèn chập chờn của các cửa kính tiệm. Tất cả những điều ấy cô sẽ phải khám phá, tôi nói với Mary Carmichael, tay giữ chắc ngọn đuốc. Trên hết, cô phải soi sáng tâm hồn mình với những chỗ sâu và chỗ cạn, những hư vinh và rộng lượng của nó, và nói xem vẻ đẹp của cô có ý nghĩa gì với cô hay vẻ kém sắc của cô, và quan hệ của cô với cái thế giới luôn đổi thay xoay chuyển của găng tay, giày và vải vóc đong đưa lên xuống giữa những mùi hương mờ nhạt thoảng qua các lọ thuốc của hiệu bào chế, dọc những lối hàng vải trên nền giả cẩm thạch là gì. Vì trong tưởng tượng tôi đã bước vào một cửa hàng; nền lát đen trắng; trên tường treo những dải ruy băng nhiều màu, đẹp đến ngạc nhiên. Mary Carmichael nên ngó qua cảnh ấy khi đi ngang, tôi nghĩ, vì đó là một cảnh hợp với ngòi bút chẳng kém gì bất kỳ đỉnh tuyết hay hẻm đá nào ở dãy Andes. Và còn cô gái sau quầy nữa—tôi thà có lịch sử thật của cô còn hơn cuốn đời thứ một trăm năm mươi của Napoleon hay công trình nghiên cứu thứ bảy mươi về Keats và lối đảo ngữ kiểu Milton mà giáo sư Z già và đồng nghiệp của ông ta đang hì hục viết. Rồi tôi tiếp tục rất dè dặt, nhón gót (tôi hèn nhát đến thế, sợ cái roi từng suýt giáng xuống vai chính mình đến thế), để thì thầm rằng cô cũng nên học cười, không cay đắng, trước những hư vinh—hay nói đúng hơn là những nét riêng, vì đó là chữ ít xúc phạm hơn—của phái kia. Vì ở phía sau đầu có một chỗ to bằng đồng si-linh mà không ai tự nhìn thấy được. Đó là một trong những việc tốt mà giới này có thể làm cho giới kia—mô tả chỗ to bằng đồng si-linh ở sau đầu. Hãy nghĩ đàn bà đã được lợi biết bao từ những nhận xét của Juvenal; từ lời phê bình của Strindberg. Hãy nghĩ đàn ông, từ những thời xa xưa nhất, đã chỉ cho đàn bà cái chỗ tối ở sau đầu ấy với bao nhân hậu và tài tình! Và nếu Mary rất can đảm và rất thành thật, cô sẽ đi ra phía sau phái kia và kể cho chúng ta những gì cô thấy ở đó. Một bức tranh trung thực về đàn ông nói chung không bao giờ vẽ nổi cho đến khi một người đàn bà mô tả cái chỗ to bằng đồng si-linh ấy. Ông Woodhouse và ông Casaubon là những chỗ như thế, cùng cỡ cùng loại. Tất nhiên không ai tỉnh táo lại khuyên cô đem họ ra làm trò khinh bỉ và chế giễu cố ý—văn chương đã cho thấy cái vô ích của những gì viết với tinh thần ấy. Hãy trung thực, người ta sẽ bảo, và kết quả ắt thú vị đến lạ. Hài kịch ắt giàu thêm. Những sự thật mới ắt được khám phá.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.16": "Dù sao, đã đến lúc phải cúi nhìn trang sách lần nữa. Thay vì đoán xem Mary Carmichael có thể viết gì và nên viết gì, tốt hơn là xem Mary Carmichael thực sự đã viết gì. Vậy tôi bắt đầu đọc lại. Tôi nhớ mình có vài mối bất bình với cô. Cô đã bẻ nát câu văn của Jane Austen, và như thế không cho tôi cơ hội khoe khoang thị hiếu không tì vết, cái tai kén chọn của mình. Vì chẳng ích gì khi nói ‘Vâng, vâng, cái này rất hay; nhưng Jane Austen viết hay hơn cô nhiều’, khi tôi buộc phải thừa nhận không có một điểm nào giống nhau giữa họ. Rồi cô đi xa hơn và bẻ gãy cả trình tự—thứ tự được mong đợi. Có lẽ cô làm vậy vô thức, chỉ đơn thuần để mọi thứ theo trật tự tự nhiên của chúng, như một người đàn bà sẽ làm nếu viết như một người đàn bà. Nhưng hiệu quả thì khó hiểu bằng cách nào đó; người ta không thấy một con sóng đang dồn lên, một cơn khủng hoảng đang tới ở khúc quanh kế tiếp. Vì thế tôi cũng không thể khoe khoang chiều sâu cảm xúc và hiểu biết sâu sắc của mình về trái tim con người. Vì mỗi khi tôi sắp sửa cảm những điều thường lệ ở những chỗ thường lệ, về tình yêu, về cái chết, thì sinh vật đáng ghét ấy giật tôi đi, như thể điểm quan trọng nằm xa hơn chút nữa. Và như thế cô làm tôi không thể tuôn ra những cụm từ sang sảng về ‘những cảm xúc nguyên sơ’, ‘chất liệu chung của nhân loại’, ‘chiều sâu của trái tim con người’, và tất cả những cụm từ khác nâng đỡ niềm tin của ta rằng, dù bề ngoài ta khôn khéo đến đâu, bên dưới ta vẫn rất nghiêm túc, rất sâu sắc và rất nhân đạo. Trái lại, cô khiến tôi cảm thấy rằng thay vì nghiêm túc và sâu sắc và nhân đạo, người ta có thể chỉ—và ý nghĩ ấy kém quyến rũ hơn nhiều—là lười suy nghĩ và, còn thêm nữa, khuôn sáo.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.17": "Nhưng tôi đọc tiếp, và ghi nhận vài sự thật khác. Cô không phải ‘thiên tài’, điều ấy hiển nhiên. Cô không có chút nào lòng yêu Thiên nhiên, trí tưởng tượng bừng lửa, chất thơ hoang dã, trí hóm hỉnh rực rỡ, sự khôn ngoan trầm tư của những bậc tiền bối lớn của cô, phu nhân Winchilsea, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Jane Austen và George Eliot; cô không thể viết với giai điệu và vẻ trang nghiêm của Dorothy Osborne—thật ra cô chẳng hơn một cô gái lanh lợi mà sách hẳn sẽ bị nhà xuất bản nghiền thành bột giấy trong mười năm nữa. Nhưng dù sao cô có vài lợi thế mà những người đàn bà tài năng lớn hơn nhiều còn thiếu cách đây nửa thế kỷ. Đàn ông không còn là ‘phe đối nghịch’ với cô; cô không cần phí thì giờ chửi mắng họ; cô không cần trèo lên mái nhà và phá hỏng sự bình yên của tâm hồn vì khao khát du hành, trải nghiệm và hiểu biết về thế giới và con người vốn bị từ chối với cô. Sợ hãi và căm ghét gần như đã hết, hoặc dấu vết của chúng chỉ lộ ra ở chút thổi phồng niềm vui tự do, một khuynh hướng châm biếm cay độc hơn là lãng mạn trong cách cô đối xử với phái kia. Rồi không còn nghi ngờ gì rằng với tư cách tiểu thuyết gia cô hưởng vài lợi thế tự nhiên thuộc hạng cao. Cô có một cảm quan rất rộng, hăm hở và tự do. Nó đáp lại một cái chạm gần như không nhận thấy được. Nó thưởng thức, như một cái cây vừa được đặt ra ngoài trời, từng cảnh từng tiếng đến với nó. Nó cũng lang thang, rất tinh tế và tò mò, giữa những điều gần như chưa biết hay chưa ai ghi lại; nó dừng lên những điều nhỏ và cho thấy có lẽ chúng không nhỏ chút nào. Nó đem những thứ bị chôn vùi ra ánh sáng và khiến người ta tự hỏi cần gì phải chôn chúng. Vụng về như cô, không có phong thái vô thức của dòng dõi lâu đời vốn khiến cú xoay bút nhỏ nhất của Thackeray hay Lamb cũng êm tai, cô đã—tôi bắt đầu nghĩ—nắm được bài học lớn đầu tiên; cô viết như một người đàn bà, nhưng như một người đàn bà đã quên mình là đàn bà, nên các trang văn của cô đầy cái phẩm chất giới tính kỳ lạ chỉ có khi giới tính không còn ý thức về mình.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.18": "Tất cả đều tốt. Nhưng chẳng có dồi dào cảm giác hay tinh tế nhận thức nào có ích trừ phi cô dựng được, từ cái thoáng qua và cái riêng tư, một tòa nhà bền vững còn mãi không bị lật đổ. Tôi đã nói rằng tôi sẽ đợi cho đến khi cô đối mặt với ‘một tình huống’. Và ý tôi là cho đến khi cô chứng minh bằng việc triệu tập, vẫy gọi và gom góp rằng cô không chỉ là người lướt trên bề mặt, mà đã nhìn xuống chiều sâu bên dưới. Đến một lúc nào đó cô sẽ tự nhủ: bây giờ là lúc mình có thể, không cần làm gì bạo liệt, chỉ ra ý nghĩa của tất cả những điều này. Và cô sẽ bắt đầu—cái sự rộn lên ấy không thể lẫn đi đâu được!—vẫy gọi và triệu tập, và trong ký ức sẽ trồi lên, bị quên nửa vời, có lẽ hoàn toàn vụn vặt, những điều ở các chương khác bị bỏ rơi dọc đường. Và cô sẽ làm cho sự hiện diện của chúng được cảm thấy trong khi ai đó khâu vá hay hút tẩu một cách tự nhiên nhất có thể, và khi cô viết tiếp, người ta sẽ cảm thấy như đã lên tới đỉnh thế giới và thấy nó trải ra, rất uy nghi, bên dưới.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.19": "Dù sao cô cũng đang thử. Và khi tôi nhìn cô căng người ra cho cuộc thử thách, tôi thấy, nhưng mong cô không thấy, các giám mục và các linh mục trưởng, các tiến sĩ và các giáo sư, các tộc trưởng và các nhà sư phạm cùng xúm vào cô la lên cảnh báo và khuyên bảo. Cô không được làm thế này và không được làm thế kia! Chỉ nghiên cứu viên và học giả mới được đi trên cỏ! Phụ nữ không được vào nếu không có thư giới thiệu! Các nữ tiểu thuyết gia đầy hoài bão và duyên dáng lối này! Họ bám sát cô như đám đông bên hàng rào ở trường đua, và thử thách của cô là vượt hàng rào mà không nhìn phải nhìn trái. Nếu dừng lại để chửi là cô thua, tôi nói với cô; dừng lại để cười cũng thế. Do dự hay lóng ngóng là cô xong đời. Chỉ nghĩ đến cú nhảy thôi, tôi van nài cô, như thể tôi đã đặt hết tiền lên lưng cô; và cô vượt qua nó như một con chim. Nhưng sau đó còn một hàng rào, và sau nữa còn một hàng rào. Cô có đủ sức bền không thì tôi còn nghi ngại, vì tiếng vỗ tay và tiếng la làm sờn thần kinh. Nhưng cô đã cố hết sức. Xét rằng Mary Carmichael không phải thiên tài, mà là một cô gái vô danh viết cuốn tiểu thuyết đầu tay trong một căn phòng vừa ngủ vừa ở, không đủ những thứ đáng mong ấy, thì giờ, tiền bạc và nhàn rỗi, cô làm cũng không đến nỗi tệ, tôi nghĩ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:5.20": "Hãy cho cô thêm một trăm năm nữa, tôi kết luận, đọc đến chương cuối—mũi và đôi vai trần của người ta hiện ra trần trụi trên nền trời đầy sao, vì ai đó đã giật tấm màn ở phòng khách—hãy cho cô một căn phòng riêng và năm trăm bảng một năm, để cô nói điều mình nghĩ và bỏ đi một nửa những gì cô bây giờ nhét vào, rồi một ngày nào đó cô sẽ viết một cuốn sách hay hơn. Cô sẽ là một nhà thơ, tôi nói, đặt Cuộc phiêu lưu của đời, của Mary Carmichael, vào cuối giá, sau một trăm năm nữa.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.1": "CHƯƠNG SÁU", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.2": "Hôm sau, ánh sáng buổi sáng tháng Mười rơi thành những dải bụi qua các ô cửa không rèm, và tiếng xe cộ ù ù dâng lên từ phố. London khi ấy đang lên dây cót lại; nhà máy rục rịch; những cỗ máy bắt đầu chạy. Sau ngần ấy đọc sách, thật khó cưỡng việc nhìn ra cửa sổ xem London đang làm gì vào buổi sáng ngày 26 tháng Mười năm 1928. Và London đang làm gì? Có vẻ không ai đang đọc Antony và Cleopatra. London dường như hoàn toàn thờ ơ với kịch của Shakespeare. Chẳng ai buồn bận tâm—và tôi không trách họ—đến tương lai của tiểu thuyết, cái chết của thơ ca hay việc người đàn bà bình thường phát triển một lối văn xuôi diễn đạt trọn vẹn trí óc mình. Nếu ý kiến về bất cứ điều nào trong ấy được viết bằng phấn trên vỉa hè, sẽ chẳng ai cúi xuống đọc. Sự thản nhiên của những bước chân vội vã sẽ xóa chúng trong nửa giờ. Đây là một cậu bé chạy việc; đây là một người đàn bà với con chó buộc dây. Sức hút của phố London là chẳng có hai người nào giống nhau; ai cũng như đang đi lo một việc riêng. Có những người làm ăn với chiếc cặp nhỏ; có những kẻ vơ vẩn quệt gậy lên hàng rào quanh hố sáng; có những nhân vật dễ mến mà với họ đường phố là phòng câu lạc bộ, chào những người ngồi trên xe thồ và cung cấp thông tin dù chẳng ai hỏi. Lại có những đám tang mà đàn ông, chợt được nhắc về cái chết của chính thân xác mình, giơ mũ chào. Và rồi một quý ông rất đường bệ chậm rãi bước xuống bậc cửa và dừng lại để khỏi va vào một bà tất bật bằng cách nào đó đã kiếm được một chiếc áo lông tráng lệ và một bó hoa violet Parma. Tất cả đều có vẻ riêng rẽ, mải mê với mình, lo việc của riêng mình.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.3": "Đúng lúc ấy, như thường xảy ra ở London, có một khoảnh lặng hoàn toàn và xe cộ ngừng lại. Không có gì đi xuống phố; không ai đi qua. Một chiếc lá lìa khỏi cây tiêu huyền ở cuối phố, và trong quãng lặng ngưng đọng ấy nó rơi xuống. Bằng cách nào đó nó giống một tín hiệu rơi, tín hiệu chỉ tới một sức mạnh trong sự vật mà ta đã bỏ qua. Nó như chỉ tới một dòng sông, chảy qua vô hình, quanh góc phố, xuống con phố, cuốn người ta đi và xoáy họ theo, như dòng nước ở Oxbridge đã cuốn người sinh viên trên thuyền và những chiếc lá chết. Lúc này nó đang đưa chéo từ bên này sang bên kia đường một cô gái đi ủng da bóng, rồi một chàng trai mặc áo khoác màu nâu đỏ; nó cũng đưa tới một chiếc taxi; và nó gom cả ba lại ở một điểm ngay dưới cửa sổ tôi; ở đó chiếc taxi dừng; cô gái và chàng trai dừng; và họ bước lên taxi; rồi chiếc xe lướt đi như thể bị dòng nước cuốn sang nơi khác.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.4": "Cảnh tượng ấy bình thường lắm; điều lạ là thứ trật tự nhịp nhàng mà trí tưởng tượng tôi đã khoác lên nó; và việc cảnh thường tình hai người lên taxi lại có sức truyền đạt phần nào sự mãn nguyện dường như của chính họ. Cảnh hai người đi xuống phố và gặp nhau ở góc đường dường như làm trí óc nhẹ bớt một căng thẳng nào đó, tôi nghĩ, nhìn chiếc taxi quay đầu và đi mất. Có lẽ nghĩ, như tôi đã nghĩ suốt hai ngày nay, về giới này tách biệt với giới kia là một sự gắng sức. Nó cản trở sự thống nhất của trí óc. Nay sự gắng sức ấy đã ngừng và sự thống nhất đã được khôi phục khi thấy hai người đến với nhau và lên một chiếc taxi. Trí óc chắc chắn là một cơ quan rất bí ẩn, tôi nghĩ, rụt đầu từ cửa sổ vào, mà người ta chẳng biết gì cả dù ta lệ thuộc vào nó trọn vẹn. Sao tôi lại cảm thấy trong trí óc có những chia cắt và đối nghịch, như thân thể có những căng thẳng vì những nguyên nhân hiển nhiên? ‘Sự thống nhất của trí óc’ nghĩa là gì? tôi suy nghĩ, vì rõ ràng trí óc có năng lực tập trung vào bất kỳ điểm nào vào bất kỳ lúc nào lớn đến mức dường như nó chẳng có một trạng thái tồn tại duy nhất. Chẳng hạn nó có thể tách mình khỏi những người trên phố và nghĩ về mình như đứng ngoài họ, ở một cửa sổ tầng trên nhìn xuống họ. Hoặc nó có thể nghĩ cùng người khác một cách tự phát, như trong một đám đông chờ nghe đọc một tin tức nào đó. Nó có thể nghĩ ngược lại qua cha hay qua mẹ của nó, như tôi đã nói rằng một người đàn bà khi viết thì nghĩ ngược lại qua những người mẹ của mình. Lại nữa, nếu là đàn bà, người ta thường ngạc nhiên vì ý thức đột ngột tách ra, chẳng hạn khi đi xuống Whitehall, từ chỗ là người thừa kế tự nhiên của nền văn minh ấy, nàng trở nên, ngược lại, đứng ngoài nó, xa lạ và phê phán. Rõ ràng trí óc luôn đổi tiêu điểm, đưa thế giới vào những viễn cảnh khác nhau. Nhưng một số trạng thái ấy của trí óc, ngay cả khi được chọn một cách tự nhiên, dường như kém dễ chịu hơn những trạng thái khác. Để giữ mình tiếp tục trong chúng, người ta vô thức kìm một điều gì đó lại, và dần dần sự nén ấy thành một gắng sức. Nhưng có thể có một trạng thái trí óc nào đó mà người ta tiếp tục được không gắng sức vì không có gì cần kìm lại. Và có lẽ đây, tôi nghĩ, từ cửa sổ bước vào, là một trong số ấy. Vì chắc chắn khi tôi thấy đôi trẻ lên taxi, trí óc cảm thấy như thể, sau khi bị chia cắt, nó đã hợp lại trong một sự hòa nhập tự nhiên. Lý do hiển nhiên sẽ là hai giới hợp tác với nhau là tự nhiên. Người ta có một bản năng sâu xa, dù phi lý, nghiêng về thuyết cho rằng sự kết hợp giữa đàn ông và đàn bà đem lại sự mãn nguyện lớn nhất, hạnh phúc trọn vẹn nhất. Nhưng cảnh hai người lên taxi và sự mãn nguyện nó đem lại cho tôi cũng khiến tôi tự hỏi liệu trong trí óc có hai giới tương ứng với hai giới của thân thể không, và liệu chúng có cần được kết hợp để đạt mãn nguyện và hạnh phúc trọn vẹn không? Và tôi tiếp tục, theo lối nghiệp dư, phác ra một sơ đồ tâm hồn, trong đó mỗi chúng ta có hai quyền lực chủ trì, một nam, một nữ; và trong bộ não của đàn ông thì phần đàn ông trội hơn phần đàn bà, trong bộ não của đàn bà thì phần đàn bà trội hơn phần đàn ông. Trạng thái bình thường và dễ chịu là khi cả hai sống hòa hợp bên nhau, hợp tác với nhau về tinh thần. Nếu là đàn ông thì phần đàn bà trong não ông vẫn phải có tác dụng; và đàn bà cũng phải giao tiếp với người đàn ông trong mình. Có lẽ Coleridge muốn nói điều này khi ông nói một trí óc lớn là lưỡng tính. Chính khi sự hòa nhập này diễn ra thì trí óc được thụ tinh đầy đủ và dùng mọi năng lực của nó. Có lẽ một trí óc thuần nam thì không sáng tạo được, cũng như một trí óc thuần nữ, tôi nghĩ. Nhưng sẽ tốt nếu thử xem điều ta muốn nói bằng đàn ông-đàn bà, và ngược lại đàn bà-đàn ông, bằng cách dừng lại và nhìn một hai cuốn sách.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.5": "Coleridge chắc chắn không có ý nói, khi ông bảo một trí óc lớn là lưỡng tính, rằng đó là một trí óc có thiện cảm đặc biệt với đàn bà; một trí óc nhận lấy chính nghĩa của họ hay dành mình cho việc diễn giải họ. Có lẽ trí óc lưỡng tính ít có xu hướng đưa ra những phân biệt ấy hơn trí óc đơn tính. Có lẽ ông muốn nói rằng trí óc lưỡng tính thì vang ngân và thấm thấu; nó truyền cảm xúc không bị cản trở; nó sáng tạo một cách tự nhiên, cháy rực và không chia cắt. Thật vậy, người ta quay về trí óc Shakespeare như hình mẫu của trí óc lưỡng tính, đàn ông-đàn bà, dù không thể nói được Shakespeare nghĩ gì về đàn bà. Và nếu đúng rằng một dấu hiệu của trí óc phát triển đầy đủ là nó không nghĩ riêng rẽ hay đặc biệt về giới tính, thì ngày nay đạt được trạng thái ấy khó hơn bao giờ hết. Đến đây tôi đã tới những cuốn sách của các tác giả đang sống, và dừng lại tự hỏi liệu sự thật này có phải gốc rễ của điều đã khiến tôi bối rối từ lâu không. Chưa có thời đại nào ý thức về giới tính ầm ĩ như thời ta; vô số cuốn sách do đàn ông viết về đàn bà trong Bảo tàng Anh là bằng chứng. Phong trào đòi quyền bầu cử hẳn phải chịu trách nhiệm. Nó hẳn đã khơi dậy ở đàn ông một ham muốn tự khẳng định phi thường; hẳn đã khiến họ nhấn mạnh phái của mình và những đặc tính của nó, điều mà họ sẽ không bận tâm nghĩ đến nếu không bị thách thức. Và khi bị thách thức, dù chỉ bởi vài người đàn bà đội mũ đen, người ta trả đũa, nếu chưa từng bị thách thức bao giờ, khá thái quá. Có lẽ điều đó giải thích vài đặc điểm mà tôi nhớ đã thấy ở đây, tôi nghĩ, rút xuống một cuốn tiểu thuyết mới của ông A, đang độ sung sức và dường như được các nhà phê bình đánh giá rất cao. Tôi mở ra. Quả thật, đọc văn của một người đàn ông trở lại thật thích thú. Nó thẳng thắn, bộc trực làm sao so với văn đàn bà. Nó cho thấy sự tự do của trí óc, sự phóng khoáng của con người, sự tự tin vào bản thân. Người ta có cảm giác khỏe khoắn thể chất khi đứng trước trí óc được nuôi dưỡng đầy đủ, được giáo dục tốt, tự do này, chưa từng bị cản trở hay chống đối, mà từ lúc sinh ra đã được tự do hoàn toàn vươn mình theo bất cứ cách nào nó muốn. Tất cả đều đáng khâm phục. Nhưng đọc một hai chương xong, một cái bóng dường như đổ ngang trang giấy. Đó là một vạch đen thẳng, một cái bóng hình hao hao chữ ‘I’ [trong tiếng Anh, đại từ ngôi thứ nhất chỉ là một chữ cái I hoa đứng trơ trọi một mình]. Người ta bắt đầu né bên này bên kia để thoáng thấy phong cảnh phía sau nó. Đó là một cái cây hay một người đàn bà đang đi thì tôi không chắc lắm. Người ta luôn bị gọi trở lại chữ ‘I’. Người ta bắt đầu chán cái ‘I’ ấy. Không phải cái ‘I’ này không đáng kính; trung thực và lô-gíc; cứng như hạt hồ đào, và được đánh bóng qua nhiều thế kỷ bởi dạy dỗ tốt và nuôi nấng tốt. Tôi kính trọng và ngưỡng mộ cái ‘I’ ấy từ đáy lòng. Nhưng—đến đây tôi lật qua một hai trang, tìm kiếm cái gì đó—cái tệ là trong bóng của chữ ‘I’ mọi thứ đều mờ mịt không hình thù như sương. Đó là cái cây ư? Không, là một người đàn bà. Nhưng... cô ta chẳng có nổi một cái xương trong người, tôi nghĩ, nhìn Phoebe, đó là tên cô, đi qua bãi biển. Rồi Alan đứng dậy và bóng của Alan lập tức xóa nhòa Phoebe. Vì Alan có quan điểm và Phoebe bị dập tắt trong dòng lũ quan điểm của anh. Rồi Alan, tôi nghĩ, có đam mê; và đến đây tôi lật hết trang này đến trang khác rất nhanh, cảm thấy cơn khủng hoảng đang đến, và quả thế. Nó diễn ra trên bãi biển dưới ánh mặt trời. Nó được làm rất công khai. Nó được làm rất mạnh mẽ. Không gì có thể khiếm nhã hơn. Nhưng... tôi đã nói ‘nhưng’ quá nhiều. Không thể cứ nói ‘nhưng’ mãi. Phải kết thúc câu cho xong bằng cách nào đó, tôi tự khiển trách mình. Tôi sẽ kết thúc thế này nhé, ‘Nhưng—tôi chán!’? Nhưng sao tôi chán? Một phần vì sự thống trị của chữ ‘I’ và sự khô cằn mà nó, như cây dẻ gai khổng lồ, tỏa xuống dưới bóng mình. Chẳng gì mọc được ở đó. Và một phần vì một lý do mờ tối hơn. Dường như có một chướng ngại, một vật cản nào đó trong trí óc ông A chặn mạch nguồn năng lượng sáng tạo và dồn nó vào những giới hạn hẹp. Và nhớ lại bữa trưa ở Oxbridge, tàn thuốc lá và con mèo Manx và Tennyson và Christina Rossetti tất cả một mớ, có vẻ chướng ngại nằm ở đó. Khi ông không còn khe khẽ ngân nga, ‘Giọt lệ lộng lẫy đã rơi từ hoa lạc tiên ngoài cổng’, lúc Phoebe băng qua bãi biển, và cô cũng không còn đáp, ‘Lòng em như chim hót, tổ làm trên cành non ướt nước’, khi Alan đến gần, thì ông ta còn làm được gì? Trung thực như ban ngày và lô-gíc như mặt trời, ông chỉ có một việc để làm. Và việc ấy ông làm, công bằng mà nói, lặp đi lặp lại (tôi nói, lật các trang) lặp đi lặp lại. Và điều đó, tôi thêm, ý thức được tính chất khủng khiếp của lời thú nhận, bằng cách nào đó thấy tẻ nhạt. Sự khiếm nhã của Shakespeare nhổ bật cả nghìn điều khác trong trí óc ta, và xa mới là tẻ nhạt. Nhưng Shakespeare làm vì thích thú; ông A, như các bà bảo mẫu nói, làm có chủ ý. Ông làm để phản đối. Ông phản đối sự bình đẳng của phái kia bằng cách khẳng định sự hơn hẳn của mình. Vì thế ông bị cản trở và ức chế và ngượng ngập như Shakespeare có lẽ đã như thế nếu ông cũng biết cô Clough và cô Davies. Chắc chắn văn chương thời Elizabeth đã rất khác nếu phong trào phụ nữ bắt đầu ở thế kỷ mười sáu chứ không phải thế kỷ mười chín.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.6": "Vậy thì, nếu thuyết hai phía của trí óc này đứng vững, tóm lại là nam tính nay đã trở nên ý thức về mình—nghĩa là, đàn ông bây giờ chỉ viết bằng phía đàn ông của bộ não. Đàn bà đọc họ là một sai lầm, vì chắc chắn nàng sẽ tìm một thứ mà nàng sẽ không thấy. Điều người ta thấy thiếu nhất là sức gợi, tôi nghĩ, cầm ông B nhà phê bình lên và đọc, rất cẩn thận và rất tận tâm, những nhận xét của ông về nghệ thuật thơ ca. Rất tài, sắc sảo và đầy học vấn; nhưng rắc rối là cảm xúc của ông không còn truyền tới; trí óc ông dường như chia thành những buồng khác nhau; không một âm thanh nào truyền từ buồng này sang buồng kia. Vì thế, khi ta đem một câu của ông B vào trí óc, nó rơi phịch xuống đất—chết; nhưng khi ta đem một câu của Coleridge vào trí óc, nó nổ tung và sinh ra đủ loại ý tưởng khác, và đó là loại văn duy nhất mà ta có thể nói là nắm giữ bí quyết của sự sống vĩnh viễn.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.7": "Nhưng dù lý do là gì, đó là một sự thật mà người ta phải tiếc. Vì nó có nghĩa—đến đây tôi đã tới những hàng sách của ông Galsworthy và ông Kipling—rằng một số tác phẩm hay nhất của những nhà văn lớn nhất đang sống của ta rơi vào những đôi tai điếc. Dù cố đến mấy, đàn bà không thể tìm ở chúng cái mạch nguồn sự sống vĩnh viễn mà các nhà phê bình quả quyết với nàng là có ở đó. Không chỉ vì họ ca ngợi đức tính đàn ông, áp đặt giá trị đàn ông và mô tả thế giới đàn ông; mà vì cảm xúc thấm đẫm những cuốn sách này, với đàn bà, không thể hiểu nổi. Nó đang tới, nó đang tụ lại, nó sắp nổ tung trên đầu ta, người ta bắt đầu nói từ lâu trước đoạn kết. Bức tranh kia sẽ rơi xuống đầu ông Jolyon già; ông sẽ chết vì cú sốc; người thư ký già sẽ nói trên xác ông hai ba lời điếu; và tất cả thiên nga trên sông Thames sẽ cùng lúc bật hót. Nhưng người ta sẽ chạy đi trước khi chuyện ấy xảy ra và trốn vào bụi lý gai, vì cảm xúc sâu xa, tinh tế, biểu tượng đến thế với đàn ông, với đàn bà chỉ gây ngơ ngác. Cũng vậy với các sĩ quan của ông Kipling quay Lưng đi; và những Người Gieo gieo Hạt; và những Người ở một mình với Việc của mình; và Lá Cờ—người ta đỏ mặt trước tất cả những chữ viết hoa ấy như thể bị bắt quả tang nghe lén một buổi truy hoan thuần đàn ông. Sự thật là cả ông Galsworthy lẫn ông Kipling đều không có một tia đàn bà trong người. Vì thế mọi phẩm chất của họ, với đàn bà, nếu được phép nói chung, đều thô và non. Chúng thiếu sức gợi. Và khi một cuốn sách thiếu sức gợi, dù nó đánh mạnh đến đâu vào bề mặt trí óc cũng không thấm vào trong được.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.8": "Và trong tâm trạng bứt rứt ấy, khi người ta rút sách ra rồi cất lại mà không nhìn, tôi bắt đầu hình dung một thời đại sắp đến của nam tính thuần túy, tự khẳng định, như những lá thư của các giáo sư (chẳng hạn thư của ngài Walter Raleigh) dường như báo trước, và những người cầm quyền nước Ý đã đem vào đời. Vì ở Rome người ta khó mà không ấn tượng với cảm giác nam tính không chút pha loãng; và dù giá trị của nam tính không pha loãng đối với quốc gia là gì, người ta có thể nghi ngờ tác dụng của nó đối với nghệ thuật thơ ca. Dù sao, theo báo chí, ở Ý có một mối lo nào đó về tiểu thuyết. Đã có một cuộc họp của các viện sĩ với mục đích ‘phát triển tiểu thuyết Ý’. ‘Những người danh tiếng nhờ dòng dõi, hoặc trong tài chính, công nghiệp hay các nghiệp đoàn Phát xít’ đã tụ họp hôm nọ và bàn chuyện ấy, và một bức điện đã gửi cho Duce bày tỏ hy vọng ‘rằng kỷ nguyên Phát xít sẽ sớm sinh ra một nhà thơ xứng đáng với nó’. Tất cả chúng ta có thể cùng chung hy vọng thành kính ấy, nhưng đáng ngờ liệu thi ca có thể ra đời từ một cái lồng ấp. Thi ca cần có mẹ cũng như có cha. Bài thơ Phát xít, người ta có thể sợ, sẽ là một quái thai non gớm ghiếc như thứ ta thấy trong lọ thủy tinh ở viện bảo tàng của một thị trấn quận lỵ nào đó. Những quái vật như thế không sống lâu, người ta bảo; chưa ai thấy một sinh vật dị thường thuộc loại ấy gặm cỏ ngoài đồng. Hai đầu trên một thân thì chẳng hợp với tuổi thọ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.9": "Tuy nhiên, nếu muốn quy trách nhiệm, thì lỗi cho tất cả những chuyện này không thuộc về phái này nhiều hơn phái kia. Mọi kẻ quyến rũ và mọi nhà cải cách đều có phần: phu nhân Bessborough khi nói dối huân tước Granville; cô Davies khi nói thật với ông Greg. Tất cả những ai gây ra tình trạng ý thức về giới tính đều đáng trách, và chính họ khiến tôi, khi muốn vươn rộng năng lực mình trên một cuốn sách, phải tìm nó ở cái thời hạnh phúc trước khi cô Davies và cô Clough ra đời, khi người viết dùng cả hai phía của trí óc như nhau. Khi ấy người ta phải quay về Shakespeare, vì Shakespeare là lưỡng tính; và Keats và Sterne và Cowper và Lamb và Coleridge cũng thế. Shelley có lẽ vô tính. Milton và Ben Jonson có hơi nhiều đàn ông trong người. Wordsworth và Tolstoi cũng thế. Thời ta, Proust hoàn toàn lưỡng tính, nếu không nói là hơi thừa đàn bà. Nhưng khuyết điểm ấy hiếm quá nên không đáng than phiền, vì nếu không có chút pha trộn như thế, trí tuệ dường như thống trị và các năng lực khác của trí óc cứng lại và cằn đi. Dù sao, tôi tự an ủi bằng ý nghĩ rằng có lẽ đây là một giai đoạn thoáng qua; nhiều điều tôi nói để giữ lời hứa kể các bạn nghe dòng tư tưởng của mình sẽ có vẻ lỗi thời; nhiều điều bừng cháy trong mắt tôi sẽ có vẻ đáng ngờ với các bạn, những người chưa đến tuổi trưởng thành.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.10": "Dù vậy, câu đầu tiên tôi sẽ viết ở đây, tôi nói, băng sang bàn viết và cầm trang giấy đề Đàn bà và Tiểu thuyết, là: người viết mà nghĩ đến giới tính của mình thì chết người. Chỉ thuần là đàn ông hay đàn bà thì chết người; phải là đàn bà-đàn ông hay đàn ông-đàn bà. Đàn bà mà nhấn dù chút ít vào một mối bất bình nào; biện hộ cho bất cứ chính nghĩa nào, dù chính đáng; nói bằng bất cứ cách nào với ý thức mình là đàn bà, thì chết người. Và chết người không phải là cách nói bóng; vì bất cứ thứ gì viết với thiên kiến có ý thức ấy đều đã bị án tử. Nó thôi được thụ tinh. Dù có vẻ rực rỡ và hiệu quả, mạnh mẽ và bậc thầy trong một hai ngày, nó phải héo khi chiều xuống; nó không lớn lên được trong trí óc người khác. Phải có một sự cộng tác nào đó diễn ra trong trí óc giữa người đàn bà và người đàn ông trước khi nghệ thuật sáng tạo hoàn thành. Phải có một cuộc kết hôn nào đó của những cực đối lập được viên mãn. Toàn bộ trí óc phải mở rộng nếu ta muốn có cảm giác rằng người viết đang truyền đạt kinh nghiệm của mình một cách hoàn toàn đầy đủ. Phải có tự do và phải có bình yên. Không một bánh xe nào được kêu ken két, không một ánh sáng nào được lấp lánh. Rèm phải kéo kín. Người viết, tôi nghĩ, một khi kinh nghiệm đã qua, phải ngả người ra và để trí óc mình cử hành hôn lễ trong bóng tối. Anh ta không được nhìn hay hỏi điều gì đang được làm. Đúng hơn, anh ta phải tuốt cánh hoa hồng hay ngắm những con thiên nga lững lờ xuôi dòng. Và tôi lại thấy dòng nước đã cuốn con thuyền, người sinh viên và những chiếc lá chết; và chiếc taxi đã cuốn người đàn ông và người đàn bà, tôi nghĩ, thấy họ gặp nhau bên kia đường, và dòng nước đã cuốn họ đi, tôi nghĩ, nghe xa xa tiếng gầm của xe cộ London, vào cái dòng lớn kinh hồn ấy.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.11": "Đến đây, vậy thì, Mary Beton thôi nói. Bà đã kể cho các bạn nghe bà đạt đến kết luận như thế nào—một kết luận tầm thường, phàm tục—rằng cần có năm trăm bảng một năm và một căn phòng có khóa ở cửa nếu muốn viết tiểu thuyết hay thơ. Bà đã cố phơi bày những tư tưởng và ấn tượng dẫn bà đến chỗ nghĩ như thế. Bà đã nhờ các bạn theo bà chạy thốc vào vòng tay người gác cổng, ăn trưa chỗ này, ăn tối chỗ kia, vẽ hình trong Bảo tàng Anh, lấy sách từ giá xuống, nhìn ra cửa sổ. Trong khi bà làm tất cả những việc ấy, hẳn các bạn đã quan sát những khuyết điểm và tật nhỏ của bà và quyết định chúng đã ảnh hưởng thế nào đến ý kiến của bà. Các bạn đã phản bác bà và thêm bớt bất cứ điều gì các bạn thấy hay. Như thế là đúng, vì với một vấn đề như thế này, chân lý chỉ có được bằng cách đặt cạnh nhau nhiều loại sai lầm. Và bây giờ tôi sẽ kết thúc bằng chính tiếng nói của mình, bằng cách đoán trước hai lời chỉ trích, hiển nhiên đến mức các bạn khó mà không nêu ra.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.12": "Các bạn có thể nói rằng chưa có ý kiến nào được đưa ra về giá trị so sánh giữa hai giới, ngay cả với tư cách người viết. Điều đó được làm có chủ ý, vì, dù đã đến lúc cho một sự đánh giá như vậy—và lúc này quan trọng hơn nhiều là biết đàn bà có bao nhiêu tiền và bao nhiêu căn phòng hơn là suy lý về năng lực của họ—dù đã đến lúc ấy, tôi không tin rằng tài năng, dù của trí óc hay của tính cách, có thể cân như đường và bơ, ngay cả ở Cambridge, nơi người ta rất thạo xếp người vào hạng, đội mũ cho họ và ghi chữ cái sau tên. Tôi không tin rằng ngay cả Bảng thứ bậc mà các bạn thấy trong Niên giám Whitaker cũng biểu thị một trật tự giá trị cuối cùng, hay có lý do chính đáng nào để cho rằng một Chỉ huy Dòng Bath rốt cuộc sẽ đi vào bàn tiệc sau một Quan Giám hộ Người Điên. Tất cả cái trò đặt giới này đấu giới kia, phẩm chất này đấu phẩm chất nọ; tất cả cái sự đòi hơn và gán kém, thuộc về giai đoạn trường tư của đời sống con người, nơi có ‘phe’, và cần phe này thắng phe kia, và việc tối quan trọng là bước lên bục nhận từ chính tay Hiệu trưởng một chiếc bình trang trí lộng lẫy. Khi lớn lên, người ta thôi tin vào phe hay Hiệu trưởng hay những chiếc bình trang trí lộng lẫy. Dù sao, đối với sách, ai cũng biết khó gắn nhãn giá trị sao cho nó không bong ra. Chẳng phải các bài điểm sách văn học đương thời là minh họa thường trực cho khó khăn của sự phán xét sao? ‘Cuốn sách lớn này’, ‘cuốn sách vô giá trị này’, cùng một cuốn sách mà được gọi bằng cả hai tên. Khen và chê đều chẳng có nghĩa gì. Không, dù trò đo lường có thú vị đến đâu, nó là việc vô ích nhất trong mọi việc, và quy phục các sắc lệnh của người đo là thái độ nô lệ nhất. Miễn là các bạn viết điều các bạn muốn viết, thế là đủ; còn nó quan trọng qua nhiều thế kỷ hay chỉ trong vài giờ thì không ai nói được. Nhưng hy sinh một sợi tóc trên đầu tầm nhìn của mình, một sắc thái của màu sắc nó, để chiều theo một Hiệu trưởng nào đó tay cầm chiếc bình bạc hay một giáo sư nào đó giấu cây thước đo trong tay áo, là sự phản bội hèn hạ nhất, còn sự hy sinh của cải và trinh tiết mà xưa nay vẫn bảo là tai họa lớn nhất của loài người thì chỉ như vết bọ chét cắn so với nó.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.13": "Kế đó tôi nghĩ các bạn có thể phản đối rằng trong tất cả những điều này tôi đã coi trọng quá mức những điều kiện vật chất. Dù có chừa một biên độ rộng rãi cho tính biểu tượng, rằng năm trăm bảng một năm tượng trưng cho quyền được chiêm nghiệm, rằng cái khóa ở cửa nghĩa là quyền được tự nghĩ, các bạn vẫn có thể nói rằng trí óc nên vươn lên trên những thứ ấy; và các thi sĩ lớn thường là những người nghèo. Vậy xin cho tôi trích lời của chính Giáo sư Văn học của các bạn, người hiểu rõ hơn tôi điều gì tạo nên một thi sĩ. Ngài Arthur Quiller-Couch viết: [* Nghệ thuật viết, của ngài Arthur Quiller-Couch.]", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.14": "‘Những tên tuổi thi ca lớn trong khoảng một trăm năm qua là ai? Coleridge, Wordsworth, Byron, Shelley, Landor, Keats, Tennyson, Browning, Arnold, Morris, Rossetti, Swinburne—ta có thể dừng ở đó. Trong số này, tất cả trừ Keats, Browning, Rossetti đều là người đại học, và trong ba người ấy, Keats, mất sớm, bị cắt đứt giữa thời xuân sung sức, là người duy nhất không khá giả. Nói vậy có vẻ phũ phàng, và là điều buồn khi nói: nhưng, như một sự thật trần trụi, thuyết rằng thiên tài thi ca thổi nơi nào nó muốn, đều đặn trong người nghèo cũng như người giàu, chẳng có mấy phần đúng. Như một sự thật trần trụi, chín trong mười hai người ấy là người đại học: nghĩa là bằng cách này hay cách khác họ đã kiếm được phương tiện để có nền giáo dục tốt nhất nước Anh có thể ban. Như một sự thật trần trụi, trong ba người còn lại, các bạn biết Browning khá giả, và tôi thách các bạn rằng nếu ông không khá giả thì ông cũng không thể đạt tới chỗ viết Saul hay Chiếc nhẫn và cuốn sách, cũng như Ruskin không thể đạt tới chỗ viết Họa sĩ hiện đại nếu cha ông không làm ăn phát đạt. Rossetti có một khoản thu nhập riêng nhỏ; và hơn nữa ông còn vẽ. Chỉ còn Keats; người mà Atropos giết lúc trẻ, như bà đã giết John Clare trong nhà thương điên, và James Thomson bằng thứ thuốc phiện ông uống để làm tê nỗi thất vọng. Đó là những sự thật khủng khiếp, nhưng hãy nhìn thẳng vào chúng. Điều chắc chắn—dù làm nhục chúng ta như một dân tộc—là do một lỗi nào đó trong cộng đồng của ta, nhà thơ nghèo ngày nay không có, và hai trăm năm nay cũng không có, một cơ hội nào, dù chỉ mong manh. Hãy tin tôi—và tôi đã dành phần lớn mười năm quan sát chừng ba trăm hai mươi trường tiểu học, ta có thể nói huyên thuyên về dân chủ, nhưng thực tế một đứa trẻ nghèo ở Anh chẳng có hy vọng nào hơn đứa con của một nô lệ Athens là được giải phóng vào cái tự do trí tuệ nơi những tác phẩm lớn được sinh ra.’", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.15": "Không ai có thể nói rõ hơn điểm này. ‘Nhà thơ nghèo ngày nay không có, và hai trăm năm nay cũng không có, một cơ hội nào... một đứa trẻ nghèo ở Anh chẳng có hy vọng nào hơn đứa con của một nô lệ Athens là được giải phóng vào cái tự do trí tuệ nơi những tác phẩm lớn được sinh ra.’ Chính là thế. Tự do trí tuệ lệ thuộc vào của cải vật chất. Thơ lệ thuộc vào tự do trí tuệ. Và đàn bà luôn nghèo, không chỉ hai trăm năm mà từ buổi đầu của thời gian. Đàn bà có ít tự do trí tuệ hơn con của những nô lệ Athens. Vậy đàn bà không có một cơ hội nào để viết thơ. Đó là lý do tôi đã nhấn mạnh nhiều đến tiền và một căn phòng riêng. Tuy nhiên, nhờ công lao nhọc nhằn của những người đàn bà vô danh trong quá khứ, mà tôi ước mình biết nhiều hơn, nhờ—kỳ lạ thay—hai cuộc chiến, cuộc chiến Crimea đã đưa Florence Nightingale ra khỏi phòng khách, và cuộc Chiến tranh châu Âu đã mở cửa cho người đàn bà bình thường chừng sáu mươi năm sau, những điều tệ hại này đang trên đường được cải thiện. Nếu không, các bạn đã không có mặt ở đây tối nay, và cơ hội kiếm năm trăm bảng một năm của các bạn, mà tôi e vẫn còn mong manh, sẽ nhỏ đến cực điểm.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.16": "Tuy vậy, các bạn có thể phản đối, sao bà lại coi trọng đến thế việc đàn bà viết sách, khi, theo bà, nó đòi hỏi quá nhiều nỗ lực, có lẽ dẫn đến việc giết các bà dì, gần như chắc chắn khiến người ta trễ bữa trưa, và có thể đẩy người ta vào những cuộc tranh cãi rất nghiêm trọng với vài người rất tử tế? Xin thú nhận, động cơ của tôi một phần là ích kỷ. Như hầu hết phụ nữ Anh không được học hành, tôi thích đọc—tôi thích đọc sách theo khối. Gần đây khẩu phần của tôi hơi đơn điệu; lịch sử có quá nhiều chiến tranh; tiểu sử quá nhiều về những người vĩ đại; thơ, tôi nghĩ, có khuynh hướng cằn cỗi, còn tiểu thuyết thì—nhưng tôi đã phơi bày đủ những bất lực của mình với tư cách nhà phê bình tiểu thuyết hiện đại và sẽ không nói thêm. Vì thế tôi xin các bạn viết đủ loại sách, không ngần ngại trước bất cứ đề tài nào dù vụn vặt hay đồ sộ. Bằng cách này hay cách khác, tôi hy vọng các bạn sẽ có đủ tiền để đi đây đó và rong chơi nhàn rỗi, để chiêm nghiệm tương lai hay quá khứ của thế giới, để mơ màng trên sách và la cà ở góc phố và để sợi dây tư tưởng chìm sâu xuống dòng nước. Vì tôi tuyệt nhiên không giam các bạn trong tiểu thuyết. Nếu các bạn muốn làm tôi vui—và có hàng ngàn người như tôi—các bạn sẽ viết sách du ký và phiêu lưu, và khảo cứu và học thuật, và lịch sử và tiểu sử, và phê bình và triết học và khoa học. Làm như vậy chắc chắn các bạn sẽ có ích cho nghệ thuật tiểu thuyết. Vì sách có cách ảnh hưởng lẫn nhau. Tiểu thuyết sẽ tốt hơn nhiều khi đứng sát vai thơ và triết học. Hơn nữa, nếu các bạn xét bất kỳ nhân vật lớn nào của quá khứ, như Sappho, như phu nhân Murasaki, như Emily Brontë, các bạn sẽ thấy bà vừa là người thừa kế vừa là người khai sáng, và ra đời vì đàn bà đã có thói quen viết một cách tự nhiên; nên ngay cả như khúc dạo đầu cho thơ, hoạt động ấy của các bạn cũng vô giá.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.17": "Nhưng khi nhìn lại những ghi chép này và phê phán dòng suy nghĩ của chính mình khi viết chúng, tôi thấy động cơ của tôi không hoàn toàn ích kỷ. Xuyên suốt những nhận xét và lạc đề này có một niềm tin—hay đó là bản năng?—rằng sách hay là điều đáng mong và những nhà văn giỏi, dù họ bộc lộ đủ mọi loại đồi bại của con người, vẫn là những con người tốt. Vì vậy khi tôi xin các bạn viết thêm sách là tôi thúc giục các bạn làm điều sẽ tốt cho các bạn và tốt cho thế giới nói chung. Biện minh cho bản năng hay niềm tin này thế nào thì tôi không biết, vì chữ nghĩa triết học, nếu người ta chưa học đại học, dễ phản mình. ‘Thực tại’ nghĩa là gì? Nó có vẻ là một thứ rất thất thường, rất không đáng tin cậy—khi thì nằm trong một con đường bụi, khi thì trong một mẩu báo ngoài phố, khi thì là một bông thủy tiên dưới nắng. Nó soi sáng một nhóm người trong phòng và đóng dấu một câu nói tình cờ. Nó choáng ngợp người đi bộ về nhà dưới các vì sao và làm thế giới im lặng thực hơn thế giới lời nói—rồi lại thấy nó đó, trên chiếc xe buýt giữa tiếng ồn ào Piccadilly. Đôi khi nó dường như cũng ở trong những hình thù quá xa để ta nhận ra bản chất chúng là gì. Nhưng nó chạm vào cái gì thì cố định và làm cho bền vững cái ấy. Đó là cái còn lại khi lớp da của ngày đã bị ném vào bụi rào; đó là cái còn lại của thời gian đã qua và của những yêu ghét của ta. Theo tôi nghĩ, nhà văn có cơ hội sống nhiều hơn người khác trước sự hiện diện của thực tại này. Việc của anh ta là tìm nó, gom nó và truyền đạt nó cho phần còn lại chúng ta. Ít nhất tôi suy ra như vậy khi đọc Lear hay Emma hay Đi tìm thời gian đã mất. Vì đọc những cuốn sách này dường như thực hiện một cuộc phẫu thuật lấy màng mắt kỳ lạ lên các giác quan; sau đó người ta nhìn thấy mãnh liệt hơn; thế giới dường như được lột bỏ lớp che phủ và được ban một sự sống mãnh liệt hơn. Đó là những người đáng ghen tị, sống đối địch với cái không thực; còn đáng thương là những kẻ bị cái việc đã xảy ra đập vào đầu mà không biết, không màng. Nên khi tôi xin các bạn kiếm tiền và có một căn phòng riêng, tôi xin các bạn sống trước sự hiện diện của thực tại, một đời sống tiếp thêm sinh lực, hình như vậy, dù ta có truyền đạt được nó hay không.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.18": "Tôi muốn dừng ở đây, nhưng áp lực của quy ước buộc mọi bài nói đều phải kết bằng một đoạn hùng biện. Và một đoạn hùng biện gửi đến đàn bà, các bạn sẽ đồng ý, phải có điều gì đặc biệt cao quý và nâng người lên. Tôi nên van các bạn nhớ trách nhiệm của mình, hãy vươn tới cao thượng hơn, thiêng liêng hơn; tôi nên nhắc các bạn bao nhiêu điều phụ thuộc vào các bạn, và các bạn có thể ảnh hưởng đến tương lai thế nào. Nhưng những lời khuyên bảo ấy, tôi nghĩ, có thể yên tâm để lại cho phái kia, những người sẽ nói chúng, và quả đã nói chúng, hùng hồn hơn tôi nhiều. Khi lục lọi trong đầu mình, tôi chẳng thấy tình cảm cao thượng nào về chuyện làm bạn đồng hành và bình đẳng và ảnh hưởng thế giới hướng tới những mục đích cao hơn. Tôi thấy mình nói ngắn gọn và nôm na rằng làm chính mình quan trọng hơn mọi thứ khác nhiều. Đừng mơ ảnh hưởng người khác, tôi sẽ nói, nếu tôi biết cách làm cho nó nghe cao cả. Hãy nghĩ về sự vật như chính chúng.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.19": "Và lần nữa, lật giở báo và tiểu thuyết và tiểu sử, tôi được nhắc rằng khi một người đàn bà nói với đàn bà, bà phải giấu trong tay áo một điều gì đó rất khó chịu. Đàn bà khắt khe với đàn bà. Đàn bà không ưa đàn bà. Đàn bà—nhưng các bạn chẳng phát ngán cái chữ ấy đến chết sao? Tôi dám chắc là tôi ngán. Vậy ta hãy đồng ý rằng một bài do đàn bà đọc cho đàn bà nghe nên kết bằng điều gì đặc biệt khó chịu.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.20": "Nhưng nó đi thế nào nhỉ? Tôi nghĩ được gì? Sự thật là tôi thường thích đàn bà. Tôi thích sự không khuôn phép của họ. Tôi thích sự trọn vẹn của họ. Tôi thích sự vô danh của họ. Tôi thích—nhưng tôi không được lan man thế này. Cái tủ kia—các bạn bảo nó chỉ đựng khăn ăn sạch; nhưng nếu ngài Archibald Bodkin nấp giữa đống khăn thì sao? Vậy xin cho tôi dùng giọng nghiêm khắc hơn. Trong những lời trước, tôi đã truyền đạt đủ cho các bạn những lời cảnh báo và chê trách của nhân loại chưa? Tôi đã nói với các bạn ý kiến rất thấp mà ông Oscar Browning có về các bạn. Tôi đã chỉ ra Napoleon từng nghĩ gì về các bạn và Mussolini nghĩ gì bây giờ. Rồi, phòng khi bạn nào hoài bão viết tiểu thuyết, tôi đã chép ra vì lợi ích của các bạn lời khuyên của nhà phê bình về việc can đảm thừa nhận những giới hạn của giới mình. Tôi đã nhắc đến giáo sư X và nêu bật lời ông rằng đàn bà thua đàn ông về trí tuệ, đạo đức và thể chất. Tôi đã trao lại tất cả những gì đến tay tôi mà không phải đi tìm, và đây là một lời cảnh báo cuối cùng—của ông John Langdon Davies. [* Lịch sử vắn tắt của phụ nữ, của John Langdon Davies.] Ông John Langdon Davies cảnh báo phụ nữ ‘rằng khi trẻ con thôi hoàn toàn đáng mong, thì đàn bà thôi hoàn toàn cần thiết’. Tôi mong các bạn ghi nhớ.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.21": "Làm sao tôi có thể khuyến khích các bạn thêm để dấn bước vào việc đời? Các cô gái trẻ, tôi sẽ nói, và xin chú ý, vì đoạn hùng biện đang bắt đầu, theo ý tôi, các bạn dốt đến đáng hổ thẹn. Các bạn chưa từng có một khám phá nào đáng kể. Các bạn chưa từng làm rung chuyển một đế quốc hay dẫn một đạo quân ra trận. Kịch của Shakespeare không phải của các bạn, và các bạn chưa từng đem phúc lành văn minh đến cho một dân tộc man rợ. Các bạn viện cớ gì? Các bạn nói thật dễ, chỉ tay vào các phố, quảng trường và rừng của địa cầu đang nhung nhúc cư dân da đen, da trắng và da cà phê, tất cả đang bận rộn buôn bán, làm ăn và yêu đương, rằng chúng tôi còn có việc khác trong tay. Nếu không nhờ chúng tôi, những biển kia sẽ chưa ai đi qua và những vùng đất màu mỡ kia sẽ là sa mạc. Chúng tôi đã sinh, nuôi, tắm rửa và dạy dỗ, có lẽ đến sáu hay bảy tuổi, một ngàn sáu trăm hai mươi ba triệu con người đang hiện hữu theo thống kê, và việc đó, cứ cho rằng có người giúp, cũng tốn thời gian.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.22": "Điều các bạn nói có phần đúng—tôi không chối. Nhưng đồng thời xin nhắc các bạn rằng ở Anh đã có ít nhất hai trường đại học cho phụ nữ từ năm 1866; rằng sau năm 1880 người đàn bà có chồng được luật pháp cho phép sở hữu tài sản riêng; và rằng năm 1919—đã trọn chín năm rồi—phụ nữ được quyền bỏ phiếu? Xin nhắc thêm rằng phần lớn các nghề nghiệp đã mở cửa với các bạn gần mười năm nay? Khi nghĩ đến những đặc quyền to lớn này và khoảng thời gian chúng được hưởng, và việc lúc này hẳn có chừng hai ngàn phụ nữ có thể kiếm trên năm trăm bảng một năm bằng cách này hay cách khác, các bạn sẽ đồng ý rằng cái cớ thiếu cơ hội, đào tạo, khích lệ, thời gian rảnh và tiền bạc không còn đứng vững. Hơn nữa, các nhà kinh tế đang nói với chúng ta rằng bà Seton đã có quá nhiều con. Tất nhiên các bạn phải tiếp tục sinh con, nhưng, họ nói, theo hai ba đứa, không phải mười hay mười hai.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.23": "Như thế, với chút thì giờ trong tay và chút kiến thức sách vở trong đầu—các bạn đã có đủ thứ học vấn đời thường kia rồi, và được đưa vào đại học một phần, tôi ngờ, để được ‘gột bớt học vấn’ đôi chút—chắc chắn các bạn nên bước vào một chặng khác của sự nghiệp rất dài, rất nhọc nhằn và rất mờ mịt của mình. Một ngàn cây bút sẵn sàng gợi ý các bạn nên làm gì và sẽ gây ảnh hưởng gì. Gợi ý của riêng tôi hơi kỳ quặc, tôi thừa nhận; vì thế tôi thích đưa nó ra dưới dạng hư cấu.", "woolf-a-room-of-one-s-own:6.24": "Trong bài này tôi đã nói với các bạn rằng Shakespeare có một người em gái; nhưng đừng tìm bà trong tiểu sử nhà thơ của ngài Sidney Lee. Bà chết trẻ—than ôi, bà chưa viết một chữ nào. Bà nằm chôn ở nơi bây giờ các xe buýt dừng, đối diện Elephant and Castle. Niềm tin của tôi là nhà thơ chưa viết một chữ này và được chôn ở ngã tư đường ấy vẫn còn sống. Bà sống trong các bạn và trong tôi, và trong nhiều người đàn bà khác không có mặt ở đây tối nay, vì họ đang rửa bát và đưa con đi ngủ. Nhưng bà sống; vì các thi sĩ lớn không chết; họ là những hiện diện tiếp diễn; họ chỉ cần cơ hội để bước giữa chúng ta bằng xương bằng thịt. Cơ hội này, tôi nghĩ, nay đang nằm trong quyền của các bạn để trao cho bà. Vì niềm tin của tôi là nếu chúng ta sống thêm chừng một thế kỷ nữa—tôi đang nói về đời sống chung vốn là đời sống thật chứ không phải những đời riêng nhỏ bé mà ta sống như những cá nhân—và mỗi chúng ta có năm trăm bảng một năm và những căn phòng riêng; nếu ta có thói quen tự do và can đảm viết đúng điều ta nghĩ; nếu ta thoát ra khỏi phòng sinh hoạt chung đôi chút và thấy con người không luôn trong quan hệ với nhau mà trong quan hệ với thực tại; và cả bầu trời, và cây cối hay bất cứ thứ gì, tự chúng; nếu ta nhìn qua cái ngoáo ộp của Milton, vì không con người nào nên che khuất tầm nhìn; nếu ta đối mặt với sự thật, vì đó là sự thật, rằng không có cánh tay nào để bám, mà ta đi một mình và quan hệ của ta là với thế giới thực tại chứ không chỉ với thế giới đàn ông đàn bà, thì cơ hội sẽ đến và nhà thơ đã chết, người em gái của Shakespeare, sẽ khoác lên thân thể mà bà đã bao lần buông xuống. Rút sự sống của mình từ những đời sống vô danh là những người đi trước bà, như người anh trai đã làm trước bà, bà sẽ được sinh ra. Còn việc bà đến mà không có sự chuẩn bị ấy, không có nỗ lực ấy từ phía chúng ta, không có quyết tâm ấy rằng khi bà tái sinh bà sẽ thấy có thể sống và viết thơ của mình, thì ta không thể mong, vì điều đó là không thể. Nhưng tôi quả quyết bà sẽ đến nếu ta làm việc vì bà, và làm việc như thế, dù trong nghèo túng và vô danh, là đáng giá." } }