Vũng nước Quỷ

I. L’auteur au lecteur

I. Tác giả gửi bạn đọc

A la sueur de ton visaige

Đổ mồ hôi trên gương mặt,

Tu gagnerois ta pauvre vie,

Ngươi kiếm sống đời nghèo khó,

Après long travail et usaige,

Sau bao năm lao nhọc quen tay,

Voicy la mort qui te convie.

Này Thần Chết đã tới mời ngươi.

Le quatrain en vieux français, placé au-dessous d’une composition d’Holbein, est d’une tristesse profonde dans sa naïveté. La gravure représente un laboureur conduisant sa charrue au milieu d’un champ. Une vaste campagne s’étend au loin, on y voit de pauvres cabanes; le soleil se couche derrière la colline. C’est la fin d’une rude journée de travail. Le paysan est vieux, trapu, couvert de haillons. L’attelage de quatre chevaux qu’il pousse en avant est maigre, exténué; le soc s’enfonce dans un fonds raboteux et rebelle. Un seul être est allègre et ingambe dans cette scène de sueur et usaige. C’est un personnage fantastique, un squelette armé d’un fouet, qui court dans le sillon à côté des chevaux effrayés et les frappe, servant de valet de charrue au vieux laboureur. C’est la mort, ce spectre qu’Holbein a introduit allégoriquement dans la succession de sujets philosophiques et religieux, à la fois lugubres et bouffons, intitulée les Simulachres de la mort.

Bốn câu thơ bằng tiếng Pháp cổ, đặt dưới một bức họa của Holbein, buồn thấu xương trong cái giản dị của nó. Bức khắc vẽ một người cày đang dắt cái cày giữa đồng. Cánh đồng mênh mông trải xa, thấp thoáng vài túp lều nghèo; mặt trời lặn sau ngọn đồi. Đó là lúc kết thúc một ngày làm lụng vất vả. Người nông dân đã già, thấp đậm, mặc toàn giẻ rách. Cỗ bốn con ngựa ông thúc đi trước thì gầy guộc, kiệt sức; lưỡi cày ngập vào một nền đất lởm chởm, ngang bướng. Trong cảnh mồ hôi và lao nhọc ấy chỉ có một kẻ nhanh nhẹn, hăng hái: một nhân vật kỳ quái, một bộ xương cầm roi, chạy trên luống cày bên cạnh đàn ngựa hoảng sợ và quất chúng, làm kẻ giúp việc cho lão nông. Đó là Thần Chết, bóng ma Holbein đã đưa vào một cách ngụ ý, giữa chuỗi những đề tài triết học và tôn giáo vừa thê lương vừa hề hước, mang tên Những hình tượng của Thần Chết.

Dans cette collection, ou plutôt dans cette vaste composition où la mort, jouant son rôle à toutes les pages, est le lien et la pensée dominante, Holbein a fait comparaître les souverains, les pontifes, les amants, les joueurs, les ivrognes, les nonnes, les courtisanes, les brigands, les pauvres, les guerriers, les moines, les juifs, les voyageurs, tout le monde de son temps et du nôtre; et partout le spectre de la mort raille, menace et triomphe. D’un seul tableau elle est absente. C’est celui où le pauvre Lazare, couché sur un fumier à la porte du riche, déclare qu’il ne la craint pas, sans doute parce qu’il n’a rien à perdre et que sa vie est une mort anticipée.

Trong bộ sưu tập ấy, hay đúng hơn trong tác phẩm lớn ấy, nơi Thần Chết đóng vai ở từng trang, vừa là sợi dây nối vừa là tư tưởng chủ đạo, Holbein đã gọi ra trước mặt ta các vua chúa, các giáo chủ, những cặp tình nhân, những kẻ đánh bạc, những tay say rượu, các nữ tu, các cô gái làng chơi, bọn cướp, người nghèo, quân nhân, thầy tu, người Do Thái, khách lữ hành, tất cả thế giới của thời ông và của thời chúng ta; và khắp nơi bóng ma Thần Chết chế nhạo, đe dọa và đắc thắng. Chỉ có một bức là không có bóng nó. Đó là bức vẽ Lazare nghèo khổ nằm trên đống phân trước cửa nhà người giàu, tuyên bố rằng mình không sợ nó, hẳn là vì ông chẳng có gì để mất, và đời ông vốn đã là một cái chết đến trước.

Cette pensée stoïcienne du christianisme demi-païen de la Renaissance est-elle bien consolante, et les âmes religieuses y trouvent-elles leur compte? L’ambitieux, le fourbe, le tyran, le débauché, tous ces pécheurs superbes qui abusent de la vie, et que la mort tient par les cheveux, vont être punis, sans doute; mais l’aveugle, le mendiant, le fou, le pauvre paysan, sont-ils dédommagés de leur longue misère par la seule réflexion que la mort n’est pas un mal pour eux? Non! Une tristesse implacable, une effroyable fatalité pèse sur l’œuvre de l’artiste. Cela ressemble à une malédiction amère lancée sur le sort de l’humanité.

Tư tưởng khắc kỷ ấy của một thứ Kitô giáo nửa ngoại đạo thời Phục Hưng có thật sự an ủi được ai không, và những tâm hồn đạo đức có thấy mình được đền bù ở đó chăng? Kẻ tham vọng, kẻ gian trá, bạo chúa, kẻ trác táng, tất cả những tội nhân kiêu hãnh lạm dụng cuộc sống và bị Thần Chết túm tóc, hẳn rồi sẽ bị trừng phạt; nhưng người mù, kẻ ăn mày, người điên, anh nông dân nghèo, họ có được bù lại nỗi khốn khổ dài lâu chỉ bằng ý nghĩ rằng cái chết đối với họ không phải là điều dữ ư? Không! Một nỗi buồn khôn nguôi, một định mệnh kinh hoàng đè nặng lên tác phẩm của người nghệ sĩ. Nó như một lời nguyền cay đắng giáng xuống số phận loài người.

C’est bien là la satire douloureuse, la peinture vraie de la société qu’Holbein avait sous les yeux. Crime et malheur, voilà ce qui le frappait; mais nous, artistes d’un autre siècle, que peindrons-nous? Chercherons-nous dans la pensée de la mort la rémunération de l’humanité présente? l’invoquerons- nous comme le châtiment de l’injustice et le dédommagement de la souffrance?

Đó đúng là bài châm biếm đau đớn, là bức tranh chân thực về xã hội mà Holbein có trước mắt. Tội ác và bất hạnh, đó là điều làm ông chấn động; nhưng chúng ta, những nghệ sĩ của một thế kỷ khác, chúng ta sẽ vẽ gì? Ta có nên tìm trong ý nghĩ về cái chết sự đền bù cho nhân loại ngày nay chăng? Có nên cầu viện nó như hình phạt cho bất công và như sự bù đắp cho khổ đau?

Non, nous n’avons plus affaire à la mort, mais à la vie. Nous ne croyons plus ni au néant de la tombe, ni au salut acheté par un renoncement forcé; nous voulons que la vie soit bonne, parce que nous voulons qu’elle soit féconde. Il faut que Lazare quitte son fumier, afin que le pauvre ne se réjouisse plus de la mort du riche. Il faut que tous soient heureux, afin que le bonheur de quelques-uns ne soit pas criminel et maudit de Dieu. Il faut que le laboureur, en semant son blé, sache qu’il travaille à l’œuvre de vie, et non qu’il se réjouisse de ce que la mort marche à ses côtés. Il faut enfin que la mort ne soit plus ni le châtiment de la prospérité, ni la consolation de la détresse. Dieu ne l’a destinée ni à punir, ni à dédommager de la vie; car il a béni la vie, et la tombe ne doit pas être un refuge où il soit permis d’envoyer ceux qu’on ne veut pas rendre heureux.

Không, chúng ta không còn phải lo đến cái chết nữa, mà là sự sống. Chúng ta không còn tin vào cõi hư vô của nấm mồ, cũng không tin vào sự cứu rỗi mua bằng một sự từ bỏ cưỡng ép; chúng ta muốn cuộc sống phải tốt đẹp, vì chúng ta muốn nó phải sinh sôi. Cần phải để Lazare rời khỏi đống phân, để người nghèo không còn mừng trước cái chết của kẻ giàu. Cần phải để mọi người đều hạnh phúc, để hạnh phúc của một số ít không còn là tội lỗi và bị Thiên Chúa nguyền rủa. Cần phải để người cày, khi gieo hạt lúa, biết rằng mình đang làm công việc của sự sống, chứ không mừng vì cái chết đang sánh bước bên mình. Sau hết, cần phải để cái chết không còn là hình phạt của sự thịnh vượng, cũng không là niềm an ủi của cảnh cùng cực. Thiên Chúa không dành nó để trừng phạt, cũng không để bù đắp cho cuộc sống; vì Người đã chúc phúc cho sự sống, và nấm mồ không được là chốn trú ẩn để ai muốn cũng được đẩy vào đó những kẻ mà mình chẳng muốn cho hạnh phúc.

Certains artistes de notre temps, jetant un regard sérieux sur ce qui les entoure, s’attachent à peindre la douleur, l’abjection de la misère, le fumier de Lazare. Ceci peut être du domaine de l’art et de la philosophie; mais en peignant la misère si laide, si avilie, parfois si vicieuse et si criminelle, leur but est-il atteint, et l’effet en est-il salutaire, comme ils le voudraient? Nous n’osons pas nous prononcer là-dessus. On peut nous dire qu’en montrant ce gouffre creusé sous le sol fragile de l’opulence, ils effraient le mauvais riche, comme, au temps de la danse macabre, on lui montrait sa fosse béante et la mort prête à l’enlacer dans ses bras immondes. Aujourd’hui on lui montre le bandit crochetant sa porte et l’assassin guettant son sommeil. Nous confessons que nous ne comprenons pas trop comment on le réconciliera avec l’humanité qu’il méprise, comment on le rendra sensible aux douleurs du pauvre qu’il redoute, en lui montrant ce pauvre sous la fourre du forçat évadé et du rôdeur de nuit. L’affreuse mort, grinçant des dents et jouant du violon dans les images d’Holbein et de ses devanciers, n’a pas trouvé moyen, sous cet aspect, de convertir les pervers et de consoler les victimes. Est-ce que notre littérature ne procéderait pas un peu en ceci comme les artistes du moyen âge et de la Renaissance?

Một số nghệ sĩ thời chúng ta, đưa mắt nghiêm trang nhìn quanh mình, dốc lòng vẽ nỗi đau, sự hèn hạ của cảnh nghèo, cái đống phân của Lazare. Điều ấy có thể thuộc về nghệ thuật và triết học; nhưng khi vẽ cảnh nghèo xấu xí đến thế, đê hèn đến thế, đôi khi đầy tật xấu và tội ác đến thế, liệu họ có đạt mục đích, và tác dụng của nó có lành mạnh như họ mong muốn không? Chúng tôi không dám kết luận. Có thể có người bảo rằng khi chỉ cho kẻ giàu thấy cái vực đào dưới nền đất mong manh của sự dư dật, họ làm kẻ giàu độc ác phải khiếp sợ, cũng như thời vũ điệu tử thần người ta chỉ cho hắn thấy cái huyệt há miệng và Thần Chết sẵn sàng ôm lấy hắn trong đôi tay nhơ nhớp. Ngày nay người ta chỉ cho hắn thấy tên cướp cạy cửa nhà hắn, kẻ sát nhân rình giấc ngủ của hắn. Chúng tôi thú thật không hiểu lắm bằng cách nào mà người ta làm hắn hòa giải với nhân loại mà hắn khinh miệt, làm hắn biết xót thương nỗi đau của người nghèo mà hắn sợ hãi, khi chỉ cho hắn thấy người nghèo ấy dưới lớp da của tên tù vượt ngục và kẻ lảng vảng ban đêm. Cái chết ghê rợn, nghiến răng và kéo vĩ cầm trong các hình ảnh của Holbein và của những bậc tiền bối của ông, dưới bộ dạng ấy cũng chẳng tìm được cách cải hóa kẻ ác và an ủi nạn nhân. Văn chương của ta, trong điểm này, chẳng phải đang làm hơi giống các nghệ sĩ thời Trung Cổ và Phục Hưng sao?

Les buveurs d’Holbein remplissent leurs coupes avec une sorte de fureur pour écarter l’idée de la mort, qui, invisible pour eux, leur sert d’échanson. Les mauvais riches d’aujourd’hui demandent des fortifications et des canons pour écarter l’idée d’une jacquerie, que l’art leur montre travaillant dans l’ombre, en détail, en attendant le moment de fondre sur l’état social. L’Eglise du moyen âge répondait aux terreurs des puissants de la terre par la vente des indulgences. Le gouvernement d’aujourd’hui calme l’inquiétude des riches en leur faisant payer beaucoup de gendarmes et de geôliers, de baïonnettes et de prisons.

Những tay bợm của Holbein rót đầy chén với một thứ cuồng nộ để xua ý nghĩ về cái chết, kẻ vô hình với họ mà lại đang làm người rót rượu cho họ. Những kẻ giàu độc ác ngày nay đòi pháo đài và đại bác để xua ý nghĩ về một cuộc nổi dậy của dân quê, thứ mà nghệ thuật chỉ cho họ thấy đang âm thầm tụ lại thành từng nhóm lẻ trong bóng tối, chờ lúc ập xuống xã hội. Giáo hội thời Trung Cổ đáp lại nỗi khiếp sợ của những kẻ quyền thế trên đời bằng cách bán giấy xá tội. Chính phủ ngày nay làm dịu nỗi lo của người giàu bằng cách bắt họ trả tiền cho thật nhiều hiến binh và cai ngục, lưỡi lê và nhà tù.

Albert Dürer, Michel-Ange, Holbein, Callot, Goya, ont fait de puissantes satires des maux de leur siècle et de leur pays. Ce sont des œuvres immortelles, des pages historiques d’une valeur incontestable; nous ne voulons donc pas dénier aux artistes le droit de sonder les plaies de la société et de les mettre à nu sous nos yeux; mais n’y a-t-il pas autre chose à faire maintenant que la peinture d’épouvante et de menace? Dans cette littérature de mystères d’iniquité, que le talent et l’imagination ont mise à la mode, nous aimons mieux les figures douces et suaves que les scélérats à effet dramatique. Celles-là peuvent entreprendre et amener des conversions; les autres font peur, et la peur ne guérit pas l’égoïsme, elle l’augmente.

Albrecht Dürer, Michelangelo, Holbein, Callot, Goya đã làm nên những bài châm biếm mạnh mẽ về các tai họa của thế kỷ và xứ sở họ. Đó là những tác phẩm bất hủ, những trang lịch sử có giá trị không thể chối cãi; vì vậy chúng tôi không muốn phủ nhận quyền của nghệ sĩ được dò những vết thương của xã hội và phơi chúng ra trước mắt ta; nhưng giờ đây chẳng lẽ không còn việc gì khác để làm ngoài lối vẽ gieo kinh hoàng và đe dọa? Trong thứ văn chương về những bí ẩn của bất công mà tài năng và trí tưởng tượng đã làm thành mốt, chúng tôi thích những gương mặt dịu dàng, ngọt ngào hơn những tên côn đồ gây hiệu ứng kịch tính. Những gương mặt ấy có thể khởi xướng và đưa tới những cuộc cải hóa; những kẻ kia gây sợ hãi, mà nỗi sợ không chữa được lòng ích kỷ, chỉ làm nó thêm nặng.

Nous croyons que la mission de l’art est une mission de sentiment et d’amour, que le roman d’aujourd’hui devrait remplacer la parabole et l’apologue des temps naïfs, et que l’artiste a une tâche plus large et plus poétique que celle de proposer quelques mesures de prudence et de conciliation pour atténuer l’effroi qu’inspirent ses peintures. Son but devrait être de faire aimer les objets de sa sollicitude, et, au besoin, je ne lui ferais pas un reproche de les embellir un peu. L’art n’est pas une étude de la réalité positive; c’est une recherche de la vérité idéale, et le Vicaire de Wakefield fut un livre plus utile et plus sain à l’âme que le Paysan perverti et les Liaisons dangereuses.

Chúng tôi tin rằng sứ mệnh của nghệ thuật là sứ mệnh của tình cảm và tình yêu, rằng tiểu thuyết ngày nay nên thay cho dụ ngôn và truyện ngụ ngôn của những thời ngây thơ, và rằng người nghệ sĩ có một nhiệm vụ rộng hơn và thi vị hơn việc đề xuất vài biện pháp thận trọng và hòa giải để làm nhẹ nỗi kinh hoàng do tranh vẽ của mình gây ra. Mục đích của anh ta nên là làm cho người ta yêu những đối tượng mà anh ta quan tâm, và khi cần, tôi cũng không trách nếu anh ta tô điểm chúng đôi chút. Nghệ thuật không phải là khảo cứu thực tại thực chứng; nó là tìm kiếm chân lý lý tưởng, và Cha xứ Wakefield là một cuốn sách có ích và lành cho tâm hồn hơn Người nông dân sa đọa và Những mối quan hệ nguy hiểm.

Lecteurs, pardonnez-moi ces réflexions, et veuillez les accepter en manière de préface. Il n’y en aura point dans l’historiette que je vais vous raconter, et elle sera si courte et si simple que j’avais besoin de m’en excuser d’avance, en vous disant ce que je pense des histoires terribles.

Thưa bạn đọc, xin tha thứ cho tôi những suy nghĩ này, và xin nhận chúng như một lời tựa. Trong câu chuyện nhỏ tôi sắp kể sẽ chẳng có lời tựa nào nữa, và nó sẽ ngắn và giản dị đến mức tôi cần xin lỗi trước, bằng cách nói với bạn điều tôi nghĩ về những chuyện kinh hoàng.

C’est à propos d’un laboureur que je me suis laissé entraîner à cette digression. C’est l’histoire d’un laboureur précisément que j’avais l’intention de vous dire et que je vous dirai tout à l’heure.

Chính vì một người cày mà tôi để mình bị cuốn vào đoạn lạc đề này. Cũng chính chuyện về một người cày là điều tôi định kể cho bạn, và sắp kể ngay đây.

II. Le labour

II. Việc cày

Je venais de regarder longtemps et avec une profonde mélancolie le laboureur d’Holbein, et je me promenais dans la campagne, rêvant à la vie des champs et à la destinée du cultivateur. Sans doute il est lugubre de consumer ses forces et ses jours à fendre le sein de cette terre jalouse, qui se fait arracher les trésors de sa fécondité, lorsqu’un morceau de pain le plus noir et le plus grossier est, à la fin de la journée, l’unique récompense et l’unique profit attachés à un si dur labeur. Ces richesses qui couvrent le sol, ces moissons, ces fruits, ces bestiaux orgueilleux qui s’engraissent dans les longues herbes, sont la propriété de quelques-uns et les instruments de la fatigue et de l’esclavage du plus grand nombre. L’homme de loisir n’aime en général pour eux-mêmes, ni les champs, ni les prairies, ni le spectacle de la nature, ni les animaux superbes qui doivent se convertir en pièces d’or pour son usage. L’homme de loisir vient chercher un peu d’air et de santé dans le séjour de la campagne, puis il retourne dépenser dans les grandes villes le fruit du travail de ses vassaux.

Tôi vừa ngắm rất lâu và với một nỗi sầu thẳm người cày của Holbein, rồi đi dạo ngoài đồng, mơ nghĩ về cuộc sống nhà nông và số phận của người trồng trọt. Hẳn là thật thê lương khi dốc kiệt sức lực và ngày tháng để rạch ngực mảnh đất keo kiệt này, thứ đất bắt người ta phải giằng ra từng kho báu phì nhiêu của nó, trong khi cuối ngày, một mẩu bánh mì đen nhất, thô nhất là phần thưởng duy nhất, là lợi lộc duy nhất gắn với một công việc nặng nhọc đến thế. Những của cải phủ trên mặt đất này, những vụ gặt, những trái quả, những đàn gia súc kiêu hãnh béo lên trong đám cỏ cao, là tài sản của một số ít người và là công cụ khiến số đông phải mệt nhọc và làm nô lệ. Người nhàn rỗi nói chung không yêu những thứ ấy vì chính chúng, không yêu đồng ruộng, không yêu đồng cỏ, không yêu cảnh sắc thiên nhiên, cũng không yêu những con vật tuyệt đẹp mà rồi sẽ đổi ra những đồng vàng cho hắn tiêu. Người nhàn rỗi về nông thôn kiếm chút không khí và sức khỏe, rồi lại trở về các thành phố lớn tiêu xài thành quả lao động của đám người lệ thuộc của mình.

De son côté, l’homme de travail est trop accablé, trop malheureux, et trop effrayé de l’avenir, pour jouir de la beauté des campagnes et des charmes de la vie rustique. Pour lui aussi les champs dorés, les belles prairies, les animaux superbes, représentent des sacs d’écus dont il n’aura qu’une faible part, insuffisante à ses besoins, et que pourtant, il faut remplir, chaque année, ces sacs maudits, pour satisfaire le maître et payer le droit de vivre parcimonieusement et misérablement sur son domaine.

Về phần mình, người lao động thì quá kiệt quệ, quá khốn khổ, và quá sợ hãi tương lai, để có thể hưởng cái đẹp của đồng quê và nét duyên của đời sống thôn dã. Với anh ta cũng vậy, những cánh đồng vàng, những đồng cỏ đẹp, những con vật tuyệt vời, đều tượng trưng cho những bao tiền mà anh ta chỉ được một phần nhỏ nhoi, không đủ cho nhu cầu của mình, mà dẫu vậy mỗi năm vẫn phải đong đầy những cái bao đáng nguyền rủa ấy để làm hài lòng ông chủ và để trả cái quyền được sống đạm bạc và khốn khổ trên đất của ông ta.

Et pourtant, la nature est éternellement jeune, belle et généreuse. Elle verse la poésie et la beauté à tous les êtres, à toutes les plantes, qu’on laisse s’y développer à souhait. Elle possède le secret du bonheur, et nul n’a su le lui ravir. Le plus heureux des hommes serait celui qui, possédant la science de son labeur, et travaillant de ses mains, puisant le bien-être et la liberté dans l’exercice de sa force intelligente, aurait le temps de vivre par le cœur et par le cerveau, de comprendre son œuvre et d’aimer celle de Dieu. L’artiste a des jouissances de ce genre, dans la contemplation et la reproduction des beautés de la nature; mais, en voyant la douleur des hommes qui peuplent ce paradis de la terre, l’artiste au cœur droit et humain est troublé au milieu de sa jouissance. Le bonheur serait là où l’esprit, le cœur et les bras, travaillant de concert sous l’œil de la Providence, une sainte harmonie existerait entre la munificence de Dieu et les ravissements de l’âme humaine. C’est alors qu’au lieu de la piteuse et affreuse mort, marchant dans son sillon, le fouet à la main, le peintre d’allégories pourrait placer à ses côtés un ange radieux, semant à pleines mains le blé béni sur le sillon fumant.

Thế mà thiên nhiên vẫn mãi trẻ trung, đẹp đẽ và hào phóng. Nó ban thi ca và cái đẹp cho mọi sinh linh, mọi loài cây, hễ được để mặc sức lớn lên. Nó nắm bí mật của hạnh phúc, và chưa ai cướp được của nó. Người sung sướng nhất sẽ là người thông thạo nghề của mình, làm việc bằng đôi tay, rút sự no ấm và tự do từ việc vận dụng sức lực sáng suốt của mình, lại còn có thời giờ sống bằng trái tim và bộ óc, để hiểu việc mình làm và yêu công trình của Thiên Chúa. Người nghệ sĩ có những niềm vui kiểu ấy khi chiêm ngắm và tái hiện cái đẹp của thiên nhiên; nhưng khi nhìn nỗi đau của những người sinh sống nơi thiên đường trần gian này, người nghệ sĩ có tấm lòng ngay thẳng và nhân hậu thấy niềm vui của mình bị xáo trộn. Hạnh phúc sẽ ở nơi ấy, khi trí óc, trái tim và đôi tay cùng làm việc hòa hợp dưới con mắt của Thiên Ý, và có một sự hài hòa thiêng liêng giữa lòng rộng rãi của Thiên Chúa với niềm ngây ngất của tâm hồn con người. Lúc ấy, thay vì cái chết thảm hại và ghê rợn bước trong luống cày, roi trong tay, họa sĩ vẽ tranh ngụ ý có thể đặt bên cạnh người cày một thiên thần rạng rỡ, vung từng vốc hạt lúa được ban phước xuống luống cày đang bốc hơi.

Et le rêve d’une existence douce, libre, poétique, laborieuse et simple pour l’homme des champs, n’est pas si difficile à concevoir qu’on doive le reléguer parmi les chimères. Le mot triste et doux de Virgile: "O heureux l’homme des champs, s’il connaissait son bonheur!" est un regret; mais, comme tous les regrets, c’est aussi une prédiction. Un jour viendra où le laboureur pourra être aussi un artiste, sinon pour exprimer (ce qui importera assez peu alors), du moins pour sentir le beau. Croit-on que cette mystérieuse intuition de la poésie ne soit pas en lui déjà à l’état d’instinct et de vague rêverie? Chez ceux qu’un peu d’aisance protège dès aujourd’hui, et chez qui l’excès du malheur n’étouffe pas tout développement moral et intellectuel, le bonheur pur, senti et apprécié, est à l’état élémentaire; et, d’ailleurs, si du sein de la douleur et de la fatigue, des voix de poètes se sont déjà élevées, pourquoi dirait-on que le travail des bras est exclusif des fonctions de l’âme? Sans doute cette exclusion est le résultat général d’un travail excessif et d’une misère profonde; mais qu’on ne dise pas que quand l’homme travaillera modérément et utilement il n’y aura plus que de mauvais ouvriers et de mauvais poètes. Celui qui puise de nobles jouissances dans le sentiment de la poésie est un vrai poète, n’eût-il pas fait un vers dans toute sa vie.

Và giấc mơ về một đời sống êm ả, tự do, thi vị, cần cù và giản dị cho người nơi đồng ruộng cũng không khó hình dung đến nỗi phải bỏ nó vào hàng ảo vọng. Câu thơ buồn mà dịu của Virgile: “Ôi hạnh phúc thay người nơi đồng ruộng, nếu biết được hạnh phúc của mình!” là một niềm nuối tiếc; nhưng như mọi niềm nuối tiếc, nó cũng là một lời tiên tri. Rồi sẽ đến ngày người cày cũng có thể là một nghệ sĩ, nếu không để diễn đạt cái đẹp (điều ấy khi đó sẽ chẳng mấy quan trọng) thì ít nhất để cảm được nó. Có ai tưởng rằng trực giác huyền bí về thi ca ấy chưa có sẵn trong anh ta, dưới dạng bản năng và những mơ màng mờ nhạt? Nơi những người mà ngay từ bây giờ đã có chút dư dả che chở, và nơi những người mà nỗi bất hạnh quá độ chưa bóp nghẹt mọi sự phát triển về đạo đức và trí tuệ, hạnh phúc thuần khiết, được cảm và được trân trọng, đã ở trạng thái sơ khai; mà lại, nếu từ giữa nỗi đau và sự mệt nhọc đã cất lên những tiếng nói của thi sĩ, thì cớ sao lại bảo rằng lao động tay chân loại trừ các chức năng của tâm hồn? Đúng là sự loại trừ ấy là hệ quả chung của lao động quá sức và cảnh nghèo cùng cực; nhưng xin đừng nói rằng khi con người làm việc vừa phải và hữu ích thì chỉ còn toàn thợ dở và thi sĩ dở. Ai rút được những niềm vui cao quý từ cảm xúc thi ca thì là thi sĩ thật, dù cả đời chưa từng làm lấy một câu thơ.

Mes pensées avaient pris ce cours, et je ne m’apercevais pas que cette confiance dans l’éducatibilité de l’homme était fortifiée en moi par les influences extérieures. Je marchais sur la lisière d’un champ que des paysans étaient en train de préparer pour la semaille prochaine. L’arène était vaste comme celle du tableau d’Holbein. Le paysage était vaste aussi et encadrait de grandes lignes de verdure, un peu rougie aux approches de l’automne, ce large terrain d’un brun vigoureux où des pluies récentes avaient laissé, dans quelques sillons, des lignes d’eau que le soleil faisait briller comme de minces filets d’argent. La journée était claire et tiède, et la terre, fraîchement ouverte par le tranchant des charrues, exhalait une vapeur légère. Dans le haut du champ un vieillard, dont le dos large et la figure sévère rappelaient celui d’Holbein, mais dont les vêtements n’annonçaient pas la misère, poussait gravement son areau de forme antique, traîné par deux bœufs tranquilles, à la robe d’un jaune pâle, véritables patriarches de la prairie, hauts de taille, un peu maigres, les cornes longues et rabattues, de ces vieux travailleurs qu’une longue habitude a rendus frères, comme on les appelle dans nos campagnes, et qui, privés l’un de l’autre, se refusent au travail avec un nouveau compagnon et se laissent mourir de chagrin. Les gens qui ne connaissent pas la campagne taxent de fable l’amitié du bœuf pour son camarade d’attelage. Qu’ils viennent voir au fond de l’étable un pauvre animal maigre, exténué, battant de sa queue inquiète ses flancs décharnés, soufflant avec effroi et dédain sur la nourriture qu’on lui présente, les yeux toujours tournés vers la porte, en grattant du pied la place vide à ses côtés, flairant les jougs et les chaînes que son compagnon a portés, et l’appelant sans cesse avec de déplorables mugissements. Le bouvier dira: "C’est une paire de bœufs perdue; son frère est mort, et celui-là ne travaillera plus. Il faudrait pouvoir l’engraisser pour l’abattre; mais il ne veut pas manger, et bientôt il sera mort de faim."

Dòng suy nghĩ của tôi đã đi như thế, và tôi không nhận ra rằng niềm tin vào khả năng được mở mang của con người ấy đang được củng cố trong tôi bởi những ảnh hưởng từ bên ngoài. Tôi đi dọc bờ một thửa ruộng mà những người nông dân đang chuẩn bị cho vụ gieo sắp tới. Đấu trường rộng như trong bức tranh của Holbein. Phong cảnh cũng rộng, và bằng những đường nét lớn của màu xanh, hơi ửng đỏ khi thu đến gần, nó làm khung cho mảnh đất rộng màu nâu đậm, nơi những cơn mưa gần đây đã để lại trong vài luống cày những vệt nước mà mặt trời làm lấp lánh như những sợi bạc mảnh. Ngày trong và ấm, và đất, vừa được lưỡi cày xới tung, tỏa ra một làn hơi nhẹ. Ở đầu cao của thửa ruộng, một ông lão, có tấm lưng rộng và gương mặt nghiêm nghị gợi nhớ người cày của Holbein, nhưng áo quần không lộ vẻ nghèo, đang đủng đỉnh đẩy cái cày kiểu cổ, do hai con bò hiền kéo, lông vàng nhạt, đúng là những vị tộc trưởng của đồng cỏ, cao lớn, hơi gầy, sừng dài cụp xuống, thuộc loại những con vật làm lụng lâu năm mà thói quen lâu ngày đã kết thành anh em, như người ta gọi ở vùng quê ta, và nếu mất nhau thì từ chối làm việc với bạn cày mới và để mặc mình chết vì sầu. Những người không biết đồng quê cho rằng tình bạn của con bò với bạn cùng ách là chuyện bịa. Xin họ hãy đến xem trong góc chuồng một con vật tội nghiệp, gầy rạc, kiệt sức, đuôi bồn chồn quật vào hai hông trơ xương, thở phì phì, vừa sợ vừa khinh, trước chỗ thức ăn người ta đưa, mắt luôn ngoái về phía cửa, chân cào chỗ trống bên cạnh, hít hít những cái ách và xích mà bạn nó từng mang, và không ngớt gọi bạn bằng những tiếng rống thảm thiết. Người chăn bò sẽ nói: “Cặp bò này hỏng rồi; con anh nó chết, và con này sẽ không cày nữa. Giá mà vỗ béo nó được để mổ thịt; nhưng nó không chịu ăn, rồi chẳng bao lâu sẽ chết đói.”

Le vieux laboureur travaillait lentement, en silence, sans efforts inutiles. Son docile attelage ne se pressait pas plus que lui; mais grâce à la continuité d’un labeur sans distraction et d’une dépense de forces éprouvées et soutenues, son sillon était aussi vite creusé que celui de son fils, qui menait, à quelque distance, quatre bœufs moins robustes, dans une veine de terres plus fortes et plus pierreuses.

Ông lão cày làm việc chậm rãi, lặng lẽ, không tốn công vô ích. Đôi bò ngoan của ông cũng chẳng vội hơn ông; nhưng nhờ làm đều tay không xao nhãng và dùng sức vững vàng, bền bỉ, luống cày của ông vạch xong nhanh chẳng kém luống của con trai ông, người cách đó một quãng đang điều khiển bốn con bò kém khỏe hơn, trong một vệt đất nặng hơn và lắm đá hơn.

Mais ce qui attira ensuite mon attention était véritablement un beau spectacle, un noble sujet pour un peintre. A l’autre extrémité de la plaine labourable, un jeune homme de bonne mine conduisait un attelage magnifique: quatre paires de jeunes animaux à robe sombre mêlée de noir fauve à reflets de feu, avec ces têtes courtes et frisées qui sentent encore le taureau sauvage, ces gros yeux farouches, ces mouvements brusques, ce travail nerveux et saccadé qui s’irrite encore du joug et de l’aiguillon et n’obéit qu’en frémissant de colère à la domination nouvellement imposée. C’est ce qu’on appelle des bœufs fraîchement liés. L’homme qui les gouvernait avait à défricher un coin naguère abandonné au pâturage et rempli de souches séculaires, travail d’athlète auquel suffisaient à peine son énergie, sa jeunesse et ses huit animaux quasi indomptés.

Nhưng điều thu hút tôi sau đó thật sự là một cảnh đẹp, một đề tài cao quý cho họa sĩ. Ở đầu kia của thửa đất cày, một chàng trai khôi ngô đang dắt một cỗ bò lộng lẫy: bốn đôi thú trẻ, lông sẫm lẫn nâu đen ánh lửa, đầu ngắn quăn còn phảng phất con bò rừng, mắt to dữ dội, những cử động đột ngột, công việc gân guốc, giật cục, còn tức tối với cái ách và gậy thúc và chỉ vâng lời trong run lên giận dữ trước sự thống trị mới áp vào chúng. Đó là cái người ta gọi là bò mới buộc ách. Người điều khiển chúng phải khai phá một góc đất mới đây còn bỏ làm bãi chăn, đầy gốc cây trăm tuổi, một việc của lực sĩ, mà nghị lực, tuổi trẻ và tám con thú gần như chưa thuần của anh chỉ vừa đủ sức.

Un enfant de six à sept ans, beau comme un ange, et les épaules couvertes, sur sa blouse, d’une peau d’agneau qui le faisait ressembler au petit saint Jean-Baptiste des peintres de la Renaissance, marchait dans le sillon parallèle à la charrue et piquait le flanc des bœufs avec une gaule longue et légère, armée d’un aiguillon peu acéré. Les fiers animaux frémissaient sous la petite main de l’enfant, et faisaient grincer les jougs et les courroies liés à leur front, en imprimant au timon de violentes secousses. Lorsqu’une racine arrêtait le soc, le laboureur criait d’une voix puissante, appelant chaque bête par son nom, mais plutôt pour calmer que pour exciter; car les bœufs, irrités par cette brusque résistance, bondissaient, creusaient la terre de leurs larges pieds fourchus, et se seraient jetés de côté emportant l’areau à travers champs, si, de la voix et de l’aiguillon, le jeune homme n’eût maintenu les quatre premiers, tandis que l’enfant gouvernait les quatre autres. Il criait aussi, le pauvret, d’une voix qu’il voulait rendre terrible et qui restait douce comme sa figure angélique. Tout cela était beau de force ou de grâce: le paysage, l’homme, l’enfant, les taureaux sous le joug; et, malgré cette lutte puissante, où la terre était vaincue, il y avait un sentiment de douceur et de calme profond qui planait sur toutes choses. Quand l’obstacle était surmonté et que l’attelage reprenait sa marche égale et solennelle, le laboureur, dont la feinte violence n’était qu’un exercice de vigueur et une dépense d’activité, reprenait tout à coup la sérénité des âmes simples et jetait un regard de contentement paternel sur son enfant, qui se retournait pour lui sourire. Puis la voix mâle de ce jeune père de famille entonnait le chant solennel et mélancolique que l’antique tradition du pays transmet, non à tous les laboureurs indistinctement, mais aux plus consommés dans l’art d’exciter et de soutenir l’ardeur des bœufs de travail. Ce chant, dont l’origine fut peut-être considérée comme sacrée, et auquel de mystérieuses influences ont dû être attribuées jadis, est réputé encore aujourd’hui posséder la vertu d’entretenir le courage de ces animaux, d’apaiser leurs mécontentements et de charmer l’ennui de leur longue besogne. Il ne suffit pas de savoir bien les conduire en traçant un sillon parfaitement rectiligne, de leur alléger la peine en soulevant ou enfonçant à point le fer dans la terre: on n’est point un parfait laboureur si on ne sait chanter aux bœufs, et c’est là une science à part qui exige un goût et des moyens particuliers.

Một đứa bé sáu bảy tuổi, đẹp như thiên thần, vai khoác trên áo cánh một tấm da cừu non khiến nó trông như thánh Gioan Tẩy Giả bé của các họa sĩ Phục Hưng, đi trong luống song song với cái cày và chọc vào sườn đàn bò bằng một cây gậy dài nhẹ, đầu có mũi nhọn không sắc. Những con thú kiêu hãnh run lên dưới bàn tay nhỏ của đứa bé, làm kẽo kẹt những cái ách và dây da buộc vào trán chúng, giật cái càng cày những cú dữ dội. Khi một cái rễ chặn lưỡi cày, người cày quát lên bằng giọng vang, gọi từng con bằng tên, nhưng để dỗ cho dịu hơn là để thúc; vì đàn bò, tức tối trước sức cản đột ngột, nhảy chồm lên, đào đất bằng những bàn chân chẻ rộng, và hẳn đã quay ngoắt sang một bên, kéo cái cày băng ngang đồng, nếu chàng trai không dùng giọng và gậy giữ được bốn con đầu, trong khi đứa bé điều khiển bốn con kia. Nó cũng hét, đứa bé tội nghiệp, bằng một giọng nó muốn làm cho dữ dằn mà vẫn dịu dàng như khuôn mặt thiên thần của nó. Tất cả đều đẹp, hoặc vì sức mạnh hoặc vì nét duyên: phong cảnh, người đàn ông, đứa bé, những con bò đực dưới ách; và dẫu có cuộc vật lộn mạnh mẽ ấy, nơi đất bị khuất phục, vẫn có một cảm giác dịu dàng và bình yên sâu thẳm lơ lửng trên mọi vật. Khi chướng ngại đã vượt qua và cỗ bò lại bước đều đặn, trang nghiêm, người cày, mà vẻ dữ dằn giả vờ chỉ là cách phô sức và tiêu bớt sức dư, bỗng lấy lại sự thanh thản của những tâm hồn giản dị và nhìn con bằng ánh mắt hài lòng của người cha, còn đứa bé ngoái lại cười với anh. Rồi giọng nam của chàng cha trẻ ấy cất lên điệu hát trang trọng và u hoài mà truyền thống cổ của xứ này trao, không cho tất cả mọi người cày không phân biệt, mà cho những người thành thạo nhất trong nghệ thuật thúc giục và giữ vững sức hăng của bò cày. Bài hát này, nguồn gốc có lẽ từng được coi là thiêng liêng, và xưa kia hẳn được gán cho những ảnh hưởng huyền bí, đến nay vẫn được tin là có phép giữ vững can đảm cho những con vật ấy, dịu nỗi bất mãn của chúng, và khuây nỗi chán của công việc dài lê thê. Chỉ biết dắt chúng cho khéo, vạch một luống thẳng tắp hoàn hảo, bớt nhọc nhằn cho chúng bằng cách nâng hay ấn lưỡi sắt xuống đất đúng lúc, thì chưa đủ: người ta không là người cày trọn vẹn nếu không biết hát cho bò nghe, và đó là một môn riêng đòi hỏi năng khiếu và tài riêng.

Ce chant n’est, à vrai dire, qu’une sorte de récitatif interrompu et repris à volonté. Sa forme irrégulière et ses intonations fausses selon les règles de l’art musical le rendent intraduisible. Mais ce n’en est pas moins un beau chant, et tellement approprié à la nature du travail qu’il accompagne, à l’allure du bœuf, au calme des lieux agrestes, à la simplicité des hommes qui le disent, qu’aucun génie étranger au travail de la terre ne l’eût inventé, et qu’aucun chanteur autre qu’un fin laboureur de cette contrée ne saurait le redire. Aux époques de l’année où il n’y a pas d’autre travail et d’autre mouvement dans la campagne que celui du labourage, ce chant si doux et si puissant monte comme une voix de la brise, à laquelle sa tonalité particulière donne une certaine ressemblance. La note finale de chaque phrase, tenue et tremblée avec une longueur et une puissance d’haleine incroyable, monte d’un quart de ton en faussant systématiquement. Cela est sauvage, mais le charme en est indicible, et quand on s’est habitué à l’entendre, on ne conçoit pas qu’un autre chant pût s’élever à ces heures et dans ces lieux-là, sans en déranger l’harmonie.

Bài hát ấy, nói cho đúng, chỉ là một thứ ngâm ngắt quãng rồi lại tiếp tùy hứng. Hình thức bất thường của nó và những âm lạc điệu theo phép của nghệ thuật âm nhạc khiến nó không thể dịch được. Nhưng nó vẫn là một bài hát hay, và hợp với tính chất của công việc nó đi cùng, với bước đi của con bò, với sự yên tĩnh của chốn đồng quê, với sự giản dị của những người hát nó, đến nỗi chẳng thiên tài nào xa lạ với việc đồng áng có thể nghĩ ra, và chẳng ca sĩ nào ngoài một người cày thạo của vùng này có thể hát lại. Vào những mùa trong năm mà ngoài việc cày chẳng có việc gì khác, cử động nào khác trên đồng quê, bài hát vừa dịu vừa mạnh ấy dâng lên như tiếng của ngọn gió, mà âm điệu riêng khiến nó phần nào giống. Nốt cuối của mỗi câu, ngân và rung với một độ dài và sức hơi khó tin, lên cao thêm một phần tư cung và cố ý lạc điệu. Hoang dã, nhưng cái duyên của nó không tả nổi, và khi đã quen nghe, người ta không thể hình dung có bài hát nào khác lại cất lên vào những giờ ấy, ở những nơi ấy, mà không làm hỏng sự hài hòa.

Il se trouvait donc que j’avais sous les yeux un tableau qui contrastait avec celui d’Holbein, quoique ce fût une scène pareille. Au lieu d’un triste vieillard, un homme jeune et dispos; au lieu d’un attelage de chevaux efflanqués et harassés, un double quadrige de bœufs robustes et ardents; au lieu de la mort, un bel enfant; au lieu d’une image de désespoir et d’une idée de destruction, un spectacle d’énergie et une pensée de bonheur.

Thế là tôi có trước mắt một bức tranh tương phản với bức của Holbein, dù cũng là một cảnh như thế. Thay cho một ông lão buồn thảm, là một chàng trai tráng kiện; thay cho cỗ ngựa còm cõi, rã rời, là một cỗ tám bò mạnh mẽ và hăng hái; thay cho cái chết, là một đứa bé đẹp; thay cho hình ảnh tuyệt vọng và ý niệm hủy diệt, là một cảnh tượng của nghị lực và một ý nghĩ về hạnh phúc.

C’est alors que le quatrain français:

Lúc ấy bốn câu thơ Pháp:

A la sueur de ton visaige, etc.

Đổ mồ hôi trên gương mặt, v.v.

et le O fortunatos… agricolas de Virgile me revinrent ensemble à l’esprit, et qu’en voyant ce couple si beau, l’homme et l’enfant, accomplir dans des conditions si poétiques, et avec tant de grâce unie à la force, un travail plein de grandeur et de solennité, je sentis une pitié profonde mêlée à un regret involontaire. Heureux le laboureur! oui, sans doute, je le serais à sa place, si mon bras, devenu tout d’un coup robuste, et ma poitrine devenue puissante, pouvaient ainsi féconder et chanter la nature, sans que mes yeux cessassent de voir et mon cerveau de comprendre l’harmonie des couleurs et des sons, la finesse des tons et la grâce des contours, en un mot la beauté mystérieuse des choses! et surtout sans que mon cœur cessât d’être en relation avec le sentiment divin qui a présidé à la création immortelle et sublime.

và câu O fortunatos… agricolas của Virgile cùng trở về trong trí tôi, và khi thấy cặp người đẹp ấy, người lớn và đứa bé, hoàn thành trong những điều kiện thi vị đến thế, với bao duyên dáng hòa với sức mạnh, một công việc đầy cao cả và trang nghiêm, tôi cảm thấy một nỗi xót thương sâu xa lẫn một nỗi nuối tiếc không muốn mà có. Hạnh phúc thay người cày! vâng, hẳn tôi sẽ như thế nếu ở chỗ anh, cánh tay tôi bỗng dưng khỏe lên, lồng ngực tôi bỗng dưng mạnh lên, để có thể làm phì nhiêu và ca hát thiên nhiên như thế, mà mắt tôi vẫn còn thấy, trí óc tôi vẫn còn hiểu sự hài hòa của màu sắc và âm thanh, sự tinh tế của sắc độ và nét duyên của đường nét, nói tóm lại cái đẹp huyền bí của vạn vật! và nhất là mà lòng tôi vẫn thông với tinh thần thiêng liêng đã chủ trì cuộc sáng tạo bất diệt và cao cả.

Mais, hélas! cet homme n’a jamais compris le mystère du beau, cet enfant ne le comprendra jamais!… Dieu me préserve de croire qu’ils ne soient pas supérieurs aux animaux qu’ils dominent, et qu’ils n’aient pas par instants une sorte de révélation extatique qui charme leur fatigue et endort leurs soucis! Je vois sur leurs nobles fronts le sceau du Seigneur, car ils sont nés rois de la terre bien mieux que ceux qui la possèdent pour l’avoir payée. Et la preuve qu’ils le sentent, c’est qu’on ne les dépayserait pas impunément, c’est qu’ils aiment ce sol arrosé de leurs sueurs, c’est que le vrai paysan meurt de nostalgie sous le harnais du soldat, loin du champ qui l’a vu naître. Mais il manque à cet homme une partie des jouissances que je possède, jouissances immatérielles qui lui seraient bien dues, à lui, l’ouvrier du vaste temple que le ciel est assez vaste pour embrasser. Il lui manque la connaissance de son sentiment. Ceux qui l’ont condamné à la servitude dès le ventre de sa mère, ne pouvant lui ôter la rêverie, lui ont ôté la réflexion.

Nhưng than ôi! người này chưa bao giờ hiểu điều huyền nhiệm của cái đẹp, đứa bé này sẽ không bao giờ hiểu!… Xin Chúa giữ tôi khỏi tin rằng họ không cao hơn những con vật họ chế ngự, và rằng họ không có lúc nào đó một thứ mặc khải ngây ngất làm nguôi sự mệt nhọc, ru những lo âu của họ! Tôi thấy trên vầng trán cao quý của họ dấu ấn của Chúa, vì họ sinh ra đã là vua của trái đất, hơn hẳn những kẻ sở hữu nó chỉ vì đã bỏ tiền mua. Bằng chứng là chính họ cảm thấy điều ấy: không thể đem họ rời xa quê mà không phải trả giá, họ yêu mảnh đất tưới bằng mồ hôi mình, người nông dân đích thực chết vì nhớ nhà dưới quân phục của người lính, xa thửa ruộng nơi mình sinh ra. Nhưng người này thiếu một phần những niềm vui mà tôi có, những niềm vui phi vật chất đáng lẽ phải thuộc về anh, người thợ của ngôi đền rộng lớn mà chỉ bầu trời mới đủ rộng để ôm hết. Anh thiếu sự hiểu biết về cảm xúc của chính mình. Những kẻ đã kết án anh làm nô lệ từ trong bụng mẹ, không thể lấy đi của anh sự mơ màng, đã lấy đi sự suy ngẫm.

Eh bien! tel qu’il est, incomplet et condamné à une éternelle enfance, il est encore plus beau que celui chez qui la science a étouffé le sentiment. Ne vous élevez pas au-dessus de lui, vous autres qui vous croyez investis du droit légitime et imprescriptible de lui commander, car cette erreur effroyable où vous êtes prouve que votre esprit a tué votre cœur, et que vous êtes les plus incomplets et les plus aveugles des hommes!… J’aime encore mieux cette simplicité de son âme que les fausses lumières de la vôtre; et si j’avais à raconter sa vie, j’aurais plus de plaisir à en faire ressortir les côtés doux et touchants, que vous n’avez de mérite à peindre l’abjection où les rigueurs et les mépris de vos préceptes sociaux peuvent le précipiter.

Thế đấy! con người ấy, dù chưa trọn vẹn và bị kết án mãi mãi ở tuổi thơ ấu, vẫn còn đẹp hơn kẻ mà khoa học đã bóp nghẹt tình cảm. Đừng tự cho mình cao hơn anh, hỡi các ông, những người tưởng mình có quyền chính đáng và bất khả thời hiệu được sai khiến anh, vì cái sai lầm ghê gớm ấy chứng tỏ rằng trí óc các ông đã giết trái tim, và các ông là những người thiếu sót nhất, mù quáng nhất trong loài người!… Tôi vẫn thích sự giản dị trong tâm hồn anh hơn thứ ánh sáng giả của tâm hồn các ông; và nếu phải kể đời anh, tôi sẽ thấy làm nổi bật những nét dịu dàng, cảm động của nó thú vị hơn cái công các ông bỏ ra khi tả cảnh sa đọa mà sự khắc nghiệt và khinh miệt của những giáo điều xã hội của các ông có thể xô anh vào.

Je connaissais ce jeune homme et ce bel enfant, je savais leur histoire, car ils avaient une histoire, tout le monde a la sienne, et chacun pourrait intéresser au roman de sa propre vie, s’il l’avait compris… Quoique paysan et simple laboureur, Germain s’était rendu compte de ses devoirs et de ses affections. Il me les avait racontés naïvement, clairement, et je l’avais écouté avec intérêt. Quand je l’eus regardé labourer assez longtemps, je me demandai pourquoi son histoire ne serait pas écrite, quoique ce fût une histoire aussi simple, aussi droite et aussi peu ornée que le sillon qu’il traçait avec sa charrue.

Tôi biết chàng trai ấy và đứa bé xinh ấy, tôi biết chuyện của họ, vì họ có một câu chuyện, ai cũng có chuyện của mình, và ai cũng có thể khiến người khác quan tâm đến tiểu thuyết về đời mình, nếu hiểu được nó… Dù là nông dân và chỉ là người cày giản dị, Germain đã tự nhận rõ bổn phận và tình cảm của mình. Anh đã kể cho tôi nghe, mộc mạc và rõ ràng, và tôi đã nghe anh với sự quan tâm. Khi tôi đã nhìn anh cày khá lâu, tôi tự hỏi vì sao chuyện của anh lại không được viết ra, dù đó là một câu chuyện giản dị, thẳng thắn và ít son phấn như cái luống anh đang vạch bằng cái cày.

L’année prochaine, ce sillon sera comblé et couvert par un sillon nouveau. Ainsi s’imprime et disparaît la trace de la plupart des hommes dans le champ de l’humanité. Un peu de terre l’efface, et les sillons que nous avons creusés se succèdent les uns aux autres comme les tombes dans le cimetière. Le sillon du laboureur ne vaut-il pas celui de l’oisif, qui a pourtant un nom, un nom qui restera, si, par une singularité ou une absurdité quelconque, il fait un peu de bruit dans le monde?…

Sang năm, luống cày này sẽ bị lấp và phủ bởi một luống mới. Cũng thế, dấu vết của phần lớn con người in lên rồi biến khỏi cánh đồng nhân loại. Một chút đất xóa nó đi, và những luống ta đã đào nối nhau như những ngôi mộ trong nghĩa địa. Luống cày của người cày chẳng đáng giá bằng luống của kẻ nhàn rỗi hay sao, kẻ vẫn có một cái tên, một cái tên sẽ còn lại nếu nhờ một điều kỳ quặc hay phi lý nào đó, hắn gây được chút tiếng vang trên đời?…

Eh bien! arrachons, s’il se peut, au néant de l’oubli, le sillon de Germain, le fin laboureur. Il n’en saura rien et ne s’en inquiétera guère; mais j’aurai eu quelque plaisir à le tenter.

Vậy thì, nếu được, ta hãy giật luống cày của Germain, người cày giỏi, khỏi cõi hư vô của sự lãng quên. Anh sẽ không biết gì và cũng chẳng bận tâm; nhưng tôi sẽ có đôi chút thích thú khi thử làm việc ấy.

III. Le père Maurice

III. Bác Maurice

Germain, lui dit un jour son beau-père, il faut pourtant te décider à reprendre femme. Voilà bientôt deux ans que tu es veuf de ma fille, et ton aîné a sept ans. Tu approches de la trentaine, mon garçon, et tu sais que, passé cet âge-là, dans nos pays, un homme est réputé trop vieux pour rentrer en ménage. Tu as trois beaux enfants, et jusqu’ici ils ne nous ont point embarrassés. Ma femme et ma bru les ont soignés de leur mieux, et les ont aimés comme elles le devaient. Voilà Petit-Pierre quasi élevé; il pique déjà les bœufs assez gentiment; il est assez sage pour garder les bêtes au pré, et assez fort pour mener les chevaux à l’abreuvoir. Ce n’est donc pas celui-là qui nous gêne: mais les deux autres, que nous aimons pourtant, Dieu le sait, les pauvres innocents nous donnent cette année beaucoup de souci. Ma bru est près d’accoucher, et elle en a encore un tout petit sur les bras. Quand celui que nous attendons sera venu, elle ne pourra plus s’occuper de ta petite Solange et surtout de ton Sylvain, qui n’a pas quatre ans et qui ne se tient guère en repos ni le jour ni la nuit. C’est un sang vif comme toi: ça fera un bon ouvrier, mais ça fait un terrible enfant, et ma vieille ne court plus assez vite pour le rattraper quand il se sauve du côté de la fosse, ou quand il se jette sous les pieds des bêtes. Et puis, avec cet autre que ma bru va mettre au monde, son avant-dernier va retomber pendant un an au moins sur les bras de ma femme. Donc tes enfants nous inquiètent et nous surchargent. Nous n’aimons pas à voir des enfants mal soignés; et quand on pense aux accidents qui peuvent leur arriver, faute de surveillance, on n’a pas la tête en repos. Il te faut donc une autre femme et à moi une autre bru. Songes-y, mon garçon. Je t’ai déjà averti plusieurs fois, le temps se passe, les années ne t’attendront point. Tu dois à tes enfants et à nous autres, qui voulons que tout aille bien dans la maison, de te marier au plus tôt.

Germain này, một hôm ông bố vợ nói với anh, con vẫn phải quyết định lấy vợ khác thôi. Gần hai năm rồi con góa vợ, con gái ta đã mất, và đứa lớn nhà con đã bảy tuổi. Con sắp ba mươi rồi, con ạ, và con biết đấy, qua tuổi ấy, ở xứ ta người đàn ông bị coi là quá già để lập gia đình lại. Con có ba đứa con xinh, và cho đến nay chúng không làm khó chúng ta. Mẹ con và chị dâu con đã chăm chúng hết sức, và thương yêu chúng như bổn phận phải thế. Thằng Petit-Pierre gần như đã lớn; nó chọc bò đã khá khéo; nó đủ ngoan để trông súc vật ngoài đồng cỏ, và đủ khỏe để dắt ngựa ra chỗ uống nước. Vậy nó không phải đứa làm ta bận lòng: mà là hai đứa kia, ta thương chúng, Chúa biết, thế mà năm nay hai đứa bé tội nghiệp ấy làm chúng ta lo nhiều lắm. Chị dâu con sắp sinh, mà còn một đứa nhỏ xíu đang ẵm trên tay. Khi đứa sắp chào đời ra rồi, chị ấy sẽ không còn lo nổi con Solange bé của con, và nhất là thằng Sylvain của con, chưa đầy bốn tuổi mà ngày đêm chẳng chịu ngồi yên. Nó nóng tính như con; lớn lên sẽ thành người làm giỏi, nhưng bây giờ là đứa trẻ quậy kinh khủng, và bà già nhà ta chạy không đủ nhanh để đuổi theo khi nó chạy về phía cái hố, hay lao vào dưới chân súc vật. Rồi khi đứa kia ra đời, đứa kế út của chị dâu con lại đổ lên tay bà nhà ta ít nhất một năm. Thế nên con cái con làm chúng ta lo và đè nặng lên chúng ta. Ta không thích thấy trẻ con bị chăm sóc không tốt; và khi nghĩ những tai nạn có thể xảy ra cho chúng vì thiếu người coi, đầu óc ta không yên. Con cần một người vợ khác và ta cần một người con dâu khác. Con nghĩ đi, con ạ. Ta đã nhắc con nhiều lần, thời gian trôi, năm tháng không chờ con đâu. Con nợ con cái con và nợ chúng ta, những người muốn mọi sự trong nhà được yên, là phải cưới vợ càng sớm càng tốt.

—Eh bien, mon père, répondit le gendre, si vous le voulez absolument, il faudra donc vous contenter. Mais je ne veux pas vous cacher que cela me fera beaucoup de peine, et que je n’en ai guère plus d’envie que de me noyer. On sait qui on perd et on ne sait pas qui l’on trouve. J’avais une brave femme, une belle femme, douce, courageuse, bonne à ses père et mère, bonne à son mari, bonne à ses enfants, bonne au travail, aux champs comme à la maison, adroite à l’ouvrage, bonne à tout enfin; et quand vous me l’avez donnée, quand je l’ai prise, nous n’avions pas mis dans nos conditions que je viendrais à l’oublier si j’avais le malheur de la perdre.

—Vâng, thưa cha, người con rể đáp, nếu cha nhất định muốn thế thì con phải chiều cha. Nhưng con không giấu cha, điều ấy sẽ làm con đau lòng lắm, và con chẳng muốn chuyện ấy hơn muốn nhảy xuống sông tự tử. Mất ai thì mình biết, còn gặp ai thì ai biết được. Con đã có một người vợ tốt, một người vợ đẹp, hiền, can đảm, tốt với cha mẹ, tốt với chồng, tốt với con, siêng năng, ngoài ruộng cũng như trong nhà, khéo tay làm việc, nói tóm lại cái gì cũng tốt; và khi cha gả cô ấy cho con, khi con cưới cô ấy, hai bên đâu có giao hẹn rằng con sẽ quên cô ấy nếu chẳng may con mất cô ấy.

—Ce que tu dis là est d’un bon cœur, Germain, reprit le père Maurice; je sais que tu as aimé ma fille, que tu l’as rendue heureuse, et que si tu avais pu contenter la mort en passant à sa place, Catherine serait en vie à l’heure qu’il est, et toi dans le cimetière. Elle méritait bien d’être aimée de toi à ce point-là, et si tu ne t’en consoles pas, nous ne nous en consolons pas non plus. Mais je ne te parle pas de l’oublier. Le bon Dieu a voulu qu’elle nous quittât, et nous ne passons pas un jour sans lui faire savoir par nos prières, nos pensées, nos paroles et nos actions, que nous respectons son souvenir et que nous sommes fâchés de son départ. Mais si elle pouvait te parler de l’autre monde et te donner à connaître sa volonté, elle te commanderait de chercher une mère pour ses petits orphelins. Il s’agit donc de rencontrer une femme qui soit digne de la remplacer. Ce ne sera pas bien aisé; mais ce n’est pas impossible; et quand nous te l’aurons trouvée, tu l’aimeras comme tu aimais ma fille, parce que tu es un honnête homme, et que tu lui sauras gré de nous rendre service et d’aimer tes enfants.

—Con nói thế là có lòng, Germain ạ, bác Maurice tiếp lời; ta biết con đã yêu con gái ta, đã làm nó hạnh phúc, và nếu con chiều được cái chết bằng cách thế chỗ nó thì giờ này Catherine còn sống mà con thì ở nghĩa địa. Nó đáng được con yêu đến mức ấy, và nếu con không nguôi thì chúng ta cũng không nguôi. Nhưng ta không bảo con quên nó. Chúa muốn nó rời chúng ta, và chúng ta không ngày nào không cho Người biết, bằng lời cầu nguyện, ý nghĩ, lời nói và việc làm, rằng chúng ta kính trọng ký ức về nó và tiếc nó đã đi. Nhưng nếu nó có thể nói với con từ thế giới bên kia và cho con biết ý nó, thì nó sẽ bảo con đi tìm một người mẹ cho những đứa mồ côi bé bỏng của nó. Vậy thì phải tìm được một người đàn bà xứng đáng thay nó. Sẽ không dễ lắm; nhưng không phải không thể; và khi chúng ta tìm được người ấy cho con, con sẽ yêu người ấy như đã yêu con gái ta, vì con là người ngay thẳng, và con sẽ biết ơn người ấy đã giúp chúng ta và thương con cái con.

—C’est bien, père Maurice, dit Germain, je ferai votre volonté comme je l’ai toujours faite.

—Vâng ạ, Germain nói, con sẽ làm theo ý cha như con vẫn luôn làm.

—C’est une justice à te rendre, mon fils, que tu as toujours écouté l’amitié et les bonnes raisons de ton chef de famille. Avisons donc ensemble au choix de ta nouvelle femme. D’abord je ne suis pas d’avis que tu prennes une jeunesse. Ce n’est pas ce qu’il te faut. La jeunesse est légère; et comme c’est un fardeau d’élever trois enfants, surtout quand ils sont d’un autre lit, il faut une bonne âme bien sage, bien douce et très portée au travail. Si ta femme n’a pas environ le même âge que toi, elle n’aura pas assez de raison pour accepter un pareil devoir. Elle te trouvera trop vieux et tes enfants trop jeunes. Elle se plaindra et tes enfants pâtiront.

—Phải nói công bằng là con lúc nào cũng biết nghe lời thân tình và lẽ phải của người đứng đầu gia đình, con ạ. Vậy chúng ta cùng tính chuyện chọn vợ mới cho con. Trước hết ta không cho rằng con nên lấy một cô gái trẻ. Không phải cái con cần. Tuổi trẻ nhẹ dạ; mà nuôi ba đứa con là một gánh nặng, nhất là khi chúng là con của người vợ trước, nên cần một người tốt bụng, thật nết na, hiền lành và rất chăm việc. Nếu vợ con không xấp xỉ tuổi con, cô ấy sẽ không đủ chín chắn để nhận một bổn phận như thế. Cô ấy sẽ thấy con quá già và con cái con quá nhỏ. Cô ấy sẽ kêu ca và con cái con sẽ khổ.

—Voilà justement ce qui m’inquiète, dit Germain. Si ces pauvres petits venaient à être maltraités, haïs, battus?

—Chính điều đó làm con lo, Germain nói. Nếu mấy đứa bé tội nghiệp bị ngược đãi, bị ghét, bị đánh thì sao?

—A Dieu ne plaise! reprit le vieillard. Mais les méchantes femmes sont plus rares dans notre pays que les bonnes, et il faudrait être fou pour ne pas mettre la main sur celle qui convient.

—Xin Chúa chớ để thế! ông già đáp. Nhưng ở xứ ta đàn bà xấu bụng hiếm hơn đàn bà tốt, và phải điên mới không tìm được người vừa ý.

—C’est vrai, mon père: il y a de bonnes filles dans notre village. Il y a la Louise, la Sylvaine, la Claudie, la Marguerite… enfin, celle que vous voudrez.

—Đúng, thưa cha: làng ta có những cô gái tốt. Có cô Louise, cô Sylvaine, cô Claudie, cô Marguerite… tóm lại, cha muốn cô nào thì có cô ấy.

—Doucement, doucement, mon garçon, toutes ces filles-là sont trop jeunes ou trop pauvres… ou trop jolies filles; car, enfin, il faut penser à cela aussi, mon fils. Une jolie femme n’est pas toujours aussi rangée qu’une autre.

—Từ từ, từ từ đã con, những cô ấy đều quá trẻ hay quá nghèo… hoặc quá xinh; vì rốt cuộc phải nghĩ đến điều đó nữa, con ạ. Một người đàn bà đẹp không phải lúc nào cũng nết na bằng người khác.

—Vous voulez donc que j’en prenne une laide? dit Germain un peu inquiet.

—Vậy cha muốn con lấy một người xấu sao? Germain nói, hơi lo.

—Non, point laide, car cette femme te donnera d’autres enfants, et il n’y a rien de si triste que d’avoir des enfants laids, chétifs et malsains. Mais une femme encore fraîche, d’une bonne santé et qui ne soit ni belle ni laide, ferait très bien ton affaire.

—Không, không xấu, vì người đàn bà ấy sẽ cho con những đứa con khác, và chẳng gì buồn bằng có đứa con xấu xí, còi cọc, bệnh tật. Nhưng một người còn tươi tắn, khỏe mạnh, không đẹp mà cũng không xấu, thì rất hợp với con.

—Je vois bien, dit Germain en souriant un peu tristement, que, pour l’avoir telle que vous la voulez, il faudra la faire faire exprès: d’autant plus que vous ne la voulez point pauvre, et que les riches ne sont pas faciles à obtenir, surtout pour un veuf.

—Con thấy rồi, Germain nói, cười hơi buồn, muốn có người như cha muốn thì phải đặt làm riêng: nhất là cha không muốn người nghèo, mà nhà giàu thì đâu dễ gì lấy được, nhất là với một người góa vợ.

—Et si elle était veuve elle-même, Germain? là, une veuve sans enfants et avec un bon bien?

—Còn nếu chị ấy cũng góa thì sao, Germain? Một bà góa không con mà có của kha khá?

—Je n’en connais pas pour le moment dans notre paroisse.

—Hiện thời con chưa biết ai như thế trong xứ ta.

—Ni moi non plus, mais il y en a ailleurs.

—Ta cũng không, nhưng nơi khác thì có.

—Vous avez quelqu’un en vue, mon père; alors, dites-le tout de suite.

—Cha đã nhắm được ai rồi; vậy cha nói ngay đi.

IV. Germain, le fin laboureur

IV. Germain, người cày giỏi

Oui, j’ai quelqu’un en vue, répondit le père Maurice. C’est une Léonard, veuve d’un Guérin, qui demeure à Fourche.

Phải, ta đã nhắm một người, bác Maurice đáp. Một bà Léonard, góa chồng họ Guérin, ở Fourche.

—Je ne connais ni la femme ni l’endroit, répondit Germain résigné, mais de plus en plus triste.

—Con chẳng biết chị ấy mà cũng chẳng biết nơi ấy, Germain đáp, cam chịu, nhưng càng lúc càng buồn.

—Elle s’appelle Catherine, comme ta défunte.

—Chị ấy tên Catherine, như vợ quá cố của con.

—Catherine? Oui, ça me fera plaisir d’avoir à dire ce nom-là; Catherine! Et pourtant, si je ne peux pas l’aimer autant que l’autre, ça me fera encore plus de peine, ça me la rappellera plus souvent.

—Catherine? Vâng, được nói cái tên ấy cũng làm con vui; Catherine! Nhưng nếu con không thể yêu chị ấy bằng người kia thì con còn đau hơn, vì cái tên sẽ nhắc con nhớ người kia thường hơn.

—Je te dis que tu l’aimeras: c’est un bon sujet, une femme de grand cœur; je ne l’ai pas vue depuis longtemps, elle n’était pas laide fille alors; mais elle n’est plus jeune, elle a trente-deux ans. Elle est d’une bonne famille, tous braves gens, et elle a bien pour huit ou dix mille francs de terres, qu’elle vendrait volontiers pour en acheter d’autres dans l’endroit où elle s’établirait; car elle songe aussi à se remarier, et je sais que, si ton caractère lui convenait, elle ne trouverait pas ta position mauvaise.

—Ta bảo rồi, con sẽ yêu chị ấy: là người tốt, tấm lòng rộng; lâu rồi ta không gặp, hồi đó chị ấy không phải cô gái xấu; nhưng nay không còn trẻ nữa, ba mươi hai tuổi rồi. Chị ấy thuộc gia đình tử tế, toàn người hiền lành, và chị ấy có đất chừng tám đến mười nghìn franc, sẵn lòng bán đi để mua đất khác ở nơi chị ấy sẽ về ở; vì chị ấy cũng nghĩ đến chuyện tái giá, và ta biết, nếu tính nết con hợp với chị ấy thì chị ấy cũng không chê hoàn cảnh con đâu.

—Vous avez donc déjà arrangé tout cela?

—Vậy là cha đã sắp xếp hết cả rồi?

—Oui, sauf votre avis à tous les deux; et c’est ce qu’il faudrait vous demander l’un à l’autre, en faisant connaissance. Le père de cette femme-là est un peu mon parent, et il a été beaucoup mon ami. Tu le connais bien, le père Léonard?

—Ừ, nhưng còn phải xem ý hai đứa; và đó là điều các con phải hỏi nhau khi làm quen. Cha của chị ấy có phần là họ hàng với ta, lại là bạn rất thân của ta. Con biết rõ ông ấy mà, ông Léonard?

—Oui, je l’ai vu vous parler dans les foires, et, à la dernière, vous avez déjeuné ensemble; c’est donc de cela qu’il vous entretenait si longuement?

—Vâng, con thấy ông ấy nói chuyện với cha ở các phiên chợ, và phiên vừa rồi hai người cùng ăn trưa; vậy ông ấy nói với cha lâu như thế là chuyện này?

—Sans doute; il te regardait vendre tes bêtes et il trouvait que tu t’y prenais bien, que tu étais un garçon de bonne mine, que tu paraissais actif et entendu; et quand je lui eus dit tout ce que tu es et comme tu te conduis bien avec nous, depuis huit ans que nous vivons et travaillons ensemble, sans avoir jamais eu un mot de chagrin ou de colère, il s’est mis dans la tête de te faire épouser sa fille; ce qui me convient aussi, je te le confesse, d’après la bonne renommée qu’elle a, d’après l’honnêteté de sa famille et les bonnes affaires où je sais qu’ils sont.

—Chính vậy; ông ấy nhìn con bán súc vật và thấy con khéo léo, thấy con là chàng trai khôi ngô, trông nhanh nhẹn và biết điều; và khi ta kể hết con là người thế nào và con cư xử tốt ra sao với chúng ta, tám năm nay chúng ta sống và làm việc chung mà chưa bao giờ có một lời buồn bực hay nóng giận, ông ấy cứ nhất quyết muốn gả con gái cho con; điều ấy ta cũng ưng, ta thú thật, xét theo tiếng tốt của chị ấy, theo sự đứng đắn của gia đình, và theo cơ ngơi làm ăn khá mà ta biết họ có.

—Je vois, père Maurice, que vous tenez un peu aux bonnes affaires.

—Con thấy rồi, cha cũng hơi coi trọng chuyện làm ăn khá giả.

—Sans doute, j’y tiens. Est-ce que tu n’y tiens pas aussi?

—Dĩ nhiên ta coi trọng. Con chẳng coi trọng sao?

—J’y tiens si vous voulez, pour vous faire plaisir; mais vous savez que, pour ma part, je ne m’embarrasse jamais de ce qui me revient ou de ce qui ne me revient pas dans nos profits. Je ne m’entends pas à faire des partages, et ma tête n’est pas bonne pour ces choses-là. Je connais la terre, je connais les bœufs, les chevaux, les attelages, les semences, la battaison, les fourrages. Pour les moutons, la vigne, le jardinage, les menus profits et la culture fine, vous savez que ça regarde votre fils et que je ne m’en mêle pas beaucoup. Quant à l’argent, ma mémoire est courte, et j’aimerais mieux tout céder que de disputer sur le tien et le mien. Je craindrais de me tromper et de réclamer ce qui ne m’est pas dû, et si les affaires n’étaient pas simples et claires, je ne m’y retrouverais jamais.

—Con cũng coi trọng nếu cha muốn, cho cha vui lòng; nhưng cha biết đấy, phần con thì chẳng bao giờ bận tâm trong lợi tức chung cái nào về con, cái nào không. Con không biết chia phần, đầu óc con không hợp mấy chuyện đó. Con biết đất, biết bò, ngựa, các cỗ cày, hạt giống, việc đập lúa, cỏ khô. Còn cừu, vườn nho, vườn rau, những khoản lặt vặt và việc trồng trọt tinh tế thì cha rõ, đó là việc của con trai cha và con ít dính vào. Còn tiền thì trí nhớ con ngắn, và con thà nhường hết còn hơn cãi nhau chuyện cái này của cha, cái kia của con. Con sợ nhầm và đòi cái không phải của mình, và nếu việc không đơn giản rõ ràng thì con chẳng bao giờ gỡ ra nổi.

—C’est tant pis, mon fils, et voilà pourquoi j’aimerais que tu eusses une femme de tête pour me remplacer quand je n’y serai plus. Tu n’as jamais voulu voir clair dans nos comptes, et ça pourrait t’amener du désagrément avec mon fils, quand vous ne m’aurez plus pour vous mettre d’accord et vous dire ce qui vous revient à chacun.

—Càng tệ, con ạ, và vì thế ta muốn con có một người vợ biết tính toán để thay ta khi ta không còn. Con chưa từng chịu nhìn rõ sổ sách của chúng ta, và việc ấy có thể gây cho con phiền phức với con trai ta, khi các con không còn ta để dàn xếp và nói cho từng người biết phần mình.

—Puissiez-vous vivre longtemps, père Maurice! Mais ne vous inquiétez pas de ce qui sera après vous; jamais je ne me disputerai avec votre fils. Je me fie à Jacques comme à vous- même, et comme je n’ai pas de bien à moi, que tout ce qui peut me revenir provient de votre fille et appartient à nos enfants, je peux être tranquille et vous aussi; Jacques ne voudrait pas dépouiller les enfants de sa sœur pour les siens, puisqu’il les aime quasi autant les uns que les autres.

—Cầu cho cha sống lâu! Nhưng cha đừng lo chuyện sau khi cha đi; con sẽ không bao giờ cãi nhau với con trai cha. Con tin Jacques như tin chính cha, và vì con chẳng có của riêng, mọi thứ có thể về con đều do con gái cha mà ra và thuộc về con cái chúng con, nên con yên tâm được và cha cũng vậy; Jacques sẽ không muốn tước của con cái em gái mình để cho con mình, vì anh thương hai bên gần như nhau.

—Tu as raison en cela, Germain. Jacques est un bon fils, un bon frère et un homme qui aime la vérité. Mais Jacques peut mourir avant toi, avant que vos enfants soient élevés, et il faut toujours songer, dans une famille, à ne pas laisser des mineurs sans un chef pour les bien conseiller et régler leurs différends. Autrement les gens de loi s’en mêlent, les brouillent ensemble et leur font tout manger en procès. Ainsi donc, nous ne devons pas penser à mettre chez nous une personne de plus, soit homme, soit femme, sans nous dire qu’un jour cette personne-là aura peut-être à diriger la conduite et les affaires d’une trentaine d’enfants, petits-enfants, gendres et brus… On ne sait pas combien une famille peut s’accroître, et quand la ruche est trop pleine, qu’il faut essaimer, chacun songe à emporter son miel. Quand je t’ai pris pour gendre, quoique ma fille fût riche et toi pauvre, je ne lui ai pas fait reproche de t’avoir choisi. Je te voyais bon travailleur, et je savais bien que la meilleure richesse pour des gens de campagne comme nous, c’est une paire de bras et un cœur comme les tiens. Quand un homme apporte cela dans une famille, il apporte assez. Mais une femme, c’est différent: son travail dans la maison est bon pour conserver, non pour acquérir. D’ailleurs, à présent que tu es père et que tu cherches femme, il faut songer que tes nouveaux enfants, n’ayant rien à prétendre dans l’héritage de ceux du premier lit, se trouveraient dans la misère si tu venais à mourir, à moins que ta femme n’eût quelque bien de son côté. Et puis, les enfants dont tu vas augmenter notre colonie coûteront quelque chose à nourrir. Si cela retombait sur nous seuls, nous les nourririons, bien certainement, et sans nous en plaindre; mais le bien-être de tout le monde en serait diminué, et les premiers enfants auraient leur part de privations là-dedans. Quand les familles augmentent outre mesure sans que le bien augmente en proportion, la misère vient, quelque courage qu’on y mette. Voilà mes observations, Germain, pèse-les, et tâche de te faire agréer à la veuve Guérin; car sa bonne conduite et ses écus apporteront ici de l’aide dans le présent et de la tranquillité pour l’avenir.

—Con nói phải, Germain. Jacques là đứa con tốt, người anh tốt và là người yêu sự thật. Nhưng Jacques có thể chết trước con, trước khi con cái các con lớn, và trong một gia đình phải luôn nghĩ đừng để những đứa vị thành niên không có người đứng đầu khuyên bảo cho phải và dàn xếp những bất hòa của chúng. Không thì bọn tòa án sẽ nhúng tay vào, làm chúng bất hòa và khiến chúng tiêu sạch gia sản vào kiện tụng. Vậy nên chúng ta không được nghĩ đến chuyện đưa thêm một người vào nhà, trai hay gái, mà không tự bảo rằng một ngày kia người ấy có thể phải dẫn dắt cách ăn ở và công việc của chừng ba mươi người, con cháu, rể, dâu… Không ai biết một gia đình có thể đông đến đâu, và khi tổ ong đầy quá, phải tách đàn, ai cũng nghĩ mang mật đi. Khi ta nhận con làm rể, dù con gái ta giàu và con nghèo, ta không trách nó đã chọn con. Ta thấy con là người làm việc giỏi, và ta biết của cải tốt nhất cho dân quê như chúng ta là một đôi tay và một trái tim như của con. Khi một người đàn ông mang cái ấy vào một gia đình, là mang đủ rồi. Nhưng đàn bà thì khác: công việc của họ trong nhà chỉ tốt để giữ của, không phải để làm ra của. Hơn nữa, bây giờ con đã làm cha và con đi tìm vợ, phải nghĩ rằng những đứa con mới của con, vì chẳng có gì mà đòi trong gia sản của những đứa con vợ trước, sẽ lâm cảnh khổ nếu con chết, trừ khi vợ con có chút của phần mình. Rồi nữa, những đứa con con sắp thêm vào trại của chúng ta sẽ tốn tiền nuôi. Nếu chỉ riêng chúng ta gánh, chúng ta nhất định sẽ nuôi, không kêu ca; nhưng sự khá giả của mọi người sẽ giảm, và những đứa con đầu cũng phải chịu thiếu thốn một phần trong đó. Khi gia đình đông thêm quá mức mà của cải không tăng tương xứng thì cảnh khổ đến, dẫu có can đảm đến đâu. Ta nhận xét thế đó, Germain, con cân nhắc đi, và cố sao cho bà góa Guérin vừa lòng; vì nết na và những đồng écu của chị ấy sẽ mang đến đây sự giúp đỡ hiện tại và sự yên ổn cho tương lai.

—C’est dit, mon père. Je vais tâcher de lui plaire et qu’elle me plaise.

—Vâng, thưa cha. Con sẽ cố làm cho chị ấy ưng con và con cũng ưng chị ấy.

—Pour cela il faut la voir et aller la trouver.

—Muốn thế phải gặp chị ấy, phải đến tận nơi.

—Dans son endroit? A Fourche? C’est loin d’ici, n’est-ce pas? et nous n’avons guère le temps de courir dans cette saison.

—Ở chỗ chị ấy sao? Ở Fourche? Xa đây lắm phải không, mà mùa này chúng ta đâu có thì giờ chạy đi chạy lại.

—Quand il s’agit d’un mariage d’amour, il faut s’attendre à perdre du temps; mais quand c’est un mariage de raison entre deux personnes qui n’ont pas de caprices et savent ce qu’elles veulent, c’est bientôt décidé. C’est demain samedi; tu feras ta journée de labour un peu courte, tu partiras vers les deux heures après dîner; tu seras à Fourche à la nuit; la lune est grande dans ce moment-ci, les chemins sont bons, et il n’y a pas plus de trois lieues de pays. C’est près du Magnier. D’ailleurs tu prendras la jument.

—Khi là hôn nhân của tình yêu thì phải sẵn sàng mất thì giờ; nhưng khi là hôn nhân vì lẽ phải giữa hai người không hay ngẫu hứng và biết rõ mình muốn gì thì chóng quyết thôi. Mai là thứ bảy; con cày ngắn giờ một chút, đi vào khoảng hai giờ chiều sau bữa trưa; con sẽ tới Fourche lúc trời tối; trăng đang tròn, đường tốt, và không quá ba dặm đường. Gần Magnier thôi. Mà con sẽ đi ngựa cái.

—J’aimerais autant aller à pied, par ce temps frais.

—Con thà đi bộ, trời mát thế này.

—Oui, mais la jument est belle, et un prétendu qui arrive aussi bien monté a meilleur air. Tu mettras tes habits neufs, et tu porteras un joli présent de gibier au père Léonard. Tu arriveras de ma part, tu causeras avec lui, tu passeras la journée du dimanche avec sa fille, et tu reviendras avec un oui ou un non lundi matin.

—Ừ, nhưng con ngựa cái đẹp, và một chàng đi hỏi vợ mà đến nơi trên con ngựa tốt như thế thì trông bảnh hơn. Con mặc áo mới, mang biếu ông Léonard một ít thịt rừng làm quà cho tươm. Con đến từ ta, trò chuyện với ông, ở với con gái ông suốt ngày chủ nhật, và sáng thứ hai về, mang theo một tiếng ừ hay một tiếng không.

—C’est entendu, répondit tranquillement Germain; et pourtant il n’était pas tout à fait tranquille.

—Vâng ạ, Germain đáp, vẻ bình thản; nhưng trong lòng anh không hoàn toàn bình thản.

Germain avait toujours vécu sagement comme vivent les paysans laborieux. Marié à vingt ans, il n’avait aimé qu’une femme dans sa vie, et, depuis son veuvage, quoiqu’il fût d’un caractère impétueux et enjoué, il n’avait ri et folâtré avec aucune autre. Il avait porté fidèlement un véritable regret dans son cœur, et ce n’était pas sans crainte et sans tristesse qu’il cédait à son beau-père; mais le beau-père avait toujours gouverné sagement la famille, et Germain, qui s’était dévoué tout entier à l’œuvre commune, et, par conséquent, à celui qui la personnifiait, au père de famille, Germain ne comprenait pas qu’il eût pu se révolter contre de bonnes raisons, contre l’intérêt de tous.

Germain luôn sống đúng mực như những người nông dân cần cù vẫn sống. Anh cưới vợ năm hai mươi tuổi, cả đời chỉ yêu một người đàn bà, và từ khi góa, dù tính anh bốc đồng và vui vẻ, anh chưa cười đùa hay trêu ghẹo với ai khác. Anh vẫn giữ trong lòng, một cách thủy chung, nỗi tiếc thương chân thật, và anh nhượng bộ bố vợ mà không khỏi sợ hãi và buồn bã; nhưng ông bố vợ vẫn luôn điều hành gia đình khôn khéo, và Germain, người đã hiến cả mình cho việc chung, và do đó cho người hiện thân của nó, người cha trong nhà, Germain không hiểu làm sao mình lại có thể cãi lại những lẽ phải ấy, chống lại lợi ích của mọi người.

Néanmoins il était triste. Il se passait peu de jours qu’il ne pleurât sa femme en secret, et, quoique la solitude commençât à lui peser, il était plus effrayé de former une union nouvelle que désireux de se soustraire à son chagrin. Il se disait vaguement que l’amour eût pu le consoler, en venant le surprendre, car l’amour ne console pas autrement. On ne le trouve pas quand on le cherche; il vient à nous quand nous ne l’attendons pas. Ce froid projet de mariage que lui montrait le père Maurice, cette fiancée inconnue, peut-être même tout ce bien qu’on lui disait de sa raison et de sa vertu, lui donnaient à penser. Et il s’en allait, songeant, comme songent les hommes qui n’ont pas assez d’idées pour qu’elles se combattent entre elles, c’est-à-dire ne se formulant pas à lui-même de belles raisons de résistance et d’égoïsme, mais souffrant d’une douleur sourde, et ne luttant pas contre un mal qu’il fallait accepter.

Tuy vậy anh vẫn buồn. Hiếm ngày nào anh không thầm khóc vợ, và dù cảnh cô độc bắt đầu nặng nề, anh sợ lập gia đình mới nhiều hơn là muốn thoát khỏi nỗi sầu. Anh mơ hồ tự nhủ rằng tình yêu có thể an ủi anh, nếu nó bất ngờ tìm đến, vì tình yêu không an ủi cách nào khác. Người ta không tìm thấy nó khi đi tìm; nó đến với ta khi ta không đợi. Kế hoạch hôn nhân lạnh lùng mà bác Maurice bày ra, cô vợ chưa cưới anh chưa hề quen biết, có lẽ cả những lời khen người ta dành cho sự đứng đắn và đức hạnh của chị ấy, khiến anh phải nghĩ ngợi. Và anh bước đi, miên man nghĩ, như những người không có đủ ý tưởng để chúng giao chiến với nhau, nghĩa là anh không tự vạch ra cho mình những lẽ hay ho để kháng cự và để ích kỷ, mà chỉ chịu một nỗi đau ngầm, không chống lại một điều xấu mà người ta buộc phải chấp nhận.

Cependant le père Maurice était rentré à la métairie, tandis que Germain, entre le coucher du soleil et la nuit, occupait la dernière heure du jour à fermer les brèches que les moutons avaient faites à la bordure d’un enclos voisin des bâtiments. Il relevait les tiges d’épine et les soutenait avec des mottes de terre, tandis que les grives babillaient dans le buisson voisin et semblaient lui crier de se hâter, curieuses qu’elles étaient de venir examiner son ouvrage aussitôt qu’il serait parti.

Trong lúc đó bác Maurice đã trở về trại, còn Germain, giữa lúc mặt trời lặn và đêm xuống, dùng giờ cuối ngày để vá những chỗ hở mà bầy cừu đã làm ở bờ rào một bãi quây kề dãy nhà. Anh dựng lại những cành gai và chống chúng bằng những tảng đất, trong khi bầy chim hét ríu rít ở bụi cây bên cạnh dường như giục anh nhanh lên, tò mò muốn tới xem việc anh làm ngay khi anh vừa đi khỏi.

V. La Guillette

V. Guillette

Le père Maurice trouva chez lui une vieille voisine qui était venue causer avec sa femme tout en cherchant de la braise pour allumer son feu. La mère Guillette habitait une chaumière fort pauvre à deux portées de fusil de la ferme. Mais c’était une femme d’ordre et de volonté. Sa pauvre maison était propre et bien tenue, et ses vêtements rapiécés avec soin annonçaient le respect de soi-même au milieu de la détresse.

Bác Maurice về nhà thấy có một bà hàng xóm già đến trò chuyện với vợ mình trong lúc đi xin than hồng nhóm lửa. Bà Guillette ở một túp nhà tranh rất nghèo cách trại hai tầm súng. Nhưng bà là người có nề nếp và ý chí. Căn nhà nghèo của bà sạch sẽ, ngăn nắp, và quần áo vá cẩn thận cho thấy sự tự trọng giữa cảnh túng quẫn.

—Vous êtes venue chercher le feu du soir, mère Guillette, lui dit le vieillard. Voulez-vous quelque autre chose?

—Bà sang xin lửa tối à, bà Guillette, ông lão nói. Bà có muốn gì khác không?

—Non, père Maurice, répondit-elle; rien pour le moment. Je ne suis pas quémandeuse, vous le savez, et je n’abuse pas de la bonté de mes amis.

—Không, bác Maurice, bà đáp; lúc này không có gì. Tôi không phải người hay xin, bác biết mà, tôi cũng không lạm dụng lòng tốt của bạn bè.

—C’est la vérité; aussi vos amis sont toujours prêts à vous rendre service.

—Đúng vậy; nên bạn bè bà lúc nào cũng sẵn lòng giúp bà.

—J’étais en train de causer avec votre femme, et je lui demandais si Germain se décidait enfin à se remarier.

—Tôi đang nói chuyện với vợ bác, và hỏi chị ấy xem Germain rốt cuộc có quyết lấy vợ không.

—Vous n’êtes point une bavarde, répondit le père Maurice, on peut parler devant vous sans craindre les propos: ainsi je dirai à ma femme et à vous que Germain est tout à fait décidé; il part demain pour le domaine de Fourche.

—Bà chẳng phải người lắm lời, bác Maurice đáp, nói trước mặt bà không sợ chuyện lan: vậy tôi xin nói với vợ tôi và với bà rằng Germain đã quyết hẳn rồi; mai nó đi Fourche.

—A la bonne heure! s’écria la mère Maurice; ce pauvre enfant! Dieu veuille qu’il trouve une femme aussi bonne et aussi brave que lui!

—Thế thì tốt quá! bà Maurice reo lên; thằng bé tội nghiệp! Xin Chúa cho nó gặp một người vợ hiền và đảm đang như nó!

—Ah! il va à Fourche? observa la Guillette. Voyez comme ça se trouve! cela m’arrange beaucoup, et puisque vous me demandiez tout à l’heure si je désirais quelque chose, je vas vous dire, père Maurice, en quoi vous pouvez m’obliger.

—Ô, nó đi Fourche ư? bà Guillette nhận xét. Tình cờ làm sao! thế thì tiện cho tôi quá, và lúc nãy bác hỏi tôi có cần gì không, giờ tôi xin nói, bác Maurice, bác giúp tôi được việc này.

—Dites, dites, vous obliger, nous le voulons.

—Bà nói đi, bà nói đi, giúp bà thì chúng tôi sẵn lòng.

—Je voudrais que Germain prît la peine d’emmener ma fille avec lui.

—Tôi muốn Germain chịu khó đưa con gái tôi đi cùng.

—Où donc? à Fourche?

—Đi đâu? Đến Fourche à?

—Non pas à Fourche; mais aux Ormeaux, où elle va demeurer le reste de l’année.

—Không phải Fourche; mà đến Ormeaux, nó sẽ ở đó hết phần còn lại của năm.

—Comment! dit la mère Maurice, vous vous séparez de votre fille?

—Sao! bà Maurice nói, bà phải xa con gái ư?

—Il faut bien qu’elle entre en condition et qu’elle gagne quelque chose. Ça me fait assez de peine et à elle aussi, la pauvre âme! Nous n’avons pas pu nous décider à nous quitter à l’époque de la Saint-Jean; mais voilà que la Saint-Martin arrive, et qu’elle trouve une bonne place de bergère dans les fermes des Ormeaux. Le fermier passait l’autre jour par ici en revenant de la foire. Il vit ma petite Marie qui gardait ses trois moutons sur le communal. "Vous n’êtes guère occupée, ma petite fille, qu’il lui dit; et trois moutons pour une pastoure, ce n’est guère. Voulez-vous en garder cent? je vous emmène. La bergère de chez nous est tombée malade, elle retourne chez ses parents, et si vous voulez être chez nous avant huit jours, vous aurez cinquante francs pour le reste de l’année jusqu’à la Saint-Jean." L’enfant a refusé, mais elle n’a pu se défendre d’y songer et de me le dire lorsqu’en rentrant le soir elle m’a vue triste et embarrassée de passer l’hiver, qui va être rude et long, puisqu’on a vu, cette année, les grues et les oies sauvages traverser les airs un grand mois plus tôt que de coutume. Nous avons pleuré toutes deux; mais enfin le courage est venu. Nous nous sommes dit que nous ne pouvions pas rester ensemble, puisqu’il y a à peine de quoi faire vivre une seule personne sur notre lopin de terre; et puisque Marie est en âge (la voilà qui prend seize ans), il faut bien qu’elle fasse comme les autres, qu’elle gagne son pain et qu’elle aide sa pauvre mère.

—Cũng phải cho nó đi làm thuê và kiếm chút ít. Tôi cũng đau lòng lắm và nó cũng thế, đứa tội nghiệp! Hồi lễ Thánh Gioan chúng tôi không nỡ rời nhau; nhưng nay lễ Thánh Martin tới rồi, và nó tìm được một chỗ làm cô chăn cừu tốt ở các trại Ormeaux. Hôm nọ ông chủ trại đi ngang đây, trên đường từ phiên chợ về. Ông thấy con Marie bé của tôi trông ba con cừu trên bãi chung. Ông bảo nó: “Cô bé chẳng bận gì mấy, mà ba con cừu cho một cô chăn cừu thì ít quá. Cô muốn trông một trăm con không? Tôi đưa cô đi. Cô chăn cừu nhà tôi ốm rồi, về nhà cha mẹ, và nếu cô đến chỗ tôi trong vòng một tuần, cô sẽ được năm mươi franc cho phần còn lại của năm, đến lễ Thánh Gioan.” Con bé từ chối, nhưng không thôi nghĩ tới, và đến tối về, thấy tôi buồn, lo cho mùa đông sắp tới sẽ khắc nghiệt và dài (vì năm nay người ta thấy sếu và ngỗng trời bay qua sớm hơn thường lệ cả một tháng), thì nó nói ra. Hai mẹ con khóc; nhưng rồi cũng lấy được can đảm. Chúng tôi bảo nhau là không thể ở lại với nhau, vì mảnh đất cỏn con của chúng tôi chỉ vừa đủ nuôi một người; và vì Marie đã đến tuổi (nó sắp mười sáu), nó phải làm như người khác, kiếm miếng ăn và giúp mẹ nó nghèo khổ.

—Mère Guillette, dit le vieux laboureur, s’il ne fallait que cinquante francs pour vous consoler de vos peines et vous dispenser d’envoyer votre enfant au loin, vrai, je vous les ferais trouver, quoique cinquante francs pour des gens comme nous ça commence à peser. Mais en toutes choses il faut consulter la raison autant que l’amitié. Pour être sauvée de la misère de cet hiver, vous ne le serez pas de la misère à venir, et plus votre fille tardera à prendre un parti, plus elle et vous aurez de peine à vous quitter La petite Marie se fait grande et forte, et elle n’a pas de quoi s’occuper chez vous. Elle pourrait y prendre l’habitude de la fainéantise…

—Bà Guillette, ông lão cày nói, nếu chỉ cần năm mươi franc để bà nguôi nỗi buồn và khỏi phải đưa con đi xa, thật lòng tôi sẽ kiếm cho bà, dẫu năm mươi franc với người như chúng tôi cũng bắt đầu nặng rồi. Nhưng việc gì cũng phải cân nhắc lẽ phải chẳng kém tình thân. Được cứu khỏi cái khổ của mùa đông này, bà cũng không thoát được cái khổ về sau; con gái bà càng chậm quyết định thì mẹ con bà càng khó xa nhau. Marie bé đang lớn và khỏe, mà ở nhà bà nó chẳng có việc gì làm. Nó có thể sinh thói lười…

—Oh! pour cela, je ne le crains pas, dit la Guillette. Marie est courageuse autant que fille riche et à la tête d’un gros travail puisse l’être. Elle ne reste pas un instant les bras croisés, et quand nous n’avons pas d’ouvrage elle nettoie et frotte nos pauvres meubles qu’elle rend clairs comme des miroirs. C’est une enfant qui vaut son pesant d’or, et j’aurais bien mieux aimé qu’elle entrât chez vous comme bergère que d’aller si loin chez des gens que je ne connais pas. Vous l’auriez prise à la Saint-Jean, si nous avions su nous décider; mais à présent vous avez loué tout votre monde, et ce n’est qu’à la Saint-Jean de l’autre année que nous pourrons y songer.

—Ôi! cái đó thì tôi không sợ, bà Guillette nói. Marie siêng năng chẳng kém ai, kể cả cô gái nhà giàu đang đứng đầu một cơ ngơi lớn. Nó không lúc nào khoanh tay, và khi chúng tôi không có việc thì nó lau và chà mấy món đồ nghèo của chúng tôi cho sáng như gương. Nó là đứa con quý hơn vàng, và tôi thà nó vào nhà bác làm cô chăn cừu còn hơn đi xa đến nhà những người tôi chẳng quen. Bác đã nhận nó hồi lễ Thánh Gioan, giá chúng tôi biết quyết; nhưng giờ bác thuê đủ người rồi, và mãi đến lễ Thánh Gioan sang năm chúng tôi mới tính được.

—Eh! j’y consens de tout mon cœur, Guillette! Cela me fera plaisir. Mais en attendant, elle fera bien d’apprendre un état et de s’habituer à servir les autres.

—Ấy! tôi ưng hết lòng, bà Guillette! Tôi mừng lắm. Nhưng trong lúc chờ thì nó nên học một nghề và quen làm công cho người ta.

—Oui, sans doute; le sort en est jeté. Le fermier des Ormeaux l’a fait demander ce matin; nous avons dit oui, et il faut qu’elle parte. Mais la pauvre enfant ne sait pas le chemin, et je n’aimerais pas à l’envoyer si loin toute seule. Puisque votre gendre va à Fourche demain, il peut bien l’emmener. Il paraît que c’est tout à côté du domaine où elle va, à ce qu’on m’a dit; car je n’ai jamais fait ce voyage-là.

—Vâng, chắc chắn rồi; việc đã định. Ông chủ trại Ormeaux đã sai người hỏi sáng nay; chúng tôi đã nhận lời, và nó phải đi. Nhưng đứa tội nghiệp không biết đường, mà tôi không muốn gửi nó đi xa một mình. Mai rể bác đi Fourche, thì cậu ấy đưa nó đi cùng được chứ. Hình như Fourche ở ngay cạnh trang trại nơi nó sắp đến, theo người ta bảo tôi; vì tôi chưa từng đi chuyến ấy.

—C’est tout à côté, et mon gendre la conduira. Cela se doit; il pourra même la prendre en croupe sur la jument, ce qui ménagera ses souliers. Le voilà qui rentre pour souper. Dis- moi, Germain, la petite Marie à la mère Guillette s’en va bergère aux Ormeaux. Tu la conduiras sur ton cheval, n’est-ce pas?

—Ngay cạnh thôi, và rể tôi sẽ đưa nó đi. Phải thế. Nó còn có thể cho con bé ngồi sau lưng ngựa, đỡ mòn giày. Kìa, nó về ăn tối đây. Này Germain, Marie bé nhà bà Guillette đi làm cô chăn cừu ở Ormeaux. Con đưa nó đi trên ngựa của con nhé?

—C’est bien, répondit Germain qui était soucieux, mais toujours disposé à rendre service à son prochain.

—Được ạ, Germain đáp, lòng nặng trĩu lo nghĩ, nhưng lúc nào cũng sẵn lòng giúp người xung quanh.

Dans notre monde à nous, pareille chose ne viendrait pas à la pensée d’une mère, de confier une fille de seize ans à un homme de vingt-huit; car Germain n’avait réellement que vingt- huit ans; et quoique, selon les idées de son pays, il passât pour vieux au point de vue du mariage, il était encore le plus bel homme de l’endroit. Le travail ne l’avait pas creusé et flétri comme la plupart des paysans qui ont dix années de labourage sur la tête. Il était de force à labourer encore dix ans sans paraître vieux, et il eût fallu que le préjugé de l’âge fût bien fort sur l’esprit d’une jeune fille pour l’empêcher de voir que Germain avait le teint frais, l’œil vif et bleu comme le ciel de mai, la bouche rose, des dents superbes, le corps élégant et souple comme celui d’un jeune cheval qui n’a pas encore quitté le pré.

Trong giới chúng ta, một bà mẹ sẽ chẳng bao giờ nghĩ tới chuyện giao cô con gái mười sáu tuổi cho một người đàn ông hai mươi tám; vì Germain thật sự mới có hai mươi tám; và dù theo quan niệm ở xứ anh, anh bị coi là già để lấy vợ, anh vẫn là người đẹp trai nhất vùng. Công việc chưa làm anh hốc hác héo hon như phần đông nông dân đã cày cuốc mười năm. Anh đủ sức cày thêm mười năm mà chưa thấy già, và phải là thành kiến về tuổi tác ăn sâu lắm trong đầu một cô gái thì cô mới không thấy rằng Germain có nước da tươi, đôi mắt sáng và xanh như trời tháng Năm, đôi môi hồng, hàm răng tuyệt đẹp, thân hình thanh thoát và mềm như con ngựa non chưa rời đồng cỏ.

Mais la chasteté des mœurs est une tradition sacrée dans certaines campagnes éloignées du mouvement corrompu des grandes villes, et, entre toutes les familles de Belair, la famille de Maurice était réputée honnête et servant la vérité. Germain s’en allait chercher femme; Marie était une enfant trop jeune et trop pauvre pour qu’il y songeât dans cette vue, et, à moins d’être un sans cœur et un mauvais homme, il était impossible qu’il eût une coupable pensée auprès d’elle. Le père Maurice ne fut donc nullement inquiet de lui voir prendre en croupe cette jolie fille; la Guillette eût cru lui faire injure si elle lui eût recommandé de la respecter comme sa sœur; Marie monta sur la jument en pleurant, après avoir vingt fois embrassé sa mère et ses jeunes amies. Germain, qui était triste pour son compte, compatissait d’autant plus à son chagrin, et s’en alla d’un air sérieux, tandis que les gens du voisinage disaient adieu de la main à la pauvre Marie sans songer à mal.

Nhưng sự trong sạch của phong tục là một truyền thống thiêng liêng ở một số vùng quê xa cái nhịp sống đồi bại của các thành phố lớn, và giữa mọi gia đình ở Belair, nhà Maurice được coi là ngay thẳng và chuộng sự thật. Germain đi tìm vợ; Marie còn là đứa trẻ, lại quá nghèo, anh không thể nghĩ tới cô theo hướng ấy, và trừ phi là kẻ vô tâm, độc ác, không thể có ý nghĩ tội lỗi nào bên cạnh cô. Vì thế bác Maurice không hề lo khi thấy anh chở cô gái xinh ấy sau lưng ngựa; bà Guillette sẽ cho là mình xúc phạm anh nếu dặn anh phải coi cô như em gái; Marie vừa khóc vừa lên ngựa, sau khi ôm mẹ và các bạn gái hai chục lần. Germain, tự mình đã buồn, càng thấu nỗi sầu của cô, lên đường với vẻ mặt nghiêm nghị, trong lúc những người hàng xóm vẫy tay chào Marie tội nghiệp mà chẳng ai nghĩ điều xấu.

VI. Petit-Pierre

VI. Petit-Pierre

La Grise était jeune, belle et vigoureuse. Elle portait sans effort son double fardeau, couchant les oreilles et rongeant son frein, comme une fière et ardente jument qu’elle était. En passant devant le pré-long, elle aperçut sa mère, qui s’appelait la vieille Grise, comme elle la jeune Grise, et elle hennit en signe d’adieu. La vieille Grise approcha de la haie en faisant résonner ses enferges, essaya de galoper sur la marge du pré pour suivre sa fille; puis, la voyant prendre le grand trot, elle hennit à son tour, et resta pensive, inquiète, le nez au vent, la bouche pleine d’herbes qu’elle ne songeait plus à manger.

Con Grise trẻ, đẹp và khỏe. Nó mang gánh nặng đôi mà chẳng hề nhọc, cụp tai và nhai hàm thiếc, như con ngựa cái kiêu hãnh và hăng máu là nó. Đi ngang đồng cỏ Dài, nó thấy mẹ nó, tên là Grise già, như nó là Grise trẻ, và hí lên chào tạm biệt. Grise già tiến lại hàng rào, khua những cái cùm chân kêu lách cách, thử phi nước đại bên rìa đồng cỏ để theo con; rồi thấy con chạy nước kiệu lớn, nó hí đáp lại, và đứng ngẩn ngơ, bồn chồn, mũi hướng lên gió, miệng đầy cỏ mà quên không nhai.

—Cette pauvre bête connaît toujours sa progéniture, dit Germain pour distraire la petite Marie de son chagrin. Ça me fait penser que je n’ai pas embrassé mon Petit-Pierre avant de partir. Le mauvais enfant n’était pas là! Il voulait, hier au soir, me faire promettre de l’emmener, et il a pleuré pendant une heure dans son lit. Ce matin, encore, il a tout essayé pour me persuader. Oh! qu’il est adroit et câlin! mais quand il a vu que ça ne se pouvait pas, monsieur s’est fâché: il est parti dans les champs, et je ne l’ai pas revu de la journée.

—Con vật tội nghiệp này lúc nào cũng nhận ra con mình, Germain nói để làm Marie bé quên buồn. Làm tôi nhớ ra tôi chưa hôn Petit-Pierre của tôi trước khi đi. Thằng nhóc hư ấy đâu có ở đó! Tối qua nó muốn bắt tôi hứa đưa nó đi, và nó khóc cả giờ trên giường. Sáng nay nó còn thử đủ cách thuyết phục tôi. Ôi! nó khéo và nịnh biết bao! nhưng khi thấy không được, cậu chủ giận dỗi: bỏ đi ra đồng, và tôi không thấy nó cả ngày.

—Moi, je l’ai vu, dit la petite Marie en faisant effort pour rentrer ses larmes. Il courait avec les enfants de Soulas du côté des tailles, et je me suis bien doutée qu’il était hors de la maison depuis longtemps, car il avait faim et mangeait des prunelles et des mûres de buisson. Je lui ai donné le pain de mon goûter, et il m’a dit: "Merci, ma Marie mignonne: quand tu viendras chez nous, je te donnerai de la galette." C’est un enfant trop gentil que vous avez là, Germain!

—Tôi có thấy nó, Marie bé nói, cố nuốt nước mắt vào. Nó chạy với mấy đứa nhà Soulas về phía bãi chặt, và tôi đoán nó đã ra khỏi nhà từ lâu, vì nó đói và đang ăn mận gai và mâm xôi dại. Tôi đưa nó mẩu bánh bữa chiều của tôi, và nó bảo: “Cảm ơn, chị Marie xinh của em: khi chị đến nhà em, em sẽ cho chị bánh galette.” Anh có đứa con dễ thương quá, anh Germain!

—Oui, qu’il est gentil, reprit le laboureur, et je ne sais pas ce que je ne ferais pas pour lui! Si sa grand’mère n’avait pas eu plus de raison que moi, je n’aurais pas pu me tenir de l’emmener, quand je le voyais pleurer si fort que son pauvre petit cœur en était tout gonflé.

—Ừ, dễ thương lắm, người cày đáp, và vì nó thì tôi chẳng từ việc gì! Nếu bà nó không sáng suốt hơn tôi thì tôi đã không cầm lòng được mà đưa nó đi, khi thấy nó khóc nức nở đến nghẹn cả trái tim bé nhỏ.

—Eh bien! pourquoi ne l’auriez-vous pas emmené, Germain? Il ne vous aurait guère embarrassé; il est si raisonnable quand on fait sa volonté!

—Vậy thì sao anh không đưa nó đi, anh Germain? Nó chẳng làm phiền anh mấy đâu; nó rất ngoan khi người ta chiều ý.

—Il paraît qu’il aurait été de trop là où je vais. Du moins c’était l’avis du père Maurice… Moi, pourtant, j’aurais pensé qu’au contraire il fallait voir comment on le recevrait, et qu’un si gentil enfant ne pouvait qu’être pris en bonne amitié… Mais ils disent à la maison qu’il ne faut pas commencer par faire voir les charges du ménage… Je ne sais pas pourquoi je te parle de ça, petite Marie; tu n’y comprends rien.

—Có vẻ như chỗ tôi sắp đến sẽ không cần có nó. Ít ra đó là ý bác Maurice… Còn tôi thì lại nghĩ ngược lại, phải xem người ta đón nó ra sao đã, và một đứa bé dễ thương như thế chỉ có thể được người ta quý mến… Nhưng ở nhà họ bảo đừng mới đầu đã phô ra những gánh nặng trong nhà… Tôi không biết sao tôi lại nói với em chuyện này, Marie bé; em chẳng hiểu gì đâu.

—Si fait, Germain; je sais que vous allez vous marier; ma mère me l’a dit, en me recommandant de n’en parler à personne, ni chez vous, ni là où je vais, et vous pouvez être tranquille: je n’en dirai mot.

—Có chứ, anh Germain; tôi biết anh sắp cưới vợ; mẹ tôi đã nói, dặn tôi đừng kể với ai, ở nhà anh cũng như nơi tôi sắp đến, và anh cứ yên tâm: tôi sẽ không hé một lời.

—Tu feras bien, car ce n’est pas fait; peut-être que je ne conviendrai pas à la femme en question.

—Em làm phải, vì việc chưa xong đâu; biết đâu tôi lại không hợp với chị ấy.

—Il faut espérer que si, Germain. Pourquoi donc ne lui conviendrez-vous pas?

—Hy vọng là hợp, anh Germain. Sao lại không hợp với chị ấy?

—Qui sait? J’ai trois enfants, et c’est lourd pour une femme qui n’est pas leur mère!

—Ai biết được? Tôi có ba đứa con, mà thế là nặng cho một người đàn bà không phải mẹ chúng!

—C’est vrai, mais vos enfants ne sont pas comme d’autres enfants.

—Đúng, nhưng con anh đâu giống những đứa trẻ khác.

—Crois-tu?

—Em nghĩ vậy?

—Ils sont beaux comme des petits anges, et si bien élevés qu’on n’en peut pas voir de plus aimables.

—Chúng đẹp như những thiên thần nhỏ, và ngoan ngoãn đến mức không đâu có đứa nào dễ mến hơn.

—Il y a Sylvain qui n’est pas trop commode.

—Sylvain thì không dễ bảo lắm.

—Il est tout petit! il ne peut pas être autrement que terrible, mais il a tant d’esprit!

—Nó còn bé tí! bé thế thì nghịch như quỷ cũng phải, nhưng nó thông minh biết bao!

—C’est vrai qu’il a de l’esprit: et un courage! Il ne craint ni vaches, ni taureaux, et si on le laissait faire, il grimperait déjà sur les chevaux avec son aîné.

—Phải, nó thông minh: lại gan nữa! Nó chẳng sợ bò cái cũng như bò đực, và nếu cứ để mặc nó thì nó đã trèo lên ngựa cùng anh nó rồi.

—Moi, à votre place, j’aurais amené l’aîné. Bien sûr ça vous aurait fait aimer tout de suite, d’avoir un enfant si beau!

—Nếu tôi là anh, tôi đã đưa đứa lớn đi. Chắc chắn nó làm người ta thương ngay, có đứa con đẹp thế!

—Oui, si la femme aime les enfants; mais si elle ne les aime pas!

—Phải, nếu người đàn bà thương trẻ con; mà nếu chị ấy không thương thì sao!

—Est-ce qu’il y a des femmes qui n’aiment pas les enfants?

—Có đàn bà không yêu trẻ con sao?

Pas beaucoup, je pense; mais enfin il y en a, et c’est là ce qui me tourmente.

Không nhiều, tôi nghĩ; nhưng cũng có, và đó là điều làm tôi băn khoăn.

Vous ne la connaissez donc pas du tout cette femme?

Vậy anh hoàn toàn chưa biết chị ấy sao?

—Pas plus que toi, et je crains de ne pas la mieux connaître, après que je l’aurai vue. Je ne suis pas méfiant, moi. Quand on me dit de bonnes paroles, j’y crois: mais j’ai été plus d’une fois à même de m’en repentir, car les paroles ne sont pas des actions.

—Không hơn em, và tôi sợ sẽ không biết rõ hơn, sau khi gặp. Tôi không phải người hay nghi ngờ. Khi người ta nói lời hay, tôi tin: nhưng có nhiều lần tôi phải hối hận, vì lời nói không phải là việc làm.

—On dit que c’est une fort brave femme.

—Người ta bảo chị ấy là người rất tử tế.

—Qui dit cela? le père Maurice!

—Ai bảo? bác Maurice!

—Oui, votre beau-père.

—Vâng, bố vợ anh.

—C’est fort bien; mais il ne la connaît pas non plus.

—Hay lắm; nhưng bác ấy cũng đâu có biết chị ấy.

—Eh bien, vous la verrez tantôt, vous ferez grande attention, et il faut espérer que vous ne vous tromperez pas, Germain.

—Vậy thì lát nữa anh sẽ gặp chị ấy, anh cứ để ý kỹ vào, và mong là anh không nhầm, anh Germain.

—Tiens, petite Marie, je serais bien aise que tu entres un peu dans la maison, avant de t’en aller tout droit aux Ormeaux: tu es fine, toi, tu as toujours montré de l’esprit, et tu fais attention à tout. Si tu vois quelque chose qui te donne à penser, tu m’en avertiras tout doucement.

—Này, Marie bé, tôi sẽ rất vui nếu em vào nhà chị ấy một chút trước khi đi thẳng đến Ormeaux: em tinh ý, em luôn tỏ ra có đầu óc, và em để ý mọi thứ. Nếu em thấy điều gì làm em phải suy nghĩ, em khe khẽ báo cho tôi.

—Oh! non, Germain, je ne ferai pas cela! je craindrais trop de me tromper; et, d’ailleurs, si une parole dite à la légère venait à vous dégoûter de ce mariage, vos parents m’en voudraient, et j’ai bien assez de chagrins comme ça, sans en attirer d’autres sur ma pauvre chère femme de mère.

—Ôi! không, anh Germain, tôi sẽ không làm thế! tôi quá sợ nhầm; hơn nữa, nếu một lời nói bâng quơ làm anh chán cuộc hôn nhân này, nhà anh sẽ oán tôi, và tôi đã đủ nỗi buồn rồi, khỏi phải rước thêm lên đầu bà mẹ thân yêu tội nghiệp của tôi.

Comme ils devisaient ainsi, la Grise fit un écart en dressant les oreilles, puis revint sur ses pas, et se rapprocha du buisson, où quelque chose qu’elle commençait à reconnaître l’avait d’abord effrayée. Germain jeta un regard sur le buisson, et vit dans le fossé, sous les branches épaisses et encore fraîches d’un têteau de chêne, quelque chose qu’il prit pour un agneau.

Đang chuyện trò như thế thì con Grise giật mình né sang một bên, vểnh tai lên, rồi quay lại và tiến gần bụi cây, nơi có thứ gì mà lúc đầu làm nó sợ, giờ nó bắt đầu nhận ra. Germain liếc nhìn bụi cây, thấy trong con mương, dưới những cành dày còn tươi của một gốc sồi chặt ngọn, một thứ mà anh tưởng là con cừu non.

—C’est une bête égarée, dit-il, ou morte, car elle ne bouge. Peut-être que quelqu’un la cherche; il faut voir!

—Con vật lạc đàn đây, anh nói, hay đã chết, vì nó không nhúc nhích. Biết đâu có người đang tìm nó; phải xem sao!

—Ce n’est pas une bête, s’écria la petite Marie: c’est un enfant qui dort; c’est votre Petit-Pierre.

—Không phải con vật đâu, Marie bé kêu lên: là một đứa bé đang ngủ; là Petit-Pierre của anh đấy.

—Par exemple! dit Germain en descendant de cheval; voyez ce petit garnement qui dort là, si loin de la maison, et dans un fossé où quelque serpent pourrait bien le trouver!

—Trời ơi! Germain nói, xuống ngựa; nhìn cái thằng quỷ con này ngủ ở đây, xa nhà thế, trong cái mương mà rắn có thể bò đến!

Il prit dans ses bras l’enfant, qui lui sourit en ouvrant les yeux et jeta ses bras autour de son cou en lui disant: Mon petit père, tu vas m’emmener avec toi!

Anh bế đứa bé lên; nó mở mắt, cười với anh, quàng tay quanh cổ anh và nói: Ba ơi, ba đưa con đi với ba nhé!

—Ah oui! toujours la même chanson! Que faisiez-vous là, mauvais Pierre?

—À phải! lúc nào cũng cái điệu ấy! Con làm gì ở đó, Pierre hư?

—J’attendais mon petit père à passer, dit l’enfant; je regardais sur le chemin, et à force de regarder, je me suis endormi.

—Con đợi ba đi qua, đứa bé nói; con nhìn ra đường, nhìn mãi, rồi con ngủ quên.

—Et si j’étais passé sans te voir, tu serais resté toute la nuit dehors, et le loup t’aurait mangé!

—Nếu ba đi qua mà không thấy con thì con phải ở ngoài suốt đêm, và sói sẽ ăn thịt con!

—Oh! je savais bien que tu me verrais! répondit Petit-Pierre avec confiance.

—Ôi! con biết rõ là ba sẽ thấy con! Petit-Pierre đáp, tin tưởng.

—Eh bien, à présent, mon Pierre, embrasse-moi, dis moi adieu, et retourne vite à la maison, si tu ne veux pas qu’on soupe sans toi.

—Thôi nào, Pierre, hôn ba đi, chào ba, rồi chạy về nhà cho nhanh, kẻo người ta ăn tối không đợi con.

—Tu ne veux donc pas m’emmener? s’écria le petit en commençant à frotter ses yeux pour montrer qu’il avait dessein de pleurer.

—Vậy ba không muốn đưa con đi à? thằng bé kêu lên, bắt đầu dụi mắt để báo rằng nó sắp khóc.

—Tu sais bien que grand-père et grand’mère ne le veulent pas, dit Germain, se retranchant derrière l’autorité des vieux parents, comme un homme qui ne compte guère sur la sienne propre.

—Con biết rõ là ông bà không cho, Germain nói, nấp sau uy quyền của các bậc cha mẹ già, như người chẳng mấy trông cậy vào uy quyền của chính mình.

Mais l’enfant n’entendit rien. Il se prit à pleurer tout de bon, disant que puisque son père emmenait la petite Marie, il pouvait bien l’emmener aussi. On lui objecta qu’il fallait passer les grands bois, qu’il y avait là beaucoup de méchantes bêtes qui mangeaient les petits enfants, que la Grise ne voulait pas porter trois personnes, qu’elle l’avait déclaré en partant, et que dans le pays où l’on se rendait, il n’y avait ni lit ni souper pour les marmots. Toutes ces excellentes raisons ne persuadèrent point Petit-Pierre; il se jeta sur l’herbe, et s’y roula, en criant que son petit père ne l’aimait plus, et que s’il ne l’emmenait pas, il ne rentrerait point du jour ni de la nuit à la maison.

Nhưng đứa bé chẳng nghe gì. Nó khóc òa thật sự, bảo rằng ba đã đưa chị Marie đi thì cũng đưa nó đi được. Người ta bảo nó rằng phải đi qua những khu rừng lớn, ở đó có nhiều con vật dữ ăn thịt trẻ con, rằng con Grise không chịu chở ba người, lúc đi nó đã tuyên bố thế rồi, và nơi họ đến thì chẳng có giường cũng chẳng có bữa tối cho lũ nhóc. Tất cả những lý lẽ hết sức xác đáng ấy không thuyết phục nổi Petit-Pierre; nó nhào xuống cỏ lăn lộn, kêu lên rằng ba không còn thương nó nữa, và nếu ba không đưa nó đi thì nó sẽ không về nhà, cả ngày lẫn đêm.

Germain avait un cœur de père aussi tendre et aussi faible que celui d’une femme. La mort de la sienne, les soins qu’il avait été forcé de rendre seul à ses petits, aussi la pensée que ces pauvres enfants sans mère avaient besoin d’être beaucoup aimés, avaient contribué à le rendre ainsi, et il se fit en lui un si rude combat, d’autant plus qu’il rougissait de sa faiblesse et s’efforçait de cacher son malaise à la petite Marie, que la sueur lui en vint au front et que ses yeux se bordèrent de rouge, prêts à pleurer aussi. Enfin il essaya de se mettre en colère; mais en se retournant vers la petite Marie, comme pour la prendre à témoin de sa fermeté d’âme, il vit que le visage de cette bonne fille était baigné de larmes, et tout son courage l’abandonnant, il lui fut impossible de retenir les siennes, bien qu’il grondât et menaçât encore.

Germain có trái tim người cha mềm yếu và dịu dàng như của một người đàn bà. Cái chết của vợ, những lúc anh buộc phải một mình chăm con thơ, cả ý nghĩ rằng những đứa bé mồ côi mẹ ấy cần được thương nhiều, đã góp phần làm anh ra như vậy; và trong anh diễn ra một cuộc giằng co dữ dội, nhất là vì anh xấu hổ về sự yếu lòng của mình và gắng giấu nỗi bứt rứt trước mặt Marie bé, đến nỗi mồ hôi rịn trên trán và mắt anh đỏ hoe, sắp khóc theo. Cuối cùng anh cố làm ra vẻ giận; nhưng khi quay lại phía Marie bé, như để cô chứng giám cho sự cứng cỏi của mình, anh thấy mặt cô gái tốt ấy đẫm nước mắt, và hết sạch can đảm, anh không sao cầm được nước mắt của mình, dù miệng vẫn còn quát tháo, dọa nạt.

—Vrai, vous avez le cœur trop dur, lui dit enfin la petite Marie, et, pour ma part, je ne pourrais jamais résister comme cela à un enfant qui a un si gros chagrin. Voyons, Germain, emmenez-le. Votre jument est bien habituée à porter deux personnes et un enfant, à preuve que votre beau-frère et sa femme, qui est plus lourde que moi de beaucoup, vont au marché le samedi avec leur garçon, sur le dos de cette bonne bête. Vous le mettrez à cheval devant vous, et d’ailleurs j’aime mieux m’en aller toute seule à pied que de faire de la peine à ce petit.

—Thật tình, anh cứng lòng quá, Marie bé cuối cùng nói với anh, và phần tôi, tôi chẳng bao giờ cưỡng nổi như thế trước một đứa bé đang đau lòng đến vậy. Nào, anh Germain, anh đưa nó đi. Ngựa anh quen chở hai người và một đứa trẻ rồi, bằng chứng là anh vợ anh cùng vợ, nặng hơn tôi nhiều, thứ bảy nào cũng đi chợ với thằng con trên lưng con vật tốt ấy. Anh cho nó ngồi trước mặt anh, vả lại tôi thà đi bộ một mình còn hơn làm đứa bé buồn.

—Qu’à cela ne tienne, répondit Germain, qui mourait d’envie de se laisser convaincre. La Grise est forte et en porterait deux de plus, s’il y avait place sur son échine. Mais que ferons-nous de cet enfant en route? il aura froid, il aura faim… et qui prendra soin de lui ce soir et demain pour le coucher, le laver et le rhabiller? Je n’ose pas donner cet ennui-là à une femme que je ne connais pas, et qui trouvera, sans doute, que je suis bien sans façons avec elle pour commencer.

—Thôi được, Germain đáp, anh vốn đã nóng lòng muốn bị thuyết phục. Con Grise khỏe, chở thêm hai người nữa cũng được, nếu trên lưng nó còn chỗ. Nhưng dọc đường chúng ta tính sao với đứa bé này? nó sẽ lạnh, sẽ đói… mà tối nay rồi ngày mai, ai lo cho nó ngủ, rửa ráy, thay đồ? Tôi không dám giao cái phiền ấy cho một người đàn bà tôi chưa quen, mà hẳn chị ấy sẽ cho là tôi suồng sã quá với chị ngay từ buổi đầu.

—D’après l’amitié ou l’ennui qu’elle montrera, vous la connaîtrez tout de suite, Germain, croyez-moi; et d’ailleurs, si elle rebute votre Pierre, moi je m’en charge. J’irai chez elle l’habiller et je l’emmènerai aux champs demain. Je l’amuserai toute la journée et j’aurai soin qu’il ne manque de rien.

—Chị ấy tỏ ra mến hay tỏ ra phiền thì anh biết ngay chị ấy là người thế nào, anh Germain, tin tôi đi; hơn nữa, nếu chị ấy xua đuổi Pierre của anh thì tôi nhận lấy. Tôi sẽ sang nhà chị ấy thay đồ cho nó, mai đưa nó ra đồng. Tôi sẽ chơi với nó cả ngày và lo cho nó không thiếu gì.

—Et il t’ennuiera, ma pauvre fille! Il te gênera! toute une journée, c’est long!

—Rồi nó sẽ làm em chán, cô bé tội nghiệp! Nó sẽ làm em vướng víu! cả một ngày dài lắm!

—Ça me fera plaisir, au contraire, ça me tiendra compagnie, et ça me rendra moins triste le premier jour que j’aurai à passer dans un nouveau pays. Je me figurerai que je suis encore chez nous.

—Trái lại, tôi vui, có nó bầu bạn, ngày đầu ở một xứ lạ tôi sẽ bớt buồn. Tôi sẽ tưởng như vẫn còn ở nhà.

L’enfant, voyant que la petite Marie prenait son parti, s’était cramponné à sa jupe et la tenait si fort qu’il eût fallu lui faire du mal pour l’en arracher. Quand il reconnut que son père cédait, il prit la main de Marie dans ses deux petites mains brunies par le soleil, et l’embrassa en sautant de joie et en la tirant vers la jument, avec cette impatience ardente que les enfants portent dans leurs désirs.

Thằng bé thấy Marie bé đứng về phe mình thì bám chặt lấy váy cô, nắm chặt đến nỗi muốn gỡ ra phải làm nó đau. Khi biết ba nó nhượng bộ, nó nắm tay Marie trong hai bàn tay nhỏ rám nắng của mình, hôn lên, nhảy cẫng lên vì vui và kéo cô về phía ngựa, với cái nôn nóng hừng hực mà trẻ con đặt vào điều chúng muốn.

—Allons, allons, dit la jeune fille, en le soulevant dans ses bras, tâchons d’apaiser ce pauvre cœur qui saute comme un petit oiseau, et si tu sens le froid quand la nuit viendra, dis-le-moi, mon Pierre, je te serrerai dans ma cape. Embrasse ton petit père, et demande-lui pardon d’avoir fait le méchant. Dis que ça ne t’arrivera plus, jamais! jamais, entends-tu?

—Nào, nào, cô gái nói, ẵm nó lên, để chị dỗ cho cái tim tội nghiệp đang nhảy như chim non này được yên, và nếu em thấy lạnh khi đêm xuống, nói với chị, Pierre, chị sẽ ủ em trong áo choàng của chị. Hôn ba đi, và xin ba tha lỗi vì đã hư. Nói là sẽ không bao giờ như thế nữa! không bao giờ, nghe chưa?

—Oui, oui, à condition que je ferai toujours sa volonté, n’est-ce pas? dit Germain en essuyant les yeux du petit avec son mouchoir: ah! Marie, vous me le gâtez, ce drôle-là!… Et vraiment, tu es une trop bonne fille, petite Marie. Je ne sais pas pourquoi tu n’es pas entrée bergère chez nous à la Saint- Jean dernière. Tu aurais pris soin de mes enfants, et j’aurais mieux aimé te payer un bon prix pour les servir, que d’aller chercher une femme qui croira peut-être me faire beaucoup de grâce en ne les détestant pas.

—Ừ, ừ, với điều kiện là anh luôn làm theo ý nó, phải không? Germain nói, lau mắt thằng bé bằng khăn tay: ôi! Marie, em làm hư nó mất rồi, thằng quỷ này!… Mà thật, em tốt bụng quá, Marie bé. Anh không hiểu sao hồi lễ Thánh Gioan vừa rồi em không vào nhà anh làm cô chăn cừu. Em sẽ chăm các con anh, và anh thà trả em một giá hậu để em trông nom chúng còn hơn đi tìm một người vợ mà có khi cứ tưởng đã ban cho anh ân huệ lớn chỉ vì không ghét chúng.

—Il ne faut pas voir comme ça les choses par le mauvais côté, répondit la petite Marie, en tenant la bride du cheval pendant que Germain plaçait son fils sur le devant du large bât garni de peau de chèvre: si votre femme n’aime pas les enfants, vous me prendrez à votre service l’an prochain, et, soyez tranquille, je les amuserai si bien qu’ils ne s’apercevront de rien.

—Đừng nhìn mọi chuyện theo mặt xấu như thế, Marie bé đáp, giữ dây cương ngựa trong lúc Germain đặt con lên phía trước cái yên rộng bọc da dê: nếu vợ anh không yêu trẻ con, anh nhận tôi vào làm cho anh sang năm, và anh cứ yên tâm, tôi sẽ chơi với chúng khéo đến nỗi chúng chẳng thấy thiếu gì.

VII. Dans la lande

VII. Trong bãi hoang

Ah çà, dit Germain, lorsqu’ils eurent fait quelques pas, que va-t-on penser à la maison en ne voyant pas rentrer ce petit bonhomme? Les parents vont être inquiets et le chercheront partout.

À này, Germain nói, khi đã đi được vài bước, ở nhà người ta sẽ nghĩ gì khi không thấy cậu nhóc này về? Các cụ sẽ lo và tìm khắp nơi.

—Vous allez dire au cantonnier qui travaille là-haut sur la route, que vous l’emmenez, et vous lui recommanderez d’avertir votre monde.

—Anh cứ nói với anh thợ đường đang làm việc trên kia, ngoài đường cái, rằng anh đưa nó đi, và dặn anh ấy báo cho người nhà anh.

—C’est vrai, Marie, tu t’avises de tout, toi; moi, je ne pensais plus que Jeannie devait être par là.

—Phải, Marie, em nghĩ cái gì cũng ra; anh quên khuấy là Jeannie phải ở đó.

—Et justement, il demeure tout près de la métairie; et il ne manquera pas de faire la commission.

—Mà anh ấy lại ở ngay gần trại, thế nào cũng nhắn giúp.

Quand on eut avisé à cette précaution, Germain remit la jument au trot, et Petit-Pierre était si joyeux, qu’il ne s’aperçut pas tout de suite qu’il n’avait pas dîné; mais le mouvement du cheval lui creusant l’estomac, il se prit, au bout d’une lieue, à bâiller, à pâlir, et à confesser qu’il mourait de faim.

Lo liệu xong điều đề phòng ấy, Germain lại cho ngựa chạy nước kiệu, và Petit-Pierre vui đến nỗi lúc đầu chẳng nhận ra mình chưa ăn trưa; nhưng nhịp ngựa chạy làm bụng nó cồn cào, đi hết một dặm thì nó bắt đầu ngáp, tái mặt, và thú nhận là đói chết đi được.

—Voilà que ça commence, dit Germain. Je savais bien que nous n’irions pas loin sans que ce monsieur criât la faim ou la soif.

—Đấy, bắt đầu rồi, Germain nói. Anh biết thừa là đi chưa xa thì cậu này đã kêu đói hay kêu khát.

—J’ai soif aussi! dit Petit-Pierre.

—Con cũng khát! Petit-Pierre nói.

—Eh bien! nous allons donc entrer dans le cabaret de la mère Rebec, à Corlay, au Point du Jour. Belle enseigne, mais pauvre gîte! Allons, Marie, tu boiras aussi un doigt de vin.

—Thôi được! vậy ta ghé quán bà Rebec ở Corlay, hiệu Point du Jour. Biển hiệu đẹp, nhưng chỗ trọ nghèo! Nào, Marie, em cũng uống một chút rượu.

—Non, non, je n’ai besoin de rien, dit-elle, je tiendrai la jument pendant que vous entrerez avec le petit.

—Không, không, tôi không cần gì, cô nói, tôi giữ ngựa trong khi anh vào với thằng bé.

—Mais j’y songe, ma bonne fille, tu as donné ce matin le pain de ton goûter à mon Pierre, et toi tu es à jeun; tu n’as pas voulu dîner avec nous à la maison, tu ne faisais que pleurer.

—Nhưng anh nghĩ lại, em ngoan ạ, sáng nay em đã đưa mẩu bánh bữa chiều cho Pierre của anh, còn em thì nhịn đói; em cũng không chịu ăn trưa với chúng ta ở nhà, em chỉ khóc.

—Oh! je n’avais pas faim, j’avais trop de peine! et je vous jure qu’à présent encore je ne sens aucune envie de manger.

—Ôi! tôi có đói đâu, tôi buồn quá! Tôi xin thề với anh là bây giờ tôi vẫn chẳng thấy thèm ăn chút nào.

—Il faut te forcer, petite; autrement tu seras malade. Nous avons du chemin à faire, et il ne faut pas arriver là-bas comme des affamés pour demander du pain avant de dire bonjour. Moi-même je veux te donner l’exemple, quoique je n’aie pas grand appétit; mais j’en viendrai à bout, vu que, après tout, je n’ai pas dîné non plus. Je vous voyais pleurer, toi et ta mère, et ça me troublait le cœur. Allons, allons, je vais attacher la Grise à la porte; descends, je le veux.

—Phải cố ăn, em ạ; không thì em sẽ ốm. Chúng ta còn đường xa, và đến đó không nên như những kẻ đói rách, chưa chào đã xin bánh. Chính anh cũng muốn làm gương cho em, dù anh chẳng thèm ăn mấy; nhưng anh sẽ ráng được, vì rốt cuộc anh cũng chưa ăn trưa. Anh thấy em và mẹ em khóc, lòng anh cũng rối bời. Nào, nào, anh buộc con Grise ở cửa; xuống đi, anh muốn thế.

Ils entrèrent tous trois chez la Rebec, et, en moins d’un quart d’heure, la grosse boiteuse réussit à leur servir une omelette de bonne mine, du pain bis et du vin clairet.

Cả ba vào nhà bà Rebec, và chưa đầy mười lăm phút, bà béo què đã dọn được cho họ một đĩa trứng tráng trông ngon mắt, bánh mì đen và rượu vang đỏ nhạt.

Les paysans ne mangent pas vite, et le petit Pierre avait si grand appétit qu’il se passa bien une heure avant que Germain pût songer à se remettre en route. La petite Marie avait mangé par complaisance d’abord; puis, peu à peu, la faim était venue: car à seize ans on ne peut pas faire longtemps diète, et l’air des campagnes est impérieux. Les bonnes paroles que Germain sut lui dire pour la consoler et lui faire prendre courage produisirent aussi leur effet; elle fit effort pour se persuader que sept mois seraient bientôt passés, et pour songer au bonheur qu’elle aurait de se retrouver dans sa famille et dans son hameau, puisque le père Maurice et Germain s’accordaient pour lui promettre de la prendre à leur service. Mais comme elle commençait à s’égayer et à badiner avec le petit Pierre, Germain eut la malheureuse idée de lui faire regarder, par la fenêtre du cabaret, la belle vue de la vallée qu’on voit tout entière de cette hauteur, et qui est si riante, si verte et si fertile. Marie regarda et demanda si de là on voyait les maisons de Belair.

Nông dân vốn không ăn nhanh, mà Pierre bé lại đói ngấu, nên phải hơn một giờ sau Germain mới nghĩ đến chuyện lên đường lại. Marie bé ban đầu ăn vì nể; rồi dần dần cơn đói đến: vì mười sáu tuổi người ta không nhịn ăn lâu được, và khí trời đồng quê thì đòi hỏi lắm. Những lời tử tế Germain biết nói để an ủi và giúp cô lấy lại can đảm cũng có tác dụng; cô gắng tự nhủ rằng bảy tháng rồi sẽ chóng qua, và nghĩ đến niềm vui được trở về với gia đình và xóm làng, vì bác Maurice và Germain đều hứa nhận cô vào làm cho họ. Nhưng khi cô vừa tươi lên và đùa với Pierre bé, Germain lại nảy ra cái ý chẳng may là chỉ cho cô ngắm, qua cửa sổ quán, cảnh thung lũng đẹp mà từ độ cao này nhìn thấy trọn vẹn, tươi vui, xanh mướt và màu mỡ. Marie nhìn và hỏi từ đó có thấy nhà cửa Belair không.

—Sans doute, dit Germain, et la métairie, et même ta maison. Tiens, ce petit point gris, pas loin du grand peuplier à Godard, plus bas que le clocher.

—Thấy chứ, Germain nói, thấy cả nông trại, cả nhà em nữa. Kìa, cái chấm xám nhỏ ấy, không xa cây dương to nhà Godard, thấp hơn gác chuông một chút.

—Ah! je la vois, dit la petite; et là-dessus elle recommença de pleurer.

—Ôi! tôi thấy rồi, cô bé nói; và nói xong cô lại khóc.

—J’ai eu tort de te faire songer à ça, dit Germain, je ne fais que des bêtises aujourd’hui! Allons, Marie, partons, ma fille; les jours sont courts, et dans une heure, quand la lune montera, il ne fera pas chaud.

—Anh dại khi bắt em nghĩ đến chuyện ấy, Germain nói, hôm nay anh chỉ toàn làm chuyện ngốc! Thôi, Marie, đi nào, em; ngày ngắn lắm, và một giờ nữa, khi trăng lên, trời sẽ chẳng ấm đâu.

Ils se remirent en route, traversèrent la grande brande, et comme, pour ne pas fatiguer la jeune fille et l’enfant par un trop grand trot, Germain ne pouvait faire aller la Grise bien vite, le soleil était couché quand ils quittèrent la route pour gagner les bois.

Họ lại lên đường, băng qua bãi hoang rộng, và vì Germain, để khỏi làm cô gái và đứa bé mệt bởi nước kiệu quá dồn, không thể cho Grise đi nhanh, nên mặt trời đã lặn khi họ rời đường cái để vào rừng.

Germain connaissait le chemin jusqu’au Magnier; mais il pensa qu’il aurait plus court en ne prenant pas l’avenue de Chanteloube, mais en descendant par Presles et la Sépulture, direction qu’il n’avait pas l’habitude de prendre quand il allait à la foire. Il se trompa et perdit encore un peu de temps avant d’entrer dans le bois; encore n’y entra-t-il point par le bon côté, et il ne s’en aperçut pas, si bien qu’il tourna le dos à Fourche et gagna beaucoup plus haut du côté d’Ardentes.

Germain biết đường tới Magnier; nhưng anh nghĩ sẽ gần hơn nếu không theo đường cái Chanteloube mà xuống qua Presles và la Sépulture, lối anh vốn không quen đi mỗi khi ra phiên chợ. Anh tính sai và mất thêm ít thì giờ trước khi vào rừng; mà cũng không vào đúng phía, anh lại chẳng hay biết, thành ra quay lưng với Fourche và đi lên cao hơn nhiều, về phía Ardentes.

Ce qui l’empêchait alors de s’orienter, c’était un brouillard qui s’élevait avec la nuit, un de ces brouillards des soirs d’automne, que la blancheur du clair de lune rend plus vagues et plus trompeurs encore. Les grandes flaques d’eau dont les clairières sont semées exhalaient des vapeurs si épaisses que, lorsque la Grise les traversait, on ne s’en apercevait qu’au clapotement de ses pieds et à la peine qu’elle avait à les tirer de la vase.

Cái khiến anh không định được hướng lúc ấy là màn sương dâng lên cùng đêm, một trong những màn sương chiều thu mà ánh trắng của trăng càng làm mờ ảo và dễ đánh lừa hơn. Những vũng nước lớn rải khắp các khoảng trống tỏa hơi dày đến nỗi khi Grise lội qua, chỉ nhờ tiếng chân nó lõm bõm và nỗi khó nhọc của nó khi nhấc chân khỏi bùn mà người ta biết.

Quand on eut enfin trouvé une belle allée bien droite, et qu’arrivé au bout, Germain chercha à voir où il était, il s’aperçut bien qu’il s’était perdu; car le père Maurice, en lui expliquant son chemin, lui avait dit qu’à la sortie des bois il aurait à descendre un bout de côte très raide, à traverser une immense prairie et à passer deux fois la rivière à gué. Il lui avait même recommandé d’entrer dans cette rivière avec précaution, parce qu’au commencement de la saison il y avait eu de grandes pluies et que l’eau pouvait être un peu haute. Ne voyant ni descente, ni prairie, ni rivière, mais la lande unie et blanche comme une nappe de neige, Germain s’arrêta, chercha une maison, attendit un passant, et ne trouva rien qui pût le renseigner. Alors il revint sur ses pas et rentra dans les bois. Mais le brouillard s’épaissit encore plus, la lune fut tout à fait voilée, les chemins étaient affreux, les fondrières profondes. Par deux fois, la Grise faillit s’abattre; chargée comme elle l’était, elle perdait courage, et, si elle conservait assez de discernement pour ne pas se heurter contre les arbres, elle ne pouvait empêcher que ceux qui la montaient n’eussent affaire à de grosses branches, qui barraient le chemin à la hauteur de leurs têtes et qui les mettaient fort en danger. Germain perdit son chapeau dans une de ces rencontres et eut grand’peine à le retrouver. Petit- Pierre s’était endormi, et, se laissant aller comme un sac, il embarrassait tellement les bras de son père, que celui-ci ne pouvait plus ni soutenir ni diriger le cheval.

Cuối cùng, khi tìm được một lối đi đẹp, thẳng tắp, và đến cuối lối, Germain cố nhìn xem mình đang ở đâu thì anh nhận ra mình đã lạc; vì khi chỉ đường cho anh, bác Maurice đã nói rằng ra khỏi rừng anh sẽ phải xuống một đoạn dốc rất đứng, băng qua một đồng cỏ mênh mông và lội hai lần qua sông. Bác còn dặn anh lội xuống sông phải cẩn thận, vì đầu mùa đã có mưa lớn và nước có thể hơi cao. Không thấy dốc, đồng cỏ, hay sông, mà chỉ thấy bãi hoang phẳng và trắng như tấm khăn tuyết, Germain dừng lại, tìm nhà, chờ người đi qua, mà chẳng gặp gì để biết đường. Rồi anh quay lại và vào rừng lần nữa. Nhưng sương dày thêm, trăng bị che hẳn, đường xấu khủng khiếp, hố bùn sâu hoắm. Hai lần Grise suýt ngã; chở nặng như thế nó nản chí, và dù còn đủ tỉnh táo để không húc vào cây, nó không sao tránh cho những người trên lưng khỏi vướng phải những cành lớn chắn ngang đường, ngang tầm đầu họ, rất nguy hiểm. Germain văng mất mũ trong một lần như thế và mãi mới tìm lại được. Petit-Pierre ngủ thiếp, người rũ xuống như cái bao, vướng cả tay cha đến nỗi anh chẳng còn đỡ nổi nó, cũng chẳng điều khiển nổi ngựa.

—Je crois que nous sommes ensorcelés, dit Germain en s’arrêtant: car ces bois ne sont pas assez grands pour qu’on s’y perde, à moins d’être ivre, et il y a deux heures au moins que nous y tournons sans pouvoir en sortir. La Grise n’a qu’une idée en tête, c’est de s’en retourner à la maison, et c’est elle qui me fait tromper. Si nous voulons nous en aller chez nous, nous n’avons qu’à la laisser faire. Mais quand nous sommes peut-être à deux pas de l’endroit où nous devons coucher, il faudrait être fou pour y renoncer et recommencer une si longue route. Cependant, je ne sais plus que faire. Je ne vois ni ciel ni terre, et je crains que cet enfant-là ne prenne la fièvre si nous restons dans ce damné brouillard, ou qu’il ne soit écrasé par notre poids si le cheval vient à s’abattre en avant.

—Anh nghĩ chúng ta bị bỏ bùa rồi, Germain nói, dừng lại: vì những khu rừng này không đủ lớn để lạc, trừ khi say, mà ít nhất hai giờ rồi chúng ta quay vòng ở đây không ra được. Con Grise chỉ có một ý trong đầu là về nhà, và chính nó làm anh đi sai. Nếu chúng ta muốn về nhà thì cứ để nó. Nhưng khi biết đâu chúng ta chỉ còn cách chỗ ngủ đêm hai bước chân, thì phải điên mới bỏ cuộc rồi đi lại cả đoạn đường dài như thế. Tuy nhiên, anh chẳng biết tính sao nữa. Anh không thấy trời cũng chẳng thấy đất, và anh sợ thằng bé này sốt nếu chúng ta cứ ở trong màn sương đáng nguyền rủa này, hoặc bị đè bẹp dưới sức nặng của chúng ta nếu con ngựa ngã chúi về phía trước.

—Il ne faut pas nous obstiner davantage, dit la petite Marie. Descendons, Germain; donnez-moi l’enfant, je le porterai fort bien, et j’empêcherai mieux que vous que la cape, se dérangeant, ne le laisse à découvert. Vous conduirez la jument par la bride, et nous verrons peut-être plus clair quand nous serons plus près de la terre.

—Đừng cố chấp thêm nữa, Marie bé nói. Chúng ta xuống đi, Germain; anh đưa đứa bé cho tôi, tôi bế được, và tôi giữ cho tấm áo choàng khỏi xô lệch làm hở nó ra còn tốt hơn anh. Anh dắt ngựa bằng dây cương, và có lẽ chúng ta sẽ thấy rõ hơn khi xuống gần mặt đất.

Ce moyen ne réussit qu’à les préserver d’une chute de cheval, car le brouillard rampait et semblait se coller à la terre humide. La marche était pénible, et ils furent bientôt si harassés qu’ils s’arrêtèrent en rencontrant enfin un endroit sec sous de grands chênes. La petite Marie était en nage, mais elle ne se plaignait ni ne s’inquiétait de rien. Occupée seulement de l’enfant, elle s’assit sur le sable et le coucha sur ses genoux, tandis que Germain explorait les environs, après avoir passé les rênes de la Grise dans une branche d’arbre.

Cách ấy chỉ giúp họ khỏi bị ngã ngựa, vì sương bò sát đất và dường như dính vào mặt đất ẩm. Đi bộ thật nhọc nhằn, và chẳng bao lâu họ rã rời đến nỗi dừng lại khi cuối cùng gặp được một chỗ khô ráo dưới những cây sồi lớn. Marie bé ướt đẫm mồ hôi, nhưng cô không phàn nàn cũng chẳng lo gì. Chỉ lo cho đứa bé, cô ngồi xuống cát và đặt nó nằm gối lên đầu gối, trong khi Germain đi thăm dò quanh đó, sau khi quấn dây cương của Grise vào một cành cây.

Mais la Grise, qui s’ennuyait fort de ce voyage, donna un coup de reins, dégagea les rênes, rompit les sangles, et lâchant, par manière d’acquit, une demi-douzaine de ruades plus haut que sa tête, partit à travers les taillis, montrant fort bien qu’elle n’avait besoin de personne pour retrouver son chemin.

Nhưng Grise, vốn chán ngấy chuyến đi này, hích lưng một cái, tuột dây cương, đứt dây đai bụng, rồi đá hậu cho có lệ nửa tá cú cao quá đầu, phóng qua bụi rậm, cho thấy rõ nó chẳng cần ai để tìm đường về.

—Çà, dit Germain, après avoir vainement cherché à la rattraper, nous voici à pied, et rien ne nous servirait de nous trouver dans le bon chemin, car il nous faudrait traverser la rivière à pied; et à voir comme ces routes sont pleines d’eau, nous pouvons être sûrs que la prairie est sous la rivière. Nous ne connaissons pas les autres passages. Il nous faut donc attendre que ce brouillard se dissipe; ça ne peut pas durer plus d’une heure ou deux. Quand nous verrons clair, nous chercherons une maison, la première venue à la lisière du bois; mais à présent nous ne pouvons sortir d’ici; il y a là une fosse, un étang, je ne sais quoi devant nous; et derrière, je ne saurais pas non plus dire ce qu’il y a, car je ne comprends plus par quel côté nous sommes arrivés.

—Thôi, Germain nói, sau khi đuổi theo nó vô ích, giờ chúng ta đành đi bộ, mà có ở đúng đường cũng chẳng ích gì, vì phải lội sông bằng chân; nhìn những lối đầy nước thế này, chắc chắn đồng cỏ đã chìm dưới sông. Chúng ta không biết chỗ nào khác để qua. Vậy phải chờ sương tan; không thể kéo dài quá một hai giờ. Khi thấy rõ, chúng ta sẽ tìm một ngôi nhà, cái đầu tiên gặp ở bìa rừng; nhưng bây giờ chúng ta không thể rời khỏi đây; trước mặt có một cái hố, một cái ao, một thứ gì anh chẳng rõ; còn phía sau có gì thì anh cũng không nói nổi, vì anh không còn hiểu chúng ta đã đến bằng phía nào.

VIII. Sous les grands chênes

VIII. Dưới những cây sồi lớn

Eh bien! prenons patience, Germain, dit la petite Marie. Nous ne sommes pas mal sur cette petite hauteur. La pluie ne perce pas la feuillée de ces gros chênes, et nous pouvons allumer du feu, car je sens de vieilles souches qui ne tiennent à rien et qui sont assez sèches pour flamber. Vous avez bien du feu, Germain? Vous fumiez votre pipe tantôt.

Thôi thì ta kiên nhẫn vậy, Germain ạ, bé Marie nói. Trên mô đất nhỏ này cũng chẳng đến nỗi tệ. Mưa không xuyên qua được tán của mấy cây sồi to, mà mình lại nhóm được lửa, vì tôi thấy có những gốc cây mục trơ ra, chẳng dính vào đâu, khô đủ để bén lửa. Anh có lửa chứ, Germain? Lúc nãy anh còn hút tẩu mà.

—J’en avais! mon briquet était sur le bât dans mon sac, avec le gibier que je portais à ma future; mais la maudite jument a tout emporté, même mon manteau, qu’elle va perdre et déchirer à toutes les branches.

—Có chứ! Cái bật lửa của tôi để trong túi trên yên, cùng với chỗ thịt rừng tôi mang cho vợ chưa cưới; nhưng con ngựa cái chết tiệt đã mang đi hết, cả cái áo choàng của tôi nữa, thế nào nó cũng làm mất làm rách ở mọi cành cây cho mà xem.

—Non pas, Germain; la bâtine, le manteau, le sac, tout est là par terre, à vos pieds. La Grise a cassé les sangles et tout jeté à côté d’elle en partant.

—Đâu có, Germain; cái yên, cái áo choàng, cái túi, tất cả đều nằm đây dưới đất, ngay chân anh. Con Grise làm đứt dây đai, hất hết xuống cạnh nó rồi mới chạy.

—C’est, vrai Dieu, certain! dit le laboureur; et si nous pouvons trouver un peu de bois mort à tâtons, nous réussirons à nous sécher et à nous réchauffer.

—Đúng thế thật, trời ạ! người cày nói; mà nếu mò mẫm kiếm được ít củi khô thì ta sẽ hong khô và sưởi ấm được.

—Ce n’est pas difficile, dit la petite Marie, le bois mort craque partout sous les pieds; mais donnez-moi d’abord ici la bâtine.

—Có khó gì, bé Marie nói, củi khô gãy răng rắc dưới chân khắp nơi; nhưng trước hết anh đưa cái yên đây cho tôi.

—Qu’en veux-tu faire?

—Em định làm gì với nó?

—Un lit pour le petit: non, pas comme ça, à l’envers; il ne roulera pas dans la ruelle; et c’est encore tout chaud du dos de la bête. Calez-moi ça de chaque côté avec ces pierres que vous voyez là!

—Làm giường cho bé: không, đừng đặt thế, phải lật ngược lại; vậy bé mới không lăn xuống khe được; mà nó còn nóng hổi hơi lưng con vật. Anh chèn hai bên giúp tôi bằng mấy hòn đá anh thấy đằng kia!

—Je ne les vois pas, moi! Tu as donc des yeux de chat!

—Anh có thấy gì đâu! Em có mắt mèo hay sao!

—Tenez! voilà qui est fait, Germain! Donnez-moi votre manteau, que j’enveloppe ses petits pieds, et ma cape par- dessus son corps. Voyez! s’il n’est pas couché là aussi bien que dans son lit! et tâtez-le comme il a chaud!

—Đây! Xong rồi, Germain! Anh đưa áo choàng đây, để tôi quấn đôi bàn chân bé, còn cái áo khoác của tôi phủ lên người bé. Anh xem! bé nằm đó chẳng khác gì trong giường mình! Sờ thử mà xem, bé ấm thế nào!

—C’est vrai! tu t’entends à soigner les enfants, Marie!

—Đúng thật! em khéo chăm trẻ con quá, Marie!

—Ce n’est pas bien sorcier. A présent, cherchez votre briquet dans votre sac, et je vais arranger le bois.

—Có phải phép thuật gì đâu. Giờ anh tìm bật lửa trong túi đi, còn tôi sẽ xếp củi.

—Ce bois ne prendra jamais, il est trop humide.

—Củi này không bén đâu, ẩm lắm.

—Vous doutez de tout, Germain! vous ne vous souvenez donc pas d’avoir été pâtour et d’avoir fait de grands feux aux champs, au beau milieu de la pluie?

—Anh cái gì cũng ngờ vực, Germain! Anh quên mình từng đi chăn thú, từng nhóm những đống lửa lớn ngoài đồng giữa lúc trời mưa tầm tã rồi sao?

—Oui, c’est le talent des enfants qui gardent les bêtes; mais moi j’ai été toucheur de bœufs aussitôt que j’ai su marcher.

—Phải, đó là cái tài của những đứa trẻ chăn thú; còn tôi thì vừa biết đi đã phải đi dắt bò.

—C’est pour cela que vous êtes plus fort de vos bras qu’adroit de vos mains. Le voilà bâti ce bûcher, vous allez voir s’il ne flambera pas! Donnez-moi le feu et une poignée de fougère sèche. C’est bien! soufflez à présent; vous n’êtes pas poumonique?

—Vì thế mà tay anh khỏe hơn là khéo. Đống củi dựng xong rồi, anh xem nó có cháy không! Đưa lửa đây cho tôi, với một nắm dương xỉ khô. Được rồi! giờ anh thổi đi; anh đâu có bệnh phổi?

—Non pas que je sache, dit Germain en soufflant comme un soufflet de forge. Au bout d’un instant, la flamme brilla, jeta d’abord une lumière rouge, et finit par s’élever en jets bleuâtres sous le feuillage des chênes, luttant contre la brume et séchant peu à peu l’atmosphère à dix pieds à la ronde.

—Không, theo tôi biết thì không, Germain nói, rồi thổi phì phì như bễ lò rèn. Một lát sau, ngọn lửa bừng lên, lúc đầu đỏ rực, rồi vút lên thành những tia xanh lam dưới tán sồi, chống chọi với màn sương, hong khô dần không khí trong vòng chừng ba mét quanh đó.

—Maintenant, je vais m’asseoir auprès du petit pour qu’il ne lui tombe pas d’étincelles sur le corps, dit la jeune fille. Vous, mettez du bois et animez le feu, Germain! nous n’attraperons ici ni fièvre ni rhume, je vous en réponds.

—Giờ tôi sẽ ngồi cạnh bé để tàn lửa khỏi rơi lên người bé, cô gái nói. Còn anh, thêm củi vào cho lửa cháy đi, Germain! ở đây ta sẽ chẳng bị sốt hay cảm đâu, tôi bảo đảm.

—Ma foi, tu es une fille d’esprit, dit Germain, et tu sais faire le feu comme une petite sorcière de nuit. Je me sens tout ranimé, et le cœur me revient; car avec les jambes mouillées jusqu’aux genoux, et l’idée de rester comme cela jusqu’au point du jour, j’étais de fort mauvaise humeur tout à l’heure.

—Quả thật, em là cô bé lanh lợi, Germain nói, mà nhóm lửa thì như một mụ phù thủy nhỏ trong đêm. Anh thấy mình hồi lại rồi, lòng đã vững; vì chân ướt đến tận gối, lại nghĩ phải ở thế này đến sáng, nên lúc nãy anh bực bội lắm.

—Et quand on est de mauvaise humeur, on ne s’avise de rien, reprit la petite Marie.

—Mà khi đã bực bội thì chẳng nghĩ ra được gì, bé Marie tiếp lời.

—Et tu n’es donc jamais de mauvaise humeur, toi?

—Thế em chưa bao giờ bực bội sao?

—Eh non! jamais. A quoi bon?

—Chưa đâu! không bao giờ. Bực để làm gì?

—Oh! ce n’est bon à rien, certainement; mais le moyen de s’en empêcher, quand on a des ennuis! Dieu sait que tu n’en as pas manqué, toi, pourtant, ma pauvre petite: car tu n’as pas toujours été heureuse!

—Ồ! bực thì chẳng ích gì, chắc chắn rồi; nhưng khi gặp chuyện phiền muộn thì làm sao tránh cho được! Trời biết em đâu có thiếu chuyện phiền muộn, cô bé tội nghiệp: em đâu phải lúc nào cũng sung sướng!

—C’est vrai, nous avons souffert, ma pauvre mère et moi. Nous avions du chagrin, mais nous ne perdions jamais courage.

—Phải, mẹ con tôi đã khổ nhiều. Chúng tôi có nỗi buồn, nhưng chưa bao giờ nản lòng.

—Je ne perdrais pas courage pour quelque ouvrage que ce fût, dit Germain; mais la misère me fâcherait; car je n’ai jamais manqué de rien. Ma femme m’avait fait riche et je le suis encore; je le serai tant que je travaillerai à la métairie: ce sera toujours, j’espère; mais chacun doit avoir sa peine! j’ai souffert autrement.

—Anh thì dù làm việc gì cũng không nản lòng, Germain nói; nhưng cảnh túng thiếu thì anh chịu không nổi, vì anh chưa từng thiếu thốn gì. Vợ anh đem của về làm anh giàu, và anh vẫn còn giàu; sẽ còn giàu chừng nào anh còn làm ở nông trại: mà anh mong là mãi mãi; nhưng ai cũng có nỗi khổ của mình! anh đã khổ theo cách khác.

—Oui, vous avez perdu votre femme, et c’est grand’pitié!

—Phải, anh mất vợ, thương thật!

—N’est-ce pas?

—Phải không?

—Oh! je l’ai bien pleurée, allez, Germain! car elle était si bonne! Tenez, n’en parlons plus; car je la pleurerais encore, tous mes chagrins sont en train de me revenir aujourd’hui.

—Ồ! tôi đã khóc chị ấy nhiều lắm, Germain ạ! vì chị ấy hiền biết bao! Thôi, đừng nhắc nữa; kẻo tôi lại khóc, hôm nay mọi nỗi buồn của tôi cứ ùa về.

—C’est vrai qu’elle t’aimait beaucoup, petite Marie! elle faisait grand cas de toi et de ta mère. Allons! tu pleures? Voyons, ma fille, je ne veux pas pleurer, moi…

—Đúng là chị ấy rất thương em, bé Marie! chị ấy quý em và mẹ em lắm. Nào! em khóc đấy à? Thôi mà, con gái, anh không muốn khóc đâu…

—Vous pleurez, pourtant, Germain! Vous pleurez aussi! Quelle honte y a-t-il pour un homme à pleurer sa femme? Ne vous gênez pas, allez! je suis bien de moitié avec vous dans cette peine- là!

—Vậy mà anh cũng khóc, Germain! Anh cũng khóc đấy! Có gì đáng xấu hổ khi một người đàn ông khóc vợ mình? Anh cứ tự nhiên đi! tôi chia nửa nỗi đau ấy với anh mà.

—Tu as un bon cœur, Marie, et ça me fait du bien de pleurer avec toi. Mais approche donc tes pieds du feu; tu as tes jupes toutes mouillées aussi, pauvre petite fille! Tiens, je vas prendre ta place auprès du petit, chauffe-toi mieux que ça.

—Em tốt bụng, Marie, khóc với em anh thấy nhẹ lòng. Nhưng em đưa chân lại gần lửa đi; váy em cũng ướt hết cả, tội nghiệp bé con! Này, để anh ngồi chỗ em cạnh thằng bé, em sưởi cho kỹ vào.

—J’ai assez chaud, dit Marie; et si vous voulez vous asseoir, prenez un coin du manteau, moi je suis très bien.

—Tôi ấm rồi, Marie nói; nếu anh muốn ngồi thì lấy một góc áo choàng, còn tôi thế này là tốt lắm.

—Le fait est qu’on n’est pas mal ici, dit Germain en s’asseyant tout auprès d’elle. Il n’y a que la faim qui me tourmente un peu. Il est bien neuf heures du soir, et j’ai eu tant de peine à marcher dans ces mauvais chemins, que je me sens tout affaibli. Est-ce que tu n’as pas faim, aussi, toi, Marie?

—Thật ra ở đây cũng chẳng đến nỗi tệ, Germain nói rồi ngồi xuống sát bên cô. Chỉ có cái đói là hơi hành hạ anh. Chắc đã chín giờ tối, mà đi trên những lối xấu thế kia anh mệt rã người. Em có đói không, Marie?

—Moi? pas du tout. Je ne suis pas habituée, comme vous, à faire quatre repas, et j’ai été tant de fois me coucher sans souper, qu’une fois de plus ne m’étonne guère.

—Tôi à? không hề. Tôi không quen ăn bốn bữa như anh, mà tôi đi ngủ không có bữa tối cũng đã bao nhiêu lần, thêm một lần nữa chẳng lạ gì.

—Eh bien, c’est commode une femme comme toi; ça ne fait pas de dépense, dit Germain en souriant.

—Ấy, tiện thật, một người đàn bà như em; chẳng tốn kém gì, Germain mỉm cười nói.

—Je ne suis pas une femme, dit naïvement Marie, sans s’apercevoir de la tournure que prenaient les idées du laboureur. Est-ce que vous rêvez?

—Tôi đâu phải đàn bà, Marie ngây thơ nói, chẳng nhận ra ý nghĩ của người cày đang rẽ sang đâu. Anh nằm mơ đấy à?

—Oui, je crois que je rêve, répondit Germain; c’est la faim qui me fait divaguer peut-être!

—Phải, tôi nghĩ là tôi mơ, Germain đáp; có lẽ vì đói mà nói mê!

—Que vous êtes donc gourmand! reprit-elle en s’égayant un peu à son tour; eh bien! si vous ne pouvez pas vivre cinq ou six heures sans manger, est-ce que vous n’avez pas là du gibier dans votre sac, et du feu pour le faire cuire?

—Anh tham ăn quá! cô nói, đến lượt mình vui lên đôi chút; thôi! nếu anh không chịu nổi năm sáu tiếng mà không ăn, thì trong túi anh chẳng phải có thịt rừng, và ở đây có lửa để nấu sao?

—Diantre! c’est une bonne idée! mais le présent à mon futur beau-père?

—Chà! ý hay đấy! nhưng còn lễ vật anh mang cho cha vợ tương lai?

—Vous avez six perdrix et un lièvre! Je pense qu’il ne faut pas tout cela pour vous rassasier?

—Anh có sáu con gà gô và một con thỏ rừng! Tôi nghĩ đâu cần ngần ấy mới no bụng anh?

—Mais faire cuire cela ici, sans broche et sans landiers, ça deviendra du charbon!

—Nhưng nấu ở đây, không xiên quay, không giá củi, thì thành than hết!

—Non pas, dit la petite Marie; je me charge de vous le faire cuire sous la cendre sans goût de fumée. Est-ce que vous n’avez jamais attrapé d’alouettes dans les champs, et que vous ne les avez pas fait cuire entre deux pierres? Ah! c’est vrai! j’oublie que vous n’avez pas été pastour! Voyons, plumez cette perdrix! Pas si fort! vous lui arrachez la peau!

—Không đâu, bé Marie nói; tôi lo nướng cho anh trong tro, không có mùi khói. Anh chưa từng bắt chim sơn ca ngoài đồng rồi nướng giữa hai hòn đá sao? À phải! tôi quên mất anh đâu có đi chăn thú! Nào, nhổ lông con gà gô này đi! Đừng mạnh tay thế! anh lột cả da nó rồi!

—Tu pourrais bien plumer l’autre pour me montrer!

—Em nhổ con kia làm mẫu cho anh xem cũng được chứ!

—Vous voulez donc en manger deux? Quel ogre! Allons, les voilà plumées, je vais les cuire.

—Vậy là anh muốn ăn tới hai con? Đúng là quỷ ăn thịt người! Thôi, nhổ xong cả rồi, để tôi nướng.

—Tu ferais une parfaite cantinière, petite Marie; mais, par malheur, tu n’as pas de cantine, et je serai réduit à boire l’eau de cette mare.

—Em sẽ là một chị bán rượu cho lính rất tuyệt, bé Marie; chỉ tiếc là em chẳng có quầy lẫn bi đông, và anh đành phải uống nước của Vũng nước này.

—Vous voudriez du vin, pas vrai? Il vous faudrait peut-être du café? vous vous croyez à la foire sous la ramée! Appelez l’aubergiste: de la liqueur au fin laboureur de Belair!

—Anh muốn rượu vang, phải không? Có khi còn muốn cà phê nữa? anh tưởng mình đang ở hội chợ dưới lều lá! Gọi chủ quán đi: rượu mời người cày giỏi của Belair!

—Ah! petite méchante, vous vous moquez de moi? Vous ne boiriez pas du vin, vous, si vous en aviez?

—À! cô bé quỷ quái, em chế nhạo anh đấy à? Nếu em có rượu, em lại không uống sao?

—Moi? j’en ai bu ce soir avec vous chez la Rebec, pour la seconde fois de ma vie; mais si vous êtes bien sage, je vais vous en donner une bouteille quasi pleine, et du bon encore!

—Tôi à? tối nay tôi đã uống rượu với anh ở nhà mụ Rebec, lần thứ hai trong đời; nhưng nếu anh ngoan, tôi sẽ đưa anh một chai gần đầy, mà lại là rượu ngon nữa!

—Comment, Marie, tu es donc sorcière, décidément?

—Sao, Marie, vậy ra em đúng là phù thủy thật?

—Est-ce que vous n’avez pas fait la folie de demander deux bouteilles de vin à la Rebec? Vous en avez bu une avec votre petit, et j’ai à peine avalé trois gouttes de celle que vous aviez mise devant moi. Cependant vous les avez payées toutes les deux sans y regarder.

—Chẳng phải anh đã dại dột gọi tới hai chai rượu ở chỗ mụ Rebec sao? Anh uống một chai với bé, còn chai đặt trước mặt tôi thì tôi chỉ nhấp có ba giọt. Vậy mà anh trả tiền cả hai chai mà chẳng buồn nhìn.

—Eh bien?

—Rồi sao?

—Eh bien, j’ai mis dans mon panier celle qui n’avait pas été bue, parce que j’ai pensé que vous ou votre petit auriez soif en route; et la voilà.

—Thế rồi tôi bỏ chai chưa uống vào giỏ, vì nghĩ rằng dọc đường anh hay bé sẽ khát; và đây này.

—Tu es la fille la plus avisée que j’aie jamais rencontrée. Voyez! elle pleurait pourtant, cette pauvre enfant, en sortant de l’auberge! ça ne l’a pas empêchée de penser aux autres plus qu’à elle-même. Petite Marie, l’homme qui t’épousera ne sera pas sot.

—Em là cô gái tinh ý nhất anh từng gặp. Thế mà con bé tội nghiệp ấy vừa bước ra khỏi quán trọ là đã khóc đấy! vậy mà nó vẫn nghĩ đến người khác hơn bản thân. Bé Marie, người đàn ông cưới em sẽ không phải kẻ khờ.

—Je l’espère, car je n’aimerais pas un sot. Allons, mangez vos perdrix, elles sont cuites à point; et, faute de pain, vous vous contenterez de châtaignes.

—Tôi mong thế, vì tôi chẳng ưa kẻ khờ. Thôi, anh ăn gà gô đi, chín vừa tới rồi; không có bánh mì thì anh dùng tạm hạt dẻ.

—Et où diable as-tu pris aussi des châtaignes?

—Mà em lấy đâu ra hạt dẻ nữa, trời ơi?

—C’est bien étonnant! tout le long du chemin, j’en ai pris aux branches en passant, et j’en ai rempli mes poches.

—Có gì lạ đâu! suốt dọc đường tôi hái trên cành khi đi ngang qua, và nhét đầy túi.

—Et elles sont cuites aussi?

—Mà cũng nướng chín rồi?

—A quoi donc aurais-je eu l’esprit si je ne les avais pas mises dans le feu dès qu’il a été allumé? Ça se fait toujours, aux champs.

—Tôi mà không bỏ chúng vào lửa ngay khi lửa vừa nhóm thì còn gì là khôn? Ngoài đồng người ta vẫn làm vậy.

—Ah çà, petite Marie, nous allons souper ensemble! je veux boire à ta santé et te souhaiter un bon mari… là, comme tu le souhaiterais toi-même. Dis-moi un peu cela!

—Này, bé Marie, hai ta cùng ăn tối nhé! anh muốn nâng cốc chúc em sức khỏe và chúc em một người chồng tốt… này, như chính em mong ước. Nói anh nghe thử!

—J’en serais fort empêchée, Germain, car je n’y ai pas encore songé.

—Tôi lúng túng lắm, Germain, vì tôi chưa nghĩ đến bao giờ.

—Comment, pas du tout? jamais? dit Germain, en commençant à manger avec un appétit de laboureur, mais coupant les meilleurs morceaux pour les offrir à sa compagne, qui refusa obstinément et se contenta de quelques châtaignes. Dis-moi donc, petite Marie, reprit-il, voyant qu’elle ne songeait pas à lui répondre, tu n’as pas encore eu l’idée du mariage? tu es en âge, pourtant!

—Sao, chẳng nghĩ chút nào? chưa bao giờ ư? Germain nói, bắt đầu ăn với sức thèm của người cày, nhưng cắt những miếng ngon nhất đưa cho bạn đồng hành, cô nhất quyết từ chối và chỉ lấy vài hạt dẻ. Nói anh nghe, bé Marie, anh lại hỏi, thấy cô chẳng có ý đáp, em chưa từng nghĩ đến chuyện lấy chồng à? em đã đến tuổi rồi mà!

—Peut-être, dit-elle; mais je suis trop pauvre. Il faut au moins cent écus pour entrer en ménage, et je dois travailler cinq ou six ans pour les amasser.

—Có lẽ, cô nói; nhưng tôi nghèo quá. Ít nhất cũng phải một trăm écu mới về nhà chồng được, mà tôi phải làm năm sáu năm mới dành đủ.

—Pauvre fille! je voudrais que le père Maurice voulût bien me donner cent écus pour t’en faire cadeau.

—Tội nghiệp! anh ước gì bác Maurice chịu cho anh một trăm écu để anh tặng em.

—Grand merci, Germain. Eh bien! qu’est-ce qu’on dirait de moi?

—Cảm ơn anh nhiều, Germain. Mà rồi người ta sẽ nói tôi thế nào?

—Que veux-tu qu’on dise? on sait bien que je suis vieux et que je ne peux pas t’épouser. Alors on ne supposerait pas que je… que tu…

—Em muốn người ta nói gì? ai cũng biết anh già, không thể cưới em. Nên chẳng ai ngờ anh… hay em…

—Dites donc, laboureur! voilà votre enfant qui se réveille, dit la petite Marie.

—Này, anh người cày! con anh tỉnh dậy kìa, bé Marie nói.

IX. La prière du soir

IX. Lời cầu nguyện buổi tối

Petit-Pierre s’était soulevé et regardait autour de lui d’un air pensif.

Petit-Pierre đã nhổm dậy và nhìn quanh với vẻ trầm tư.

—Ah! il n’en fait jamais d’autre quand il entend manger, celui-là! dit Germain: le bruit du canon ne le réveillerait pas; mais quand on remue les mâchoires auprès de lui, il ouvre les yeux tout de suite.

—Ồ! lần nào nghe có tiếng ăn là nó cũng thế! Germain nói: tiếng đại bác cũng không đánh thức nổi nó; vậy mà ai nhai ở cạnh là nó mở mắt ngay.

—Vous avez dû être comme ça à son âge, dit la petite Marie avec un sourire malin. Allons, mon petit Pierre, tu cherches ton ciel de lit? Il est fait de verdure, ce soir, mon enfant; mais ton père n’en soupe pas moins. Veux-tu souper avec lui? Je n’ai pas mangé ta part; je me doutais bien que tu la réclamerais!

—Hồi bằng tuổi bé chắc anh cũng y như thế, bé Marie nói với nụ cười tinh quái. Nào, Pierre bé nhỏ, con tìm trần giường à? Tối nay nó làm bằng lá xanh, con ạ; nhưng ba con vẫn cứ ăn tối. Con muốn ăn với ba không? Chị chưa ăn phần của con; chị đoán thế nào con cũng đòi!

—Marie, je veux que tu manges, s’écria le laboureur, je ne mangerai plus. Je suis un vorace, un grossier: toi, tu te prives pour nous, ce n’est pas juste, j’en ai honte. Tiens, ça m’ôte la faim; je ne veux pas que mon fils soupe, si tu ne soupes pas.

—Marie, anh muốn em ăn, người cày kêu lên, anh sẽ không ăn nữa. Anh là đồ phàm ăn, thô lỗ: em thì nhịn vì chúng anh, thế không công bằng, anh xấu hổ. Này, anh hết đói rồi; nếu em không ăn thì anh không cho con anh ăn.

—Laissez-nous tranquilles, répondit la petite Marie, vous n’avez pas la clef de nos appétits. Le mien est fermé aujourd’hui, mais celui de votre Pierre est ouvert comme celui d’un petit loup. Tenez, voyez comme il s’y prend! Oh! ce sera aussi un rude laboureur!

—Để chúng tôi yên, bé Marie đáp, anh đâu có chìa khóa cái bụng chúng tôi. Hôm nay bụng tôi đóng, còn bụng Pierre của anh thì mở toang như bụng sói con. Xem này, nó ăn kìa! Ồ, rồi nó cũng sẽ là một người cày cứng cựa!

En effet, Petit-Pierre montra bientôt de qui il était fils, et à peine éveillé, ne comprenant ni où il était, ni comment il y était venu, il se mit à dévorer. Puis, quand il n’eut plus faim, se trouvant excité comme il arrive aux enfants qui rompent leurs habitudes, il eut plus d’esprit, plus de curiosité et plus de raisonnement qu’à l’ordinaire. Il se fit expliquer où il était, et quand il sut que c’était au milieu d’un bois, il eut un peu peur.

Quả thật, Petit-Pierre chẳng mấy chốc đã cho thấy nó là con ai: vừa tỉnh dậy, chẳng hiểu mình đang ở đâu, đến đây bằng cách nào, nó đã ăn ngấu nghiến. Rồi khi hết đói, thấy phấn chấn như trẻ con mỗi khi bị phá thói quen, nó lanh hơn, tò mò hơn, biết lý sự hơn mọi khi. Nó đòi người ta nói cho biết mình đang ở đâu, và khi biết là giữa rừng, nó hơi sợ.

—Y a-t-il des méchantes bêtes dans ce bois? demanda-t-il à son père.

—Trong rừng này có thú dữ không? nó hỏi cha.

—Non, fit le père, il n’y en a point. Ne crains rien.

—Không, người cha nói, chẳng có con nào cả. Đừng sợ.

—Tu as donc menti quand tu m’as dit que si j’allais avec toi dans les grands bois les loups m’emporteraient?

—Vậy là ba nói dối khi bảo nếu con theo ba vào rừng lớn thì sói sẽ tha con đi?

—Voyez-vous ce raisonneur? dit Germain embarrassé.

—Em thấy cái thằng lý sự này chưa? Germain lúng túng nói.

—Il a raison, reprit la petite Marie, vous lui avez dit cela: il a bonne mémoire, il s’en souvient. Mais apprends, mon petit Pierre, que ton père ne ment jamais. Nous avons passé les grands bois pendant que tu dormais, et nous sommes à présent dans les petits bois, où il n’y a pas de méchantes bêtes.

—Nó nói đúng, bé Marie tiếp lời, anh có bảo thế: nó nhớ dai nên còn nhớ. Nhưng nghe này, Pierre bé nhỏ, ba con không bao giờ nói dối. Lúc con ngủ, chúng ta đã đi qua rừng lớn rồi, và giờ ta đang ở trong rừng nhỏ, nơi chẳng có thú dữ.

—Les petits bois sont-ils bien loin des grands?

—Rừng nhỏ có xa rừng lớn không?

—Assez loin; d’ailleurs les loups ne sortent pas des grands bois. Et puis, s’il en venait ici, ton père les tuerait.

—Khá xa; vả lại sói không ra khỏi rừng lớn. Với lại, nếu có con nào tới đây thì ba con sẽ giết nó.

—Et toi aussi, petite Marie?

—Còn chị thì sao, chị Marie bé nhỏ?

—Et nous aussi, car tu nous aiderais bien, mon Pierre? Tu n’as pas peur, toi? Tu taperais bien dessus!

—Cả chị nữa, vì con sẽ giúp chúng ta mà, phải không Pierre? Con đâu có sợ! Con sẽ đập cho nó một trận!

—Oui, oui, dit l’enfant enorgueilli, en prenant une pose héroïque, nous les tuerions!

—Vâng, vâng, đứa bé tự hào nói, làm tư thế anh hùng, ta sẽ giết hết chúng!

—Il n’y a personne comme toi pour parler aux enfants, dit Germain à la petite Marie, et pour leur faire entendre raison. Il est vrai qu’il n’y a pas longtemps que tu étais toi-même un petit enfant, et tu te souviens de ce que te disait ta mère. Je crois bien que plus on est jeune, mieux on s’entend avec ceux qui le sont. J’ai grand’peur qu’une femme de trente ans, qui ne sait pas encore ce que c’est que d’être mère, n’apprenne avec peine à babiller et à raisonner avec des marmots.

—Không ai bằng em trong việc nói chuyện với trẻ con, Germain nói với bé Marie, và làm cho chúng nghe ra lẽ phải. Mà cũng phải, mới đây em còn là đứa trẻ, vẫn nhớ mẹ em từng nói gì. Anh nghĩ người ta càng trẻ thì càng hợp với những ai cũng trẻ. Anh rất sợ một người đàn bà ba mươi tuổi, chưa biết làm mẹ là thế nào, sẽ khó mà học được cách bi bô và nói lý với đám nhóc.

—Pourquoi donc pas, Germain? Je ne sais pourquoi vous avez une mauvaise idée touchant cette femme; vous en reviendrez!

—Sao lại không, Germain? Không hiểu sao anh lại có ý xấu về người đàn bà ấy; rồi anh sẽ đổi ý!

—Au diable la femme! dit Germain. Je voudrais en être revenu pour n’y plus retourner. Qu’ai-je besoin d’une femme que je ne connais pas?

—Quỷ bắt người đàn bà ấy đi! Germain nói. Phải chi anh đã qua chuyện này rồi để khỏi phải quay lại. Anh cần gì một người đàn bà mà anh chẳng biết?

—Mon petit père, dit l’enfant, pourquoi donc est-ce que tu parles toujours de ta femme aujourd’hui, puisqu’elle est morte?…

—Ba ơi, đứa bé nói, sao hôm nay ba cứ nhắc vợ ba hoài, trong khi mẹ chết rồi?…

—Hélas! tu ne l’as donc pas oubliée, toi, ta pauvre chère mère?

—Trời ơi! con vẫn chưa quên mẹ con, mẹ thương yêu tội nghiệp của con sao?

—Non, puisque je l’ai vu mettre dans une belle boîte de bois blanc, et que ma grand’mère m’a conduit auprès pour l’embrasser et lui dire adieu!… Elle était toute blanche et toute froide, et tous les soirs ma tante me fait prier le bon Dieu pour qu’elle aille se réchauffer avec lui dans le ciel. Crois-tu qu’elle y soit, à présent?

—Không, vì con thấy người ta đặt mẹ vào cái hòm gỗ trắng đẹp, và bà dẫn con lại gần để hôn mẹ và nói lời từ biệt!… Mẹ trắng bệch và lạnh ngắt, và mỗi tối dì bắt con cầu Chúa cho mẹ lên trời sưởi ấm với Người. Ba nghĩ giờ mẹ ở đó không?

—Je l’espère, mon enfant; mais il faut toujours prier, ça fait voir à ta mère que tu l’aimes.

—Ba mong thế, con; nhưng lúc nào cũng phải cầu nguyện, như vậy mẹ con sẽ thấy con thương mẹ.

—Je vas dire ma prière, reprit l’enfant; je n’ai pas pensé à la dire ce soir. Mais je ne peux pas la dire tout seul; j’en oublie toujours un peu. Il faut que la petite Marie m’aide.

—Con sẽ đọc kinh, đứa bé tiếp; tối nay con quên mất. Nhưng con không đọc một mình được; lần nào con cũng quên một chút. Phải có chị Marie giúp con.

—Oui, mon Pierre, je vas t’aider, dit la jeune fille. Viens là te mettre à genoux sur moi.

—Được, Pierre, chị sẽ giúp, cô gái nói. Lại đây quỳ lên lòng chị.

L’enfant s’agenouilla sur la jupe de la jeune fille, joignit ses petites mains, et se mit à réciter sa prière, d’abord avec attention et ferveur, car il savait très bien le commencement; puis avec plus de lenteur et d’hésitation, et enfin répétant mot à mot ce que lui dictait la petite Marie, lorsqu’il arriva à cet endroit de son oraison, où le sommeil le gagnant chaque soir, il n’avait jamais pu l’apprendre jusqu’au bout. Cette fois encore, le travail de l’attention et la monotonie de son propre accent produisirent leur effet accoutumé, il ne prononça plus qu’avec effort les dernières syllabes, et encore après se les être fait répéter trois fois; sa tête s’appesantit et se pencha sur la poitrine de Marie: ses mains se détendirent, se séparèrent et retombèrent ouvertes sur ses genoux. A la lueur du feu du bivouac, Germain regarda son petit ange assoupi sur le cœur de la jeune fille, qui, le soutenant dans ses bras et réchauffant ses cheveux blonds de sa pure haleine, s’était laissée aller aussi à une rêverie pieuse, et priait mentalement pour l’âme de Catherine.

Đứa bé quỳ lên váy cô gái, chắp đôi tay nhỏ, bắt đầu đọc kinh, lúc đầu chăm chú và sốt sắng, vì phần mở đầu nó thuộc rất kỹ; rồi chậm dần, ngập ngừng, cuối cùng chỉ nhắc lại từng chữ bé Marie đọc cho, đến đoạn kinh mà mỗi tối cơn buồn ngủ ập tới khiến nó chưa bao giờ học thuộc được đến hết. Lần này cũng vậy, sự gắng sức chú ý và giọng đều đều của chính nó lại cho kết quả quen thuộc: nó chỉ còn nói nổi mấy âm cuối một cách khó nhọc, và phải nhờ đọc lại ba lần mới được; đầu nó nặng xuống, ngả vào ngực Marie: đôi tay buông lỏng, rời nhau và rơi xuống đầu gối, bàn tay mở ra. Dưới ánh lửa trại, Germain nhìn thiên thần nhỏ của mình ngủ thiếp trên ngực cô gái; cô ôm nó trong tay, sưởi mái tóc vàng của nó bằng hơi thở trong sáng, rồi cũng để mình chìm vào một cơn mơ màng thành kính, và thầm cầu nguyện cho linh hồn Catherine.

Germain fut attendri, chercha ce qu’il pourrait dire à la petite Marie pour lui exprimer ce qu’elle lui inspirait d’estime et de reconnaissance, mais ne trouva rien qui pût rendre sa pensée. Il s’approcha d’elle pour embrasser son fils qu’elle tenait toujours pressé contre son sein, et il eut peine à détacher ses lèvres du front du petit Pierre.

Germain xúc động, tìm lời để nói với bé Marie, để bày tỏ lòng quý trọng và biết ơn mà cô gợi lên trong anh, nhưng chẳng tìm được lời nào diễn đạt nổi ý nghĩ của mình. Anh lại gần cô để hôn con trai, đứa bé cô vẫn ôm sát ngực, và khó nhọc lắm mới rời được môi khỏi trán bé Pierre.

—Vous l’embrassez trop fort, lui dit Marie en repoussant doucement la tête du laboureur, vous allez le réveiller. Laissez-moi le recoucher puisque le voilà reparti pour les rêves du paradis.

—Anh hôn mạnh quá, Marie nói, nhẹ nhàng đẩy đầu người cày ra, anh sẽ làm bé thức giấc mất. Để tôi đặt bé nằm lại, vì bé lại đi vào những giấc mơ thiên đường rồi.

L’enfant se laissa coucher, mais en s’étendant sur la peau de chèvre du bât, il demanda s’il était sur la Grise. Puis, ouvrant ses grands yeux bleus, et les tenant fixés vers les branches pendant une minute, il parut rêver tout éveillé, ou être frappé d’une idée qui avait glissé dans son esprit durant le jour, et qui s’y formulait à l’approche du sommeil. "Mon petit père, dit-il, si tu veux me donner une autre mère, je veux que ce soit la petite Marie."

Đứa bé để yên cho người ta đặt nằm, nhưng khi duỗi người trên tấm da dê của cái yên, nó hỏi có phải mình đang ở trên lưng con Grise không. Rồi mở to đôi mắt xanh, nhìn lên cành cây không chớp trong một phút, nó có vẻ như mơ giữa lúc còn thức, hay bị một ý nghĩ chợt đánh động, một ý nghĩ đã thoáng qua đầu nó suốt ngày và giờ thành lời khi giấc ngủ gần kề. “Ba ơi, nó nói, nếu ba cho con một người mẹ khác, thì con muốn đó là chị Marie.”

Et, sans attendre de réponse, il ferma les yeux et s’endormit.

Rồi không đợi trả lời, nó nhắm mắt ngủ thiếp đi.

X. Malgré le froid

X. Dù trời lạnh

La petite Marie ne parut pas faire d’autre attention aux paroles bizarres de l’enfant que de les regarder comme une parole d’amitié; elle l’enveloppa avec soin, ranima le feu, et, comme le brouillard endormi sur la mare voisine ne paraissait nullement près de s’éclaircir, elle conseilla à Germain de s’arranger auprès du feu pour faire un somme.

Bé Marie dường như chẳng để tâm đến lời lạ lùng của đứa bé ngoài việc coi đó như một lời mến thương; cô quấn cho nó cẩn thận, khơi lại lửa, và vì màn sương đang ngủ yên trên Vũng nước gần đó chẳng có vẻ gì sắp tan, cô khuyên Germain tìm chỗ gần lửa mà chợp mắt.

—Je vois que cela vous vient déjà, lui dit-elle, car vous ne dites plus mot, et vous regardez la braise comme votre petit faisait tout à l’heure. Allons, dormez, je veillerai à l’enfant et à vous.

—Tôi thấy anh đã buồn ngủ rồi, cô nói, vì anh chẳng nói gì nữa, mà chỉ nhìn than hồng như bé khi nãy. Thôi, ngủ đi, tôi sẽ canh bé và canh cả anh.

—C’est toi qui dormiras, répondit le laboureur, et moi je vous garderai tous les deux, car jamais je n’ai eu moins envie de dormir; j’ai cinquante idées dans la tête.

—Em mới là người ngủ, người cày đáp, còn anh sẽ canh cả hai đứa, vì chưa bao giờ anh ít buồn ngủ như lúc này; trong đầu anh có cả năm mươi ý nghĩ.

—Cinquante, c’est beaucoup, dit la fillette avec une intention un peu moqueuse; il y a tant de gens qui seraient heureux d’en avoir une!

—Năm mươi thì nhiều đấy, cô gái nói với chút ý giễu; biết bao người sẽ sung sướng nếu có được một ý.

—Eh bien! si je ne suis pas capable d’en avoir cinquante, j’en ai du moins une qui ne me lâche pas depuis une heure.

—Thế đấy! nếu anh không có nổi năm mươi, thì ít nhất cũng có một ý chẳng chịu buông anh suốt một giờ nay.

—Et je vas vous la dire, ainsi que celles que vous aviez auparavant.

—Để tôi nói anh nghe nó là gì, cùng những ý anh có trước đó.

—Eh bien! oui, dis-la si tu la devines, Marie; dis-la-moi toi-même, ça me fera plaisir.

—Ừ! em nói đi nếu em đoán được, Marie; chính em nói cho anh nghe, anh sẽ thích.

—Il y a une heure, reprit-elle, vous aviez l’idée de manger… et à présent vous avez l’idée de dormir.

—Một giờ trước, cô tiếp, anh có ý nghĩ ăn… còn bây giờ anh có ý nghĩ ngủ.

—Marie, je ne suis qu’un bouvier, mais vraiment tu me prends pour un bœuf. Tu es une méchante fille, et je vois bien que tu ne veux point causer avec moi. Dors donc, cela vaudra mieux que de critiquer un homme qui n’est pas gai.

—Marie, anh chỉ là người chăn bò, nhưng em coi anh như con bò thật rồi. Em là cô bé ác, anh thấy rõ em không muốn nói chuyện với anh. Thế thì ngủ đi, còn hơn chê một người chẳng vui.

—Si vous voulez causer, causons, dit la petite fille en se couchant à demi auprès de l’enfant, et en appuyant sa tête contre le bât. Vous êtes en train de vous tourmenter, Germain, et en cela vous ne montrez pas beaucoup de courage pour un homme. Que ne dirais-je pas, moi, si je ne me défendais pas de mon mieux contre mon propre chagrin?

—Nếu anh muốn trò chuyện thì ta trò chuyện, cô bé nói, nằm nghiêng nửa người cạnh đứa bé và tựa đầu vào yên. Anh đang tự dằn vặt, Germain, mà thế thì chẳng can đảm chút nào đối với một người đàn ông. Còn tôi, nếu tôi không cố hết sức chống lại nỗi buồn của chính mình, thì tôi biết nói gì đây?

—Oui, sans doute, et c’est là justement ce qui m’occupe, ma pauvre enfant! Tu vas vivre loin de tes parents et dans un vilain pays de landes et de marécages, où tu attraperas les fièvres d’automne, où les bêtes à laine ne profitent pas, ce qui chagrine toujours une bergère qui a bonne intention; enfin tu seras au milieu d’étrangers qui ne seront peut-être pas bons pour toi, qui ne comprendront pas ce que tu vaux. Tiens, ça me fait plus de peine que je ne peux te le dire, et j’ai envie de te ramener chez ta mère au lieu d’aller à Fourche.

—Phải, chắc chắn rồi, và chính điều đó làm anh bận lòng, em tội nghiệp! Em sẽ sống xa cha mẹ, ở một miền đất xấu toàn bãi hoang và đầm lầy, nơi em sẽ mắc sốt mùa thu, nơi cừu chẳng lớn nổi, điều luôn làm khổ một cô chăn cừu có lòng; rồi em sẽ ở giữa những người xa lạ, có khi chẳng tốt với em, chẳng hiểu giá trị của em. Này, anh buồn hơn anh nói ra được, anh chỉ muốn đưa em về nhà mẹ em thay vì đi Fourche.

—Vous parlez avec beaucoup de bonté, mais sans raison, mon pauvre Germain; on ne doit pas être lâche pour ses amis, et au lieu de me montrer le mauvais côté de mon sort, vous devriez m’en montrer le bon, comme vous faisiez quand nous avons goûté chez la Rebec.

—Anh nói rất tử tế nhưng vô lý, Germain tội nghiệp ạ; không nên nhút nhát với bạn bè, và thay vì chỉ cho tôi thấy mặt xấu của số phận, anh nên chỉ cho tôi mặt tốt, như anh đã làm khi chúng ta ăn nhẹ ở nhà mụ Rebec.

—Que veux-tu! ça me paraissait ainsi dans ce moment-là, et à présent ça me paraît autrement. Tu ferais mieux de trouver un mari.

—Biết sao được! lúc đó anh thấy thế, bây giờ anh thấy khác. Em nên tìm lấy một người chồng thì hơn.

—Ça ne se peut pas, Germain, je vous l’ai dit; et comme ça ne se peut pas, je n’y pense pas.

—Không được đâu, Germain, tôi đã nói; mà đã không được thì tôi không nghĩ.

—Mais enfin si ça se trouvait? Peut-être que si tu voulais me dire comment tu souhaiterais qu’il fût, je parviendrais à imaginer quelqu’un.

—Nhưng nếu tình cờ có thì sao? Có lẽ nếu em nói anh nghe em muốn chồng mình ra sao, anh sẽ tưởng tượng ra được một người.

—Imaginer n’est pas trouver. Moi, je n’imagine rien puisque c’est inutile.

—Tưởng tượng chưa phải là tìm thấy. Tôi thì chẳng tưởng tượng gì cả, vì vô ích.

—Tu n’aurais pas l’idée de trouver un riche?

—Em không định tìm một người giàu sao?

—Non, bien sûr, puisque je suis pauvre comme Job.

—Chắc chắn là không, vì tôi nghèo như Job.

—Mais s’il était à son aise, ça ne te ferait pas de peine d’être bien logée, bien nourrie, bien vêtue et dans une famille de braves gens qui te permettrait d’assister ta mère?

—Nhưng nếu người ấy khá giả, em có buồn không khi được ở nhà tử tế, ăn no mặc ấm, trong một gia đình người tốt cho em giúp đỡ mẹ?

—Oh! pour cela, oui! assister ma mère est tout mon souhait.

—Ồ! thế thì có! giúp mẹ là điều tôi mong nhất.

—Et si cela se rencontrait, quand même l’homme ne serait pas de la première jeunesse, tu ne ferais pas trop la difficile?

—Và nếu gặp được thế, dù người ấy không còn thật trẻ, em cũng không kén quá chứ?

—Ah! pardonnez-moi, Germain. C’est justement la chose à laquelle je tiendrais. Je n’aimerais pas un vieux!

—Ồ! xin lỗi anh, Germain. Đó lại chính là điều tôi coi trọng nhất. Tôi không thích người già!

—Un vieux, sans doute; mais, par exemple, un homme de mon âge?

—Người già thì phải rồi; nhưng chẳng hạn một người bằng tuổi anh thì sao?

—Votre âge est vieux pour moi, Germain; j’aimerais l’âge de Bastien, quoique Bastien ne soit pas si joli homme que vous.

—Tuổi anh là già đối với tôi, Germain; tôi thích tuổi như Bastien, dù Bastien không đẹp trai bằng anh.

—Tu aimerais mieux Bastien le porcher? dit Germain avec humeur. Un garçon qui a les yeux faits comme les bêtes qu’il mène?

—Em thích thằng Bastien chăn heo hơn à? Germain bực dọc nói. Một thằng có đôi mắt giống hệt lũ vật nó chăn?

—Je passerais par-dessus ses yeux, à cause de ses dix-huit ans.

—Tôi sẽ bỏ qua đôi mắt, vì nó mới mười tám tuổi.

Germain se sentit horriblement jaloux.

Germain thấy mình ghen kinh khủng.

—Allons, dit-il, je vois que tu en tiens pour Bastien. C’est une drôle d’idée, pas moins!

—Thôi, anh nói, anh thấy em mê thằng Bastien rồi. Ý nghĩ lạ đời đấy, dẫu sao!

—Oui, ce serait une drôle d’idée, répondit la petite Marie en riant aux éclats, et ça ferait un drôle de mari. On lui ferait accroire tout ce qu’on voudrait. Par exemple, l’autre jour, j’avais ramassé une tomate dans le jardin à monsieur le curé; je lui ai dit que c’était une belle pomme rouge, et il a mordu dedans comme un goulu. Si vous aviez vu quelle grimace! Mon Dieu, qu’il était vilain!

—Phải, ý lạ đời thật, bé Marie đáp, cười phá lên, và làm chồng thì cũng lạ đời lắm. Ai muốn nói gì nó cũng tin. Chẳng hạn hôm nọ tôi nhặt một quả cà chua trong vườn của cha xứ, bảo nó đó là quả táo đỏ đẹp, nó cắn ngay như đồ tham ăn. Giá anh thấy cái mặt nhăn nhó của nó! Trời ơi, nó xấu làm sao!

—Tu ne l’aimes donc pas, puisque tu te moques de lui?

—Vậy là em không thương nó, vì em đem nó ra chế nhạo?

—Ce ne serait pas une raison. Mais je ne l’aime pas: il est brutal avec sa petite sœur, et il est malpropre.

—Đó chưa phải lý do. Nhưng tôi không thương nó: nó thô bạo với em gái bé, lại còn bẩn thỉu.

—Eh bien! tu ne te sens pas portée pour quelque autre?

—Thế em không thấy mình có cảm tình với ai khác sao?

—Qu’est-ce que ça vous fait, Germain?

—Chuyện đó thì liên quan gì đến anh, Germain?

—Ça ne me fait rien, c’est pour parler. Je vois, petite fille, que tu as déjà un galant dans la tête.

—Chẳng liên quan gì, hỏi cho có chuyện. Anh thấy rồi, cô bé, em đã có một chàng trong đầu.

—Non, Germain, vous vous trompez, je n’en ai pas encore; ça pourra venir plus tard: mais puisque je ne me marierai que quand j’aurai un peu amassé, je suis destinée à me marier tard et avec un vieux.

—Không, Germain, anh nhầm, tôi chưa có; sau này có thể có: nhưng vì tôi chỉ lấy chồng khi đã dành dụm được chút ít, nên số tôi là lấy chồng muộn, và lấy người già.

—Eh bien, prends-en un vieux tout de suite.

—Thế thì lấy ngay một người già đi.

—Non pas! quand je ne serai plus jeune, ça me sera égal; à présent, ce serait différent.

—Không đâu! khi tôi hết trẻ thì sao cũng được; còn bây giờ thì khác.

—Je vois bien, Marie, que je te déplais: c’est assez clair, dit Germain avec dépit, et sans peser ses paroles.

—Anh thấy rồi, Marie, anh làm em không ưa: rõ ràng quá, Germain nói với vẻ cay cú, chẳng cân nhắc lời.

La petite Marie ne répondit pas. Germain se pencha vers elle: elle dormait; elle était tombée vaincue et comme foudroyée par le sommeil, comme font les enfants qui dorment déjà lorsqu’ils babillent encore.

Bé Marie không đáp. Germain cúi xuống nhìn: cô đã ngủ; cô gục xuống như bị giấc ngủ quật ngã, như những đứa trẻ đang bi bô mà đã ngủ say.

Germain fut content qu’elle n’eût pas fait attention à ses dernières paroles; il reconnut qu’elles n’étaient point sages, et il lui tourna le dos pour se distraire et changer de pensée.

Germain mừng vì cô không để ý những lời cuối của mình; anh nhận ra chúng chẳng khôn ngoan chút nào, bèn quay lưng lại cô để khuây khỏa và nghĩ sang chuyện khác.

Mais il eut beau faire, il ne put s’endormir, ni songer à autre chose qu’à ce qu’il venait de dire. Il tourna vingt fois autour du feu, il s’éloigna, il revint; enfin, se sentant aussi agité que s’il eût avalé de la poudre à canon, il s’appuya contre l’arbre qui abritait les deux enfants et les regarda dormir.

Nhưng cố mấy cũng vô ích, anh không ngủ được, cũng không nghĩ được gì khác ngoài điều anh vừa nói. Anh đi quanh lửa hai chục vòng, bỏ đi xa, lại quay về; cuối cùng, thấy mình bồn chồn như vừa nuốt phải thuốc súng, anh tựa vào cái cây che chở hai đứa trẻ và ngắm chúng ngủ.

—Je ne sais pas comment je ne m’étais jamais aperçu, pensait- il, que cette petite Marie est la plus jolie fille du pays!… Elle n’a pas beaucoup de couleur, mais elle a un petit visage frais comme une rose de buissons! Quelle gentille bouche et quel mignon petit nez!… Elle n’est pas grande pour son âge, mais elle est faite comme une petite caille et légère comme un petit pinson!… Je ne sais pas pourquoi on fait tant de cas chez nous d’une grande et grosse femme bien vermeille… La mienne était plutôt mince et pâle, et elle me plaisait par- dessus tout… Celle-ci est toute délicate, mais elle ne s’en porte pas plus mal, et elle est jolie à voir comme un chevreau blanc!… Et puis, quel air doux et honnête! comme on lit son bon cœur dans ses yeux, même lorsqu’ils sont fermés pour dormir!… Quant à de l’esprit, elle en a plus que ma chère Catherine n’en avait, il faut en convenir, et on ne s’ennuierait pas avec elle… C’est gai, c’est sage, c’est laborieux, c’est aimant, et c’est drôle. Je ne vois pas ce qu’on pourrait souhaiter de mieux….

—Không hiểu sao tôi chưa bao giờ nhận ra, anh nghĩ, rằng cô bé Marie là cô gái xinh nhất vùng!… Da không hồng lắm, nhưng khuôn mặt nhỏ tươi như hoa hồng dại!… Cái miệng dễ thương làm sao, cái mũi nhỏ xinh làm sao!… Cô không cao so với tuổi, nhưng thon như con chim cút nhỏ và nhẹ như con chim sẻ!… Không hiểu sao ở quê mình người ta cứ chuộng đàn bà cao to, má đỏ hồng hào… Vợ tôi thì mảnh và xanh, mà tôi thích hơn tất cả… Cô này mảnh mai, nhưng đâu vì thế mà kém khỏe, và nhìn xinh như con dê con trắng!… Rồi cái vẻ hiền lành, thật thà! tấm lòng tốt hiện ra trong mắt, cả khi mắt nhắm ngủ!… Còn về trí khôn, cô hơn Catherine thân yêu của tôi, phải công nhận, và ở với cô thì chẳng bao giờ chán… Vui vẻ, khôn ngoan, siêng năng, biết thương người, lại hóm hỉnh. Tôi chẳng biết còn mong gì hơn nữa….

Mais qu’ai-je à m’occuper de tout cela? reprenait Germain, en tâchant de regarder d’un autre côté. Mon beau-père ne voudrait pas en entendre parler, et toute la famille me traiterait de fou!… D’ailleurs, elle-même ne voudrait pas de moi, la pauvre enfant!… Elle me trouve trop vieux: elle me l’a dit… Elle n’est pas intéressée, elle se soucie peu d’avoir encore de la misère et de la peine, de porter de pauvres habits, et de souffrir de la faim pendant deux ou trois mois de l’année, pourvu qu’elle contente son cœur un jour, et qu’elle puisse se donner à un mari qui lui plaira… elle a raison, elle! je ferais de même à sa place… et, dès à présent, si je pouvais suivre ma volonté, au lieu de m’embarquer dans un mariage qui ne me sourit pas, je choisirais une fille à mon gré…

Nhưng tôi bận tâm chuyện đó làm gì? Germain lại tự nhủ, cố nhìn sang chỗ khác. Cha vợ sẽ chẳng chịu nghe chuyện này, và cả nhà sẽ bảo tôi điên!… Vả lại chính cô cũng chẳng muốn tôi, đứa trẻ tội nghiệp!… Cô thấy tôi già quá: cô đã nói… Cô chẳng vụ lợi, cô chẳng ngại lại nghèo lại khổ, ăn mặc rách rưới, đói hai ba tháng mỗi năm, miễn là có một ngày được toại lòng, được trao mình cho người chồng mình ưng… cô có lý! ở chỗ cô tôi cũng làm thế… và ngay từ bây giờ, nếu cứ được theo ý mình, thay vì dấn thân vào một cuộc hôn nhân chẳng làm tôi vui, tôi sẽ chọn một cô gái vừa ý…

Plus Germain cherchait à raisonner et à se calmer, moins il en venait à bout. Il s’en allait à vingt pas de là, se perdre dans le brouillard; et puis, tout d’un coup, il se retrouvait à genoux à côté des deux enfants endormis. Une fois même il voulut embrasser Petit-Pierre, qui avait un bras passé autour du cou de Marie, et il se trompa si bien que Marie, sentant une haleine chaude comme le feu courir sur ses lèvres, se réveilla et le regarda d’un air tout effaré, ne comprenant rien du tout à ce qui se passait en lui.

Germain càng cố nghĩ cho phải lẽ và nguôi lòng thì càng chẳng được. Anh bỏ đi hai chục bước, lạc vào sương mù; rồi bất chợt lại thấy mình quỳ bên hai đứa trẻ đang ngủ. Có lần anh còn muốn hôn Petit-Pierre, đứa bé đang vòng một tay qua cổ Marie, và hôn nhầm đến nỗi Marie, thấy một hơi thở nóng như lửa chạy trên môi, thức giấc và nhìn anh hoảng hốt, chẳng hiểu gì về điều đang diễn ra trong lòng anh.

—Je ne vous voyais pas, mes pauvres enfants! dit Germain en se retirant bien vite. J’ai failli tomber sur vous et vous faire du mal.

—Anh không thấy hai đứa đâu, tội nghiệp! Germain nói, vội vàng lùi ra. Anh suýt ngã đè lên hai đứa làm đau mất.

La petite Marie eut la candeur de le croire, et se rendormit. Germain passa de l’autre côté du feu, et jura à Dieu qu’il n’en bougerait jusqu’à ce qu’elle fût réveillée. Il tint parole, mais ce ne fut pas sans peine. Il crut qu’il en deviendrait fou.

Bé Marie ngây thơ tin ngay, rồi ngủ lại. Germain sang bên kia đống lửa, thề với Chúa rằng sẽ không nhúc nhích khỏi đó cho đến khi cô thức dậy. Anh giữ lời, nhưng không phải không khổ sở. Anh tưởng mình sắp phát điên.

Enfin, vers minuit, le brouillard se dissipa, et Germain put voir les étoiles briller à travers les arbres. La lune se dégagea aussi des vapeurs qui la couvraient et commença à semer des diamants sur la mousse humide. Le tronc des chênes restait dans une majestueuse obscurité; mais, un peu plus loin, les tiges blanches des bouleaux semblaient une rangée de fantômes dans leurs suaires. Le feu se reflétait dans la mare; et les grenouilles, commençant à s’y habituer, hasardaient quelques notes grêles et timides; les branches anguleuses des vieux arbres, hérissées de pâles lichens, s’étendaient et s’entre-croisaient comme de grands bras décharnés sur la tête de nos voyageurs; c’était un bel endroit, mais si désert et si triste, que Germain, las d’y souffrir, se mit à chanter et à jeter des pierres dans l’eau pour s’étourdir sur l’ennui effrayant de la solitude. Il désirait aussi réveiller la petite Marie; et lorsqu’il vit qu’elle se levait et regardait le temps, il lui proposa de se remettre en route.

Cuối cùng, gần nửa đêm, sương tan, và Germain thấy sao lấp lánh qua kẽ cây. Mặt trăng cũng thoát khỏi lớp hơi nước che phủ và bắt đầu rắc kim cương lên lớp rêu ẩm. Thân những cây sồi vẫn chìm trong bóng tối uy nghi; nhưng xa hơn một chút, những thân bạch dương trắng như một hàng bóng ma trong khăn liệm. Lửa phản chiếu trên mặt Vũng nước; lũ ếch, dần quen với nó, liều cất vài nốt mảnh và rụt rè; những cành khẳng khiu của các cây già, lởm chởm địa y nhợt nhạt, vươn ra đan chéo nhau như những cánh tay gầy guộc phía trên đầu hai lữ khách của chúng ta; đó là một chốn đẹp, nhưng hoang vắng và buồn đến nỗi Germain, chán phải chịu đựng, bắt đầu hát và ném đá xuống nước để khuây khỏa nỗi buồn chán đáng sợ của cảnh cô quạnh. Anh cũng muốn đánh thức bé Marie; và khi thấy cô ngồi dậy, nhìn trời, anh đề nghị lại lên đường.

—Dans deux heures, lui dit-il, l’approche du jour rendra l’air si froid, que nous ne pourrons plus y tenir, malgré notre feu… A présent, on voit à se conduire, et nous trouverons bien une maison qui nous ouvrira, ou du moins quelque grange où nous pourrons passer à couvert le reste de la nuit.

—Hai giờ nữa, anh nói với cô, trời gần sáng sẽ lạnh đến nỗi ta không chịu nổi nữa, dù có lửa… Bây giờ đã thấy đường mà đi, thế nào ta cũng gặp được một căn nhà mở cửa cho vào, hay ít nhất cũng là cái kho nào đó để trú nốt phần còn lại của đêm.

Marie n’avait pas de volonté; et, quoiqu’elle eût encore grande envie de dormir, elle se disposa à suivre Germain.

Marie chẳng có ý riêng; và dù vẫn còn rất buồn ngủ, cô sẵn sàng đi theo Germain.

Celui-ci prit son fils dans ses bras sans le réveiller, et voulut que Marie s’approchât de lui pour se cacher dans son manteau, puisqu’elle ne voulait pas reprendre sa cape roulée autour du petit Pierre.

Anh bế con vào lòng mà không đánh thức nó, và muốn Marie lại gần để nép vào áo choàng của mình, vì cô không chịu lấy lại cái áo khoác đã quấn quanh bé Pierre.

Quand il sentit la jeune fille si près de lui, Germain, qui s’était distrait et égayé un instant, recommença à perdre la tête. Deux ou trois fois il s’éloigna brusquement, et la laissa marcher seule. Puis voyant qu’elle avait peine à le suivre, il l’attendait, l’attirait vivement près de lui, et la pressait si fort, qu’elle en était étonnée et même fâchée sans oser le dire.

Khi cảm thấy cô gái ở sát bên mình, Germain, vốn đã khuây khỏa và vui lên được một lúc, lại bắt đầu mất bình tĩnh. Hai ba lần anh đột ngột tránh xa, để cô đi một mình. Rồi thấy cô khó theo kịp, anh chờ cô, kéo mạnh cô lại gần, ghì chặt đến nỗi cô ngạc nhiên, thậm chí bực, mà không dám nói.

Comme ils ne savaient point du tout de quelle direction ils étaient partis, ils ne savaient pas celle qu’ils suivaient; si bien qu’ils remontèrent encore une fois tout le bois, se retrouvèrent, de nouveau, en face de la lande déserte, revinrent sur leurs pas, et, après avoir tourné et marché longtemps, ils aperçurent de la clarté à travers les branches.

Vì họ chẳng biết mình đã khởi hành từ hướng nào, nên cũng chẳng biết mình đang đi hướng nào; thành ra họ lại ngược lên hết cả khu rừng một lần nữa, lại thấy mình đối diện bãi hoang vắng, quay lại đường cũ, và sau khi đi quanh co rất lâu, họ thấy có ánh sáng qua kẽ cành.

—Bon! voici une maison, dit Germain, et des gens déjà éveillés, puisque le feu est allumé. Il est donc bien tard?

—Tốt rồi! có nhà rồi, Germain nói, mà người ta đã thức, vì lửa đã nhóm. Vậy là muộn lắm rồi sao?

Mais ce n’était pas une maison: c’était le feu de bivouac qu’ils avaient couvert en partant, et qui s’était rallumé à la brise…

Nhưng đó không phải là nhà: đó là đống lửa trại họ đã phủ tro khi đi, và gió nhẹ đã thổi bùng lên lại…

Ils avaient marché pendant deux heures pour se retrouver au point de départ.

Họ đã đi hai giờ để trở về điểm xuất phát.

XI. À la belle étoile

XI. Dưới ánh sao

Pour le coup j’y renonce! dit Germain en frappant du pied. On nous a jeté un sort, c’est bien sûr, et nous ne sortirons d’ici qu’au grand jour. Il faut que cet endroit soit endiablé.

Lần này thì tôi bỏ cuộc! Germain nói, dậm chân. Chúng ta bị yểm bùa, chắc chắn rồi, và đến sáng bạch ngày mới ra khỏi đây được. Chỗ này hẳn bị quỷ ám.

—Allons, allons, ne nous fâchons pas, dit Marie, et prenons- en notre parti. Nous ferons un plus grand feu, l’enfant est si bien enveloppé qu’il ne risque rien, et pour passer une nuit dehors nous n’en mourrons point. Où avez-vous caché la bâtine, Germain? Au milieu des grands houx, grand étourdi! C’est commode pour aller la reprendre!

—Thôi, thôi, đừng nổi nóng, Marie nói, mình đành chịu vậy. Ta sẽ nhóm lửa to hơn, bé được quấn kín thế này chẳng sao, và qua một đêm ngoài trời ta cũng không chết. Anh giấu cái yên ở đâu, Germain? Giữa đám nhựa ruồi lớn, đồ hậu đậu! Giờ lấy lại thì tiện thật!

—Tiens l’enfant, prends-le, que je retire son lit des broussailles; je ne veux pas que tu te piques les mains.

—Em bế con đi, để anh lôi cái giường của nó ra khỏi bụi rậm; anh không muốn em đâm xước tay.

—C’est fait, voici le lit, et quelques piqûres ne sont pas des coups de sabre, reprit la brave petite fille.

—Xong rồi, giường đây, mà vài vết xước cũng đâu phải nhát gươm, cô bé gan dạ đáp.

Elle procéda de nouveau au coucher du petit Pierre, qui était si bien endormi cette fois qu’il ne s’aperçut en rien de ce nouveau voyage. Germain mit tant de bois au feu que toute la forêt en resplendit à la ronde; mais la petite Marie n’en pouvait plus, et quoiqu’elle ne se plaignît de rien, elle ne se soutenait plus sur ses jambes. Elle était pâle et ses dents claquaient de froid et de faiblesse. Germain la prit dans ses bras pour la réchauffer; et l’inquiétude, la compassion, des mouvements de tendresse irrésistible s’emparant de son cœur, firent taire ses sens. Sa langue se délia comme par miracle, et toute honte cessant:

Cô lại lo cho Petit-Pierre đi ngủ, lần này nó ngủ say đến nỗi chẳng hay biết gì về chuyến đi mới ấy. Germain chất củi vào lửa nhiều đến nỗi cả khu rừng sáng rực xung quanh; nhưng bé Marie đã kiệt sức, và dù chẳng than phiền gì, đôi chân cô không còn đứng vững. Cô xanh xao, răng đánh lập cập vì lạnh và mệt. Germain ôm cô vào lòng cho cô ấm; nỗi lo, lòng thương, những xúc động dịu dàng không cưỡng nổi chiếm lấy trái tim anh, làm các giác quan lặng đi. Lưỡi anh được tháo gỡ như có phép màu, và mọi sự xấu hổ tan biến:

—Marie, lui dit-il, tu me plais, et je suis bien malheureux de ne pas te plaire. Si tu voulais m’accepter pour ton mari, il n’y aurait ni beau-père, ni parents, ni voisins, ni conseils qui pussent m’empêcher de me donner à toi. Je sais que tu rendrais mes enfants heureux, que tu leur apprendrais à respecter le souvenir de leur mère, et, ma conscience étant en repos, je pourrais contenter mon cœur. J’ai toujours eu de l’amitié pour toi, et à présent je me sens si amoureux que si tu me demandais de faire toute ma vie tes mille volontés, je te le jurerais sur l’heure. Vois, je t’en prie, comme je t’aime, et tâche d’oublier mon âge. Pense que c’est une fausse idée qu’on se fait quand on croit qu’un homme de trente ans est vieux. D’ailleurs je n’ai que vingt-huit ans! une jeune fille craint de se faire critiquer en prenant un homme qui a dix ou douze ans de plus qu’elle, parce que ce n’est pas la coutume du pays; mais j’ai entendu dire que dans d’autres pays on ne regardait point à cela; qu’au contraire on aimait mieux donner pour soutien, à une jeunesse, un homme raisonnable et d’un courage bien éprouvé qu’un jeune gars qui peut se déranger, et, de bon sujet qu’on le croyait, devenir un mauvais garnement. D’ailleurs, les années ne font pas toujours l’âge. Cela dépend de la force et de la santé qu’on a. Quand un homme est usé par trop de travail et de misère ou par la mauvaise conduite, il est vieux avant vingt-cinq ans. Au lieu que moi… Mais tu ne m’écoutes pas, Marie.

—Marie, anh nói, anh thương em, và anh đau khổ lắm khi em không thương anh. Nếu em bằng lòng nhận anh làm chồng, thì chẳng cha vợ, họ hàng, láng giềng hay lời khuyên nào ngăn nổi anh dâng mình cho em. Anh biết em sẽ làm các con anh hạnh phúc, sẽ dạy chúng kính nhớ mẹ chúng, và lương tâm anh được yên, anh có thể chiều theo lòng mình. Anh vẫn luôn quý em, và giờ anh yêu em đến nỗi nếu em đòi anh cả đời làm ngàn điều em muốn, anh sẽ thề ngay. Em hãy xem, anh xin em, anh yêu em đến mức nào, và cố quên tuổi anh đi. Hãy nghĩ rằng người ta lầm khi cho rằng đàn ông ba mươi tuổi là già. Vả lại anh mới có hai mươi tám! một cô gái sợ bị chê khi lấy người hơn mình mười hay mười hai tuổi, vì đó không phải lệ của vùng này; nhưng anh nghe nói ở những vùng khác người ta chẳng so đo chuyện ấy; trái lại người ta thích giao cho một cô gái trẻ một chỗ dựa là người biết lẽ phải và có lòng can đảm đã được thử thách, hơn là một chàng trai có thể sa ngã, và từ chỗ tưởng là đứa tốt hóa thành đứa hư hỏng. Vả lại, năm tháng không phải lúc nào cũng làm nên tuổi. Còn tùy sức lực và sức khỏe mình có. Khi một người đàn ông bị hao mòn vì làm việc quá nhiều và cực khổ, hay vì sống bậy, thì chưa tới hai mươi lăm đã già. Còn anh thì… Nhưng em không nghe anh, Marie.

—Si fait, Germain, je vous entends bien, répondit la petite Marie, mais je songe à ce que m’a toujours dit ma mère: c’est qu’une femme de soixante ans est bien à plaindre quand son mari en a soixante-dix ou soixante-quinze, et qu’il ne peut plus travailler pour la nourrir. Il devient infirme, et il faut qu’elle le soigne à l’âge où elle commencerait elle-même à avoir grand besoin de ménagement et de repos. C’est ainsi qu’on arrive à finir sur la paille.

—Có chứ, Germain, tôi nghe rõ, bé Marie đáp, nhưng tôi nghĩ đến điều mẹ tôi vẫn nói: người đàn bà sáu mươi tuổi thật đáng thương khi chồng bà bảy mươi hay bảy mươi lăm mà không còn làm việc nuôi bà được nữa. Ông ta thành tàn tật, và bà phải chăm lo đúng cái tuổi chính bà bắt đầu cần được nâng niu và nghỉ ngơi. Vậy là rốt cuộc rơi vào cảnh khốn cùng, màn trời chiếu đất.

—Les parents ont raison de dire cela, j’en conviens, Marie, reprit Germain; mais enfin ils sacrifieraient tout le temps de la jeunesse, qui est le meilleur, à prévoir ce qu’on deviendra à l’âge où l’on n’est plus bon à rien, et où il est indifférent de finir d’une manière ou d’une autre. Mais moi, je ne suis pas dans le danger de mourir de faim sur mes vieux jours. Je suis à même d’amasser quelque chose, puisque, vivant avec les parents de ma femme, je travaille beaucoup et ne dépense rien. D’ailleurs, je t’aimerai tant, vois-tu, que ça m’empêchera de vieillir. On dit que quand un homme est heureux, il se conserve, et je sens bien que je suis plus jeune que Bastien pour t’aimer; car il ne t’aime pas, lui, il est trop bête, trop enfant pour comprendre comme tu es jolie et bonne, et faite pour être recherchée. Allons, Marie, ne me déteste pas, je ne suis pas un méchant homme: j’ai rendu ma Catherine heureuse, elle a dit devant Dieu à son lit de mort qu’elle n’avait jamais eu de moi que du contentement, et elle m’a recommandé de me remarier. Il semble que son esprit ait parlé ce soir à son enfant, au moment où il s’est endormi. Est-ce que tu n’as pas entendu ce qu’il disait? et comme sa petite bouche tremblait, pendant que ses yeux regardaient en l’air quelque chose que nous ne pouvions pas voir! Il voyait sa mère, sois-en sûre, et c’était elle qui lui faisait dire qu’il te voulait pour la remplacer.

—Cha mẹ nói thế là có lý, anh công nhận, Marie, Germain tiếp; nhưng như vậy là họ hy sinh cả thời trẻ, quãng đẹp nhất, để lo trước xem mình sẽ ra sao vào cái tuổi chẳng còn dùng được vào việc gì, và chết kiểu này hay kiểu khác cũng như nhau. Còn anh thì không có nguy cơ chết đói lúc già. Anh có thể dành dụm chút ít, vì sống với cha mẹ vợ, anh làm nhiều mà chẳng tốn gì. Vả lại anh sẽ thương em nhiều đến nỗi, em thấy đấy, anh sẽ không già đi được. Người ta nói đàn ông hạnh phúc thì giữ được mình, và anh thấy chuyện thương em thì anh trẻ hơn Bastien; vì nó không thương em, nó ngốc quá, trẻ con quá để hiểu em xinh và tốt đến thế, và sinh ra để người ta tìm kiếm. Nào, Marie, đừng ghét anh, anh không phải người xấu: anh đã làm Catherine của anh hạnh phúc, chị ấy nói trước Chúa trên giường lâm chung rằng chị chưa bao giờ nhận từ anh điều gì ngoài sự hài lòng, và chị dặn anh tái hôn. Dường như hồn chị đã nói với con chị tối nay, lúc nó thiếp đi. Em không nghe nó nói gì sao? và cái miệng nhỏ run run, trong khi mắt nó nhìn lên không trung một thứ mà chúng ta không thấy được! Nó thấy mẹ nó, em tin đi, và chính mẹ đã khiến nó nói rằng nó muốn em thay chỗ mẹ.

—Germain, répondit Marie, tout étonnée et toute pensive, vous parlez honnêtement et tout ce que vous dites est vrai. Je suis sûre que je ferais bien de vous aimer, si ça ne mécontentait pas trop vos parents: mais que voulez-vous que j’y fasse? le cœur ne m’en dit pas pour vous. Je vous aime bien, mais quoique votre âge ne vous enlaidisse pas, il me fait peur. Il me semble que vous êtes quelque chose pour moi, comme un oncle ou un parrain; que je vous dois le respect, et que vous auriez des moments où vous me traiteriez comme une petite fille plutôt que comme votre femme et votre égale. Enfin, mes camarades se moqueraient peut-être de moi, et quoique ça soit une sottise de faire attention à cela, je crois que je serais honteuse et un peu triste le jour de mes noces.

—Germain, Marie đáp, ngạc nhiên và trầm ngâm, anh nói thật thà và điều gì anh nói cũng đúng. Tôi chắc tôi nên thương anh, nếu điều đó không làm cha mẹ anh phật lòng quá: nhưng anh bảo tôi biết làm sao? lòng tôi không mách bảo về anh. Tôi mến anh lắm, nhưng dù tuổi tác không làm anh xấu đi, nó vẫn làm tôi sợ. Tôi thấy anh như một người bề trên của tôi, như bác hay cha đỡ đầu; tôi phải kính trọng anh, và sẽ có lúc anh đối xử với tôi như một bé gái hơn là như vợ và người ngang hàng. Rồi bạn bè tôi có thể chế nhạo, và dù để ý chuyện đó là dại, tôi nghĩ tôi sẽ xấu hổ và hơi buồn trong ngày cưới.

—Ce sont là des raisons d’enfant; tu parles tout à fait comme un enfant, Marie!

—Đó là những lý do trẻ con; em nói hệt như trẻ con, Marie!

—Eh bien! oui, je suis un enfant, dit-elle, et c’est à cause de cela que je crains un homme trop raisonnable. Vous voyez bien que je suis trop jeune pour vous, puisque déjà vous me reprochez de parler sans raison! Je ne puis pas avoir plus de raison que mon âge n’en comporte.

—Ừ! tôi là trẻ con, cô nói, và vì thế tôi sợ người đàn ông quá chín chắn. Anh thấy đấy, tôi còn quá trẻ đối với anh, vì anh đã trách tôi nói không có lý! Tôi không thể có nhiều lý hơn tuổi tôi cho phép.

—Hélas! mon Dieu, que je suis donc à plaindre d’être si maladroit et de dire si mal ce que je pense! s’écria Germain. Marie, vous ne m’aimez pas, voilà le fait; vous me trouvez trop simple et trop lourd. Si vous m’aimiez un peu, vous ne verriez pas si clairement mes défauts. Mais vous ne m’aimez pas, voilà!

—Chao ôi, trời ơi, tôi đáng thương biết bao, vụng về đến thế, nói chẳng ra điều mình nghĩ! Germain kêu lên. Marie, cô không thương tôi, vậy đó; cô thấy tôi quá đơn sơ và nặng nề. Nếu cô thương tôi chút ít, cô đã không thấy rõ khuyết điểm của tôi thế. Nhưng cô không thương tôi, vậy thôi!

—Eh bien! ce n’est pas ma faute, répondit-elle, un peu blessée de ce qu’il ne la tutoyait plus; j’y fais mon possible en vous écoutant, mais plus je m’y essaie et moins je peux me mettre dans la tête que nous devions être mari et femme.

—Vậy thì đó đâu phải lỗi tôi, cô đáp, hơi tổn thương vì anh không còn gọi cô bằng “em”; tôi cố hết sức khi nghe anh, nhưng càng cố tôi càng không đưa nổi vào đầu rằng chúng ta nên là vợ chồng.

Germain ne répondit pas. Il mit sa tête dans ses deux mains et il fut impossible à la petite Marie de savoir s’il pleurait, s’il boudait, ou s’il était endormi. Elle fut un peu inquiète de le voir si morne et de ne pas deviner ce qui roulait dans son esprit; mais elle n’osa pas lui parler davantage, et comme elle était trop étonnée de ce qui venait de se passer pour avoir envie de se rendormir, elle attendit le jour avec impatience, soignant toujours le feu et veillant l’enfant, dont Germain paraissait ne plus se souvenir. Cependant Germain ne dormait point; il ne réfléchissait pas à son sort, et ne faisait ni projets de courage, ni plans de séduction. Il souffrait, il avait une montagne d’ennui sur le cœur. Il aurait voulu être mort. Tout paraissait devoir tourner mal pour lui, et s’il eût pu pleurer il ne l’aurait pas fait à demi. Mais il y avait un peu de colère contre lui-même, mêlée à sa peine, et il étouffait sans pouvoir et sans vouloir se plaindre.

Germain không đáp. Anh úp đầu vào hai bàn tay, và bé Marie không sao biết được anh khóc, hay giận dỗi, hay đã ngủ. Cô hơi lo khi thấy anh ủ rũ thế và không đoán được trong lòng anh đang cuộn lên điều gì; nhưng cô không dám nói thêm, và vì quá ngạc nhiên trước điều vừa xảy ra nên không muốn ngủ lại, cô sốt ruột chờ trời sáng, vẫn chăm lửa và canh đứa bé, đứa bé mà Germain dường như đã quên hẳn. Tuy vậy Germain không ngủ; anh không nghĩ đến số phận mình, chẳng đặt ra quyết tâm can đảm nào, cũng chẳng toan tính quyến rũ. Anh đau khổ, nỗi chán chường nặng như núi đè lên tim. Anh muốn chết đi. Mọi sự dường như đều trở nên xấu với anh, và nếu khóc được thì anh đã khóc không nửa vời. Nhưng có chút giận mình lẫn với nỗi đau, và anh nghẹn lại mà không thể và không muốn than van.

Quand le jour fut venu et que les bruits de la campagne l’annoncèrent à Germain, il sortit son visage de ses mains et se leva. Il vit que la petite Marie n’avait pas dormi non plus, mais il ne sut rien lui dire pour marquer sa sollicitude. Il était tout à fait découragé. Il cacha de nouveau le bât de la Grise dans les buissons, prit son sac sur son épaule, et tenant son fils par la main:

Khi trời sáng và tiếng đồng quê báo cho Germain hay, anh ngẩng mặt khỏi hai bàn tay và đứng dậy. Anh thấy bé Marie cũng không ngủ, nhưng chẳng biết nói gì để tỏ lòng quan tâm. Anh hoàn toàn nản chí. Anh lại giấu cái yên của con Grise vào bụi rậm, đeo túi lên vai, và nắm tay con trai:

—A présent, Marie, dit-il, nous allons tâcher d’achever notre voyage. Veux-tu que je te conduise aux Ormeaux?

—Giờ thì, Marie, anh nói, ta cố đi nốt chặng đường nhé. Em có muốn anh đưa em đến Ormeaux không?

—Nous sortirons du bois ensemble, lui répondit-elle, et quand nous saurons où nous sommes, nous irons chacun de notre côté.

—Ta sẽ ra khỏi rừng cùng nhau, cô đáp, và khi biết mình đang ở đâu, mỗi người đi một ngả.

Germain ne répondit pas. Il était blessé de ce que la jeune fille ne lui demandait pas de la mener jusqu’aux Ormeaux, et il ne s’apercevait pas qu’il le lui avait offert d’un ton qui semblait provoquer un refus.

Germain không đáp. Anh thấy chạnh lòng vì cô gái không xin anh đưa đến Ormeaux, mà không nhận ra mình đã đề nghị bằng cái giọng như mời người ta từ chối.

Un bûcheron qu’ils rencontrèrent au bout de deux cents pas les mit dans le bon chemin, et leur dit qu’après avoir passé la grande prairie ils n’avaient qu’à prendre, l’un tout droit, l’autre sur la gauche, pour gagner leurs différents gîtes, qui étaient d’ailleurs si voisins qu’on voyait distinctement les maisons de Fourche de la ferme des Ormeaux, et réciproquement.

Một người đốn củi họ gặp sau hai trăm bước chỉ cho họ đúng đường, bảo rằng sau khi qua đồng cỏ lớn họ chỉ cần rẽ, người đi thẳng, người sang trái, là tới nơi trú của mỗi người, mà hai nơi ấy lại gần nhau đến nỗi từ trang trại Ormeaux nhìn rõ những ngôi nhà ở Fourche, và ngược lại.

Puis, quand ils eurent remercié et dépassé le bûcheron, celui- ci les rappela pour leur demander s’ils n’avaient pas perdu un cheval.

Rồi khi họ đã cảm ơn và đi qua người đốn củi, ông gọi họ lại hỏi có phải họ đã mất một con ngựa không.

—J’ai trouvé, leur dit-il, une belle jument grise dans ma cour, où peut-être le loup l’aura forcée de chercher un refuge. Mes chiens ont jappé à nuitée, et au point du jour j’ai vu la bête chevaline sous mon hangar; elle y est encore. Allons-y, et si vous la reconnaissez, emmenez-la.

—Tôi thấy, ông nói, một con ngựa cái xám đẹp trong sân nhà tôi, có lẽ nó bị sói dồn đến đó tìm chỗ trú. Chó tôi sủa suốt đêm, và rạng sáng tôi thấy con vật ở dưới mái hiên; nó vẫn còn đó. Ta đi xem, nếu hai người nhận ra thì cứ dắt nó đi.

Germain ayant donné d’avance le signalement de la Grise et s’étant convaincu qu’il s’agissait bien d’elle, se mit en route pour aller rechercher son bât. La petite Marie lui offrit alors de conduire son enfant aux Ormeaux, où il viendrait le reprendre lorsqu’il aurait fait son entrée à Fourche.

Germain tả trước dáng con Grise, và sau khi tin chắc đúng là nó, bèn lên đường đi lấy lại cái yên. Bé Marie bấy giờ đề nghị đưa con anh đến Ormeaux, nơi anh sẽ đến đón sau khi đã vào Fourche.

—Il est un peu malpropre après la nuit que nous avons passée, dit-elle. Je nettoierai ses habits, je laverai son joli museau, je le peignerai, et, quand il sera beau et brave, vous pourrez le présenter à votre nouvelle famille.

—Bé hơi bẩn sau cái đêm vừa qua, cô nói. Tôi sẽ phủi quần áo, rửa khuôn mặt xinh xắn, chải đầu cho bé, và khi bé đã đẹp đẽ ngoan ngoãn, anh có thể ra mắt gia đình mới của anh.

—Et qui te dit que je veuille aller à Fourche? répondit Germain avec humeur. Peut-être n’irai-je pas!

—Ai bảo em là anh muốn đến Fourche? Germain đáp bực dọc. Biết đâu anh không đi!

—Si fait, Germain, vous devez y aller, vous irez, reprit la jeune fille.

—Có chứ, Germain, anh phải đi, anh sẽ đi, cô gái nói.

—Tu es bien pressée que je me marie avec une autre, afin d’être sûre que je ne t’ennuierai plus?

—Em vội gả anh cho người khác đến thế sao, để chắc là anh sẽ không làm phiền em nữa?

—Allons, Germain, ne pensez plus à cela: c’est une idée qui vous est venue dans la nuit, parce que cette mauvaise aventure avait un peu dérangé vos esprits. Mais à présent il faut que la raison vous revienne; je vous promets d’oublier ce que vous m’avez dit et de n’en jamais parler à personne.

—Thôi, Germain, đừng nghĩ chuyện đó nữa: đó là ý nghĩ đến với anh trong đêm, vì chuyện rủi ro này làm anh rối trí. Nhưng giờ anh phải tỉnh táo lại; tôi hứa sẽ quên điều anh đã nói và không bao giờ nhắc với ai.

—Eh! parles-en si tu veux. Je n’ai pas l’habitude de renier mes paroles. Ce que je t’ai dit était vrai, honnête, et je n’en rougirai devant personne.

—Này! em nhắc cũng được nếu em muốn. Anh không quen chối lời mình. Điều anh nói với em là thật, là ngay thẳng, và anh không phải đỏ mặt trước bất cứ ai.

—Oui; mais si votre femme savait qu’au moment d’arriver, vous avez pensé à une autre, ça la disposerait mal pour vous. Ainsi faites attention aux paroles que vous direz maintenant; ne me regardez pas comme ça devant le monde, avec un air tout singulier. Songez au père Maurice qui compte sur votre obéissance, et qui serait bien en colère contre moi si je vous détournais de faire sa volonté. Bonjour, Germain; j’emmène Petit-Pierre afin de vous forcer d’aller à Fourche. C’est un gage que je vous garde.

—Phải; nhưng nếu vợ anh biết rằng sắp đến nơi mà anh lại nghĩ đến người khác, bà ấy sẽ không có thiện cảm với anh. Vậy anh hãy chú ý lời anh nói từ giờ; đừng nhìn tôi như thế trước mặt mọi người, với vẻ lạ lùng. Hãy nghĩ đến bác Maurice, người trông cậy vào sự vâng lời của anh, và sẽ rất giận tôi nếu tôi cản anh làm theo ý bác. Chào anh, Germain; tôi dắt Petit-Pierre đi để buộc anh phải đến Fourche. Đó là vật làm tin tôi giữ của anh.

—Tu veux donc aller avec elle? dit le laboureur à son fils, en voyant qu’il s’attachait aux mains de la petite Marie, et qu’il la suivait résolument.

—Con muốn đi với cô ấy à? người cày hỏi con, thấy nó bám lấy tay bé Marie và cương quyết đi theo cô.

—Oui, père, répondit l’enfant qui avait écouté et compris à sa manière ce qu’on venait de dire sans méfiance devant lui. Je m’en vais avec ma Marie mignonne: tu viendras me chercher quand tu auras fini de te marier; mais je veux que Marie reste ma petite mère.

—Vâng, ba, đứa bé đáp, nó đã nghe và hiểu theo cách riêng của nó những điều vừa nói mà người ta chẳng đề phòng trước mặt nó. Con đi với chị Marie xinh xắn của con: ba đến đón con khi nào ba cưới xong; nhưng con muốn chị Marie vẫn là mẹ nhỏ của con.

—Tu vois bien qu’il le veut, lui! dit Germain à la jeune fille. Ecoute, Petit-Pierre, ajouta-t-il, moi je le souhaite, qu’elle soit ta mère et qu’elle reste toujours avec toi: c’est elle qui ne le veut pas. Tâche qu’elle raccorde ce qu’elle me refuse.

—Em thấy chưa, nó muốn thế! Germain nói với cô gái. Nghe này, Petit-Pierre, anh nói thêm, ba cũng mong chị là mẹ con và ở bên con mãi: chính chị không chịu. Con cố làm sao cho chị nhận điều chị từ chối ba.

—Sois tranquille, mon père, je lui ferai dire oui: la petite Marie fait toujours ce que je veux.

—Ba yên tâm, con sẽ bảo chị nói vâng: chị Marie bé nhỏ lúc nào cũng làm theo ý con.

Il s’éloigna avec la jeune fille. Germain resta seul, plus triste, plus irrésolu que jamais.

Thằng bé đi xa cùng cô gái. Germain ở lại một mình, buồn hơn, lưỡng lự hơn bao giờ hết.

XII. La lionne du village

XII. Con sư tử cái của làng

Cependant, quand il eut réparé le désordre du voyage dans ses vêtements et dans l’équipage de son cheval, quand il fut monté sur la Grise et qu’on lui eut indiqué le chemin de Fourche, il pensa qu’il n’y avait plus à reculer, et qu’il fallait oublier cette nuit d’agitations comme un rêve dangereux.

Tuy vậy, khi đã chỉnh lại quần áo và đồ đạc ngựa cho khỏi lôi thôi sau chuyến đi, khi đã lên lưng con Grise và được chỉ đường đi Fourche, anh nghĩ không còn đường lùi nữa, và phải quên đêm xao động ấy đi như quên một giấc mộng nguy hiểm.

Il trouva le père Léonard au seuil de sa maison blanche, assis sur un beau banc de bois peint en vert-épinard. Il y avait six marches de pierre disposées en perron, ce qui faisait voir que la maison avait une cave. Le mur du jardin et de la chènevière était crépi à chaux et à sable. C’était une belle habitation; il s’en fallait de peu pour qu’on ne la prît pour une maison de bourgeois.

Anh thấy bác Léonard ngồi trước cửa ngôi nhà quét vôi trắng, trên chiếc ghế dài bằng gỗ sơn màu xanh rau chân vịt. Có sáu bậc đá xếp thành thềm, cho biết nhà có hầm. Tường vườn và tường ruộng gai đều trát vữa vôi cát. Đó là một cơ ngơi đẹp; chỉ thiếu chút nữa là người ta tưởng nhà của dân thành thị khá giả.

Le futur beau-père vint au-devant de Germain, et après lui avoir demandé, pendant cinq minutes, des nouvelles de toute sa famille, il ajouta la phrase consacrée à questionner poliment ceux qu’on rencontre, sur le but de leur voyage: Vous êtes donc venu pour vous promener par ici?

Ông bố vợ tương lai bước ra đón Germain, và sau khi hỏi thăm cả nhà anh suốt năm phút, ông thêm câu quen thuộc để hỏi khéo người mình gặp về mục đích chuyến đi: Vậy là cậu sang đây dạo chơi?

—Je suis venu vous voir, répondit le laboureur, et vous présenter ce petit cadeau de gibier de la part de mon beau- père, en vous disant, aussi de sa part, que vous devez savoir dans quelles intentions je viens chez vous.

—Tôi đến thăm bác, người cày đáp, và biếu bác chút thịt rừng này của cha vợ tôi, ông cũng nhờ tôi nói rằng bác hẳn biết tôi đến với ý định gì.

—Ah! ah! dit le père Léonard en riant et en frappant sur son estomac rebondi, je vois, j’entends, j’y suis! Et, clignant de l’œil, il ajouta: Vous ne serez pas le seul à faire vos compliments, mon jeune homme. Il y en a déjà trois à la maison qui attendent comme vous. Moi, je ne renvoie personne, et je serais bien embarrassé de donner tort ou raison à quelqu’un, car ce sont tous de bons partis. Pourtant, à cause du père Maurice et de la qualité des terres que vous cultivez, j’aimerais mieux que ce fût vous. Mais ma fille est majeure et maîtresse de son bien; elle agira donc selon son idée. Entrez, faites-vous connaître; je souhaite que vous ayez le bon numéro!

—À! à! bác Léonard vừa cười vừa vỗ vào cái bụng phệ, tôi hiểu, tôi nghe ra rồi! Và nháy mắt, ông nói thêm: Cậu không phải người duy nhất đến ngỏ lời đâu, chàng trai. Trong nhà đã có ba người đang chờ như cậu. Tôi thì tôi không đuổi ai, mà bảo tôi nói ai phải ai trái thì tôi lúng túng lắm, vì đều là những mối tốt cả. Có điều, vì bác Maurice và vì thứ ruộng đất cậu đang cày cấy, tôi thích là cậu hơn. Nhưng con gái tôi đã đủ tuổi, tự làm chủ của cải của nó; nó sẽ làm theo ý nó. Cậu vào đi, cho người ta biết mặt; tôi chúc cậu bốc trúng số tốt!

—Pardon, excuse, répondit Germain, fort surpris de se trouver en surnuméraire là ou il avait compté d’être seul. Je ne savais pas que votre fille fût déjà pourvue de prétendants, et je n’étais pas venu pour la disputer aux autres.

—Xin lỗi, xin bác thứ lỗi, Germain đáp, rất ngạc nhiên thấy mình thành người thừa ở nơi anh tưởng chỉ có một mình. Tôi không biết con gái bác đã có người theo đuổi, và tôi không đến để tranh với những người khác.

—Si vous avez cru que, parce que vous tardiez à venir, répondit, sans perdre sa bonne humeur, le père Léonard, ma fille se trouvait au dépourvu, vous vous êtes grandement trompé, mon garçon. La Catherine a de quoi attirer les épouseurs, et elle n’aura que l’embarras du choix. Mais entrez à la maison, vous dis-je, et ne perdez pas courage. C’est une femme qui vaut la peine d’être disputée.

—Nếu cậu tưởng vì cậu đến chậm mà con gái tôi lỡ làng, bác Léonard đáp mà không mất vẻ vui tính, thì cậu lầm to rồi, chàng trai. Con Catherine có đủ thứ để hút người hỏi cưới, nó chỉ khổ vì phải chọn thôi. Thôi vào nhà đi, tôi bảo rồi, đừng nản chí. Đó là người đàn bà đáng để người ta tranh giành.

Et poussant Germain par les épaules avec une rude gaieté:

Và đẩy vai Germain vào, với vẻ vui nhộn thô lỗ:

—Allons, Catherine, s’écria-t-il en entrant dans la maison, en voilà un de plus!

—Nào, Catherine, ông vừa bước vào nhà vừa kêu, thêm một người nữa đây!

Cette manière joviale mais grossière d’être présenté à la veuve, en présence de ses autres soupirants, acheva de troubler et de mécontenter le laboureur. Il se sentit gauche et resta quelques instants sans oser lever les yeux sur la belle et sur sa cour.

Cách giới thiệu vui vẻ mà thô thiển ấy với bà góa, trước mặt những kẻ theo đuổi khác, làm người cày càng bối rối và khó chịu. Anh thấy mình vụng về và đứng yên một lúc, không dám ngẩng mắt nhìn người đẹp và đám triều thần của nàng.

La veuve Guérin était bien faite et ne manquait pas de fraîcheur. Mais elle avait une expression de visage et une toilette qui déplurent tout d’abord à Germain. Elle avait l’air hardi et content d’elle-même, et ses cornettes garnies d’un triple rang de dentelle, son tablier de soie, et son fichu de blonde noire étaient peu en rapport avec l’idée qu’il s’était faite d’une veuve sérieuse et rangée.

Bà góa Guérin dáng đẹp và không thiếu nét tươi tắn. Nhưng nét mặt và cách ăn mặc của bà làm Germain không ưa ngay từ đầu. Bà có vẻ táo tợn và tự đắc, mũ chùm viền ba lớp ren, tạp dề lụa, khăn choàng ren tơ đen, tất cả chẳng ăn khớp chút nào với ý niệm anh đã hình dung về một bà góa nghiêm trang, nền nếp.

Cette recherche d’habillement et ces manières dégagées la lui firent trouver vieille et laide, quoiqu’elle ne fût ni l’un ni l’autre. Il pensa qu’une si jolie parure et des manières si enjouées siéraient à l’âge et à l’esprit de la petite Marie, mais que cette veuve avait la plaisanterie lourde et hasardée, et qu’elle portait sans distinction ses beaux atours.

Lối ăn diện cầu kỳ và điệu bộ phóng khoáng ấy khiến anh thấy bà già và xấu, dù bà chẳng già cũng chẳng xấu. Anh nghĩ một bộ đồ đẹp thế và điệu bộ vui nhộn thế hợp với tuổi và tính của bé Marie hơn, còn bà góa này thì đùa nặng tay và liều lĩnh, mặc đồ đẹp mà không có chút thanh nhã.

Les trois prétendants étaient assis à une table chargée de vins et de viandes, qui étaient là en permanence pour eux toute la matinée du dimanche; car le père Léonard aimait à faire montre de sa richesse, et la veuve n’était pas fâchée non plus d’étaler sa belle vaisselle, et de tenir table comme une rentière. Germain, tout simple et confiant qu’il était, observa les choses avec assez de pénétration, et pour la première fois de sa vie il se tint sur la défensive en trinquant. Le père Léonard l’avait forcé de prendre place avec ses rivaux, et, s’asseyant lui-même vis-à-vis de lui, il le traitait de son mieux et s’occupait de lui avec prédilection. Le cadeau de gibier, malgré la brèche que Germain y avait faite pour son propre compte, était encore assez copieux pour produire de l’effet. La veuve y parut sensible, et les prétendants y jetèrent un coup d’œil de dédain.

Ba người theo đuổi ngồi quanh một cái bàn đầy rượu và thịt, bày sẵn cho họ suốt buổi sáng Chủ nhật; vì bác Léonard thích phô của, và bà góa cũng chẳng ngại trưng bộ bát đĩa đẹp, bày tiệc như người sống bằng lợi tức. Germain tuy giản dị và hay tin người, vẫn quan sát sự việc khá sắc, và lần đầu trong đời anh cụng ly trong thế phòng thủ. Bác Léonard ép anh ngồi cùng các tình địch, rồi ngồi đối diện, đãi anh hết mực và chăm chút anh riêng. Phần thịt rừng, dù Germain đã xơi bớt cho mình, vẫn còn đủ nhiều để gây ấn tượng. Bà góa có vẻ cảm động, còn những kẻ theo đuổi thì liếc qua với vẻ khinh khỉnh.

Germain se sentait mal à l’aise en cette compagnie et ne mangeait pas de bon cœur. Le père Léonard l’en plaisanta.

Germain thấy khó chịu trong đám ấy và ăn chẳng ngon miệng. Bác Léonard trêu anh.

—Vous voilà bien triste, lui dit-il, et vous boudez contre votre verre. Il ne faut pas que l’amour vous coupe l’appétit, car un galant à jeun ne sait point trouver de jolies paroles comme celui qui s’est éclairci les idées avec une petite pointe de vin. Germain fut mortifié qu’on le supposât déjà amoureux, et l’air maniéré de la veuve, qui baissa les yeux en souriant, comme une personne sûre de son fait, lui donna l’envie de protester contre sa prétendue défaite; mais il craignit de paraître incivil, sourit et prit patience.

—Trông cậu buồn quá, ông nói, cậu dỗi cái ly rồi. Không được để tình yêu làm mất ăn, vì chàng si bụng đói không biết nói lời đẹp như người đã làm sáng đầu óc bằng chút rượu. Germain bẽ mặt vì bị cho là đã say mê, và bộ điệu õng ẹo của bà góa, cúi mắt mỉm cười như người chắc phần thắng, khiến anh muốn phản đối cái thất bại bị gán cho; nhưng anh sợ bị cho là bất lịch sự, đành cười và nhẫn nại.

Les galants de la veuve lui parurent trois rustres. Il fallait qu’ils fussent bien riches pour qu’elle admît leurs prétentions. L’un avait plus de quarante ans et était quasi aussi gros que le père Léonard; un autre était borgne et buvait tant qu’il en était abruti; le troisième était jeune et assez joli garçon; mais il voulait faire de l’esprit et disait des choses si plates que cela faisait pitié. Pourtant la veuve en riait comme si elle eût admiré toutes ces sottises, et, en cela, elle ne faisait pas preuve de goût. Germain crut d’abord qu’elle en était coiffée; mais bientôt il s’aperçut qu’il était lui-même encouragé d’une manière particulière, et qu’on souhaitait qu’il se livrât davantage. Ce lui fut une raison pour se sentir et se montrer plus froid et plus grave.

Ba người tình của bà góa với anh đều là ba gã thô kệch. Hẳn họ phải rất giàu thì bà mới nhận lời họ. Một người hơn bốn mươi tuổi, béo gần bằng bác Léonard; một người chột mắt và uống đến đờ đẫn; người thứ ba trẻ và khá bảnh trai, nhưng cứ muốn tỏ ra tài trí và nói những điều nhạt đến thương hại. Vậy mà bà góa vẫn cười như thể phục lắm những chuyện ngớ ngẩn ấy, và như thế bà chẳng tỏ ra có mắt thưởng thức. Thoạt đầu Germain tưởng bà phải lòng gã ấy; nhưng chẳng mấy chốc anh nhận ra chính mình được khích lệ theo một cách riêng, và người ta mong anh buông mình nhiều hơn. Đó là lý do khiến anh thấy và tỏ ra lạnh lùng, nghiêm nghị hơn.

L’heure de la messe arriva, et on se leva de table pour s’y rendre ensemble. Il fallait aller jusqu’à Mers, à une bonne demi-lieue de là, et Germain était si fatigué qu’il eût fort souhaité avoir le temps de faire un somme auparavant; mais il n’avait pas coutume de manquer la messe, et il se mit en route avec les autres.

Đến giờ lễ, mọi người rời bàn cùng đi. Phải đi tới Mers, cách đó nửa dặm đường, và Germain mệt đến mức rất muốn có thì giờ chợp mắt trước; nhưng anh không quen bỏ lễ, nên lên đường cùng những người kia.

Les chemins étaient couverts de monde, et la veuve marchait d’un air fier, escortée de ses trois prétendants, donnant le bras tantôt à l’un, tantôt à l’autre, se rengorgeant et portant haut la tête. Elle eût fort souhaité produire le quatrième aux yeux des passants; mais Germain trouva si ridicule d’être traîné ainsi de compagnie par un cotillon, à la vue de tout le monde, qu’il se tint à distance convenable, causant avec le père Léonard, et trouvant moyen de le distraire et de l’occuper assez pour qu’ils n’eussent point l’air de faire partie de la bande.

Đường đầy người, và bà góa đi kiêu hãnh, ba người theo đuổi hộ tống, khi khoác tay người này, khi người kia, ưỡn ngực ngẩng cao đầu. Bà rất muốn trưng thêm người thứ tư trước mắt khách qua đường; nhưng Germain thấy bị một cái váy lôi đi thành bầy giữa thanh thiên bạch nhật là lố bịch quá, nên đứng cách một khoảng vừa phải, chuyện trò với bác Léonard, và tìm cách làm ông phân tâm, bận bịu đủ để họ không có vẻ thuộc về đám kia.

XIII. Le maître

XIII. Ông chủ

Lorsqu’ils atteignirent le village, la veuve s’arrêta pour les attendre. Elle voulait absolument faire son entrée avec tout son monde; mais Germain, lui refusant cette satisfaction, quitta le père Léonard, accosta plusieurs personnes de sa connaissance, et entra dans l’église par une autre porte. La veuve en eut du dépit.

Khi tới làng, bà góa dừng lại chờ họ. Bà nhất quyết phải bước vào cùng cả đoàn; nhưng Germain từ chối cho bà sự hài lòng ấy, rời bác Léonard, chào mấy người quen, và vào nhà thờ bằng một cửa khác. Bà góa tức tối.

Après la messe, elle se montra partout triomphante sur la pelouse où l’on dansait, et ouvrit la danse avec ses trois amoureux successivement. Germain la regarda faire, et trouva qu’elle dansait bien, mais avec affectation.

Sau lễ, bà xuất hiện khắp nơi, đắc thắng, trên bãi cỏ nơi người ta nhảy múa, và lần lượt mở màn với ba người tình. Germain nhìn bà, thấy bà nhảy khéo nhưng làm điệu.

—Eh bien! lui dit Léonard en lui frappant sur l’épaule, vous ne faites donc pas danser ma fille? Vous êtes aussi par trop timide!

—Này! Léonard vỗ vai anh, cậu không mời con gái tôi nhảy à? Cậu nhút nhát quá đấy!

—Je ne danse plus depuis que j’ai perdu ma femme, répondit le laboureur.

—Từ khi mất vợ tôi không nhảy nữa, người cày đáp.

—Eh bien! puisque vous en recherchez une autre, le deuil est fini dans le cœur comme sur l’habit.

—Thế thì, khi cậu đã đi tìm người khác, tang đã hết trong lòng cũng như trên áo.

—Ce n’est pas une raison, père Léonard; d’ailleurs je me trouve trop vieux, je n’aime plus la danse.

—Chưa phải là lý do, bác Léonard; vả lại tôi thấy mình quá già, tôi không còn thích nhảy.

—Ecoutez, reprit Léonard en l’attirant dans un endroit isolé, vous avez pris du dépit, en entrant chez moi, de voir la place déjà entourée d’assiégeants, et je vois que vous êtes très fier; mais ceci n’est pas raisonnable, mon garçon. Ma fille est habituée à être courtisée, surtout depuis deux ans qu’elle a fini son deuil, et ce n’est pas à elle à aller au-devant de vous.

—Nghe này, Léonard kéo anh vào một chỗ vắng, lúc bước vào nhà tôi cậu đã phật ý khi thấy chỗ ấy đã bị bao vây, và tôi thấy cậu tự ái lắm; nhưng thế là không phải lẽ, chàng trai. Con gái tôi quen được người ta chiều chuộng, nhất là từ hai năm nay nó hết tang, và nó đâu phải đi tìm cậu trước.

—Il y a déjà deux ans que votre fille est à marier, et elle n’a pas encore pris son parti? dit Germain.

—Con gái bác hai năm nay đã ở tuổi lấy chồng mà vẫn chưa quyết sao? Germain nói.

—Elle ne veut pas se presser, et elle a raison. Quoiqu’elle ait la mine éveillée et qu’elle vous paraisse peut-être ne pas beaucoup réfléchir, c’est une femme d’un grand sens, et qui sait fort bien ce qu’elle fait.

—Nó không muốn vội, và nó có lý. Dù mặt mũi nó lanh lợi và có lẽ cậu thấy nó chẳng nghĩ ngợi nhiều, nó là người đàn bà rất chín chắn, biết rõ mình làm gì.

—Il ne me semble pas, dit Germain ingénument, car elle a trois galants à sa suite, et si elle savait ce qu’elle veut, il y en aurait au moins deux qu’elle trouverait de trop et qu’elle prierait de rester chez eux.

—Tôi lại không thấy thế, Germain nói thật thà, vì chị có ba người đeo đuổi, và nếu chị biết mình muốn gì thì ít nhất hai người chị thấy thừa và sẽ mời họ ở nhà.

—Pourquoi donc? vous n’y entendez rien, Germain. Elle ne veut ni du vieux, ni du borgne, ni du jeune, j’en suis quasi certain; mais si elle les renvoyait, on penserait qu’elle veut rester veuve, et il n’en viendrait pas d’autre.

—Sao lại thế? cậu chẳng hiểu gì cả, Germain. Nó không muốn ông già, không muốn ông chột, cũng không muốn chàng trẻ, tôi gần như chắc; nhưng nếu nó đuổi họ đi, người ta sẽ nghĩ nó muốn ở vậy, và sẽ chẳng có ai khác đến.

—Ah! oui! ceux-là servent d’enseigne!

—À! phải! mấy người đó làm biển hiệu!

—Comme vous dites. Où est le mal, si cela leur convient?

—Cậu nói đúng. Có hại gì, nếu họ bằng lòng?

—Chacun son goût! dit Germain.

—Mỗi người một sở thích! Germain nói.

—Je vois que ce ne serait pas le vôtre. Mais voyons, on peut s’entendre, à supposer que vous soyez préféré: on pourrait vous laisser la place.

—Tôi thấy đó không phải sở thích của cậu. Nhưng này, ta có thể thỏa thuận, giả sử cậu được chọn: người ta có thể nhường chỗ cho cậu.

—Oui, à supposer! Et en attendant qu’on puisse le savoir, combien de temps faudrait-il rester le nez au vent?

—Phải, giả sử! Và trong lúc chờ biết điều đó, phải đứng ngửa mũi lên trời bao lâu?

—Ça dépend de vous, je crois, si vous savez parler et persuader. Jusqu’ici ma fille a très bien compris que le meilleur temps de sa vie serait celui qu’elle passerait à se laisser courtiser, et elle ne se sent pas pressée de devenir la servante d’un homme, quand elle peut commander à plusieurs. Ainsi, tant que le jeu lui plaira, elle peut se divertir; mais si vous plaisez plus que le jeu, le jeu pourra cesser. Vous n’avez qu’à ne pas vous rebuter. Revenez tous les dimanches, faites-la danser, donnez à connaître que vous vous mettez sur les rangs, et si on vous trouve plus aimable et mieux appris que les autres, un beau jour on vous le dira sans doute.

—Tùy ở cậu, tôi nghĩ, nếu cậu biết nói và biết thuyết phục. Đến nay con gái tôi hiểu rất rõ thời đẹp nhất đời nó là quãng nó để người ta tán tỉnh, và nó chưa vội làm đầy tớ cho một người đàn ông khi nó có thể sai bảo nhiều người. Vì vậy, chừng nào cuộc chơi còn vui thì nó cứ giải trí; nhưng nếu cậu làm nó thích hơn cuộc chơi, cuộc chơi có thể dừng. Cậu chỉ cần đừng nản. Chủ nhật nào cũng quay lại, mời nó nhảy, cho thấy cậu đứng vào hàng, và nếu nó thấy cậu dễ mến và lễ độ hơn những người kia, thì một ngày đẹp trời, chắc chắn người ta sẽ nói cho cậu biết.

—Pardon, père Léonard, votre fille a le droit d’agir comme elle l’entend, et je n’ai pas celui de la blâmer. A sa place, moi, j’agirais autrement; j’y mettrais plus de franchise et je ne ferais pas perdre du temps à des hommes qui ont sans doute quelque chose de mieux à faire qu’à tourner autour d’une femme qui se moque d’eux. Mais, enfin, si elle trouve son amusement et son bonheur à cela, cela ne me regarde point. Seulement, il faut que je vous dise une chose qui m’embarrasse un peu à vous avouer depuis ce matin, vu que vous avez commencé par vous tromper sur mes intentions, et que vous ne m’avez pas donné le temps de vous répondre: si bien que vous croyez ce qui n’est point. Sachez donc que je ne suis pas venu ici dans la vue de demander votre fille en mariage, mais dans celle de vous acheter une paire de bœufs que vous voulez conduire en foire la semaine prochaine, et que mon beau-père suppose lui convenir.

—Xin lỗi, bác Léonard, con gái bác có quyền làm theo ý mình, và tôi không có quyền chê trách. Ở vào chỗ chị, tôi sẽ làm khác; tôi sẽ thẳng thắn hơn và không bắt những người đàn ông, hẳn có việc hay hơn là quanh quẩn bên một người đàn bà đang chế giễu họ, phải phí thì giờ. Nhưng thôi, nếu chị thấy vui và hạnh phúc trong đó, thì không liên quan đến tôi. Chỉ có điều tôi phải nói với bác một chuyện làm tôi hơi ngại thú nhận từ sáng, vì bác đã bắt đầu bằng việc hiểu lầm ý tôi và không cho tôi thì giờ đáp: thành ra bác tin điều không có thật. Vậy xin bác biết cho, tôi đến đây không phải để hỏi con gái bác làm vợ, mà để mua của bác một cặp bò bác định dắt ra chợ phiên tuần tới, cặp bò mà cha vợ tôi cho là hợp với ông.

—J’entends, Germain, répondit Léonard fort tranquillement; vous avez changé d’idée en voyant ma fille avec ses amoureux. C’est comme il vous plaira. Il paraît que ce qui attire les uns rebute les autres, et vous avez le droit de vous retirer puisque aussi bien vous n’avez pas encore parlé. Si vous voulez sérieusement acheter mes bœufs, venez les voir au pâturage; nous en causerons, et, que nous fassions ou non ce marché, vous viendrez dîner avec nous avant de vous en retourner.

—Tôi hiểu, Germain, Léonard đáp rất điềm tĩnh; cậu đổi ý khi thấy con gái tôi cùng những người theo đuổi. Tùy cậu thôi. Có vẻ điều làm người này bị lôi cuốn lại làm người kia chán, và cậu có quyền rút lui vì dù sao cậu cũng chưa nói gì. Nếu cậu nghiêm túc muốn mua bò của tôi, ra đồng cỏ mà xem; ta sẽ bàn, và mua bán được hay không, cậu cũng sẽ ở lại ăn bữa trưa với chúng tôi trước khi về.

—Je ne veux pas que vous vous dérangiez, reprit Germain, vous avez peut-être affaire ici; moi je m’ennuie un peu de voir danser et de ne rien faire. Je vais voir vos bêtes, et je vous trouverai tantôt chez vous.

—Tôi không muốn bác phải bận, Germain nói, có lẽ bác còn việc ở đây; còn tôi thì hơi chán khi đứng xem người ta nhảy mà chẳng làm gì. Tôi đi xem gia súc của bác, lát nữa gặp bác ở nhà.

Là-dessus Germain s’esquiva et se dirigea vers les prés, où Léonard lui avait, en effet, montré de loin une partie de son bétail. Il était vrai que le père Maurice en avait à acheter, et Germain pensa que s’il lui ramenait une belle paire de bœufs d’un prix modéré, il se ferait mieux pardonner d’avoir manqué volontairement le but de son voyage.

Nói rồi Germain lẻn đi và hướng về đồng cỏ, nơi Léonard từ xa quả đã chỉ một phần đàn gia súc của ông. Đúng là bác Maurice có bò cần mua, và Germain nghĩ nếu dắt về cho ông một cặp bò đẹp giá vừa phải thì mình sẽ dễ được tha thứ hơn vì đã cố ý bỏ lỡ mục đích chuyến đi.

Il marcha vite et se trouva bientôt à peu de distance des Ormeaux. Il éprouva alors le besoin d’aller embrasser son fils, et même de revoir la petite Marie, quoiqu’il eût perdu l’espoir et chassé la pensée de lui devoir son bonheur. Tout ce qu’il venait de voir et d’entendre, cette femme coquette et vaine, ce père à la fois rusé et borné, qui encourageait sa fille dans des habitudes d’orgueil et de déloyauté, ce luxe des villes, qui lui paraissait une infraction à la dignité des mœurs de la campagne, ce temps perdu à des paroles oiseuses et niaises, cet intérieur si différent du sien, et surtout ce malaise profond que l’homme des champs éprouve lorsqu’il sort de ses habitudes laborieuses, tout ce qu’il avait subi d’ennui et de confusion depuis quelques heures donnait à Germain l’envie de se retrouver avec son enfant et sa petite voisine. N’eût-il pas été amoureux de cette dernière, il l’aurait encore cherchée pour se distraire et remettre ses esprits dans leur assiette accoutumée.

Anh đi nhanh và chẳng bao lâu đã ở cách Ormeaux không xa. Bấy giờ anh thấy cần ôm con trai, và cả gặp lại bé Marie, dù anh đã mất hy vọng và đã gạt ý nghĩ nhờ cô mà có hạnh phúc. Tất cả những gì anh vừa thấy và nghe, người đàn bà đỏm dáng và phù phiếm ấy, ông bố vừa xảo quyệt vừa nông cạn khuyến khích con gái trong thói kiêu căng và lừa lọc, thứ xa hoa thành thị mà anh cho là xúc phạm phẩm giá nếp sống thôn quê, thì giờ phí vào những lời rỗng tuếch ngớ ngẩn, mái nhà khác hẳn nhà anh, và nhất là nỗi bứt rứt sâu thẳm người nhà quê cảm thấy khi rời thói quen lao động, mọi chán nản và bối rối anh đã chịu trong mấy giờ qua khiến Germain muốn gặp lại con và cô bé hàng xóm. Dù không yêu cô, anh vẫn sẽ tìm cô để khuây khỏa và đặt tinh thần trở lại chỗ quen.

Mais il regarda en vain dans les prairies environnantes, il n’y trouva ni la petite Marie ni le petit Pierre: il était pourtant l’heure où les pasteurs sont aux champs. Il y avait un grand troupeau dans une chôme; il demanda à un jeune garçon, qui le gardait, si c’étaient les moutons de la métairie des Ormeaux.