Vũng nước Quỷ George Sand Original title: La Mare au Diable Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: sand-la-mare-au-diable-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/sand-la-mare-au-diable/sand-la-mare-au-diable-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.80/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/sand-la-mare-au-diable/sand-la-mare-au-diable-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-04.json Source edition: sand-la-mare-au-diable-fr-pg23582 Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/fr/read/sand-la-mare-au-diable/sand-la-mare-au-diable-fr-pg23582/ Source: George Sand, La Mare au Diable (1846). Project Gutenberg #23582. Source witness URL: https://www.gutenberg.org/cache/epub/23582/pg23582-images.html Source catalog URL: https://www.gutenberg.org/ebooks/23582 Source witness description: The novella proper of Project Gutenberg #23582, chapters I–XVII. No claim of a newly inspected printed copy. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified original-language source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: 824eacd05a3478e56ebec09e75a07281f0568321ead10c05740595e22a7dcdac Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [sand-la-mare-au-diable:1.1] I. Tác giả gửi bạn đọc [sand-la-mare-au-diable:1.2] Đổ mồ hôi trên gương mặt, [sand-la-mare-au-diable:1.3] Ngươi kiếm sống đời nghèo khó, [sand-la-mare-au-diable:1.4] Sau bao năm lao nhọc quen tay, [sand-la-mare-au-diable:1.5] Này Thần Chết đã tới mời ngươi. [sand-la-mare-au-diable:1.6] Bốn câu thơ bằng tiếng Pháp cổ, đặt dưới một bức họa của Holbein, buồn thấu xương trong cái giản dị của nó. Bức khắc vẽ một người cày đang dắt cái cày giữa đồng. Cánh đồng mênh mông trải xa, thấp thoáng vài túp lều nghèo; mặt trời lặn sau ngọn đồi. Đó là lúc kết thúc một ngày làm lụng vất vả. Người nông dân đã già, thấp đậm, mặc toàn giẻ rách. Cỗ bốn con ngựa ông thúc đi trước thì gầy guộc, kiệt sức; lưỡi cày ngập vào một nền đất lởm chởm, ngang bướng. Trong cảnh mồ hôi và lao nhọc ấy chỉ có một kẻ nhanh nhẹn, hăng hái: một nhân vật kỳ quái, một bộ xương cầm roi, chạy trên luống cày bên cạnh đàn ngựa hoảng sợ và quất chúng, làm kẻ giúp việc cho lão nông. Đó là Thần Chết, bóng ma Holbein đã đưa vào một cách ngụ ý, giữa chuỗi những đề tài triết học và tôn giáo vừa thê lương vừa hề hước, mang tên Những hình tượng của Thần Chết. [sand-la-mare-au-diable:1.7] Trong bộ sưu tập ấy, hay đúng hơn trong tác phẩm lớn ấy, nơi Thần Chết đóng vai ở từng trang, vừa là sợi dây nối vừa là tư tưởng chủ đạo, Holbein đã gọi ra trước mặt ta các vua chúa, các giáo chủ, những cặp tình nhân, những kẻ đánh bạc, những tay say rượu, các nữ tu, các cô gái làng chơi, bọn cướp, người nghèo, quân nhân, thầy tu, người Do Thái, khách lữ hành, tất cả thế giới của thời ông và của thời chúng ta; và khắp nơi bóng ma Thần Chết chế nhạo, đe dọa và đắc thắng. Chỉ có một bức là không có bóng nó. Đó là bức vẽ Lazare nghèo khổ nằm trên đống phân trước cửa nhà người giàu, tuyên bố rằng mình không sợ nó, hẳn là vì ông chẳng có gì để mất, và đời ông vốn đã là một cái chết đến trước. [sand-la-mare-au-diable:1.8] Tư tưởng khắc kỷ ấy của một thứ Kitô giáo nửa ngoại đạo thời Phục Hưng có thật sự an ủi được ai không, và những tâm hồn đạo đức có thấy mình được đền bù ở đó chăng? Kẻ tham vọng, kẻ gian trá, bạo chúa, kẻ trác táng, tất cả những tội nhân kiêu hãnh lạm dụng cuộc sống và bị Thần Chết túm tóc, hẳn rồi sẽ bị trừng phạt; nhưng người mù, kẻ ăn mày, người điên, anh nông dân nghèo, họ có được bù lại nỗi khốn khổ dài lâu chỉ bằng ý nghĩ rằng cái chết đối với họ không phải là điều dữ ư? Không! Một nỗi buồn khôn nguôi, một định mệnh kinh hoàng đè nặng lên tác phẩm của người nghệ sĩ. Nó như một lời nguyền cay đắng giáng xuống số phận loài người. [sand-la-mare-au-diable:1.9] Đó đúng là bài châm biếm đau đớn, là bức tranh chân thực về xã hội mà Holbein có trước mắt. Tội ác và bất hạnh, đó là điều làm ông chấn động; nhưng chúng ta, những nghệ sĩ của một thế kỷ khác, chúng ta sẽ vẽ gì? Ta có nên tìm trong ý nghĩ về cái chết sự đền bù cho nhân loại ngày nay chăng? Có nên cầu viện nó như hình phạt cho bất công và như sự bù đắp cho khổ đau? [sand-la-mare-au-diable:1.10] Không, chúng ta không còn phải lo đến cái chết nữa, mà là sự sống. Chúng ta không còn tin vào cõi hư vô của nấm mồ, cũng không tin vào sự cứu rỗi mua bằng một sự từ bỏ cưỡng ép; chúng ta muốn cuộc sống phải tốt đẹp, vì chúng ta muốn nó phải sinh sôi. Cần phải để Lazare rời khỏi đống phân, để người nghèo không còn mừng trước cái chết của kẻ giàu. Cần phải để mọi người đều hạnh phúc, để hạnh phúc của một số ít không còn là tội lỗi và bị Thiên Chúa nguyền rủa. Cần phải để người cày, khi gieo hạt lúa, biết rằng mình đang làm công việc của sự sống, chứ không mừng vì cái chết đang sánh bước bên mình. Sau hết, cần phải để cái chết không còn là hình phạt của sự thịnh vượng, cũng không là niềm an ủi của cảnh cùng cực. Thiên Chúa không dành nó để trừng phạt, cũng không để bù đắp cho cuộc sống; vì Người đã chúc phúc cho sự sống, và nấm mồ không được là chốn trú ẩn để ai muốn cũng được đẩy vào đó những kẻ mà mình chẳng muốn cho hạnh phúc. [sand-la-mare-au-diable:1.11] Một số nghệ sĩ thời chúng ta, đưa mắt nghiêm trang nhìn quanh mình, dốc lòng vẽ nỗi đau, sự hèn hạ của cảnh nghèo, cái đống phân của Lazare. Điều ấy có thể thuộc về nghệ thuật và triết học; nhưng khi vẽ cảnh nghèo xấu xí đến thế, đê hèn đến thế, đôi khi đầy tật xấu và tội ác đến thế, liệu họ có đạt mục đích, và tác dụng của nó có lành mạnh như họ mong muốn không? Chúng tôi không dám kết luận. Có thể có người bảo rằng khi chỉ cho kẻ giàu thấy cái vực đào dưới nền đất mong manh của sự dư dật, họ làm kẻ giàu độc ác phải khiếp sợ, cũng như thời vũ điệu tử thần người ta chỉ cho hắn thấy cái huyệt há miệng và Thần Chết sẵn sàng ôm lấy hắn trong đôi tay nhơ nhớp. Ngày nay người ta chỉ cho hắn thấy tên cướp cạy cửa nhà hắn, kẻ sát nhân rình giấc ngủ của hắn. Chúng tôi thú thật không hiểu lắm bằng cách nào mà người ta làm hắn hòa giải với nhân loại mà hắn khinh miệt, làm hắn biết xót thương nỗi đau của người nghèo mà hắn sợ hãi, khi chỉ cho hắn thấy người nghèo ấy dưới lớp da của tên tù vượt ngục và kẻ lảng vảng ban đêm. Cái chết ghê rợn, nghiến răng và kéo vĩ cầm trong các hình ảnh của Holbein và của những bậc tiền bối của ông, dưới bộ dạng ấy cũng chẳng tìm được cách cải hóa kẻ ác và an ủi nạn nhân. Văn chương của ta, trong điểm này, chẳng phải đang làm hơi giống các nghệ sĩ thời Trung Cổ và Phục Hưng sao? [sand-la-mare-au-diable:1.12] Những tay bợm của Holbein rót đầy chén với một thứ cuồng nộ để xua ý nghĩ về cái chết, kẻ vô hình với họ mà lại đang làm người rót rượu cho họ. Những kẻ giàu độc ác ngày nay đòi pháo đài và đại bác để xua ý nghĩ về một cuộc nổi dậy của dân quê, thứ mà nghệ thuật chỉ cho họ thấy đang âm thầm tụ lại thành từng nhóm lẻ trong bóng tối, chờ lúc ập xuống xã hội. Giáo hội thời Trung Cổ đáp lại nỗi khiếp sợ của những kẻ quyền thế trên đời bằng cách bán giấy xá tội. Chính phủ ngày nay làm dịu nỗi lo của người giàu bằng cách bắt họ trả tiền cho thật nhiều hiến binh và cai ngục, lưỡi lê và nhà tù. [sand-la-mare-au-diable:1.13] Albrecht Dürer, Michelangelo, Holbein, Callot, Goya đã làm nên những bài châm biếm mạnh mẽ về các tai họa của thế kỷ và xứ sở họ. Đó là những tác phẩm bất hủ, những trang lịch sử có giá trị không thể chối cãi; vì vậy chúng tôi không muốn phủ nhận quyền của nghệ sĩ được dò những vết thương của xã hội và phơi chúng ra trước mắt ta; nhưng giờ đây chẳng lẽ không còn việc gì khác để làm ngoài lối vẽ gieo kinh hoàng và đe dọa? Trong thứ văn chương về những bí ẩn của bất công mà tài năng và trí tưởng tượng đã làm thành mốt, chúng tôi thích những gương mặt dịu dàng, ngọt ngào hơn những tên côn đồ gây hiệu ứng kịch tính. Những gương mặt ấy có thể khởi xướng và đưa tới những cuộc cải hóa; những kẻ kia gây sợ hãi, mà nỗi sợ không chữa được lòng ích kỷ, chỉ làm nó thêm nặng. [sand-la-mare-au-diable:1.14] Chúng tôi tin rằng sứ mệnh của nghệ thuật là sứ mệnh của tình cảm và tình yêu, rằng tiểu thuyết ngày nay nên thay cho dụ ngôn và truyện ngụ ngôn của những thời ngây thơ, và rằng người nghệ sĩ có một nhiệm vụ rộng hơn và thi vị hơn việc đề xuất vài biện pháp thận trọng và hòa giải để làm nhẹ nỗi kinh hoàng do tranh vẽ của mình gây ra. Mục đích của anh ta nên là làm cho người ta yêu những đối tượng mà anh ta quan tâm, và khi cần, tôi cũng không trách nếu anh ta tô điểm chúng đôi chút. Nghệ thuật không phải là khảo cứu thực tại thực chứng; nó là tìm kiếm chân lý lý tưởng, và Cha xứ Wakefield là một cuốn sách có ích và lành cho tâm hồn hơn Người nông dân sa đọa và Những mối quan hệ nguy hiểm. [sand-la-mare-au-diable:1.15] Thưa bạn đọc, xin tha thứ cho tôi những suy nghĩ này, và xin nhận chúng như một lời tựa. Trong câu chuyện nhỏ tôi sắp kể sẽ chẳng có lời tựa nào nữa, và nó sẽ ngắn và giản dị đến mức tôi cần xin lỗi trước, bằng cách nói với bạn điều tôi nghĩ về những chuyện kinh hoàng. [sand-la-mare-au-diable:1.16] Chính vì một người cày mà tôi để mình bị cuốn vào đoạn lạc đề này. Cũng chính chuyện về một người cày là điều tôi định kể cho bạn, và sắp kể ngay đây. [sand-la-mare-au-diable:2.1] II. Việc cày [sand-la-mare-au-diable:2.2] Tôi vừa ngắm rất lâu và với một nỗi sầu thẳm người cày của Holbein, rồi đi dạo ngoài đồng, mơ nghĩ về cuộc sống nhà nông và số phận của người trồng trọt. Hẳn là thật thê lương khi dốc kiệt sức lực và ngày tháng để rạch ngực mảnh đất keo kiệt này, thứ đất bắt người ta phải giằng ra từng kho báu phì nhiêu của nó, trong khi cuối ngày, một mẩu bánh mì đen nhất, thô nhất là phần thưởng duy nhất, là lợi lộc duy nhất gắn với một công việc nặng nhọc đến thế. Những của cải phủ trên mặt đất này, những vụ gặt, những trái quả, những đàn gia súc kiêu hãnh béo lên trong đám cỏ cao, là tài sản của một số ít người và là công cụ khiến số đông phải mệt nhọc và làm nô lệ. Người nhàn rỗi nói chung không yêu những thứ ấy vì chính chúng, không yêu đồng ruộng, không yêu đồng cỏ, không yêu cảnh sắc thiên nhiên, cũng không yêu những con vật tuyệt đẹp mà rồi sẽ đổi ra những đồng vàng cho hắn tiêu. Người nhàn rỗi về nông thôn kiếm chút không khí và sức khỏe, rồi lại trở về các thành phố lớn tiêu xài thành quả lao động của đám người lệ thuộc của mình. [sand-la-mare-au-diable:2.3] Về phần mình, người lao động thì quá kiệt quệ, quá khốn khổ, và quá sợ hãi tương lai, để có thể hưởng cái đẹp của đồng quê và nét duyên của đời sống thôn dã. Với anh ta cũng vậy, những cánh đồng vàng, những đồng cỏ đẹp, những con vật tuyệt vời, đều tượng trưng cho những bao tiền mà anh ta chỉ được một phần nhỏ nhoi, không đủ cho nhu cầu của mình, mà dẫu vậy mỗi năm vẫn phải đong đầy những cái bao đáng nguyền rủa ấy để làm hài lòng ông chủ và để trả cái quyền được sống đạm bạc và khốn khổ trên đất của ông ta. [sand-la-mare-au-diable:2.4] Thế mà thiên nhiên vẫn mãi trẻ trung, đẹp đẽ và hào phóng. Nó ban thi ca và cái đẹp cho mọi sinh linh, mọi loài cây, hễ được để mặc sức lớn lên. Nó nắm bí mật của hạnh phúc, và chưa ai cướp được của nó. Người sung sướng nhất sẽ là người thông thạo nghề của mình, làm việc bằng đôi tay, rút sự no ấm và tự do từ việc vận dụng sức lực sáng suốt của mình, lại còn có thời giờ sống bằng trái tim và bộ óc, để hiểu việc mình làm và yêu công trình của Thiên Chúa. Người nghệ sĩ có những niềm vui kiểu ấy khi chiêm ngắm và tái hiện cái đẹp của thiên nhiên; nhưng khi nhìn nỗi đau của những người sinh sống nơi thiên đường trần gian này, người nghệ sĩ có tấm lòng ngay thẳng và nhân hậu thấy niềm vui của mình bị xáo trộn. Hạnh phúc sẽ ở nơi ấy, khi trí óc, trái tim và đôi tay cùng làm việc hòa hợp dưới con mắt của Thiên Ý, và có một sự hài hòa thiêng liêng giữa lòng rộng rãi của Thiên Chúa với niềm ngây ngất của tâm hồn con người. Lúc ấy, thay vì cái chết thảm hại và ghê rợn bước trong luống cày, roi trong tay, họa sĩ vẽ tranh ngụ ý có thể đặt bên cạnh người cày một thiên thần rạng rỡ, vung từng vốc hạt lúa được ban phước xuống luống cày đang bốc hơi. [sand-la-mare-au-diable:2.5] Và giấc mơ về một đời sống êm ả, tự do, thi vị, cần cù và giản dị cho người nơi đồng ruộng cũng không khó hình dung đến nỗi phải bỏ nó vào hàng ảo vọng. Câu thơ buồn mà dịu của Virgile: “Ôi hạnh phúc thay người nơi đồng ruộng, nếu biết được hạnh phúc của mình!” là một niềm nuối tiếc; nhưng như mọi niềm nuối tiếc, nó cũng là một lời tiên tri. Rồi sẽ đến ngày người cày cũng có thể là một nghệ sĩ, nếu không để diễn đạt cái đẹp (điều ấy khi đó sẽ chẳng mấy quan trọng) thì ít nhất để cảm được nó. Có ai tưởng rằng trực giác huyền bí về thi ca ấy chưa có sẵn trong anh ta, dưới dạng bản năng và những mơ màng mờ nhạt? Nơi những người mà ngay từ bây giờ đã có chút dư dả che chở, và nơi những người mà nỗi bất hạnh quá độ chưa bóp nghẹt mọi sự phát triển về đạo đức và trí tuệ, hạnh phúc thuần khiết, được cảm và được trân trọng, đã ở trạng thái sơ khai; mà lại, nếu từ giữa nỗi đau và sự mệt nhọc đã cất lên những tiếng nói của thi sĩ, thì cớ sao lại bảo rằng lao động tay chân loại trừ các chức năng của tâm hồn? Đúng là sự loại trừ ấy là hệ quả chung của lao động quá sức và cảnh nghèo cùng cực; nhưng xin đừng nói rằng khi con người làm việc vừa phải và hữu ích thì chỉ còn toàn thợ dở và thi sĩ dở. Ai rút được những niềm vui cao quý từ cảm xúc thi ca thì là thi sĩ thật, dù cả đời chưa từng làm lấy một câu thơ. [sand-la-mare-au-diable:2.6] Dòng suy nghĩ của tôi đã đi như thế, và tôi không nhận ra rằng niềm tin vào khả năng được mở mang của con người ấy đang được củng cố trong tôi bởi những ảnh hưởng từ bên ngoài. Tôi đi dọc bờ một thửa ruộng mà những người nông dân đang chuẩn bị cho vụ gieo sắp tới. Đấu trường rộng như trong bức tranh của Holbein. Phong cảnh cũng rộng, và bằng những đường nét lớn của màu xanh, hơi ửng đỏ khi thu đến gần, nó làm khung cho mảnh đất rộng màu nâu đậm, nơi những cơn mưa gần đây đã để lại trong vài luống cày những vệt nước mà mặt trời làm lấp lánh như những sợi bạc mảnh. Ngày trong và ấm, và đất, vừa được lưỡi cày xới tung, tỏa ra một làn hơi nhẹ. Ở đầu cao của thửa ruộng, một ông lão, có tấm lưng rộng và gương mặt nghiêm nghị gợi nhớ người cày của Holbein, nhưng áo quần không lộ vẻ nghèo, đang đủng đỉnh đẩy cái cày kiểu cổ, do hai con bò hiền kéo, lông vàng nhạt, đúng là những vị tộc trưởng của đồng cỏ, cao lớn, hơi gầy, sừng dài cụp xuống, thuộc loại những con vật làm lụng lâu năm mà thói quen lâu ngày đã kết thành anh em, như người ta gọi ở vùng quê ta, và nếu mất nhau thì từ chối làm việc với bạn cày mới và để mặc mình chết vì sầu. Những người không biết đồng quê cho rằng tình bạn của con bò với bạn cùng ách là chuyện bịa. Xin họ hãy đến xem trong góc chuồng một con vật tội nghiệp, gầy rạc, kiệt sức, đuôi bồn chồn quật vào hai hông trơ xương, thở phì phì, vừa sợ vừa khinh, trước chỗ thức ăn người ta đưa, mắt luôn ngoái về phía cửa, chân cào chỗ trống bên cạnh, hít hít những cái ách và xích mà bạn nó từng mang, và không ngớt gọi bạn bằng những tiếng rống thảm thiết. Người chăn bò sẽ nói: “Cặp bò này hỏng rồi; con anh nó chết, và con này sẽ không cày nữa. Giá mà vỗ béo nó được để mổ thịt; nhưng nó không chịu ăn, rồi chẳng bao lâu sẽ chết đói.” [sand-la-mare-au-diable:2.7] Ông lão cày làm việc chậm rãi, lặng lẽ, không tốn công vô ích. Đôi bò ngoan của ông cũng chẳng vội hơn ông; nhưng nhờ làm đều tay không xao nhãng và dùng sức vững vàng, bền bỉ, luống cày của ông vạch xong nhanh chẳng kém luống của con trai ông, người cách đó một quãng đang điều khiển bốn con bò kém khỏe hơn, trong một vệt đất nặng hơn và lắm đá hơn. [sand-la-mare-au-diable:2.8] Nhưng điều thu hút tôi sau đó thật sự là một cảnh đẹp, một đề tài cao quý cho họa sĩ. Ở đầu kia của thửa đất cày, một chàng trai khôi ngô đang dắt một cỗ bò lộng lẫy: bốn đôi thú trẻ, lông sẫm lẫn nâu đen ánh lửa, đầu ngắn quăn còn phảng phất con bò rừng, mắt to dữ dội, những cử động đột ngột, công việc gân guốc, giật cục, còn tức tối với cái ách và gậy thúc và chỉ vâng lời trong run lên giận dữ trước sự thống trị mới áp vào chúng. Đó là cái người ta gọi là bò mới buộc ách. Người điều khiển chúng phải khai phá một góc đất mới đây còn bỏ làm bãi chăn, đầy gốc cây trăm tuổi, một việc của lực sĩ, mà nghị lực, tuổi trẻ và tám con thú gần như chưa thuần của anh chỉ vừa đủ sức. [sand-la-mare-au-diable:2.9] Một đứa bé sáu bảy tuổi, đẹp như thiên thần, vai khoác trên áo cánh một tấm da cừu non khiến nó trông như thánh Gioan Tẩy Giả bé của các họa sĩ Phục Hưng, đi trong luống song song với cái cày và chọc vào sườn đàn bò bằng một cây gậy dài nhẹ, đầu có mũi nhọn không sắc. Những con thú kiêu hãnh run lên dưới bàn tay nhỏ của đứa bé, làm kẽo kẹt những cái ách và dây da buộc vào trán chúng, giật cái càng cày những cú dữ dội. Khi một cái rễ chặn lưỡi cày, người cày quát lên bằng giọng vang, gọi từng con bằng tên, nhưng để dỗ cho dịu hơn là để thúc; vì đàn bò, tức tối trước sức cản đột ngột, nhảy chồm lên, đào đất bằng những bàn chân chẻ rộng, và hẳn đã quay ngoắt sang một bên, kéo cái cày băng ngang đồng, nếu chàng trai không dùng giọng và gậy giữ được bốn con đầu, trong khi đứa bé điều khiển bốn con kia. Nó cũng hét, đứa bé tội nghiệp, bằng một giọng nó muốn làm cho dữ dằn mà vẫn dịu dàng như khuôn mặt thiên thần của nó. Tất cả đều đẹp, hoặc vì sức mạnh hoặc vì nét duyên: phong cảnh, người đàn ông, đứa bé, những con bò đực dưới ách; và dẫu có cuộc vật lộn mạnh mẽ ấy, nơi đất bị khuất phục, vẫn có một cảm giác dịu dàng và bình yên sâu thẳm lơ lửng trên mọi vật. Khi chướng ngại đã vượt qua và cỗ bò lại bước đều đặn, trang nghiêm, người cày, mà vẻ dữ dằn giả vờ chỉ là cách phô sức và tiêu bớt sức dư, bỗng lấy lại sự thanh thản của những tâm hồn giản dị và nhìn con bằng ánh mắt hài lòng của người cha, còn đứa bé ngoái lại cười với anh. Rồi giọng nam của chàng cha trẻ ấy cất lên điệu hát trang trọng và u hoài mà truyền thống cổ của xứ này trao, không cho tất cả mọi người cày không phân biệt, mà cho những người thành thạo nhất trong nghệ thuật thúc giục và giữ vững sức hăng của bò cày. Bài hát này, nguồn gốc có lẽ từng được coi là thiêng liêng, và xưa kia hẳn được gán cho những ảnh hưởng huyền bí, đến nay vẫn được tin là có phép giữ vững can đảm cho những con vật ấy, dịu nỗi bất mãn của chúng, và khuây nỗi chán của công việc dài lê thê. Chỉ biết dắt chúng cho khéo, vạch một luống thẳng tắp hoàn hảo, bớt nhọc nhằn cho chúng bằng cách nâng hay ấn lưỡi sắt xuống đất đúng lúc, thì chưa đủ: người ta không là người cày trọn vẹn nếu không biết hát cho bò nghe, và đó là một môn riêng đòi hỏi năng khiếu và tài riêng. [sand-la-mare-au-diable:2.10] Bài hát ấy, nói cho đúng, chỉ là một thứ ngâm ngắt quãng rồi lại tiếp tùy hứng. Hình thức bất thường của nó và những âm lạc điệu theo phép của nghệ thuật âm nhạc khiến nó không thể dịch được. Nhưng nó vẫn là một bài hát hay, và hợp với tính chất của công việc nó đi cùng, với bước đi của con bò, với sự yên tĩnh của chốn đồng quê, với sự giản dị của những người hát nó, đến nỗi chẳng thiên tài nào xa lạ với việc đồng áng có thể nghĩ ra, và chẳng ca sĩ nào ngoài một người cày thạo của vùng này có thể hát lại. Vào những mùa trong năm mà ngoài việc cày chẳng có việc gì khác, cử động nào khác trên đồng quê, bài hát vừa dịu vừa mạnh ấy dâng lên như tiếng của ngọn gió, mà âm điệu riêng khiến nó phần nào giống. Nốt cuối của mỗi câu, ngân và rung với một độ dài và sức hơi khó tin, lên cao thêm một phần tư cung và cố ý lạc điệu. Hoang dã, nhưng cái duyên của nó không tả nổi, và khi đã quen nghe, người ta không thể hình dung có bài hát nào khác lại cất lên vào những giờ ấy, ở những nơi ấy, mà không làm hỏng sự hài hòa. [sand-la-mare-au-diable:2.11] Thế là tôi có trước mắt một bức tranh tương phản với bức của Holbein, dù cũng là một cảnh như thế. Thay cho một ông lão buồn thảm, là một chàng trai tráng kiện; thay cho cỗ ngựa còm cõi, rã rời, là một cỗ tám bò mạnh mẽ và hăng hái; thay cho cái chết, là một đứa bé đẹp; thay cho hình ảnh tuyệt vọng và ý niệm hủy diệt, là một cảnh tượng của nghị lực và một ý nghĩ về hạnh phúc. [sand-la-mare-au-diable:2.12] Lúc ấy bốn câu thơ Pháp: [sand-la-mare-au-diable:2.13] Đổ mồ hôi trên gương mặt, v.v. [sand-la-mare-au-diable:2.14] và câu O fortunatos… agricolas của Virgile cùng trở về trong trí tôi, và khi thấy cặp người đẹp ấy, người lớn và đứa bé, hoàn thành trong những điều kiện thi vị đến thế, với bao duyên dáng hòa với sức mạnh, một công việc đầy cao cả và trang nghiêm, tôi cảm thấy một nỗi xót thương sâu xa lẫn một nỗi nuối tiếc không muốn mà có. Hạnh phúc thay người cày! vâng, hẳn tôi sẽ như thế nếu ở chỗ anh, cánh tay tôi bỗng dưng khỏe lên, lồng ngực tôi bỗng dưng mạnh lên, để có thể làm phì nhiêu và ca hát thiên nhiên như thế, mà mắt tôi vẫn còn thấy, trí óc tôi vẫn còn hiểu sự hài hòa của màu sắc và âm thanh, sự tinh tế của sắc độ và nét duyên của đường nét, nói tóm lại cái đẹp huyền bí của vạn vật! và nhất là mà lòng tôi vẫn thông với tinh thần thiêng liêng đã chủ trì cuộc sáng tạo bất diệt và cao cả. [sand-la-mare-au-diable:2.15] Nhưng than ôi! người này chưa bao giờ hiểu điều huyền nhiệm của cái đẹp, đứa bé này sẽ không bao giờ hiểu!… Xin Chúa giữ tôi khỏi tin rằng họ không cao hơn những con vật họ chế ngự, và rằng họ không có lúc nào đó một thứ mặc khải ngây ngất làm nguôi sự mệt nhọc, ru những lo âu của họ! Tôi thấy trên vầng trán cao quý của họ dấu ấn của Chúa, vì họ sinh ra đã là vua của trái đất, hơn hẳn những kẻ sở hữu nó chỉ vì đã bỏ tiền mua. Bằng chứng là chính họ cảm thấy điều ấy: không thể đem họ rời xa quê mà không phải trả giá, họ yêu mảnh đất tưới bằng mồ hôi mình, người nông dân đích thực chết vì nhớ nhà dưới quân phục của người lính, xa thửa ruộng nơi mình sinh ra. Nhưng người này thiếu một phần những niềm vui mà tôi có, những niềm vui phi vật chất đáng lẽ phải thuộc về anh, người thợ của ngôi đền rộng lớn mà chỉ bầu trời mới đủ rộng để ôm hết. Anh thiếu sự hiểu biết về cảm xúc của chính mình. Những kẻ đã kết án anh làm nô lệ từ trong bụng mẹ, không thể lấy đi của anh sự mơ màng, đã lấy đi sự suy ngẫm. [sand-la-mare-au-diable:2.16] Thế đấy! con người ấy, dù chưa trọn vẹn và bị kết án mãi mãi ở tuổi thơ ấu, vẫn còn đẹp hơn kẻ mà khoa học đã bóp nghẹt tình cảm. Đừng tự cho mình cao hơn anh, hỡi các ông, những người tưởng mình có quyền chính đáng và bất khả thời hiệu được sai khiến anh, vì cái sai lầm ghê gớm ấy chứng tỏ rằng trí óc các ông đã giết trái tim, và các ông là những người thiếu sót nhất, mù quáng nhất trong loài người!… Tôi vẫn thích sự giản dị trong tâm hồn anh hơn thứ ánh sáng giả của tâm hồn các ông; và nếu phải kể đời anh, tôi sẽ thấy làm nổi bật những nét dịu dàng, cảm động của nó thú vị hơn cái công các ông bỏ ra khi tả cảnh sa đọa mà sự khắc nghiệt và khinh miệt của những giáo điều xã hội của các ông có thể xô anh vào. [sand-la-mare-au-diable:2.17] Tôi biết chàng trai ấy và đứa bé xinh ấy, tôi biết chuyện của họ, vì họ có một câu chuyện, ai cũng có chuyện của mình, và ai cũng có thể khiến người khác quan tâm đến tiểu thuyết về đời mình, nếu hiểu được nó… Dù là nông dân và chỉ là người cày giản dị, Germain đã tự nhận rõ bổn phận và tình cảm của mình. Anh đã kể cho tôi nghe, mộc mạc và rõ ràng, và tôi đã nghe anh với sự quan tâm. Khi tôi đã nhìn anh cày khá lâu, tôi tự hỏi vì sao chuyện của anh lại không được viết ra, dù đó là một câu chuyện giản dị, thẳng thắn và ít son phấn như cái luống anh đang vạch bằng cái cày. [sand-la-mare-au-diable:2.18] Sang năm, luống cày này sẽ bị lấp và phủ bởi một luống mới. Cũng thế, dấu vết của phần lớn con người in lên rồi biến khỏi cánh đồng nhân loại. Một chút đất xóa nó đi, và những luống ta đã đào nối nhau như những ngôi mộ trong nghĩa địa. Luống cày của người cày chẳng đáng giá bằng luống của kẻ nhàn rỗi hay sao, kẻ vẫn có một cái tên, một cái tên sẽ còn lại nếu nhờ một điều kỳ quặc hay phi lý nào đó, hắn gây được chút tiếng vang trên đời?… [sand-la-mare-au-diable:2.19] Vậy thì, nếu được, ta hãy giật luống cày của Germain, người cày giỏi, khỏi cõi hư vô của sự lãng quên. Anh sẽ không biết gì và cũng chẳng bận tâm; nhưng tôi sẽ có đôi chút thích thú khi thử làm việc ấy. [sand-la-mare-au-diable:3.1] III. Bác Maurice [sand-la-mare-au-diable:3.2] Germain này, một hôm ông bố vợ nói với anh, con vẫn phải quyết định lấy vợ khác thôi. Gần hai năm rồi con góa vợ, con gái ta đã mất, và đứa lớn nhà con đã bảy tuổi. Con sắp ba mươi rồi, con ạ, và con biết đấy, qua tuổi ấy, ở xứ ta người đàn ông bị coi là quá già để lập gia đình lại. Con có ba đứa con xinh, và cho đến nay chúng không làm khó chúng ta. Mẹ con và chị dâu con đã chăm chúng hết sức, và thương yêu chúng như bổn phận phải thế. Thằng Petit-Pierre gần như đã lớn; nó chọc bò đã khá khéo; nó đủ ngoan để trông súc vật ngoài đồng cỏ, và đủ khỏe để dắt ngựa ra chỗ uống nước. Vậy nó không phải đứa làm ta bận lòng: mà là hai đứa kia, ta thương chúng, Chúa biết, thế mà năm nay hai đứa bé tội nghiệp ấy làm chúng ta lo nhiều lắm. Chị dâu con sắp sinh, mà còn một đứa nhỏ xíu đang ẵm trên tay. Khi đứa sắp chào đời ra rồi, chị ấy sẽ không còn lo nổi con Solange bé của con, và nhất là thằng Sylvain của con, chưa đầy bốn tuổi mà ngày đêm chẳng chịu ngồi yên. Nó nóng tính như con; lớn lên sẽ thành người làm giỏi, nhưng bây giờ là đứa trẻ quậy kinh khủng, và bà già nhà ta chạy không đủ nhanh để đuổi theo khi nó chạy về phía cái hố, hay lao vào dưới chân súc vật. Rồi khi đứa kia ra đời, đứa kế út của chị dâu con lại đổ lên tay bà nhà ta ít nhất một năm. Thế nên con cái con làm chúng ta lo và đè nặng lên chúng ta. Ta không thích thấy trẻ con bị chăm sóc không tốt; và khi nghĩ những tai nạn có thể xảy ra cho chúng vì thiếu người coi, đầu óc ta không yên. Con cần một người vợ khác và ta cần một người con dâu khác. Con nghĩ đi, con ạ. Ta đã nhắc con nhiều lần, thời gian trôi, năm tháng không chờ con đâu. Con nợ con cái con và nợ chúng ta, những người muốn mọi sự trong nhà được yên, là phải cưới vợ càng sớm càng tốt. [sand-la-mare-au-diable:3.3] —Vâng, thưa cha, người con rể đáp, nếu cha nhất định muốn thế thì con phải chiều cha. Nhưng con không giấu cha, điều ấy sẽ làm con đau lòng lắm, và con chẳng muốn chuyện ấy hơn muốn nhảy xuống sông tự tử. Mất ai thì mình biết, còn gặp ai thì ai biết được. Con đã có một người vợ tốt, một người vợ đẹp, hiền, can đảm, tốt với cha mẹ, tốt với chồng, tốt với con, siêng năng, ngoài ruộng cũng như trong nhà, khéo tay làm việc, nói tóm lại cái gì cũng tốt; và khi cha gả cô ấy cho con, khi con cưới cô ấy, hai bên đâu có giao hẹn rằng con sẽ quên cô ấy nếu chẳng may con mất cô ấy. [sand-la-mare-au-diable:3.4] —Con nói thế là có lòng, Germain ạ, bác Maurice tiếp lời; ta biết con đã yêu con gái ta, đã làm nó hạnh phúc, và nếu con chiều được cái chết bằng cách thế chỗ nó thì giờ này Catherine còn sống mà con thì ở nghĩa địa. Nó đáng được con yêu đến mức ấy, và nếu con không nguôi thì chúng ta cũng không nguôi. Nhưng ta không bảo con quên nó. Chúa muốn nó rời chúng ta, và chúng ta không ngày nào không cho Người biết, bằng lời cầu nguyện, ý nghĩ, lời nói và việc làm, rằng chúng ta kính trọng ký ức về nó và tiếc nó đã đi. Nhưng nếu nó có thể nói với con từ thế giới bên kia và cho con biết ý nó, thì nó sẽ bảo con đi tìm một người mẹ cho những đứa mồ côi bé bỏng của nó. Vậy thì phải tìm được một người đàn bà xứng đáng thay nó. Sẽ không dễ lắm; nhưng không phải không thể; và khi chúng ta tìm được người ấy cho con, con sẽ yêu người ấy như đã yêu con gái ta, vì con là người ngay thẳng, và con sẽ biết ơn người ấy đã giúp chúng ta và thương con cái con. [sand-la-mare-au-diable:3.5] —Vâng ạ, Germain nói, con sẽ làm theo ý cha như con vẫn luôn làm. [sand-la-mare-au-diable:3.6] —Phải nói công bằng là con lúc nào cũng biết nghe lời thân tình và lẽ phải của người đứng đầu gia đình, con ạ. Vậy chúng ta cùng tính chuyện chọn vợ mới cho con. Trước hết ta không cho rằng con nên lấy một cô gái trẻ. Không phải cái con cần. Tuổi trẻ nhẹ dạ; mà nuôi ba đứa con là một gánh nặng, nhất là khi chúng là con của người vợ trước, nên cần một người tốt bụng, thật nết na, hiền lành và rất chăm việc. Nếu vợ con không xấp xỉ tuổi con, cô ấy sẽ không đủ chín chắn để nhận một bổn phận như thế. Cô ấy sẽ thấy con quá già và con cái con quá nhỏ. Cô ấy sẽ kêu ca và con cái con sẽ khổ. [sand-la-mare-au-diable:3.7] —Chính điều đó làm con lo, Germain nói. Nếu mấy đứa bé tội nghiệp bị ngược đãi, bị ghét, bị đánh thì sao? [sand-la-mare-au-diable:3.8] —Xin Chúa chớ để thế! ông già đáp. Nhưng ở xứ ta đàn bà xấu bụng hiếm hơn đàn bà tốt, và phải điên mới không tìm được người vừa ý. [sand-la-mare-au-diable:3.9] —Đúng, thưa cha: làng ta có những cô gái tốt. Có cô Louise, cô Sylvaine, cô Claudie, cô Marguerite… tóm lại, cha muốn cô nào thì có cô ấy. [sand-la-mare-au-diable:3.10] —Từ từ, từ từ đã con, những cô ấy đều quá trẻ hay quá nghèo… hoặc quá xinh; vì rốt cuộc phải nghĩ đến điều đó nữa, con ạ. Một người đàn bà đẹp không phải lúc nào cũng nết na bằng người khác. [sand-la-mare-au-diable:3.11] —Vậy cha muốn con lấy một người xấu sao? Germain nói, hơi lo. [sand-la-mare-au-diable:3.12] —Không, không xấu, vì người đàn bà ấy sẽ cho con những đứa con khác, và chẳng gì buồn bằng có đứa con xấu xí, còi cọc, bệnh tật. Nhưng một người còn tươi tắn, khỏe mạnh, không đẹp mà cũng không xấu, thì rất hợp với con. [sand-la-mare-au-diable:3.13] —Con thấy rồi, Germain nói, cười hơi buồn, muốn có người như cha muốn thì phải đặt làm riêng: nhất là cha không muốn người nghèo, mà nhà giàu thì đâu dễ gì lấy được, nhất là với một người góa vợ. [sand-la-mare-au-diable:3.14] —Còn nếu chị ấy cũng góa thì sao, Germain? Một bà góa không con mà có của kha khá? [sand-la-mare-au-diable:3.15] —Hiện thời con chưa biết ai như thế trong xứ ta. [sand-la-mare-au-diable:3.16] —Ta cũng không, nhưng nơi khác thì có. [sand-la-mare-au-diable:3.17] —Cha đã nhắm được ai rồi; vậy cha nói ngay đi. [sand-la-mare-au-diable:4.1] IV. Germain, người cày giỏi [sand-la-mare-au-diable:4.2] Phải, ta đã nhắm một người, bác Maurice đáp. Một bà Léonard, góa chồng họ Guérin, ở Fourche. [sand-la-mare-au-diable:4.3] —Con chẳng biết chị ấy mà cũng chẳng biết nơi ấy, Germain đáp, cam chịu, nhưng càng lúc càng buồn. [sand-la-mare-au-diable:4.4] —Chị ấy tên Catherine, như vợ quá cố của con. [sand-la-mare-au-diable:4.5] —Catherine? Vâng, được nói cái tên ấy cũng làm con vui; Catherine! Nhưng nếu con không thể yêu chị ấy bằng người kia thì con còn đau hơn, vì cái tên sẽ nhắc con nhớ người kia thường hơn. [sand-la-mare-au-diable:4.6] —Ta bảo rồi, con sẽ yêu chị ấy: là người tốt, tấm lòng rộng; lâu rồi ta không gặp, hồi đó chị ấy không phải cô gái xấu; nhưng nay không còn trẻ nữa, ba mươi hai tuổi rồi. Chị ấy thuộc gia đình tử tế, toàn người hiền lành, và chị ấy có đất chừng tám đến mười nghìn franc, sẵn lòng bán đi để mua đất khác ở nơi chị ấy sẽ về ở; vì chị ấy cũng nghĩ đến chuyện tái giá, và ta biết, nếu tính nết con hợp với chị ấy thì chị ấy cũng không chê hoàn cảnh con đâu. [sand-la-mare-au-diable:4.7] —Vậy là cha đã sắp xếp hết cả rồi? [sand-la-mare-au-diable:4.8] —Ừ, nhưng còn phải xem ý hai đứa; và đó là điều các con phải hỏi nhau khi làm quen. Cha của chị ấy có phần là họ hàng với ta, lại là bạn rất thân của ta. Con biết rõ ông ấy mà, ông Léonard? [sand-la-mare-au-diable:4.9] —Vâng, con thấy ông ấy nói chuyện với cha ở các phiên chợ, và phiên vừa rồi hai người cùng ăn trưa; vậy ông ấy nói với cha lâu như thế là chuyện này? [sand-la-mare-au-diable:4.10] —Chính vậy; ông ấy nhìn con bán súc vật và thấy con khéo léo, thấy con là chàng trai khôi ngô, trông nhanh nhẹn và biết điều; và khi ta kể hết con là người thế nào và con cư xử tốt ra sao với chúng ta, tám năm nay chúng ta sống và làm việc chung mà chưa bao giờ có một lời buồn bực hay nóng giận, ông ấy cứ nhất quyết muốn gả con gái cho con; điều ấy ta cũng ưng, ta thú thật, xét theo tiếng tốt của chị ấy, theo sự đứng đắn của gia đình, và theo cơ ngơi làm ăn khá mà ta biết họ có. [sand-la-mare-au-diable:4.11] —Con thấy rồi, cha cũng hơi coi trọng chuyện làm ăn khá giả. [sand-la-mare-au-diable:4.12] —Dĩ nhiên ta coi trọng. Con chẳng coi trọng sao? [sand-la-mare-au-diable:4.13] —Con cũng coi trọng nếu cha muốn, cho cha vui lòng; nhưng cha biết đấy, phần con thì chẳng bao giờ bận tâm trong lợi tức chung cái nào về con, cái nào không. Con không biết chia phần, đầu óc con không hợp mấy chuyện đó. Con biết đất, biết bò, ngựa, các cỗ cày, hạt giống, việc đập lúa, cỏ khô. Còn cừu, vườn nho, vườn rau, những khoản lặt vặt và việc trồng trọt tinh tế thì cha rõ, đó là việc của con trai cha và con ít dính vào. Còn tiền thì trí nhớ con ngắn, và con thà nhường hết còn hơn cãi nhau chuyện cái này của cha, cái kia của con. Con sợ nhầm và đòi cái không phải của mình, và nếu việc không đơn giản rõ ràng thì con chẳng bao giờ gỡ ra nổi. [sand-la-mare-au-diable:4.14] —Càng tệ, con ạ, và vì thế ta muốn con có một người vợ biết tính toán để thay ta khi ta không còn. Con chưa từng chịu nhìn rõ sổ sách của chúng ta, và việc ấy có thể gây cho con phiền phức với con trai ta, khi các con không còn ta để dàn xếp và nói cho từng người biết phần mình. [sand-la-mare-au-diable:4.15] —Cầu cho cha sống lâu! Nhưng cha đừng lo chuyện sau khi cha đi; con sẽ không bao giờ cãi nhau với con trai cha. Con tin Jacques như tin chính cha, và vì con chẳng có của riêng, mọi thứ có thể về con đều do con gái cha mà ra và thuộc về con cái chúng con, nên con yên tâm được và cha cũng vậy; Jacques sẽ không muốn tước của con cái em gái mình để cho con mình, vì anh thương hai bên gần như nhau. [sand-la-mare-au-diable:4.16] —Con nói phải, Germain. Jacques là đứa con tốt, người anh tốt và là người yêu sự thật. Nhưng Jacques có thể chết trước con, trước khi con cái các con lớn, và trong một gia đình phải luôn nghĩ đừng để những đứa vị thành niên không có người đứng đầu khuyên bảo cho phải và dàn xếp những bất hòa của chúng. Không thì bọn tòa án sẽ nhúng tay vào, làm chúng bất hòa và khiến chúng tiêu sạch gia sản vào kiện tụng. Vậy nên chúng ta không được nghĩ đến chuyện đưa thêm một người vào nhà, trai hay gái, mà không tự bảo rằng một ngày kia người ấy có thể phải dẫn dắt cách ăn ở và công việc của chừng ba mươi người, con cháu, rể, dâu… Không ai biết một gia đình có thể đông đến đâu, và khi tổ ong đầy quá, phải tách đàn, ai cũng nghĩ mang mật đi. Khi ta nhận con làm rể, dù con gái ta giàu và con nghèo, ta không trách nó đã chọn con. Ta thấy con là người làm việc giỏi, và ta biết của cải tốt nhất cho dân quê như chúng ta là một đôi tay và một trái tim như của con. Khi một người đàn ông mang cái ấy vào một gia đình, là mang đủ rồi. Nhưng đàn bà thì khác: công việc của họ trong nhà chỉ tốt để giữ của, không phải để làm ra của. Hơn nữa, bây giờ con đã làm cha và con đi tìm vợ, phải nghĩ rằng những đứa con mới của con, vì chẳng có gì mà đòi trong gia sản của những đứa con vợ trước, sẽ lâm cảnh khổ nếu con chết, trừ khi vợ con có chút của phần mình. Rồi nữa, những đứa con con sắp thêm vào trại của chúng ta sẽ tốn tiền nuôi. Nếu chỉ riêng chúng ta gánh, chúng ta nhất định sẽ nuôi, không kêu ca; nhưng sự khá giả của mọi người sẽ giảm, và những đứa con đầu cũng phải chịu thiếu thốn một phần trong đó. Khi gia đình đông thêm quá mức mà của cải không tăng tương xứng thì cảnh khổ đến, dẫu có can đảm đến đâu. Ta nhận xét thế đó, Germain, con cân nhắc đi, và cố sao cho bà góa Guérin vừa lòng; vì nết na và những đồng écu của chị ấy sẽ mang đến đây sự giúp đỡ hiện tại và sự yên ổn cho tương lai. [sand-la-mare-au-diable:4.17] —Vâng, thưa cha. Con sẽ cố làm cho chị ấy ưng con và con cũng ưng chị ấy. [sand-la-mare-au-diable:4.18] —Muốn thế phải gặp chị ấy, phải đến tận nơi. [sand-la-mare-au-diable:4.19] —Ở chỗ chị ấy sao? Ở Fourche? Xa đây lắm phải không, mà mùa này chúng ta đâu có thì giờ chạy đi chạy lại. [sand-la-mare-au-diable:4.20] —Khi là hôn nhân của tình yêu thì phải sẵn sàng mất thì giờ; nhưng khi là hôn nhân vì lẽ phải giữa hai người không hay ngẫu hứng và biết rõ mình muốn gì thì chóng quyết thôi. Mai là thứ bảy; con cày ngắn giờ một chút, đi vào khoảng hai giờ chiều sau bữa trưa; con sẽ tới Fourche lúc trời tối; trăng đang tròn, đường tốt, và không quá ba dặm đường. Gần Magnier thôi. Mà con sẽ đi ngựa cái. [sand-la-mare-au-diable:4.21] —Con thà đi bộ, trời mát thế này. [sand-la-mare-au-diable:4.22] —Ừ, nhưng con ngựa cái đẹp, và một chàng đi hỏi vợ mà đến nơi trên con ngựa tốt như thế thì trông bảnh hơn. Con mặc áo mới, mang biếu ông Léonard một ít thịt rừng làm quà cho tươm. Con đến từ ta, trò chuyện với ông, ở với con gái ông suốt ngày chủ nhật, và sáng thứ hai về, mang theo một tiếng ừ hay một tiếng không. [sand-la-mare-au-diable:4.23] —Vâng ạ, Germain đáp, vẻ bình thản; nhưng trong lòng anh không hoàn toàn bình thản. [sand-la-mare-au-diable:4.24] Germain luôn sống đúng mực như những người nông dân cần cù vẫn sống. Anh cưới vợ năm hai mươi tuổi, cả đời chỉ yêu một người đàn bà, và từ khi góa, dù tính anh bốc đồng và vui vẻ, anh chưa cười đùa hay trêu ghẹo với ai khác. Anh vẫn giữ trong lòng, một cách thủy chung, nỗi tiếc thương chân thật, và anh nhượng bộ bố vợ mà không khỏi sợ hãi và buồn bã; nhưng ông bố vợ vẫn luôn điều hành gia đình khôn khéo, và Germain, người đã hiến cả mình cho việc chung, và do đó cho người hiện thân của nó, người cha trong nhà, Germain không hiểu làm sao mình lại có thể cãi lại những lẽ phải ấy, chống lại lợi ích của mọi người. [sand-la-mare-au-diable:4.25] Tuy vậy anh vẫn buồn. Hiếm ngày nào anh không thầm khóc vợ, và dù cảnh cô độc bắt đầu nặng nề, anh sợ lập gia đình mới nhiều hơn là muốn thoát khỏi nỗi sầu. Anh mơ hồ tự nhủ rằng tình yêu có thể an ủi anh, nếu nó bất ngờ tìm đến, vì tình yêu không an ủi cách nào khác. Người ta không tìm thấy nó khi đi tìm; nó đến với ta khi ta không đợi. Kế hoạch hôn nhân lạnh lùng mà bác Maurice bày ra, cô vợ chưa cưới anh chưa hề quen biết, có lẽ cả những lời khen người ta dành cho sự đứng đắn và đức hạnh của chị ấy, khiến anh phải nghĩ ngợi. Và anh bước đi, miên man nghĩ, như những người không có đủ ý tưởng để chúng giao chiến với nhau, nghĩa là anh không tự vạch ra cho mình những lẽ hay ho để kháng cự và để ích kỷ, mà chỉ chịu một nỗi đau ngầm, không chống lại một điều xấu mà người ta buộc phải chấp nhận. [sand-la-mare-au-diable:4.26] Trong lúc đó bác Maurice đã trở về trại, còn Germain, giữa lúc mặt trời lặn và đêm xuống, dùng giờ cuối ngày để vá những chỗ hở mà bầy cừu đã làm ở bờ rào một bãi quây kề dãy nhà. Anh dựng lại những cành gai và chống chúng bằng những tảng đất, trong khi bầy chim hét ríu rít ở bụi cây bên cạnh dường như giục anh nhanh lên, tò mò muốn tới xem việc anh làm ngay khi anh vừa đi khỏi. [sand-la-mare-au-diable:5.1] V. Guillette [sand-la-mare-au-diable:5.2] Bác Maurice về nhà thấy có một bà hàng xóm già đến trò chuyện với vợ mình trong lúc đi xin than hồng nhóm lửa. Bà Guillette ở một túp nhà tranh rất nghèo cách trại hai tầm súng. Nhưng bà là người có nề nếp và ý chí. Căn nhà nghèo của bà sạch sẽ, ngăn nắp, và quần áo vá cẩn thận cho thấy sự tự trọng giữa cảnh túng quẫn. [sand-la-mare-au-diable:5.3] —Bà sang xin lửa tối à, bà Guillette, ông lão nói. Bà có muốn gì khác không? [sand-la-mare-au-diable:5.4] —Không, bác Maurice, bà đáp; lúc này không có gì. Tôi không phải người hay xin, bác biết mà, tôi cũng không lạm dụng lòng tốt của bạn bè. [sand-la-mare-au-diable:5.5] —Đúng vậy; nên bạn bè bà lúc nào cũng sẵn lòng giúp bà. [sand-la-mare-au-diable:5.6] —Tôi đang nói chuyện với vợ bác, và hỏi chị ấy xem Germain rốt cuộc có quyết lấy vợ không. [sand-la-mare-au-diable:5.7] —Bà chẳng phải người lắm lời, bác Maurice đáp, nói trước mặt bà không sợ chuyện lan: vậy tôi xin nói với vợ tôi và với bà rằng Germain đã quyết hẳn rồi; mai nó đi Fourche. [sand-la-mare-au-diable:5.8] —Thế thì tốt quá! bà Maurice reo lên; thằng bé tội nghiệp! Xin Chúa cho nó gặp một người vợ hiền và đảm đang như nó! [sand-la-mare-au-diable:5.9] —Ô, nó đi Fourche ư? bà Guillette nhận xét. Tình cờ làm sao! thế thì tiện cho tôi quá, và lúc nãy bác hỏi tôi có cần gì không, giờ tôi xin nói, bác Maurice, bác giúp tôi được việc này. [sand-la-mare-au-diable:5.10] —Bà nói đi, bà nói đi, giúp bà thì chúng tôi sẵn lòng. [sand-la-mare-au-diable:5.11] —Tôi muốn Germain chịu khó đưa con gái tôi đi cùng. [sand-la-mare-au-diable:5.12] —Đi đâu? Đến Fourche à? [sand-la-mare-au-diable:5.13] —Không phải Fourche; mà đến Ormeaux, nó sẽ ở đó hết phần còn lại của năm. [sand-la-mare-au-diable:5.14] —Sao! bà Maurice nói, bà phải xa con gái ư? [sand-la-mare-au-diable:5.15] —Cũng phải cho nó đi làm thuê và kiếm chút ít. Tôi cũng đau lòng lắm và nó cũng thế, đứa tội nghiệp! Hồi lễ Thánh Gioan chúng tôi không nỡ rời nhau; nhưng nay lễ Thánh Martin tới rồi, và nó tìm được một chỗ làm cô chăn cừu tốt ở các trại Ormeaux. Hôm nọ ông chủ trại đi ngang đây, trên đường từ phiên chợ về. Ông thấy con Marie bé của tôi trông ba con cừu trên bãi chung. Ông bảo nó: “Cô bé chẳng bận gì mấy, mà ba con cừu cho một cô chăn cừu thì ít quá. Cô muốn trông một trăm con không? Tôi đưa cô đi. Cô chăn cừu nhà tôi ốm rồi, về nhà cha mẹ, và nếu cô đến chỗ tôi trong vòng một tuần, cô sẽ được năm mươi franc cho phần còn lại của năm, đến lễ Thánh Gioan.” Con bé từ chối, nhưng không thôi nghĩ tới, và đến tối về, thấy tôi buồn, lo cho mùa đông sắp tới sẽ khắc nghiệt và dài (vì năm nay người ta thấy sếu và ngỗng trời bay qua sớm hơn thường lệ cả một tháng), thì nó nói ra. Hai mẹ con khóc; nhưng rồi cũng lấy được can đảm. Chúng tôi bảo nhau là không thể ở lại với nhau, vì mảnh đất cỏn con của chúng tôi chỉ vừa đủ nuôi một người; và vì Marie đã đến tuổi (nó sắp mười sáu), nó phải làm như người khác, kiếm miếng ăn và giúp mẹ nó nghèo khổ. [sand-la-mare-au-diable:5.16] —Bà Guillette, ông lão cày nói, nếu chỉ cần năm mươi franc để bà nguôi nỗi buồn và khỏi phải đưa con đi xa, thật lòng tôi sẽ kiếm cho bà, dẫu năm mươi franc với người như chúng tôi cũng bắt đầu nặng rồi. Nhưng việc gì cũng phải cân nhắc lẽ phải chẳng kém tình thân. Được cứu khỏi cái khổ của mùa đông này, bà cũng không thoát được cái khổ về sau; con gái bà càng chậm quyết định thì mẹ con bà càng khó xa nhau. Marie bé đang lớn và khỏe, mà ở nhà bà nó chẳng có việc gì làm. Nó có thể sinh thói lười… [sand-la-mare-au-diable:5.17] —Ôi! cái đó thì tôi không sợ, bà Guillette nói. Marie siêng năng chẳng kém ai, kể cả cô gái nhà giàu đang đứng đầu một cơ ngơi lớn. Nó không lúc nào khoanh tay, và khi chúng tôi không có việc thì nó lau và chà mấy món đồ nghèo của chúng tôi cho sáng như gương. Nó là đứa con quý hơn vàng, và tôi thà nó vào nhà bác làm cô chăn cừu còn hơn đi xa đến nhà những người tôi chẳng quen. Bác đã nhận nó hồi lễ Thánh Gioan, giá chúng tôi biết quyết; nhưng giờ bác thuê đủ người rồi, và mãi đến lễ Thánh Gioan sang năm chúng tôi mới tính được. [sand-la-mare-au-diable:5.18] —Ấy! tôi ưng hết lòng, bà Guillette! Tôi mừng lắm. Nhưng trong lúc chờ thì nó nên học một nghề và quen làm công cho người ta. [sand-la-mare-au-diable:5.19] —Vâng, chắc chắn rồi; việc đã định. Ông chủ trại Ormeaux đã sai người hỏi sáng nay; chúng tôi đã nhận lời, và nó phải đi. Nhưng đứa tội nghiệp không biết đường, mà tôi không muốn gửi nó đi xa một mình. Mai rể bác đi Fourche, thì cậu ấy đưa nó đi cùng được chứ. Hình như Fourche ở ngay cạnh trang trại nơi nó sắp đến, theo người ta bảo tôi; vì tôi chưa từng đi chuyến ấy. [sand-la-mare-au-diable:5.20] —Ngay cạnh thôi, và rể tôi sẽ đưa nó đi. Phải thế. Nó còn có thể cho con bé ngồi sau lưng ngựa, đỡ mòn giày. Kìa, nó về ăn tối đây. Này Germain, Marie bé nhà bà Guillette đi làm cô chăn cừu ở Ormeaux. Con đưa nó đi trên ngựa của con nhé? [sand-la-mare-au-diable:5.21] —Được ạ, Germain đáp, lòng nặng trĩu lo nghĩ, nhưng lúc nào cũng sẵn lòng giúp người xung quanh. [sand-la-mare-au-diable:5.22] Trong giới chúng ta, một bà mẹ sẽ chẳng bao giờ nghĩ tới chuyện giao cô con gái mười sáu tuổi cho một người đàn ông hai mươi tám; vì Germain thật sự mới có hai mươi tám; và dù theo quan niệm ở xứ anh, anh bị coi là già để lấy vợ, anh vẫn là người đẹp trai nhất vùng. Công việc chưa làm anh hốc hác héo hon như phần đông nông dân đã cày cuốc mười năm. Anh đủ sức cày thêm mười năm mà chưa thấy già, và phải là thành kiến về tuổi tác ăn sâu lắm trong đầu một cô gái thì cô mới không thấy rằng Germain có nước da tươi, đôi mắt sáng và xanh như trời tháng Năm, đôi môi hồng, hàm răng tuyệt đẹp, thân hình thanh thoát và mềm như con ngựa non chưa rời đồng cỏ. [sand-la-mare-au-diable:5.23] Nhưng sự trong sạch của phong tục là một truyền thống thiêng liêng ở một số vùng quê xa cái nhịp sống đồi bại của các thành phố lớn, và giữa mọi gia đình ở Belair, nhà Maurice được coi là ngay thẳng và chuộng sự thật. Germain đi tìm vợ; Marie còn là đứa trẻ, lại quá nghèo, anh không thể nghĩ tới cô theo hướng ấy, và trừ phi là kẻ vô tâm, độc ác, không thể có ý nghĩ tội lỗi nào bên cạnh cô. Vì thế bác Maurice không hề lo khi thấy anh chở cô gái xinh ấy sau lưng ngựa; bà Guillette sẽ cho là mình xúc phạm anh nếu dặn anh phải coi cô như em gái; Marie vừa khóc vừa lên ngựa, sau khi ôm mẹ và các bạn gái hai chục lần. Germain, tự mình đã buồn, càng thấu nỗi sầu của cô, lên đường với vẻ mặt nghiêm nghị, trong lúc những người hàng xóm vẫy tay chào Marie tội nghiệp mà chẳng ai nghĩ điều xấu. [sand-la-mare-au-diable:6.1] VI. Petit-Pierre [sand-la-mare-au-diable:6.2] Con Grise trẻ, đẹp và khỏe. Nó mang gánh nặng đôi mà chẳng hề nhọc, cụp tai và nhai hàm thiếc, như con ngựa cái kiêu hãnh và hăng máu là nó. Đi ngang đồng cỏ Dài, nó thấy mẹ nó, tên là Grise già, như nó là Grise trẻ, và hí lên chào tạm biệt. Grise già tiến lại hàng rào, khua những cái cùm chân kêu lách cách, thử phi nước đại bên rìa đồng cỏ để theo con; rồi thấy con chạy nước kiệu lớn, nó hí đáp lại, và đứng ngẩn ngơ, bồn chồn, mũi hướng lên gió, miệng đầy cỏ mà quên không nhai. [sand-la-mare-au-diable:6.3] —Con vật tội nghiệp này lúc nào cũng nhận ra con mình, Germain nói để làm Marie bé quên buồn. Làm tôi nhớ ra tôi chưa hôn Petit-Pierre của tôi trước khi đi. Thằng nhóc hư ấy đâu có ở đó! Tối qua nó muốn bắt tôi hứa đưa nó đi, và nó khóc cả giờ trên giường. Sáng nay nó còn thử đủ cách thuyết phục tôi. Ôi! nó khéo và nịnh biết bao! nhưng khi thấy không được, cậu chủ giận dỗi: bỏ đi ra đồng, và tôi không thấy nó cả ngày. [sand-la-mare-au-diable:6.4] —Tôi có thấy nó, Marie bé nói, cố nuốt nước mắt vào. Nó chạy với mấy đứa nhà Soulas về phía bãi chặt, và tôi đoán nó đã ra khỏi nhà từ lâu, vì nó đói và đang ăn mận gai và mâm xôi dại. Tôi đưa nó mẩu bánh bữa chiều của tôi, và nó bảo: “Cảm ơn, chị Marie xinh của em: khi chị đến nhà em, em sẽ cho chị bánh galette.” Anh có đứa con dễ thương quá, anh Germain! [sand-la-mare-au-diable:6.5] —Ừ, dễ thương lắm, người cày đáp, và vì nó thì tôi chẳng từ việc gì! Nếu bà nó không sáng suốt hơn tôi thì tôi đã không cầm lòng được mà đưa nó đi, khi thấy nó khóc nức nở đến nghẹn cả trái tim bé nhỏ. [sand-la-mare-au-diable:6.6] —Vậy thì sao anh không đưa nó đi, anh Germain? Nó chẳng làm phiền anh mấy đâu; nó rất ngoan khi người ta chiều ý. [sand-la-mare-au-diable:6.7] —Có vẻ như chỗ tôi sắp đến sẽ không cần có nó. Ít ra đó là ý bác Maurice… Còn tôi thì lại nghĩ ngược lại, phải xem người ta đón nó ra sao đã, và một đứa bé dễ thương như thế chỉ có thể được người ta quý mến… Nhưng ở nhà họ bảo đừng mới đầu đã phô ra những gánh nặng trong nhà… Tôi không biết sao tôi lại nói với em chuyện này, Marie bé; em chẳng hiểu gì đâu. [sand-la-mare-au-diable:6.8] —Có chứ, anh Germain; tôi biết anh sắp cưới vợ; mẹ tôi đã nói, dặn tôi đừng kể với ai, ở nhà anh cũng như nơi tôi sắp đến, và anh cứ yên tâm: tôi sẽ không hé một lời. [sand-la-mare-au-diable:6.9] —Em làm phải, vì việc chưa xong đâu; biết đâu tôi lại không hợp với chị ấy. [sand-la-mare-au-diable:6.10] —Hy vọng là hợp, anh Germain. Sao lại không hợp với chị ấy? [sand-la-mare-au-diable:6.11] —Ai biết được? Tôi có ba đứa con, mà thế là nặng cho một người đàn bà không phải mẹ chúng! [sand-la-mare-au-diable:6.12] —Đúng, nhưng con anh đâu giống những đứa trẻ khác. [sand-la-mare-au-diable:6.13] —Em nghĩ vậy? [sand-la-mare-au-diable:6.14] —Chúng đẹp như những thiên thần nhỏ, và ngoan ngoãn đến mức không đâu có đứa nào dễ mến hơn. [sand-la-mare-au-diable:6.15] —Sylvain thì không dễ bảo lắm. [sand-la-mare-au-diable:6.16] —Nó còn bé tí! bé thế thì nghịch như quỷ cũng phải, nhưng nó thông minh biết bao! [sand-la-mare-au-diable:6.17] —Phải, nó thông minh: lại gan nữa! Nó chẳng sợ bò cái cũng như bò đực, và nếu cứ để mặc nó thì nó đã trèo lên ngựa cùng anh nó rồi. [sand-la-mare-au-diable:6.18] —Nếu tôi là anh, tôi đã đưa đứa lớn đi. Chắc chắn nó làm người ta thương ngay, có đứa con đẹp thế! [sand-la-mare-au-diable:6.19] —Phải, nếu người đàn bà thương trẻ con; mà nếu chị ấy không thương thì sao! [sand-la-mare-au-diable:6.20] —Có đàn bà không yêu trẻ con sao? [sand-la-mare-au-diable:6.21] Không nhiều, tôi nghĩ; nhưng cũng có, và đó là điều làm tôi băn khoăn. [sand-la-mare-au-diable:6.22] Vậy anh hoàn toàn chưa biết chị ấy sao? [sand-la-mare-au-diable:6.23] —Không hơn em, và tôi sợ sẽ không biết rõ hơn, sau khi gặp. Tôi không phải người hay nghi ngờ. Khi người ta nói lời hay, tôi tin: nhưng có nhiều lần tôi phải hối hận, vì lời nói không phải là việc làm. [sand-la-mare-au-diable:6.24] —Người ta bảo chị ấy là người rất tử tế. [sand-la-mare-au-diable:6.25] —Ai bảo? bác Maurice! [sand-la-mare-au-diable:6.26] —Vâng, bố vợ anh. [sand-la-mare-au-diable:6.27] —Hay lắm; nhưng bác ấy cũng đâu có biết chị ấy. [sand-la-mare-au-diable:6.28] —Vậy thì lát nữa anh sẽ gặp chị ấy, anh cứ để ý kỹ vào, và mong là anh không nhầm, anh Germain. [sand-la-mare-au-diable:6.29] —Này, Marie bé, tôi sẽ rất vui nếu em vào nhà chị ấy một chút trước khi đi thẳng đến Ormeaux: em tinh ý, em luôn tỏ ra có đầu óc, và em để ý mọi thứ. Nếu em thấy điều gì làm em phải suy nghĩ, em khe khẽ báo cho tôi. [sand-la-mare-au-diable:6.30] —Ôi! không, anh Germain, tôi sẽ không làm thế! tôi quá sợ nhầm; hơn nữa, nếu một lời nói bâng quơ làm anh chán cuộc hôn nhân này, nhà anh sẽ oán tôi, và tôi đã đủ nỗi buồn rồi, khỏi phải rước thêm lên đầu bà mẹ thân yêu tội nghiệp của tôi. [sand-la-mare-au-diable:6.31] Đang chuyện trò như thế thì con Grise giật mình né sang một bên, vểnh tai lên, rồi quay lại và tiến gần bụi cây, nơi có thứ gì mà lúc đầu làm nó sợ, giờ nó bắt đầu nhận ra. Germain liếc nhìn bụi cây, thấy trong con mương, dưới những cành dày còn tươi của một gốc sồi chặt ngọn, một thứ mà anh tưởng là con cừu non. [sand-la-mare-au-diable:6.32] —Con vật lạc đàn đây, anh nói, hay đã chết, vì nó không nhúc nhích. Biết đâu có người đang tìm nó; phải xem sao! [sand-la-mare-au-diable:6.33] —Không phải con vật đâu, Marie bé kêu lên: là một đứa bé đang ngủ; là Petit-Pierre của anh đấy. [sand-la-mare-au-diable:6.34] —Trời ơi! Germain nói, xuống ngựa; nhìn cái thằng quỷ con này ngủ ở đây, xa nhà thế, trong cái mương mà rắn có thể bò đến! [sand-la-mare-au-diable:6.35] Anh bế đứa bé lên; nó mở mắt, cười với anh, quàng tay quanh cổ anh và nói: Ba ơi, ba đưa con đi với ba nhé! [sand-la-mare-au-diable:6.36] —À phải! lúc nào cũng cái điệu ấy! Con làm gì ở đó, Pierre hư? [sand-la-mare-au-diable:6.37] —Con đợi ba đi qua, đứa bé nói; con nhìn ra đường, nhìn mãi, rồi con ngủ quên. [sand-la-mare-au-diable:6.38] —Nếu ba đi qua mà không thấy con thì con phải ở ngoài suốt đêm, và sói sẽ ăn thịt con! [sand-la-mare-au-diable:6.39] —Ôi! con biết rõ là ba sẽ thấy con! Petit-Pierre đáp, tin tưởng. [sand-la-mare-au-diable:6.40] —Thôi nào, Pierre, hôn ba đi, chào ba, rồi chạy về nhà cho nhanh, kẻo người ta ăn tối không đợi con. [sand-la-mare-au-diable:6.41] —Vậy ba không muốn đưa con đi à? thằng bé kêu lên, bắt đầu dụi mắt để báo rằng nó sắp khóc. [sand-la-mare-au-diable:6.42] —Con biết rõ là ông bà không cho, Germain nói, nấp sau uy quyền của các bậc cha mẹ già, như người chẳng mấy trông cậy vào uy quyền của chính mình. [sand-la-mare-au-diable:6.43] Nhưng đứa bé chẳng nghe gì. Nó khóc òa thật sự, bảo rằng ba đã đưa chị Marie đi thì cũng đưa nó đi được. Người ta bảo nó rằng phải đi qua những khu rừng lớn, ở đó có nhiều con vật dữ ăn thịt trẻ con, rằng con Grise không chịu chở ba người, lúc đi nó đã tuyên bố thế rồi, và nơi họ đến thì chẳng có giường cũng chẳng có bữa tối cho lũ nhóc. Tất cả những lý lẽ hết sức xác đáng ấy không thuyết phục nổi Petit-Pierre; nó nhào xuống cỏ lăn lộn, kêu lên rằng ba không còn thương nó nữa, và nếu ba không đưa nó đi thì nó sẽ không về nhà, cả ngày lẫn đêm. [sand-la-mare-au-diable:6.44] Germain có trái tim người cha mềm yếu và dịu dàng như của một người đàn bà. Cái chết của vợ, những lúc anh buộc phải một mình chăm con thơ, cả ý nghĩ rằng những đứa bé mồ côi mẹ ấy cần được thương nhiều, đã góp phần làm anh ra như vậy; và trong anh diễn ra một cuộc giằng co dữ dội, nhất là vì anh xấu hổ về sự yếu lòng của mình và gắng giấu nỗi bứt rứt trước mặt Marie bé, đến nỗi mồ hôi rịn trên trán và mắt anh đỏ hoe, sắp khóc theo. Cuối cùng anh cố làm ra vẻ giận; nhưng khi quay lại phía Marie bé, như để cô chứng giám cho sự cứng cỏi của mình, anh thấy mặt cô gái tốt ấy đẫm nước mắt, và hết sạch can đảm, anh không sao cầm được nước mắt của mình, dù miệng vẫn còn quát tháo, dọa nạt. [sand-la-mare-au-diable:6.45] —Thật tình, anh cứng lòng quá, Marie bé cuối cùng nói với anh, và phần tôi, tôi chẳng bao giờ cưỡng nổi như thế trước một đứa bé đang đau lòng đến vậy. Nào, anh Germain, anh đưa nó đi. Ngựa anh quen chở hai người và một đứa trẻ rồi, bằng chứng là anh vợ anh cùng vợ, nặng hơn tôi nhiều, thứ bảy nào cũng đi chợ với thằng con trên lưng con vật tốt ấy. Anh cho nó ngồi trước mặt anh, vả lại tôi thà đi bộ một mình còn hơn làm đứa bé buồn. [sand-la-mare-au-diable:6.46] —Thôi được, Germain đáp, anh vốn đã nóng lòng muốn bị thuyết phục. Con Grise khỏe, chở thêm hai người nữa cũng được, nếu trên lưng nó còn chỗ. Nhưng dọc đường chúng ta tính sao với đứa bé này? nó sẽ lạnh, sẽ đói… mà tối nay rồi ngày mai, ai lo cho nó ngủ, rửa ráy, thay đồ? Tôi không dám giao cái phiền ấy cho một người đàn bà tôi chưa quen, mà hẳn chị ấy sẽ cho là tôi suồng sã quá với chị ngay từ buổi đầu. [sand-la-mare-au-diable:6.47] —Chị ấy tỏ ra mến hay tỏ ra phiền thì anh biết ngay chị ấy là người thế nào, anh Germain, tin tôi đi; hơn nữa, nếu chị ấy xua đuổi Pierre của anh thì tôi nhận lấy. Tôi sẽ sang nhà chị ấy thay đồ cho nó, mai đưa nó ra đồng. Tôi sẽ chơi với nó cả ngày và lo cho nó không thiếu gì. [sand-la-mare-au-diable:6.48] —Rồi nó sẽ làm em chán, cô bé tội nghiệp! Nó sẽ làm em vướng víu! cả một ngày dài lắm! [sand-la-mare-au-diable:6.49] —Trái lại, tôi vui, có nó bầu bạn, ngày đầu ở một xứ lạ tôi sẽ bớt buồn. Tôi sẽ tưởng như vẫn còn ở nhà. [sand-la-mare-au-diable:6.50] Thằng bé thấy Marie bé đứng về phe mình thì bám chặt lấy váy cô, nắm chặt đến nỗi muốn gỡ ra phải làm nó đau. Khi biết ba nó nhượng bộ, nó nắm tay Marie trong hai bàn tay nhỏ rám nắng của mình, hôn lên, nhảy cẫng lên vì vui và kéo cô về phía ngựa, với cái nôn nóng hừng hực mà trẻ con đặt vào điều chúng muốn. [sand-la-mare-au-diable:6.51] —Nào, nào, cô gái nói, ẵm nó lên, để chị dỗ cho cái tim tội nghiệp đang nhảy như chim non này được yên, và nếu em thấy lạnh khi đêm xuống, nói với chị, Pierre, chị sẽ ủ em trong áo choàng của chị. Hôn ba đi, và xin ba tha lỗi vì đã hư. Nói là sẽ không bao giờ như thế nữa! không bao giờ, nghe chưa? [sand-la-mare-au-diable:6.52] —Ừ, ừ, với điều kiện là anh luôn làm theo ý nó, phải không? Germain nói, lau mắt thằng bé bằng khăn tay: ôi! Marie, em làm hư nó mất rồi, thằng quỷ này!… Mà thật, em tốt bụng quá, Marie bé. Anh không hiểu sao hồi lễ Thánh Gioan vừa rồi em không vào nhà anh làm cô chăn cừu. Em sẽ chăm các con anh, và anh thà trả em một giá hậu để em trông nom chúng còn hơn đi tìm một người vợ mà có khi cứ tưởng đã ban cho anh ân huệ lớn chỉ vì không ghét chúng. [sand-la-mare-au-diable:6.53] —Đừng nhìn mọi chuyện theo mặt xấu như thế, Marie bé đáp, giữ dây cương ngựa trong lúc Germain đặt con lên phía trước cái yên rộng bọc da dê: nếu vợ anh không yêu trẻ con, anh nhận tôi vào làm cho anh sang năm, và anh cứ yên tâm, tôi sẽ chơi với chúng khéo đến nỗi chúng chẳng thấy thiếu gì. [sand-la-mare-au-diable:7.1] VII. Trong bãi hoang [sand-la-mare-au-diable:7.2] À này, Germain nói, khi đã đi được vài bước, ở nhà người ta sẽ nghĩ gì khi không thấy cậu nhóc này về? Các cụ sẽ lo và tìm khắp nơi. [sand-la-mare-au-diable:7.3] —Anh cứ nói với anh thợ đường đang làm việc trên kia, ngoài đường cái, rằng anh đưa nó đi, và dặn anh ấy báo cho người nhà anh. [sand-la-mare-au-diable:7.4] —Phải, Marie, em nghĩ cái gì cũng ra; anh quên khuấy là Jeannie phải ở đó. [sand-la-mare-au-diable:7.5] —Mà anh ấy lại ở ngay gần trại, thế nào cũng nhắn giúp. [sand-la-mare-au-diable:7.6] Lo liệu xong điều đề phòng ấy, Germain lại cho ngựa chạy nước kiệu, và Petit-Pierre vui đến nỗi lúc đầu chẳng nhận ra mình chưa ăn trưa; nhưng nhịp ngựa chạy làm bụng nó cồn cào, đi hết một dặm thì nó bắt đầu ngáp, tái mặt, và thú nhận là đói chết đi được. [sand-la-mare-au-diable:7.7] —Đấy, bắt đầu rồi, Germain nói. Anh biết thừa là đi chưa xa thì cậu này đã kêu đói hay kêu khát. [sand-la-mare-au-diable:7.8] —Con cũng khát! Petit-Pierre nói. [sand-la-mare-au-diable:7.9] —Thôi được! vậy ta ghé quán bà Rebec ở Corlay, hiệu Point du Jour. Biển hiệu đẹp, nhưng chỗ trọ nghèo! Nào, Marie, em cũng uống một chút rượu. [sand-la-mare-au-diable:7.10] —Không, không, tôi không cần gì, cô nói, tôi giữ ngựa trong khi anh vào với thằng bé. [sand-la-mare-au-diable:7.11] —Nhưng anh nghĩ lại, em ngoan ạ, sáng nay em đã đưa mẩu bánh bữa chiều cho Pierre của anh, còn em thì nhịn đói; em cũng không chịu ăn trưa với chúng ta ở nhà, em chỉ khóc. [sand-la-mare-au-diable:7.12] —Ôi! tôi có đói đâu, tôi buồn quá! Tôi xin thề với anh là bây giờ tôi vẫn chẳng thấy thèm ăn chút nào. [sand-la-mare-au-diable:7.13] —Phải cố ăn, em ạ; không thì em sẽ ốm. Chúng ta còn đường xa, và đến đó không nên như những kẻ đói rách, chưa chào đã xin bánh. Chính anh cũng muốn làm gương cho em, dù anh chẳng thèm ăn mấy; nhưng anh sẽ ráng được, vì rốt cuộc anh cũng chưa ăn trưa. Anh thấy em và mẹ em khóc, lòng anh cũng rối bời. Nào, nào, anh buộc con Grise ở cửa; xuống đi, anh muốn thế. [sand-la-mare-au-diable:7.14] Cả ba vào nhà bà Rebec, và chưa đầy mười lăm phút, bà béo què đã dọn được cho họ một đĩa trứng tráng trông ngon mắt, bánh mì đen và rượu vang đỏ nhạt. [sand-la-mare-au-diable:7.15] Nông dân vốn không ăn nhanh, mà Pierre bé lại đói ngấu, nên phải hơn một giờ sau Germain mới nghĩ đến chuyện lên đường lại. Marie bé ban đầu ăn vì nể; rồi dần dần cơn đói đến: vì mười sáu tuổi người ta không nhịn ăn lâu được, và khí trời đồng quê thì đòi hỏi lắm. Những lời tử tế Germain biết nói để an ủi và giúp cô lấy lại can đảm cũng có tác dụng; cô gắng tự nhủ rằng bảy tháng rồi sẽ chóng qua, và nghĩ đến niềm vui được trở về với gia đình và xóm làng, vì bác Maurice và Germain đều hứa nhận cô vào làm cho họ. Nhưng khi cô vừa tươi lên và đùa với Pierre bé, Germain lại nảy ra cái ý chẳng may là chỉ cho cô ngắm, qua cửa sổ quán, cảnh thung lũng đẹp mà từ độ cao này nhìn thấy trọn vẹn, tươi vui, xanh mướt và màu mỡ. Marie nhìn và hỏi từ đó có thấy nhà cửa Belair không. [sand-la-mare-au-diable:7.16] —Thấy chứ, Germain nói, thấy cả nông trại, cả nhà em nữa. Kìa, cái chấm xám nhỏ ấy, không xa cây dương to nhà Godard, thấp hơn gác chuông một chút. [sand-la-mare-au-diable:7.17] —Ôi! tôi thấy rồi, cô bé nói; và nói xong cô lại khóc. [sand-la-mare-au-diable:7.18] —Anh dại khi bắt em nghĩ đến chuyện ấy, Germain nói, hôm nay anh chỉ toàn làm chuyện ngốc! Thôi, Marie, đi nào, em; ngày ngắn lắm, và một giờ nữa, khi trăng lên, trời sẽ chẳng ấm đâu. [sand-la-mare-au-diable:7.19] Họ lại lên đường, băng qua bãi hoang rộng, và vì Germain, để khỏi làm cô gái và đứa bé mệt bởi nước kiệu quá dồn, không thể cho Grise đi nhanh, nên mặt trời đã lặn khi họ rời đường cái để vào rừng. [sand-la-mare-au-diable:7.20] Germain biết đường tới Magnier; nhưng anh nghĩ sẽ gần hơn nếu không theo đường cái Chanteloube mà xuống qua Presles và la Sépulture, lối anh vốn không quen đi mỗi khi ra phiên chợ. Anh tính sai và mất thêm ít thì giờ trước khi vào rừng; mà cũng không vào đúng phía, anh lại chẳng hay biết, thành ra quay lưng với Fourche và đi lên cao hơn nhiều, về phía Ardentes. [sand-la-mare-au-diable:7.21] Cái khiến anh không định được hướng lúc ấy là màn sương dâng lên cùng đêm, một trong những màn sương chiều thu mà ánh trắng của trăng càng làm mờ ảo và dễ đánh lừa hơn. Những vũng nước lớn rải khắp các khoảng trống tỏa hơi dày đến nỗi khi Grise lội qua, chỉ nhờ tiếng chân nó lõm bõm và nỗi khó nhọc của nó khi nhấc chân khỏi bùn mà người ta biết. [sand-la-mare-au-diable:7.22] Cuối cùng, khi tìm được một lối đi đẹp, thẳng tắp, và đến cuối lối, Germain cố nhìn xem mình đang ở đâu thì anh nhận ra mình đã lạc; vì khi chỉ đường cho anh, bác Maurice đã nói rằng ra khỏi rừng anh sẽ phải xuống một đoạn dốc rất đứng, băng qua một đồng cỏ mênh mông và lội hai lần qua sông. Bác còn dặn anh lội xuống sông phải cẩn thận, vì đầu mùa đã có mưa lớn và nước có thể hơi cao. Không thấy dốc, đồng cỏ, hay sông, mà chỉ thấy bãi hoang phẳng và trắng như tấm khăn tuyết, Germain dừng lại, tìm nhà, chờ người đi qua, mà chẳng gặp gì để biết đường. Rồi anh quay lại và vào rừng lần nữa. Nhưng sương dày thêm, trăng bị che hẳn, đường xấu khủng khiếp, hố bùn sâu hoắm. Hai lần Grise suýt ngã; chở nặng như thế nó nản chí, và dù còn đủ tỉnh táo để không húc vào cây, nó không sao tránh cho những người trên lưng khỏi vướng phải những cành lớn chắn ngang đường, ngang tầm đầu họ, rất nguy hiểm. Germain văng mất mũ trong một lần như thế và mãi mới tìm lại được. Petit-Pierre ngủ thiếp, người rũ xuống như cái bao, vướng cả tay cha đến nỗi anh chẳng còn đỡ nổi nó, cũng chẳng điều khiển nổi ngựa. [sand-la-mare-au-diable:7.23] —Anh nghĩ chúng ta bị bỏ bùa rồi, Germain nói, dừng lại: vì những khu rừng này không đủ lớn để lạc, trừ khi say, mà ít nhất hai giờ rồi chúng ta quay vòng ở đây không ra được. Con Grise chỉ có một ý trong đầu là về nhà, và chính nó làm anh đi sai. Nếu chúng ta muốn về nhà thì cứ để nó. Nhưng khi biết đâu chúng ta chỉ còn cách chỗ ngủ đêm hai bước chân, thì phải điên mới bỏ cuộc rồi đi lại cả đoạn đường dài như thế. Tuy nhiên, anh chẳng biết tính sao nữa. Anh không thấy trời cũng chẳng thấy đất, và anh sợ thằng bé này sốt nếu chúng ta cứ ở trong màn sương đáng nguyền rủa này, hoặc bị đè bẹp dưới sức nặng của chúng ta nếu con ngựa ngã chúi về phía trước. [sand-la-mare-au-diable:7.24] —Đừng cố chấp thêm nữa, Marie bé nói. Chúng ta xuống đi, Germain; anh đưa đứa bé cho tôi, tôi bế được, và tôi giữ cho tấm áo choàng khỏi xô lệch làm hở nó ra còn tốt hơn anh. Anh dắt ngựa bằng dây cương, và có lẽ chúng ta sẽ thấy rõ hơn khi xuống gần mặt đất. [sand-la-mare-au-diable:7.25] Cách ấy chỉ giúp họ khỏi bị ngã ngựa, vì sương bò sát đất và dường như dính vào mặt đất ẩm. Đi bộ thật nhọc nhằn, và chẳng bao lâu họ rã rời đến nỗi dừng lại khi cuối cùng gặp được một chỗ khô ráo dưới những cây sồi lớn. Marie bé ướt đẫm mồ hôi, nhưng cô không phàn nàn cũng chẳng lo gì. Chỉ lo cho đứa bé, cô ngồi xuống cát và đặt nó nằm gối lên đầu gối, trong khi Germain đi thăm dò quanh đó, sau khi quấn dây cương của Grise vào một cành cây. [sand-la-mare-au-diable:7.26] Nhưng Grise, vốn chán ngấy chuyến đi này, hích lưng một cái, tuột dây cương, đứt dây đai bụng, rồi đá hậu cho có lệ nửa tá cú cao quá đầu, phóng qua bụi rậm, cho thấy rõ nó chẳng cần ai để tìm đường về. [sand-la-mare-au-diable:7.27] —Thôi, Germain nói, sau khi đuổi theo nó vô ích, giờ chúng ta đành đi bộ, mà có ở đúng đường cũng chẳng ích gì, vì phải lội sông bằng chân; nhìn những lối đầy nước thế này, chắc chắn đồng cỏ đã chìm dưới sông. Chúng ta không biết chỗ nào khác để qua. Vậy phải chờ sương tan; không thể kéo dài quá một hai giờ. Khi thấy rõ, chúng ta sẽ tìm một ngôi nhà, cái đầu tiên gặp ở bìa rừng; nhưng bây giờ chúng ta không thể rời khỏi đây; trước mặt có một cái hố, một cái ao, một thứ gì anh chẳng rõ; còn phía sau có gì thì anh cũng không nói nổi, vì anh không còn hiểu chúng ta đã đến bằng phía nào. [sand-la-mare-au-diable:8.1] VIII. Dưới những cây sồi lớn [sand-la-mare-au-diable:8.2] Thôi thì ta kiên nhẫn vậy, Germain ạ, bé Marie nói. Trên mô đất nhỏ này cũng chẳng đến nỗi tệ. Mưa không xuyên qua được tán của mấy cây sồi to, mà mình lại nhóm được lửa, vì tôi thấy có những gốc cây mục trơ ra, chẳng dính vào đâu, khô đủ để bén lửa. Anh có lửa chứ, Germain? Lúc nãy anh còn hút tẩu mà. [sand-la-mare-au-diable:8.3] —Có chứ! Cái bật lửa của tôi để trong túi trên yên, cùng với chỗ thịt rừng tôi mang cho vợ chưa cưới; nhưng con ngựa cái chết tiệt đã mang đi hết, cả cái áo choàng của tôi nữa, thế nào nó cũng làm mất làm rách ở mọi cành cây cho mà xem. [sand-la-mare-au-diable:8.4] —Đâu có, Germain; cái yên, cái áo choàng, cái túi, tất cả đều nằm đây dưới đất, ngay chân anh. Con Grise làm đứt dây đai, hất hết xuống cạnh nó rồi mới chạy. [sand-la-mare-au-diable:8.5] —Đúng thế thật, trời ạ! người cày nói; mà nếu mò mẫm kiếm được ít củi khô thì ta sẽ hong khô và sưởi ấm được. [sand-la-mare-au-diable:8.6] —Có khó gì, bé Marie nói, củi khô gãy răng rắc dưới chân khắp nơi; nhưng trước hết anh đưa cái yên đây cho tôi. [sand-la-mare-au-diable:8.7] —Em định làm gì với nó? [sand-la-mare-au-diable:8.8] —Làm giường cho bé: không, đừng đặt thế, phải lật ngược lại; vậy bé mới không lăn xuống khe được; mà nó còn nóng hổi hơi lưng con vật. Anh chèn hai bên giúp tôi bằng mấy hòn đá anh thấy đằng kia! [sand-la-mare-au-diable:8.9] —Anh có thấy gì đâu! Em có mắt mèo hay sao! [sand-la-mare-au-diable:8.10] —Đây! Xong rồi, Germain! Anh đưa áo choàng đây, để tôi quấn đôi bàn chân bé, còn cái áo khoác của tôi phủ lên người bé. Anh xem! bé nằm đó chẳng khác gì trong giường mình! Sờ thử mà xem, bé ấm thế nào! [sand-la-mare-au-diable:8.11] —Đúng thật! em khéo chăm trẻ con quá, Marie! [sand-la-mare-au-diable:8.12] —Có phải phép thuật gì đâu. Giờ anh tìm bật lửa trong túi đi, còn tôi sẽ xếp củi. [sand-la-mare-au-diable:8.13] —Củi này không bén đâu, ẩm lắm. [sand-la-mare-au-diable:8.14] —Anh cái gì cũng ngờ vực, Germain! Anh quên mình từng đi chăn thú, từng nhóm những đống lửa lớn ngoài đồng giữa lúc trời mưa tầm tã rồi sao? [sand-la-mare-au-diable:8.15] —Phải, đó là cái tài của những đứa trẻ chăn thú; còn tôi thì vừa biết đi đã phải đi dắt bò. [sand-la-mare-au-diable:8.16] —Vì thế mà tay anh khỏe hơn là khéo. Đống củi dựng xong rồi, anh xem nó có cháy không! Đưa lửa đây cho tôi, với một nắm dương xỉ khô. Được rồi! giờ anh thổi đi; anh đâu có bệnh phổi? [sand-la-mare-au-diable:8.17] —Không, theo tôi biết thì không, Germain nói, rồi thổi phì phì như bễ lò rèn. Một lát sau, ngọn lửa bừng lên, lúc đầu đỏ rực, rồi vút lên thành những tia xanh lam dưới tán sồi, chống chọi với màn sương, hong khô dần không khí trong vòng chừng ba mét quanh đó. [sand-la-mare-au-diable:8.18] —Giờ tôi sẽ ngồi cạnh bé để tàn lửa khỏi rơi lên người bé, cô gái nói. Còn anh, thêm củi vào cho lửa cháy đi, Germain! ở đây ta sẽ chẳng bị sốt hay cảm đâu, tôi bảo đảm. [sand-la-mare-au-diable:8.19] —Quả thật, em là cô bé lanh lợi, Germain nói, mà nhóm lửa thì như một mụ phù thủy nhỏ trong đêm. Anh thấy mình hồi lại rồi, lòng đã vững; vì chân ướt đến tận gối, lại nghĩ phải ở thế này đến sáng, nên lúc nãy anh bực bội lắm. [sand-la-mare-au-diable:8.20] —Mà khi đã bực bội thì chẳng nghĩ ra được gì, bé Marie tiếp lời. [sand-la-mare-au-diable:8.21] —Thế em chưa bao giờ bực bội sao? [sand-la-mare-au-diable:8.22] —Chưa đâu! không bao giờ. Bực để làm gì? [sand-la-mare-au-diable:8.23] —Ồ! bực thì chẳng ích gì, chắc chắn rồi; nhưng khi gặp chuyện phiền muộn thì làm sao tránh cho được! Trời biết em đâu có thiếu chuyện phiền muộn, cô bé tội nghiệp: em đâu phải lúc nào cũng sung sướng! [sand-la-mare-au-diable:8.24] —Phải, mẹ con tôi đã khổ nhiều. Chúng tôi có nỗi buồn, nhưng chưa bao giờ nản lòng. [sand-la-mare-au-diable:8.25] —Anh thì dù làm việc gì cũng không nản lòng, Germain nói; nhưng cảnh túng thiếu thì anh chịu không nổi, vì anh chưa từng thiếu thốn gì. Vợ anh đem của về làm anh giàu, và anh vẫn còn giàu; sẽ còn giàu chừng nào anh còn làm ở nông trại: mà anh mong là mãi mãi; nhưng ai cũng có nỗi khổ của mình! anh đã khổ theo cách khác. [sand-la-mare-au-diable:8.26] —Phải, anh mất vợ, thương thật! [sand-la-mare-au-diable:8.27] —Phải không? [sand-la-mare-au-diable:8.28] —Ồ! tôi đã khóc chị ấy nhiều lắm, Germain ạ! vì chị ấy hiền biết bao! Thôi, đừng nhắc nữa; kẻo tôi lại khóc, hôm nay mọi nỗi buồn của tôi cứ ùa về. [sand-la-mare-au-diable:8.29] —Đúng là chị ấy rất thương em, bé Marie! chị ấy quý em và mẹ em lắm. Nào! em khóc đấy à? Thôi mà, con gái, anh không muốn khóc đâu… [sand-la-mare-au-diable:8.30] —Vậy mà anh cũng khóc, Germain! Anh cũng khóc đấy! Có gì đáng xấu hổ khi một người đàn ông khóc vợ mình? Anh cứ tự nhiên đi! tôi chia nửa nỗi đau ấy với anh mà. [sand-la-mare-au-diable:8.31] —Em tốt bụng, Marie, khóc với em anh thấy nhẹ lòng. Nhưng em đưa chân lại gần lửa đi; váy em cũng ướt hết cả, tội nghiệp bé con! Này, để anh ngồi chỗ em cạnh thằng bé, em sưởi cho kỹ vào. [sand-la-mare-au-diable:8.32] —Tôi ấm rồi, Marie nói; nếu anh muốn ngồi thì lấy một góc áo choàng, còn tôi thế này là tốt lắm. [sand-la-mare-au-diable:8.33] —Thật ra ở đây cũng chẳng đến nỗi tệ, Germain nói rồi ngồi xuống sát bên cô. Chỉ có cái đói là hơi hành hạ anh. Chắc đã chín giờ tối, mà đi trên những lối xấu thế kia anh mệt rã người. Em có đói không, Marie? [sand-la-mare-au-diable:8.34] —Tôi à? không hề. Tôi không quen ăn bốn bữa như anh, mà tôi đi ngủ không có bữa tối cũng đã bao nhiêu lần, thêm một lần nữa chẳng lạ gì. [sand-la-mare-au-diable:8.35] —Ấy, tiện thật, một người đàn bà như em; chẳng tốn kém gì, Germain mỉm cười nói. [sand-la-mare-au-diable:8.36] —Tôi đâu phải đàn bà, Marie ngây thơ nói, chẳng nhận ra ý nghĩ của người cày đang rẽ sang đâu. Anh nằm mơ đấy à? [sand-la-mare-au-diable:8.37] —Phải, tôi nghĩ là tôi mơ, Germain đáp; có lẽ vì đói mà nói mê! [sand-la-mare-au-diable:8.38] —Anh tham ăn quá! cô nói, đến lượt mình vui lên đôi chút; thôi! nếu anh không chịu nổi năm sáu tiếng mà không ăn, thì trong túi anh chẳng phải có thịt rừng, và ở đây có lửa để nấu sao? [sand-la-mare-au-diable:8.39] —Chà! ý hay đấy! nhưng còn lễ vật anh mang cho cha vợ tương lai? [sand-la-mare-au-diable:8.40] —Anh có sáu con gà gô và một con thỏ rừng! Tôi nghĩ đâu cần ngần ấy mới no bụng anh? [sand-la-mare-au-diable:8.41] —Nhưng nấu ở đây, không xiên quay, không giá củi, thì thành than hết! [sand-la-mare-au-diable:8.42] —Không đâu, bé Marie nói; tôi lo nướng cho anh trong tro, không có mùi khói. Anh chưa từng bắt chim sơn ca ngoài đồng rồi nướng giữa hai hòn đá sao? À phải! tôi quên mất anh đâu có đi chăn thú! Nào, nhổ lông con gà gô này đi! Đừng mạnh tay thế! anh lột cả da nó rồi! [sand-la-mare-au-diable:8.43] —Em nhổ con kia làm mẫu cho anh xem cũng được chứ! [sand-la-mare-au-diable:8.44] —Vậy là anh muốn ăn tới hai con? Đúng là quỷ ăn thịt người! Thôi, nhổ xong cả rồi, để tôi nướng. [sand-la-mare-au-diable:8.45] —Em sẽ là một chị bán rượu cho lính rất tuyệt, bé Marie; chỉ tiếc là em chẳng có quầy lẫn bi đông, và anh đành phải uống nước của Vũng nước này. [sand-la-mare-au-diable:8.46] —Anh muốn rượu vang, phải không? Có khi còn muốn cà phê nữa? anh tưởng mình đang ở hội chợ dưới lều lá! Gọi chủ quán đi: rượu mời người cày giỏi của Belair! [sand-la-mare-au-diable:8.47] —À! cô bé quỷ quái, em chế nhạo anh đấy à? Nếu em có rượu, em lại không uống sao? [sand-la-mare-au-diable:8.48] —Tôi à? tối nay tôi đã uống rượu với anh ở nhà mụ Rebec, lần thứ hai trong đời; nhưng nếu anh ngoan, tôi sẽ đưa anh một chai gần đầy, mà lại là rượu ngon nữa! [sand-la-mare-au-diable:8.49] —Sao, Marie, vậy ra em đúng là phù thủy thật? [sand-la-mare-au-diable:8.50] —Chẳng phải anh đã dại dột gọi tới hai chai rượu ở chỗ mụ Rebec sao? Anh uống một chai với bé, còn chai đặt trước mặt tôi thì tôi chỉ nhấp có ba giọt. Vậy mà anh trả tiền cả hai chai mà chẳng buồn nhìn. [sand-la-mare-au-diable:8.51] —Rồi sao? [sand-la-mare-au-diable:8.52] —Thế rồi tôi bỏ chai chưa uống vào giỏ, vì nghĩ rằng dọc đường anh hay bé sẽ khát; và đây này. [sand-la-mare-au-diable:8.53] —Em là cô gái tinh ý nhất anh từng gặp. Thế mà con bé tội nghiệp ấy vừa bước ra khỏi quán trọ là đã khóc đấy! vậy mà nó vẫn nghĩ đến người khác hơn bản thân. Bé Marie, người đàn ông cưới em sẽ không phải kẻ khờ. [sand-la-mare-au-diable:8.54] —Tôi mong thế, vì tôi chẳng ưa kẻ khờ. Thôi, anh ăn gà gô đi, chín vừa tới rồi; không có bánh mì thì anh dùng tạm hạt dẻ. [sand-la-mare-au-diable:8.55] —Mà em lấy đâu ra hạt dẻ nữa, trời ơi? [sand-la-mare-au-diable:8.56] —Có gì lạ đâu! suốt dọc đường tôi hái trên cành khi đi ngang qua, và nhét đầy túi. [sand-la-mare-au-diable:8.57] —Mà cũng nướng chín rồi? [sand-la-mare-au-diable:8.58] —Tôi mà không bỏ chúng vào lửa ngay khi lửa vừa nhóm thì còn gì là khôn? Ngoài đồng người ta vẫn làm vậy. [sand-la-mare-au-diable:8.59] —Này, bé Marie, hai ta cùng ăn tối nhé! anh muốn nâng cốc chúc em sức khỏe và chúc em một người chồng tốt… này, như chính em mong ước. Nói anh nghe thử! [sand-la-mare-au-diable:8.60] —Tôi lúng túng lắm, Germain, vì tôi chưa nghĩ đến bao giờ. [sand-la-mare-au-diable:8.61] —Sao, chẳng nghĩ chút nào? chưa bao giờ ư? Germain nói, bắt đầu ăn với sức thèm của người cày, nhưng cắt những miếng ngon nhất đưa cho bạn đồng hành, cô nhất quyết từ chối và chỉ lấy vài hạt dẻ. Nói anh nghe, bé Marie, anh lại hỏi, thấy cô chẳng có ý đáp, em chưa từng nghĩ đến chuyện lấy chồng à? em đã đến tuổi rồi mà! [sand-la-mare-au-diable:8.62] —Có lẽ, cô nói; nhưng tôi nghèo quá. Ít nhất cũng phải một trăm écu mới về nhà chồng được, mà tôi phải làm năm sáu năm mới dành đủ. [sand-la-mare-au-diable:8.63] —Tội nghiệp! anh ước gì bác Maurice chịu cho anh một trăm écu để anh tặng em. [sand-la-mare-au-diable:8.64] —Cảm ơn anh nhiều, Germain. Mà rồi người ta sẽ nói tôi thế nào? [sand-la-mare-au-diable:8.65] —Em muốn người ta nói gì? ai cũng biết anh già, không thể cưới em. Nên chẳng ai ngờ anh… hay em… [sand-la-mare-au-diable:8.66] —Này, anh người cày! con anh tỉnh dậy kìa, bé Marie nói. [sand-la-mare-au-diable:9.1] IX. Lời cầu nguyện buổi tối [sand-la-mare-au-diable:9.2] Petit-Pierre đã nhổm dậy và nhìn quanh với vẻ trầm tư. [sand-la-mare-au-diable:9.3] —Ồ! lần nào nghe có tiếng ăn là nó cũng thế! Germain nói: tiếng đại bác cũng không đánh thức nổi nó; vậy mà ai nhai ở cạnh là nó mở mắt ngay. [sand-la-mare-au-diable:9.4] —Hồi bằng tuổi bé chắc anh cũng y như thế, bé Marie nói với nụ cười tinh quái. Nào, Pierre bé nhỏ, con tìm trần giường à? Tối nay nó làm bằng lá xanh, con ạ; nhưng ba con vẫn cứ ăn tối. Con muốn ăn với ba không? Chị chưa ăn phần của con; chị đoán thế nào con cũng đòi! [sand-la-mare-au-diable:9.5] —Marie, anh muốn em ăn, người cày kêu lên, anh sẽ không ăn nữa. Anh là đồ phàm ăn, thô lỗ: em thì nhịn vì chúng anh, thế không công bằng, anh xấu hổ. Này, anh hết đói rồi; nếu em không ăn thì anh không cho con anh ăn. [sand-la-mare-au-diable:9.6] —Để chúng tôi yên, bé Marie đáp, anh đâu có chìa khóa cái bụng chúng tôi. Hôm nay bụng tôi đóng, còn bụng Pierre của anh thì mở toang như bụng sói con. Xem này, nó ăn kìa! Ồ, rồi nó cũng sẽ là một người cày cứng cựa! [sand-la-mare-au-diable:9.7] Quả thật, Petit-Pierre chẳng mấy chốc đã cho thấy nó là con ai: vừa tỉnh dậy, chẳng hiểu mình đang ở đâu, đến đây bằng cách nào, nó đã ăn ngấu nghiến. Rồi khi hết đói, thấy phấn chấn như trẻ con mỗi khi bị phá thói quen, nó lanh hơn, tò mò hơn, biết lý sự hơn mọi khi. Nó đòi người ta nói cho biết mình đang ở đâu, và khi biết là giữa rừng, nó hơi sợ. [sand-la-mare-au-diable:9.8] —Trong rừng này có thú dữ không? nó hỏi cha. [sand-la-mare-au-diable:9.9] —Không, người cha nói, chẳng có con nào cả. Đừng sợ. [sand-la-mare-au-diable:9.10] —Vậy là ba nói dối khi bảo nếu con theo ba vào rừng lớn thì sói sẽ tha con đi? [sand-la-mare-au-diable:9.11] —Em thấy cái thằng lý sự này chưa? Germain lúng túng nói. [sand-la-mare-au-diable:9.12] —Nó nói đúng, bé Marie tiếp lời, anh có bảo thế: nó nhớ dai nên còn nhớ. Nhưng nghe này, Pierre bé nhỏ, ba con không bao giờ nói dối. Lúc con ngủ, chúng ta đã đi qua rừng lớn rồi, và giờ ta đang ở trong rừng nhỏ, nơi chẳng có thú dữ. [sand-la-mare-au-diable:9.13] —Rừng nhỏ có xa rừng lớn không? [sand-la-mare-au-diable:9.14] —Khá xa; vả lại sói không ra khỏi rừng lớn. Với lại, nếu có con nào tới đây thì ba con sẽ giết nó. [sand-la-mare-au-diable:9.15] —Còn chị thì sao, chị Marie bé nhỏ? [sand-la-mare-au-diable:9.16] —Cả chị nữa, vì con sẽ giúp chúng ta mà, phải không Pierre? Con đâu có sợ! Con sẽ đập cho nó một trận! [sand-la-mare-au-diable:9.17] —Vâng, vâng, đứa bé tự hào nói, làm tư thế anh hùng, ta sẽ giết hết chúng! [sand-la-mare-au-diable:9.18] —Không ai bằng em trong việc nói chuyện với trẻ con, Germain nói với bé Marie, và làm cho chúng nghe ra lẽ phải. Mà cũng phải, mới đây em còn là đứa trẻ, vẫn nhớ mẹ em từng nói gì. Anh nghĩ người ta càng trẻ thì càng hợp với những ai cũng trẻ. Anh rất sợ một người đàn bà ba mươi tuổi, chưa biết làm mẹ là thế nào, sẽ khó mà học được cách bi bô và nói lý với đám nhóc. [sand-la-mare-au-diable:9.19] —Sao lại không, Germain? Không hiểu sao anh lại có ý xấu về người đàn bà ấy; rồi anh sẽ đổi ý! [sand-la-mare-au-diable:9.20] —Quỷ bắt người đàn bà ấy đi! Germain nói. Phải chi anh đã qua chuyện này rồi để khỏi phải quay lại. Anh cần gì một người đàn bà mà anh chẳng biết? [sand-la-mare-au-diable:9.21] —Ba ơi, đứa bé nói, sao hôm nay ba cứ nhắc vợ ba hoài, trong khi mẹ chết rồi?… [sand-la-mare-au-diable:9.22] —Trời ơi! con vẫn chưa quên mẹ con, mẹ thương yêu tội nghiệp của con sao? [sand-la-mare-au-diable:9.23] —Không, vì con thấy người ta đặt mẹ vào cái hòm gỗ trắng đẹp, và bà dẫn con lại gần để hôn mẹ và nói lời từ biệt!… Mẹ trắng bệch và lạnh ngắt, và mỗi tối dì bắt con cầu Chúa cho mẹ lên trời sưởi ấm với Người. Ba nghĩ giờ mẹ ở đó không? [sand-la-mare-au-diable:9.24] —Ba mong thế, con; nhưng lúc nào cũng phải cầu nguyện, như vậy mẹ con sẽ thấy con thương mẹ. [sand-la-mare-au-diable:9.25] —Con sẽ đọc kinh, đứa bé tiếp; tối nay con quên mất. Nhưng con không đọc một mình được; lần nào con cũng quên một chút. Phải có chị Marie giúp con. [sand-la-mare-au-diable:9.26] —Được, Pierre, chị sẽ giúp, cô gái nói. Lại đây quỳ lên lòng chị. [sand-la-mare-au-diable:9.27] Đứa bé quỳ lên váy cô gái, chắp đôi tay nhỏ, bắt đầu đọc kinh, lúc đầu chăm chú và sốt sắng, vì phần mở đầu nó thuộc rất kỹ; rồi chậm dần, ngập ngừng, cuối cùng chỉ nhắc lại từng chữ bé Marie đọc cho, đến đoạn kinh mà mỗi tối cơn buồn ngủ ập tới khiến nó chưa bao giờ học thuộc được đến hết. Lần này cũng vậy, sự gắng sức chú ý và giọng đều đều của chính nó lại cho kết quả quen thuộc: nó chỉ còn nói nổi mấy âm cuối một cách khó nhọc, và phải nhờ đọc lại ba lần mới được; đầu nó nặng xuống, ngả vào ngực Marie: đôi tay buông lỏng, rời nhau và rơi xuống đầu gối, bàn tay mở ra. Dưới ánh lửa trại, Germain nhìn thiên thần nhỏ của mình ngủ thiếp trên ngực cô gái; cô ôm nó trong tay, sưởi mái tóc vàng của nó bằng hơi thở trong sáng, rồi cũng để mình chìm vào một cơn mơ màng thành kính, và thầm cầu nguyện cho linh hồn Catherine. [sand-la-mare-au-diable:9.28] Germain xúc động, tìm lời để nói với bé Marie, để bày tỏ lòng quý trọng và biết ơn mà cô gợi lên trong anh, nhưng chẳng tìm được lời nào diễn đạt nổi ý nghĩ của mình. Anh lại gần cô để hôn con trai, đứa bé cô vẫn ôm sát ngực, và khó nhọc lắm mới rời được môi khỏi trán bé Pierre. [sand-la-mare-au-diable:9.29] —Anh hôn mạnh quá, Marie nói, nhẹ nhàng đẩy đầu người cày ra, anh sẽ làm bé thức giấc mất. Để tôi đặt bé nằm lại, vì bé lại đi vào những giấc mơ thiên đường rồi. [sand-la-mare-au-diable:9.30] Đứa bé để yên cho người ta đặt nằm, nhưng khi duỗi người trên tấm da dê của cái yên, nó hỏi có phải mình đang ở trên lưng con Grise không. Rồi mở to đôi mắt xanh, nhìn lên cành cây không chớp trong một phút, nó có vẻ như mơ giữa lúc còn thức, hay bị một ý nghĩ chợt đánh động, một ý nghĩ đã thoáng qua đầu nó suốt ngày và giờ thành lời khi giấc ngủ gần kề. “Ba ơi, nó nói, nếu ba cho con một người mẹ khác, thì con muốn đó là chị Marie.” [sand-la-mare-au-diable:9.31] Rồi không đợi trả lời, nó nhắm mắt ngủ thiếp đi. [sand-la-mare-au-diable:10.1] X. Dù trời lạnh [sand-la-mare-au-diable:10.2] Bé Marie dường như chẳng để tâm đến lời lạ lùng của đứa bé ngoài việc coi đó như một lời mến thương; cô quấn cho nó cẩn thận, khơi lại lửa, và vì màn sương đang ngủ yên trên Vũng nước gần đó chẳng có vẻ gì sắp tan, cô khuyên Germain tìm chỗ gần lửa mà chợp mắt. [sand-la-mare-au-diable:10.3] —Tôi thấy anh đã buồn ngủ rồi, cô nói, vì anh chẳng nói gì nữa, mà chỉ nhìn than hồng như bé khi nãy. Thôi, ngủ đi, tôi sẽ canh bé và canh cả anh. [sand-la-mare-au-diable:10.4] —Em mới là người ngủ, người cày đáp, còn anh sẽ canh cả hai đứa, vì chưa bao giờ anh ít buồn ngủ như lúc này; trong đầu anh có cả năm mươi ý nghĩ. [sand-la-mare-au-diable:10.5] —Năm mươi thì nhiều đấy, cô gái nói với chút ý giễu; biết bao người sẽ sung sướng nếu có được một ý. [sand-la-mare-au-diable:10.6] —Thế đấy! nếu anh không có nổi năm mươi, thì ít nhất cũng có một ý chẳng chịu buông anh suốt một giờ nay. [sand-la-mare-au-diable:10.7] —Để tôi nói anh nghe nó là gì, cùng những ý anh có trước đó. [sand-la-mare-au-diable:10.8] —Ừ! em nói đi nếu em đoán được, Marie; chính em nói cho anh nghe, anh sẽ thích. [sand-la-mare-au-diable:10.9] —Một giờ trước, cô tiếp, anh có ý nghĩ ăn… còn bây giờ anh có ý nghĩ ngủ. [sand-la-mare-au-diable:10.10] —Marie, anh chỉ là người chăn bò, nhưng em coi anh như con bò thật rồi. Em là cô bé ác, anh thấy rõ em không muốn nói chuyện với anh. Thế thì ngủ đi, còn hơn chê một người chẳng vui. [sand-la-mare-au-diable:10.11] —Nếu anh muốn trò chuyện thì ta trò chuyện, cô bé nói, nằm nghiêng nửa người cạnh đứa bé và tựa đầu vào yên. Anh đang tự dằn vặt, Germain, mà thế thì chẳng can đảm chút nào đối với một người đàn ông. Còn tôi, nếu tôi không cố hết sức chống lại nỗi buồn của chính mình, thì tôi biết nói gì đây? [sand-la-mare-au-diable:10.12] —Phải, chắc chắn rồi, và chính điều đó làm anh bận lòng, em tội nghiệp! Em sẽ sống xa cha mẹ, ở một miền đất xấu toàn bãi hoang và đầm lầy, nơi em sẽ mắc sốt mùa thu, nơi cừu chẳng lớn nổi, điều luôn làm khổ một cô chăn cừu có lòng; rồi em sẽ ở giữa những người xa lạ, có khi chẳng tốt với em, chẳng hiểu giá trị của em. Này, anh buồn hơn anh nói ra được, anh chỉ muốn đưa em về nhà mẹ em thay vì đi Fourche. [sand-la-mare-au-diable:10.13] —Anh nói rất tử tế nhưng vô lý, Germain tội nghiệp ạ; không nên nhút nhát với bạn bè, và thay vì chỉ cho tôi thấy mặt xấu của số phận, anh nên chỉ cho tôi mặt tốt, như anh đã làm khi chúng ta ăn nhẹ ở nhà mụ Rebec. [sand-la-mare-au-diable:10.14] —Biết sao được! lúc đó anh thấy thế, bây giờ anh thấy khác. Em nên tìm lấy một người chồng thì hơn. [sand-la-mare-au-diable:10.15] —Không được đâu, Germain, tôi đã nói; mà đã không được thì tôi không nghĩ. [sand-la-mare-au-diable:10.16] —Nhưng nếu tình cờ có thì sao? Có lẽ nếu em nói anh nghe em muốn chồng mình ra sao, anh sẽ tưởng tượng ra được một người. [sand-la-mare-au-diable:10.17] —Tưởng tượng chưa phải là tìm thấy. Tôi thì chẳng tưởng tượng gì cả, vì vô ích. [sand-la-mare-au-diable:10.18] —Em không định tìm một người giàu sao? [sand-la-mare-au-diable:10.19] —Chắc chắn là không, vì tôi nghèo như Job. [sand-la-mare-au-diable:10.20] —Nhưng nếu người ấy khá giả, em có buồn không khi được ở nhà tử tế, ăn no mặc ấm, trong một gia đình người tốt cho em giúp đỡ mẹ? [sand-la-mare-au-diable:10.21] —Ồ! thế thì có! giúp mẹ là điều tôi mong nhất. [sand-la-mare-au-diable:10.22] —Và nếu gặp được thế, dù người ấy không còn thật trẻ, em cũng không kén quá chứ? [sand-la-mare-au-diable:10.23] —Ồ! xin lỗi anh, Germain. Đó lại chính là điều tôi coi trọng nhất. Tôi không thích người già! [sand-la-mare-au-diable:10.24] —Người già thì phải rồi; nhưng chẳng hạn một người bằng tuổi anh thì sao? [sand-la-mare-au-diable:10.25] —Tuổi anh là già đối với tôi, Germain; tôi thích tuổi như Bastien, dù Bastien không đẹp trai bằng anh. [sand-la-mare-au-diable:10.26] —Em thích thằng Bastien chăn heo hơn à? Germain bực dọc nói. Một thằng có đôi mắt giống hệt lũ vật nó chăn? [sand-la-mare-au-diable:10.27] —Tôi sẽ bỏ qua đôi mắt, vì nó mới mười tám tuổi. [sand-la-mare-au-diable:10.28] Germain thấy mình ghen kinh khủng. [sand-la-mare-au-diable:10.29] —Thôi, anh nói, anh thấy em mê thằng Bastien rồi. Ý nghĩ lạ đời đấy, dẫu sao! [sand-la-mare-au-diable:10.30] —Phải, ý lạ đời thật, bé Marie đáp, cười phá lên, và làm chồng thì cũng lạ đời lắm. Ai muốn nói gì nó cũng tin. Chẳng hạn hôm nọ tôi nhặt một quả cà chua trong vườn của cha xứ, bảo nó đó là quả táo đỏ đẹp, nó cắn ngay như đồ tham ăn. Giá anh thấy cái mặt nhăn nhó của nó! Trời ơi, nó xấu làm sao! [sand-la-mare-au-diable:10.31] —Vậy là em không thương nó, vì em đem nó ra chế nhạo? [sand-la-mare-au-diable:10.32] —Đó chưa phải lý do. Nhưng tôi không thương nó: nó thô bạo với em gái bé, lại còn bẩn thỉu. [sand-la-mare-au-diable:10.33] —Thế em không thấy mình có cảm tình với ai khác sao? [sand-la-mare-au-diable:10.34] —Chuyện đó thì liên quan gì đến anh, Germain? [sand-la-mare-au-diable:10.35] —Chẳng liên quan gì, hỏi cho có chuyện. Anh thấy rồi, cô bé, em đã có một chàng trong đầu. [sand-la-mare-au-diable:10.36] —Không, Germain, anh nhầm, tôi chưa có; sau này có thể có: nhưng vì tôi chỉ lấy chồng khi đã dành dụm được chút ít, nên số tôi là lấy chồng muộn, và lấy người già. [sand-la-mare-au-diable:10.37] —Thế thì lấy ngay một người già đi. [sand-la-mare-au-diable:10.38] —Không đâu! khi tôi hết trẻ thì sao cũng được; còn bây giờ thì khác. [sand-la-mare-au-diable:10.39] —Anh thấy rồi, Marie, anh làm em không ưa: rõ ràng quá, Germain nói với vẻ cay cú, chẳng cân nhắc lời. [sand-la-mare-au-diable:10.40] Bé Marie không đáp. Germain cúi xuống nhìn: cô đã ngủ; cô gục xuống như bị giấc ngủ quật ngã, như những đứa trẻ đang bi bô mà đã ngủ say. [sand-la-mare-au-diable:10.41] Germain mừng vì cô không để ý những lời cuối của mình; anh nhận ra chúng chẳng khôn ngoan chút nào, bèn quay lưng lại cô để khuây khỏa và nghĩ sang chuyện khác. [sand-la-mare-au-diable:10.42] Nhưng cố mấy cũng vô ích, anh không ngủ được, cũng không nghĩ được gì khác ngoài điều anh vừa nói. Anh đi quanh lửa hai chục vòng, bỏ đi xa, lại quay về; cuối cùng, thấy mình bồn chồn như vừa nuốt phải thuốc súng, anh tựa vào cái cây che chở hai đứa trẻ và ngắm chúng ngủ. [sand-la-mare-au-diable:10.43] —Không hiểu sao tôi chưa bao giờ nhận ra, anh nghĩ, rằng cô bé Marie là cô gái xinh nhất vùng!… Da không hồng lắm, nhưng khuôn mặt nhỏ tươi như hoa hồng dại!… Cái miệng dễ thương làm sao, cái mũi nhỏ xinh làm sao!… Cô không cao so với tuổi, nhưng thon như con chim cút nhỏ và nhẹ như con chim sẻ!… Không hiểu sao ở quê mình người ta cứ chuộng đàn bà cao to, má đỏ hồng hào… Vợ tôi thì mảnh và xanh, mà tôi thích hơn tất cả… Cô này mảnh mai, nhưng đâu vì thế mà kém khỏe, và nhìn xinh như con dê con trắng!… Rồi cái vẻ hiền lành, thật thà! tấm lòng tốt hiện ra trong mắt, cả khi mắt nhắm ngủ!… Còn về trí khôn, cô hơn Catherine thân yêu của tôi, phải công nhận, và ở với cô thì chẳng bao giờ chán… Vui vẻ, khôn ngoan, siêng năng, biết thương người, lại hóm hỉnh. Tôi chẳng biết còn mong gì hơn nữa…. [sand-la-mare-au-diable:10.44] Nhưng tôi bận tâm chuyện đó làm gì? Germain lại tự nhủ, cố nhìn sang chỗ khác. Cha vợ sẽ chẳng chịu nghe chuyện này, và cả nhà sẽ bảo tôi điên!… Vả lại chính cô cũng chẳng muốn tôi, đứa trẻ tội nghiệp!… Cô thấy tôi già quá: cô đã nói… Cô chẳng vụ lợi, cô chẳng ngại lại nghèo lại khổ, ăn mặc rách rưới, đói hai ba tháng mỗi năm, miễn là có một ngày được toại lòng, được trao mình cho người chồng mình ưng… cô có lý! ở chỗ cô tôi cũng làm thế… và ngay từ bây giờ, nếu cứ được theo ý mình, thay vì dấn thân vào một cuộc hôn nhân chẳng làm tôi vui, tôi sẽ chọn một cô gái vừa ý… [sand-la-mare-au-diable:10.45] Germain càng cố nghĩ cho phải lẽ và nguôi lòng thì càng chẳng được. Anh bỏ đi hai chục bước, lạc vào sương mù; rồi bất chợt lại thấy mình quỳ bên hai đứa trẻ đang ngủ. Có lần anh còn muốn hôn Petit-Pierre, đứa bé đang vòng một tay qua cổ Marie, và hôn nhầm đến nỗi Marie, thấy một hơi thở nóng như lửa chạy trên môi, thức giấc và nhìn anh hoảng hốt, chẳng hiểu gì về điều đang diễn ra trong lòng anh. [sand-la-mare-au-diable:10.46] —Anh không thấy hai đứa đâu, tội nghiệp! Germain nói, vội vàng lùi ra. Anh suýt ngã đè lên hai đứa làm đau mất. [sand-la-mare-au-diable:10.47] Bé Marie ngây thơ tin ngay, rồi ngủ lại. Germain sang bên kia đống lửa, thề với Chúa rằng sẽ không nhúc nhích khỏi đó cho đến khi cô thức dậy. Anh giữ lời, nhưng không phải không khổ sở. Anh tưởng mình sắp phát điên. [sand-la-mare-au-diable:10.48] Cuối cùng, gần nửa đêm, sương tan, và Germain thấy sao lấp lánh qua kẽ cây. Mặt trăng cũng thoát khỏi lớp hơi nước che phủ và bắt đầu rắc kim cương lên lớp rêu ẩm. Thân những cây sồi vẫn chìm trong bóng tối uy nghi; nhưng xa hơn một chút, những thân bạch dương trắng như một hàng bóng ma trong khăn liệm. Lửa phản chiếu trên mặt Vũng nước; lũ ếch, dần quen với nó, liều cất vài nốt mảnh và rụt rè; những cành khẳng khiu của các cây già, lởm chởm địa y nhợt nhạt, vươn ra đan chéo nhau như những cánh tay gầy guộc phía trên đầu hai lữ khách của chúng ta; đó là một chốn đẹp, nhưng hoang vắng và buồn đến nỗi Germain, chán phải chịu đựng, bắt đầu hát và ném đá xuống nước để khuây khỏa nỗi buồn chán đáng sợ của cảnh cô quạnh. Anh cũng muốn đánh thức bé Marie; và khi thấy cô ngồi dậy, nhìn trời, anh đề nghị lại lên đường. [sand-la-mare-au-diable:10.49] —Hai giờ nữa, anh nói với cô, trời gần sáng sẽ lạnh đến nỗi ta không chịu nổi nữa, dù có lửa… Bây giờ đã thấy đường mà đi, thế nào ta cũng gặp được một căn nhà mở cửa cho vào, hay ít nhất cũng là cái kho nào đó để trú nốt phần còn lại của đêm. [sand-la-mare-au-diable:10.50] Marie chẳng có ý riêng; và dù vẫn còn rất buồn ngủ, cô sẵn sàng đi theo Germain. [sand-la-mare-au-diable:10.51] Anh bế con vào lòng mà không đánh thức nó, và muốn Marie lại gần để nép vào áo choàng của mình, vì cô không chịu lấy lại cái áo khoác đã quấn quanh bé Pierre. [sand-la-mare-au-diable:10.52] Khi cảm thấy cô gái ở sát bên mình, Germain, vốn đã khuây khỏa và vui lên được một lúc, lại bắt đầu mất bình tĩnh. Hai ba lần anh đột ngột tránh xa, để cô đi một mình. Rồi thấy cô khó theo kịp, anh chờ cô, kéo mạnh cô lại gần, ghì chặt đến nỗi cô ngạc nhiên, thậm chí bực, mà không dám nói. [sand-la-mare-au-diable:10.53] Vì họ chẳng biết mình đã khởi hành từ hướng nào, nên cũng chẳng biết mình đang đi hướng nào; thành ra họ lại ngược lên hết cả khu rừng một lần nữa, lại thấy mình đối diện bãi hoang vắng, quay lại đường cũ, và sau khi đi quanh co rất lâu, họ thấy có ánh sáng qua kẽ cành. [sand-la-mare-au-diable:10.54] —Tốt rồi! có nhà rồi, Germain nói, mà người ta đã thức, vì lửa đã nhóm. Vậy là muộn lắm rồi sao? [sand-la-mare-au-diable:10.55] Nhưng đó không phải là nhà: đó là đống lửa trại họ đã phủ tro khi đi, và gió nhẹ đã thổi bùng lên lại… [sand-la-mare-au-diable:10.56] Họ đã đi hai giờ để trở về điểm xuất phát. [sand-la-mare-au-diable:11.1] XI. Dưới ánh sao [sand-la-mare-au-diable:11.2] Lần này thì tôi bỏ cuộc! Germain nói, dậm chân. Chúng ta bị yểm bùa, chắc chắn rồi, và đến sáng bạch ngày mới ra khỏi đây được. Chỗ này hẳn bị quỷ ám. [sand-la-mare-au-diable:11.3] —Thôi, thôi, đừng nổi nóng, Marie nói, mình đành chịu vậy. Ta sẽ nhóm lửa to hơn, bé được quấn kín thế này chẳng sao, và qua một đêm ngoài trời ta cũng không chết. Anh giấu cái yên ở đâu, Germain? Giữa đám nhựa ruồi lớn, đồ hậu đậu! Giờ lấy lại thì tiện thật! [sand-la-mare-au-diable:11.4] —Em bế con đi, để anh lôi cái giường của nó ra khỏi bụi rậm; anh không muốn em đâm xước tay. [sand-la-mare-au-diable:11.5] —Xong rồi, giường đây, mà vài vết xước cũng đâu phải nhát gươm, cô bé gan dạ đáp. [sand-la-mare-au-diable:11.6] Cô lại lo cho Petit-Pierre đi ngủ, lần này nó ngủ say đến nỗi chẳng hay biết gì về chuyến đi mới ấy. Germain chất củi vào lửa nhiều đến nỗi cả khu rừng sáng rực xung quanh; nhưng bé Marie đã kiệt sức, và dù chẳng than phiền gì, đôi chân cô không còn đứng vững. Cô xanh xao, răng đánh lập cập vì lạnh và mệt. Germain ôm cô vào lòng cho cô ấm; nỗi lo, lòng thương, những xúc động dịu dàng không cưỡng nổi chiếm lấy trái tim anh, làm các giác quan lặng đi. Lưỡi anh được tháo gỡ như có phép màu, và mọi sự xấu hổ tan biến: [sand-la-mare-au-diable:11.7] —Marie, anh nói, anh thương em, và anh đau khổ lắm khi em không thương anh. Nếu em bằng lòng nhận anh làm chồng, thì chẳng cha vợ, họ hàng, láng giềng hay lời khuyên nào ngăn nổi anh dâng mình cho em. Anh biết em sẽ làm các con anh hạnh phúc, sẽ dạy chúng kính nhớ mẹ chúng, và lương tâm anh được yên, anh có thể chiều theo lòng mình. Anh vẫn luôn quý em, và giờ anh yêu em đến nỗi nếu em đòi anh cả đời làm ngàn điều em muốn, anh sẽ thề ngay. Em hãy xem, anh xin em, anh yêu em đến mức nào, và cố quên tuổi anh đi. Hãy nghĩ rằng người ta lầm khi cho rằng đàn ông ba mươi tuổi là già. Vả lại anh mới có hai mươi tám! một cô gái sợ bị chê khi lấy người hơn mình mười hay mười hai tuổi, vì đó không phải lệ của vùng này; nhưng anh nghe nói ở những vùng khác người ta chẳng so đo chuyện ấy; trái lại người ta thích giao cho một cô gái trẻ một chỗ dựa là người biết lẽ phải và có lòng can đảm đã được thử thách, hơn là một chàng trai có thể sa ngã, và từ chỗ tưởng là đứa tốt hóa thành đứa hư hỏng. Vả lại, năm tháng không phải lúc nào cũng làm nên tuổi. Còn tùy sức lực và sức khỏe mình có. Khi một người đàn ông bị hao mòn vì làm việc quá nhiều và cực khổ, hay vì sống bậy, thì chưa tới hai mươi lăm đã già. Còn anh thì… Nhưng em không nghe anh, Marie. [sand-la-mare-au-diable:11.8] —Có chứ, Germain, tôi nghe rõ, bé Marie đáp, nhưng tôi nghĩ đến điều mẹ tôi vẫn nói: người đàn bà sáu mươi tuổi thật đáng thương khi chồng bà bảy mươi hay bảy mươi lăm mà không còn làm việc nuôi bà được nữa. Ông ta thành tàn tật, và bà phải chăm lo đúng cái tuổi chính bà bắt đầu cần được nâng niu và nghỉ ngơi. Vậy là rốt cuộc rơi vào cảnh khốn cùng, màn trời chiếu đất. [sand-la-mare-au-diable:11.9] —Cha mẹ nói thế là có lý, anh công nhận, Marie, Germain tiếp; nhưng như vậy là họ hy sinh cả thời trẻ, quãng đẹp nhất, để lo trước xem mình sẽ ra sao vào cái tuổi chẳng còn dùng được vào việc gì, và chết kiểu này hay kiểu khác cũng như nhau. Còn anh thì không có nguy cơ chết đói lúc già. Anh có thể dành dụm chút ít, vì sống với cha mẹ vợ, anh làm nhiều mà chẳng tốn gì. Vả lại anh sẽ thương em nhiều đến nỗi, em thấy đấy, anh sẽ không già đi được. Người ta nói đàn ông hạnh phúc thì giữ được mình, và anh thấy chuyện thương em thì anh trẻ hơn Bastien; vì nó không thương em, nó ngốc quá, trẻ con quá để hiểu em xinh và tốt đến thế, và sinh ra để người ta tìm kiếm. Nào, Marie, đừng ghét anh, anh không phải người xấu: anh đã làm Catherine của anh hạnh phúc, chị ấy nói trước Chúa trên giường lâm chung rằng chị chưa bao giờ nhận từ anh điều gì ngoài sự hài lòng, và chị dặn anh tái hôn. Dường như hồn chị đã nói với con chị tối nay, lúc nó thiếp đi. Em không nghe nó nói gì sao? và cái miệng nhỏ run run, trong khi mắt nó nhìn lên không trung một thứ mà chúng ta không thấy được! Nó thấy mẹ nó, em tin đi, và chính mẹ đã khiến nó nói rằng nó muốn em thay chỗ mẹ. [sand-la-mare-au-diable:11.10] —Germain, Marie đáp, ngạc nhiên và trầm ngâm, anh nói thật thà và điều gì anh nói cũng đúng. Tôi chắc tôi nên thương anh, nếu điều đó không làm cha mẹ anh phật lòng quá: nhưng anh bảo tôi biết làm sao? lòng tôi không mách bảo về anh. Tôi mến anh lắm, nhưng dù tuổi tác không làm anh xấu đi, nó vẫn làm tôi sợ. Tôi thấy anh như một người bề trên của tôi, như bác hay cha đỡ đầu; tôi phải kính trọng anh, và sẽ có lúc anh đối xử với tôi như một bé gái hơn là như vợ và người ngang hàng. Rồi bạn bè tôi có thể chế nhạo, và dù để ý chuyện đó là dại, tôi nghĩ tôi sẽ xấu hổ và hơi buồn trong ngày cưới. [sand-la-mare-au-diable:11.11] —Đó là những lý do trẻ con; em nói hệt như trẻ con, Marie! [sand-la-mare-au-diable:11.12] —Ừ! tôi là trẻ con, cô nói, và vì thế tôi sợ người đàn ông quá chín chắn. Anh thấy đấy, tôi còn quá trẻ đối với anh, vì anh đã trách tôi nói không có lý! Tôi không thể có nhiều lý hơn tuổi tôi cho phép. [sand-la-mare-au-diable:11.13] —Chao ôi, trời ơi, tôi đáng thương biết bao, vụng về đến thế, nói chẳng ra điều mình nghĩ! Germain kêu lên. Marie, cô không thương tôi, vậy đó; cô thấy tôi quá đơn sơ và nặng nề. Nếu cô thương tôi chút ít, cô đã không thấy rõ khuyết điểm của tôi thế. Nhưng cô không thương tôi, vậy thôi! [sand-la-mare-au-diable:11.14] —Vậy thì đó đâu phải lỗi tôi, cô đáp, hơi tổn thương vì anh không còn gọi cô bằng “em”; tôi cố hết sức khi nghe anh, nhưng càng cố tôi càng không đưa nổi vào đầu rằng chúng ta nên là vợ chồng. [sand-la-mare-au-diable:11.15] Germain không đáp. Anh úp đầu vào hai bàn tay, và bé Marie không sao biết được anh khóc, hay giận dỗi, hay đã ngủ. Cô hơi lo khi thấy anh ủ rũ thế và không đoán được trong lòng anh đang cuộn lên điều gì; nhưng cô không dám nói thêm, và vì quá ngạc nhiên trước điều vừa xảy ra nên không muốn ngủ lại, cô sốt ruột chờ trời sáng, vẫn chăm lửa và canh đứa bé, đứa bé mà Germain dường như đã quên hẳn. Tuy vậy Germain không ngủ; anh không nghĩ đến số phận mình, chẳng đặt ra quyết tâm can đảm nào, cũng chẳng toan tính quyến rũ. Anh đau khổ, nỗi chán chường nặng như núi đè lên tim. Anh muốn chết đi. Mọi sự dường như đều trở nên xấu với anh, và nếu khóc được thì anh đã khóc không nửa vời. Nhưng có chút giận mình lẫn với nỗi đau, và anh nghẹn lại mà không thể và không muốn than van. [sand-la-mare-au-diable:11.16] Khi trời sáng và tiếng đồng quê báo cho Germain hay, anh ngẩng mặt khỏi hai bàn tay và đứng dậy. Anh thấy bé Marie cũng không ngủ, nhưng chẳng biết nói gì để tỏ lòng quan tâm. Anh hoàn toàn nản chí. Anh lại giấu cái yên của con Grise vào bụi rậm, đeo túi lên vai, và nắm tay con trai: [sand-la-mare-au-diable:11.17] —Giờ thì, Marie, anh nói, ta cố đi nốt chặng đường nhé. Em có muốn anh đưa em đến Ormeaux không? [sand-la-mare-au-diable:11.18] —Ta sẽ ra khỏi rừng cùng nhau, cô đáp, và khi biết mình đang ở đâu, mỗi người đi một ngả. [sand-la-mare-au-diable:11.19] Germain không đáp. Anh thấy chạnh lòng vì cô gái không xin anh đưa đến Ormeaux, mà không nhận ra mình đã đề nghị bằng cái giọng như mời người ta từ chối. [sand-la-mare-au-diable:11.20] Một người đốn củi họ gặp sau hai trăm bước chỉ cho họ đúng đường, bảo rằng sau khi qua đồng cỏ lớn họ chỉ cần rẽ, người đi thẳng, người sang trái, là tới nơi trú của mỗi người, mà hai nơi ấy lại gần nhau đến nỗi từ trang trại Ormeaux nhìn rõ những ngôi nhà ở Fourche, và ngược lại. [sand-la-mare-au-diable:11.21] Rồi khi họ đã cảm ơn và đi qua người đốn củi, ông gọi họ lại hỏi có phải họ đã mất một con ngựa không. [sand-la-mare-au-diable:11.22] —Tôi thấy, ông nói, một con ngựa cái xám đẹp trong sân nhà tôi, có lẽ nó bị sói dồn đến đó tìm chỗ trú. Chó tôi sủa suốt đêm, và rạng sáng tôi thấy con vật ở dưới mái hiên; nó vẫn còn đó. Ta đi xem, nếu hai người nhận ra thì cứ dắt nó đi. [sand-la-mare-au-diable:11.23] Germain tả trước dáng con Grise, và sau khi tin chắc đúng là nó, bèn lên đường đi lấy lại cái yên. Bé Marie bấy giờ đề nghị đưa con anh đến Ormeaux, nơi anh sẽ đến đón sau khi đã vào Fourche. [sand-la-mare-au-diable:11.24] —Bé hơi bẩn sau cái đêm vừa qua, cô nói. Tôi sẽ phủi quần áo, rửa khuôn mặt xinh xắn, chải đầu cho bé, và khi bé đã đẹp đẽ ngoan ngoãn, anh có thể ra mắt gia đình mới của anh. [sand-la-mare-au-diable:11.25] —Ai bảo em là anh muốn đến Fourche? Germain đáp bực dọc. Biết đâu anh không đi! [sand-la-mare-au-diable:11.26] —Có chứ, Germain, anh phải đi, anh sẽ đi, cô gái nói. [sand-la-mare-au-diable:11.27] —Em vội gả anh cho người khác đến thế sao, để chắc là anh sẽ không làm phiền em nữa? [sand-la-mare-au-diable:11.28] —Thôi, Germain, đừng nghĩ chuyện đó nữa: đó là ý nghĩ đến với anh trong đêm, vì chuyện rủi ro này làm anh rối trí. Nhưng giờ anh phải tỉnh táo lại; tôi hứa sẽ quên điều anh đã nói và không bao giờ nhắc với ai. [sand-la-mare-au-diable:11.29] —Này! em nhắc cũng được nếu em muốn. Anh không quen chối lời mình. Điều anh nói với em là thật, là ngay thẳng, và anh không phải đỏ mặt trước bất cứ ai. [sand-la-mare-au-diable:11.30] —Phải; nhưng nếu vợ anh biết rằng sắp đến nơi mà anh lại nghĩ đến người khác, bà ấy sẽ không có thiện cảm với anh. Vậy anh hãy chú ý lời anh nói từ giờ; đừng nhìn tôi như thế trước mặt mọi người, với vẻ lạ lùng. Hãy nghĩ đến bác Maurice, người trông cậy vào sự vâng lời của anh, và sẽ rất giận tôi nếu tôi cản anh làm theo ý bác. Chào anh, Germain; tôi dắt Petit-Pierre đi để buộc anh phải đến Fourche. Đó là vật làm tin tôi giữ của anh. [sand-la-mare-au-diable:11.31] —Con muốn đi với cô ấy à? người cày hỏi con, thấy nó bám lấy tay bé Marie và cương quyết đi theo cô. [sand-la-mare-au-diable:11.32] —Vâng, ba, đứa bé đáp, nó đã nghe và hiểu theo cách riêng của nó những điều vừa nói mà người ta chẳng đề phòng trước mặt nó. Con đi với chị Marie xinh xắn của con: ba đến đón con khi nào ba cưới xong; nhưng con muốn chị Marie vẫn là mẹ nhỏ của con. [sand-la-mare-au-diable:11.33] —Em thấy chưa, nó muốn thế! Germain nói với cô gái. Nghe này, Petit-Pierre, anh nói thêm, ba cũng mong chị là mẹ con và ở bên con mãi: chính chị không chịu. Con cố làm sao cho chị nhận điều chị từ chối ba. [sand-la-mare-au-diable:11.34] —Ba yên tâm, con sẽ bảo chị nói vâng: chị Marie bé nhỏ lúc nào cũng làm theo ý con. [sand-la-mare-au-diable:11.35] Thằng bé đi xa cùng cô gái. Germain ở lại một mình, buồn hơn, lưỡng lự hơn bao giờ hết. [sand-la-mare-au-diable:12.1] XII. Con sư tử cái của làng [sand-la-mare-au-diable:12.2] Tuy vậy, khi đã chỉnh lại quần áo và đồ đạc ngựa cho khỏi lôi thôi sau chuyến đi, khi đã lên lưng con Grise và được chỉ đường đi Fourche, anh nghĩ không còn đường lùi nữa, và phải quên đêm xao động ấy đi như quên một giấc mộng nguy hiểm. [sand-la-mare-au-diable:12.3] Anh thấy bác Léonard ngồi trước cửa ngôi nhà quét vôi trắng, trên chiếc ghế dài bằng gỗ sơn màu xanh rau chân vịt. Có sáu bậc đá xếp thành thềm, cho biết nhà có hầm. Tường vườn và tường ruộng gai đều trát vữa vôi cát. Đó là một cơ ngơi đẹp; chỉ thiếu chút nữa là người ta tưởng nhà của dân thành thị khá giả. [sand-la-mare-au-diable:12.4] Ông bố vợ tương lai bước ra đón Germain, và sau khi hỏi thăm cả nhà anh suốt năm phút, ông thêm câu quen thuộc để hỏi khéo người mình gặp về mục đích chuyến đi: Vậy là cậu sang đây dạo chơi? [sand-la-mare-au-diable:12.5] —Tôi đến thăm bác, người cày đáp, và biếu bác chút thịt rừng này của cha vợ tôi, ông cũng nhờ tôi nói rằng bác hẳn biết tôi đến với ý định gì. [sand-la-mare-au-diable:12.6] —À! à! bác Léonard vừa cười vừa vỗ vào cái bụng phệ, tôi hiểu, tôi nghe ra rồi! Và nháy mắt, ông nói thêm: Cậu không phải người duy nhất đến ngỏ lời đâu, chàng trai. Trong nhà đã có ba người đang chờ như cậu. Tôi thì tôi không đuổi ai, mà bảo tôi nói ai phải ai trái thì tôi lúng túng lắm, vì đều là những mối tốt cả. Có điều, vì bác Maurice và vì thứ ruộng đất cậu đang cày cấy, tôi thích là cậu hơn. Nhưng con gái tôi đã đủ tuổi, tự làm chủ của cải của nó; nó sẽ làm theo ý nó. Cậu vào đi, cho người ta biết mặt; tôi chúc cậu bốc trúng số tốt! [sand-la-mare-au-diable:12.7] —Xin lỗi, xin bác thứ lỗi, Germain đáp, rất ngạc nhiên thấy mình thành người thừa ở nơi anh tưởng chỉ có một mình. Tôi không biết con gái bác đã có người theo đuổi, và tôi không đến để tranh với những người khác. [sand-la-mare-au-diable:12.8] —Nếu cậu tưởng vì cậu đến chậm mà con gái tôi lỡ làng, bác Léonard đáp mà không mất vẻ vui tính, thì cậu lầm to rồi, chàng trai. Con Catherine có đủ thứ để hút người hỏi cưới, nó chỉ khổ vì phải chọn thôi. Thôi vào nhà đi, tôi bảo rồi, đừng nản chí. Đó là người đàn bà đáng để người ta tranh giành. [sand-la-mare-au-diable:12.9] Và đẩy vai Germain vào, với vẻ vui nhộn thô lỗ: [sand-la-mare-au-diable:12.10] —Nào, Catherine, ông vừa bước vào nhà vừa kêu, thêm một người nữa đây! [sand-la-mare-au-diable:12.11] Cách giới thiệu vui vẻ mà thô thiển ấy với bà góa, trước mặt những kẻ theo đuổi khác, làm người cày càng bối rối và khó chịu. Anh thấy mình vụng về và đứng yên một lúc, không dám ngẩng mắt nhìn người đẹp và đám triều thần của nàng. [sand-la-mare-au-diable:12.12] Bà góa Guérin dáng đẹp và không thiếu nét tươi tắn. Nhưng nét mặt và cách ăn mặc của bà làm Germain không ưa ngay từ đầu. Bà có vẻ táo tợn và tự đắc, mũ chùm viền ba lớp ren, tạp dề lụa, khăn choàng ren tơ đen, tất cả chẳng ăn khớp chút nào với ý niệm anh đã hình dung về một bà góa nghiêm trang, nền nếp. [sand-la-mare-au-diable:12.13] Lối ăn diện cầu kỳ và điệu bộ phóng khoáng ấy khiến anh thấy bà già và xấu, dù bà chẳng già cũng chẳng xấu. Anh nghĩ một bộ đồ đẹp thế và điệu bộ vui nhộn thế hợp với tuổi và tính của bé Marie hơn, còn bà góa này thì đùa nặng tay và liều lĩnh, mặc đồ đẹp mà không có chút thanh nhã. [sand-la-mare-au-diable:12.14] Ba người theo đuổi ngồi quanh một cái bàn đầy rượu và thịt, bày sẵn cho họ suốt buổi sáng Chủ nhật; vì bác Léonard thích phô của, và bà góa cũng chẳng ngại trưng bộ bát đĩa đẹp, bày tiệc như người sống bằng lợi tức. Germain tuy giản dị và hay tin người, vẫn quan sát sự việc khá sắc, và lần đầu trong đời anh cụng ly trong thế phòng thủ. Bác Léonard ép anh ngồi cùng các tình địch, rồi ngồi đối diện, đãi anh hết mực và chăm chút anh riêng. Phần thịt rừng, dù Germain đã xơi bớt cho mình, vẫn còn đủ nhiều để gây ấn tượng. Bà góa có vẻ cảm động, còn những kẻ theo đuổi thì liếc qua với vẻ khinh khỉnh. [sand-la-mare-au-diable:12.15] Germain thấy khó chịu trong đám ấy và ăn chẳng ngon miệng. Bác Léonard trêu anh. [sand-la-mare-au-diable:12.16] —Trông cậu buồn quá, ông nói, cậu dỗi cái ly rồi. Không được để tình yêu làm mất ăn, vì chàng si bụng đói không biết nói lời đẹp như người đã làm sáng đầu óc bằng chút rượu. Germain bẽ mặt vì bị cho là đã say mê, và bộ điệu õng ẹo của bà góa, cúi mắt mỉm cười như người chắc phần thắng, khiến anh muốn phản đối cái thất bại bị gán cho; nhưng anh sợ bị cho là bất lịch sự, đành cười và nhẫn nại. [sand-la-mare-au-diable:12.17] Ba người tình của bà góa với anh đều là ba gã thô kệch. Hẳn họ phải rất giàu thì bà mới nhận lời họ. Một người hơn bốn mươi tuổi, béo gần bằng bác Léonard; một người chột mắt và uống đến đờ đẫn; người thứ ba trẻ và khá bảnh trai, nhưng cứ muốn tỏ ra tài trí và nói những điều nhạt đến thương hại. Vậy mà bà góa vẫn cười như thể phục lắm những chuyện ngớ ngẩn ấy, và như thế bà chẳng tỏ ra có mắt thưởng thức. Thoạt đầu Germain tưởng bà phải lòng gã ấy; nhưng chẳng mấy chốc anh nhận ra chính mình được khích lệ theo một cách riêng, và người ta mong anh buông mình nhiều hơn. Đó là lý do khiến anh thấy và tỏ ra lạnh lùng, nghiêm nghị hơn. [sand-la-mare-au-diable:12.18] Đến giờ lễ, mọi người rời bàn cùng đi. Phải đi tới Mers, cách đó nửa dặm đường, và Germain mệt đến mức rất muốn có thì giờ chợp mắt trước; nhưng anh không quen bỏ lễ, nên lên đường cùng những người kia. [sand-la-mare-au-diable:12.19] Đường đầy người, và bà góa đi kiêu hãnh, ba người theo đuổi hộ tống, khi khoác tay người này, khi người kia, ưỡn ngực ngẩng cao đầu. Bà rất muốn trưng thêm người thứ tư trước mắt khách qua đường; nhưng Germain thấy bị một cái váy lôi đi thành bầy giữa thanh thiên bạch nhật là lố bịch quá, nên đứng cách một khoảng vừa phải, chuyện trò với bác Léonard, và tìm cách làm ông phân tâm, bận bịu đủ để họ không có vẻ thuộc về đám kia. [sand-la-mare-au-diable:13.1] XIII. Ông chủ [sand-la-mare-au-diable:13.2] Khi tới làng, bà góa dừng lại chờ họ. Bà nhất quyết phải bước vào cùng cả đoàn; nhưng Germain từ chối cho bà sự hài lòng ấy, rời bác Léonard, chào mấy người quen, và vào nhà thờ bằng một cửa khác. Bà góa tức tối. [sand-la-mare-au-diable:13.3] Sau lễ, bà xuất hiện khắp nơi, đắc thắng, trên bãi cỏ nơi người ta nhảy múa, và lần lượt mở màn với ba người tình. Germain nhìn bà, thấy bà nhảy khéo nhưng làm điệu. [sand-la-mare-au-diable:13.4] —Này! Léonard vỗ vai anh, cậu không mời con gái tôi nhảy à? Cậu nhút nhát quá đấy! [sand-la-mare-au-diable:13.5] —Từ khi mất vợ tôi không nhảy nữa, người cày đáp. [sand-la-mare-au-diable:13.6] —Thế thì, khi cậu đã đi tìm người khác, tang đã hết trong lòng cũng như trên áo. [sand-la-mare-au-diable:13.7] —Chưa phải là lý do, bác Léonard; vả lại tôi thấy mình quá già, tôi không còn thích nhảy. [sand-la-mare-au-diable:13.8] —Nghe này, Léonard kéo anh vào một chỗ vắng, lúc bước vào nhà tôi cậu đã phật ý khi thấy chỗ ấy đã bị bao vây, và tôi thấy cậu tự ái lắm; nhưng thế là không phải lẽ, chàng trai. Con gái tôi quen được người ta chiều chuộng, nhất là từ hai năm nay nó hết tang, và nó đâu phải đi tìm cậu trước. [sand-la-mare-au-diable:13.9] —Con gái bác hai năm nay đã ở tuổi lấy chồng mà vẫn chưa quyết sao? Germain nói. [sand-la-mare-au-diable:13.10] —Nó không muốn vội, và nó có lý. Dù mặt mũi nó lanh lợi và có lẽ cậu thấy nó chẳng nghĩ ngợi nhiều, nó là người đàn bà rất chín chắn, biết rõ mình làm gì. [sand-la-mare-au-diable:13.11] —Tôi lại không thấy thế, Germain nói thật thà, vì chị có ba người đeo đuổi, và nếu chị biết mình muốn gì thì ít nhất hai người chị thấy thừa và sẽ mời họ ở nhà. [sand-la-mare-au-diable:13.12] —Sao lại thế? cậu chẳng hiểu gì cả, Germain. Nó không muốn ông già, không muốn ông chột, cũng không muốn chàng trẻ, tôi gần như chắc; nhưng nếu nó đuổi họ đi, người ta sẽ nghĩ nó muốn ở vậy, và sẽ chẳng có ai khác đến. [sand-la-mare-au-diable:13.13] —À! phải! mấy người đó làm biển hiệu! [sand-la-mare-au-diable:13.14] —Cậu nói đúng. Có hại gì, nếu họ bằng lòng? [sand-la-mare-au-diable:13.15] —Mỗi người một sở thích! Germain nói. [sand-la-mare-au-diable:13.16] —Tôi thấy đó không phải sở thích của cậu. Nhưng này, ta có thể thỏa thuận, giả sử cậu được chọn: người ta có thể nhường chỗ cho cậu. [sand-la-mare-au-diable:13.17] —Phải, giả sử! Và trong lúc chờ biết điều đó, phải đứng ngửa mũi lên trời bao lâu? [sand-la-mare-au-diable:13.18] —Tùy ở cậu, tôi nghĩ, nếu cậu biết nói và biết thuyết phục. Đến nay con gái tôi hiểu rất rõ thời đẹp nhất đời nó là quãng nó để người ta tán tỉnh, và nó chưa vội làm đầy tớ cho một người đàn ông khi nó có thể sai bảo nhiều người. Vì vậy, chừng nào cuộc chơi còn vui thì nó cứ giải trí; nhưng nếu cậu làm nó thích hơn cuộc chơi, cuộc chơi có thể dừng. Cậu chỉ cần đừng nản. Chủ nhật nào cũng quay lại, mời nó nhảy, cho thấy cậu đứng vào hàng, và nếu nó thấy cậu dễ mến và lễ độ hơn những người kia, thì một ngày đẹp trời, chắc chắn người ta sẽ nói cho cậu biết. [sand-la-mare-au-diable:13.19] —Xin lỗi, bác Léonard, con gái bác có quyền làm theo ý mình, và tôi không có quyền chê trách. Ở vào chỗ chị, tôi sẽ làm khác; tôi sẽ thẳng thắn hơn và không bắt những người đàn ông, hẳn có việc hay hơn là quanh quẩn bên một người đàn bà đang chế giễu họ, phải phí thì giờ. Nhưng thôi, nếu chị thấy vui và hạnh phúc trong đó, thì không liên quan đến tôi. Chỉ có điều tôi phải nói với bác một chuyện làm tôi hơi ngại thú nhận từ sáng, vì bác đã bắt đầu bằng việc hiểu lầm ý tôi và không cho tôi thì giờ đáp: thành ra bác tin điều không có thật. Vậy xin bác biết cho, tôi đến đây không phải để hỏi con gái bác làm vợ, mà để mua của bác một cặp bò bác định dắt ra chợ phiên tuần tới, cặp bò mà cha vợ tôi cho là hợp với ông. [sand-la-mare-au-diable:13.20] —Tôi hiểu, Germain, Léonard đáp rất điềm tĩnh; cậu đổi ý khi thấy con gái tôi cùng những người theo đuổi. Tùy cậu thôi. Có vẻ điều làm người này bị lôi cuốn lại làm người kia chán, và cậu có quyền rút lui vì dù sao cậu cũng chưa nói gì. Nếu cậu nghiêm túc muốn mua bò của tôi, ra đồng cỏ mà xem; ta sẽ bàn, và mua bán được hay không, cậu cũng sẽ ở lại ăn bữa trưa với chúng tôi trước khi về. [sand-la-mare-au-diable:13.21] —Tôi không muốn bác phải bận, Germain nói, có lẽ bác còn việc ở đây; còn tôi thì hơi chán khi đứng xem người ta nhảy mà chẳng làm gì. Tôi đi xem gia súc của bác, lát nữa gặp bác ở nhà. [sand-la-mare-au-diable:13.22] Nói rồi Germain lẻn đi và hướng về đồng cỏ, nơi Léonard từ xa quả đã chỉ một phần đàn gia súc của ông. Đúng là bác Maurice có bò cần mua, và Germain nghĩ nếu dắt về cho ông một cặp bò đẹp giá vừa phải thì mình sẽ dễ được tha thứ hơn vì đã cố ý bỏ lỡ mục đích chuyến đi. [sand-la-mare-au-diable:13.23] Anh đi nhanh và chẳng bao lâu đã ở cách Ormeaux không xa. Bấy giờ anh thấy cần ôm con trai, và cả gặp lại bé Marie, dù anh đã mất hy vọng và đã gạt ý nghĩ nhờ cô mà có hạnh phúc. Tất cả những gì anh vừa thấy và nghe, người đàn bà đỏm dáng và phù phiếm ấy, ông bố vừa xảo quyệt vừa nông cạn khuyến khích con gái trong thói kiêu căng và lừa lọc, thứ xa hoa thành thị mà anh cho là xúc phạm phẩm giá nếp sống thôn quê, thì giờ phí vào những lời rỗng tuếch ngớ ngẩn, mái nhà khác hẳn nhà anh, và nhất là nỗi bứt rứt sâu thẳm người nhà quê cảm thấy khi rời thói quen lao động, mọi chán nản và bối rối anh đã chịu trong mấy giờ qua khiến Germain muốn gặp lại con và cô bé hàng xóm. Dù không yêu cô, anh vẫn sẽ tìm cô để khuây khỏa và đặt tinh thần trở lại chỗ quen. [sand-la-mare-au-diable:13.24] Nhưng anh nhìn khắp những đồng cỏ quanh đó cũng vô ích, không thấy bé Marie lẫn bé Pierre: thế mà đang giờ người chăn ở ngoài đồng. Có một đàn đông trên một bãi bỏ hoang; anh hỏi một cậu bé đang giữ đàn xem có phải cừu của nông trại Ormeaux không. [sand-la-mare-au-diable:13.25] —Vâng, đứa bé nói. [sand-la-mare-au-diable:13.26] —Em là người chăn à? ở chỗ em con trai chăn gia súc lông len của các trang trại sao? [sand-la-mare-au-diable:13.27] —Không. Hôm nay em chăn vì cô chăn cừu đi rồi: cô ấy ốm. [sand-la-mare-au-diable:13.28] —Nhưng chẳng phải có một cô chăn cừu mới, đến từ sáng nay sao? [sand-la-mare-au-diable:13.29] —Ồ! có chứ! cô ấy cũng đi rồi. [sand-la-mare-au-diable:13.30] —Sao, đi rồi? cô ấy chẳng có một đứa bé đi cùng sao? [sand-la-mare-au-diable:13.31] —Có: một cậu bé trai, nó khóc. Hai người đi mất sau hai tiếng. [sand-la-mare-au-diable:13.32] —Đi đâu? [sand-la-mare-au-diable:13.33] —Thì về chỗ họ từ đó tới, chắc vậy. Em không hỏi. [sand-la-mare-au-diable:13.34] —Nhưng sao họ lại đi? Germain nói, càng lúc càng lo. [sand-la-mare-au-diable:13.35] —Trời! em biết đâu! [sand-la-mare-au-diable:13.36] —Không thỏa thuận được về tiền công à? nhưng việc đó phải được định trước chứ. [sand-la-mare-au-diable:13.37] —Em không nói được gì. Em chỉ thấy họ vào rồi ra, thế thôi. [sand-la-mare-au-diable:13.38] Germain đi về phía trại và hỏi những người tá điền. Không ai giải thích được; nhưng chắc chắn rằng sau khi nói chuyện với ông chủ trại, cô gái đã đi không nói một lời, dắt theo đứa bé đang khóc. [sand-la-mare-au-diable:13.39] —Có ai ngược đãi con trai tôi? Germain kêu lên, mắt rực lửa. [sand-la-mare-au-diable:13.40] —Thế ra là con trai anh? Sao nó lại ở cùng con bé ấy? Anh từ đâu tới, và người ta gọi anh là gì? [sand-la-mare-au-diable:13.41] Germain thấy theo thói quen miền này người ta sẽ đáp câu hỏi của mình bằng những câu hỏi khác, giậm chân sốt ruột và xin nói chuyện với ông chủ. [sand-la-mare-au-diable:13.42] Ông chủ không có đó: ông không quen ở lại suốt ngày mỗi khi đến trại. Ông đã lên ngựa và đi, không ai biết sang trại nào khác của ông. [sand-la-mare-au-diable:13.43] —Nhưng thôi, Germain nói, lòng lo lắng dữ dội, các người không biết lý do cô gái ra đi sao? [sand-la-mare-au-diable:13.44] Người tá điền trao với vợ một nụ cười lạ, rồi đáp rằng không biết, việc ấy không liên quan đến mình. Tất cả những gì Germain biết được là cô gái và đứa bé đã đi về phía Fourche. Anh chạy đến Fourche: bà góa và những người theo đuổi chưa về, bác Léonard cũng chưa. Cô hầu bảo có một cô gái và một đứa bé đã đến hỏi thăm anh, nhưng vì không quen biết nên cô không muốn tiếp, và khuyên họ đi Mers. [sand-la-mare-au-diable:13.45] —Sao cô lại từ chối tiếp họ? Germain bực bội nói. Miền này nghi kỵ quá, đến cửa cũng không mở cho đồng loại sao? [sand-la-mare-au-diable:13.46] —Ôi trời! cô hầu đáp, ở nhà giàu thế này phải canh gác cẩn thận. Chủ vắng thì tôi chịu trách nhiệm tất cả, tôi không thể mở cho người đầu đường xó chợ. [sand-la-mare-au-diable:13.47] —Thói xấu, Germain nói, tôi thà nghèo còn hơn sống trong sợ hãi như vậy. Chào cô! chào cái xứ xấu xa của cô! [sand-la-mare-au-diable:13.48] Anh hỏi các nhà quanh đó. Người ta đã thấy cô chăn cừu và đứa bé. Vì chú bé rời Belair đột ngột, không sửa soạn gì, chiếc áo blouse hơi rách và tấm da cừu non khoác trên người; và vì bé Marie, có lý do, lúc nào cũng ăn mặc rất nghèo, người ta tưởng họ là kẻ ăn xin. Người ta cho bánh mì; cô gái nhận một miếng cho đứa bé đang đói, rồi đi rất nhanh cùng nó và vào rừng. [sand-la-mare-au-diable:13.49] Germain suy nghĩ một lúc, rồi hỏi ông chủ trại Ormeaux có đến Fourche không. [sand-la-mare-au-diable:13.50] —Có, người ta đáp; ông đi ngựa qua chỉ vài phút sau cô bé ấy. [sand-la-mare-au-diable:13.51] —Ông ta có đuổi theo cô không? [sand-la-mare-au-diable:13.52] —A! thế anh biết ông ta? chủ quán rượu ở đó, người anh đang hỏi, cười nói. Có chứ; hắn là gã quỷ sứ chuyên chạy theo các cô gái. Nhưng tôi không nghĩ hắn bắt được cô này; dù cuối cùng, nếu hắn thấy cô… [sand-la-mare-au-diable:13.53] —Đủ rồi, cảm ơn! Và anh bay hơn là chạy tới chuồng ngựa nhà Léonard. Anh ném cái yên đệm lên con Grise, nhảy lên và phi nước đại về phía rừng Chanteloube. [sand-la-mare-au-diable:13.54] Tim anh nhảy thình thịch vì lo và giận, mồ hôi chảy ròng trên trán. Anh làm hai bên sườn con Grise rớm máu, dù nó thấy mình đang trên đường về chuồng nên chẳng cần ai thúc cũng chạy. [sand-la-mare-au-diable:14.1] XIV. Bà lão [sand-la-mare-au-diable:14.2] Chẳng mấy chốc Germain lại tới chỗ anh đã qua đêm bên bờ vũng nước. Lửa còn nghi ngút khói; một bà lão đang nhặt nốt chỗ củi khô bé Marie đã chất ở đó. Germain dừng lại hỏi bà. Bà điếc, và hiểu lầm câu hỏi của anh: [sand-la-mare-au-diable:14.3] —Phải, chàng trai, bà nói, đây là Vũng nước Quỷ. Chỗ xấu, đừng lại gần nếu không ném ba hòn đá xuống bằng tay trái, tay phải làm dấu thánh: thế mới xua được ma. Không thì ai đi quanh nó sẽ gặp tai họa. [sand-la-mare-au-diable:14.4] —Tôi không hỏi bà chuyện đó, Germain nói, lại gần bà và hét lớn: Bà có thấy một cô gái và một đứa bé đi qua rừng không? [sand-la-mare-au-diable:14.5] —Phải, bà lão nói, có một đứa bé chết đuối rồi! [sand-la-mare-au-diable:14.6] Germain rùng mình từ đầu đến chân; nhưng may thay bà lão nói thêm: [sand-la-mare-au-diable:14.7] —Lâu lắm rồi; để nhớ tai nạn người ta đã dựng ở đó một cây thánh giá đẹp; nhưng một đêm đẹp trời có giông to, bọn ma quỷ ném nó xuống nước. Giờ còn thấy một đầu. Ai chẳng may dừng lại đây ban đêm thì chắc chắn không ra được trước khi trời sáng. Có đi, đi mãi, cũng có thể đi hai trăm dặm trong rừng mà lúc nào cũng quay về một chỗ. —Trí tưởng tượng người cày bất giác bị những lời ấy đánh động, và ý nghĩ có tai họa sắp xảy ra để minh chứng cho lời bà lão chiếm lấy đầu anh đến mức anh thấy lạnh khắp người. Hết hy vọng hỏi thêm, anh lại lên ngựa, đi khắp rừng gọi Pierre hết sức, huýt sáo, vung roi, bẻ cành để đầy rừng tiếng bước chân mình, rồi lắng nghe có giọng nào đáp không; nhưng anh chỉ nghe tiếng chuông bò rải rác trong bụi rậm và tiếng gào hoang dại của đàn lợn tranh nhau hạt sồi. [sand-la-mare-au-diable:14.8] Cuối cùng Germain nghe sau lưng tiếng ngựa chạy theo dấu mình, và một người trung niên, da sạm, vạm vỡ, ăn mặc như nửa thị dân, gọi anh dừng lại. Germain chưa từng thấy ông chủ trại Ormeaux; nhưng một bản năng giận dữ khiến anh đoán ngay đó là ông ta. Anh quay lại, đo từ đầu đến chân, và chờ xem ông ta nói gì. [sand-la-mare-au-diable:14.9] —Anh có thấy một cô gái mười lăm, mười sáu tuổi đi qua đây với một cậu bé không? ông chủ trại hỏi, giả vờ thờ ơ dù rõ ràng đang xúc động. [sand-la-mare-au-diable:14.10] —Ông muốn gì ở cô ấy? Germain đáp, không cố giấu cơn giận. [sand-la-mare-au-diable:14.11] —Tôi có thể bảo là không liên quan đến anh, anh bạn! nhưng vì không có lý do giấu, tôi nói: đó là một cô chăn cừu tôi đã thuê cả năm mà chưa biết mặt… Khi thấy cô đến, tôi thấy cô quá trẻ và yếu cho việc nông trại. Tôi cảm ơn cô, nhưng tôi muốn trả tiền đi đường cho cô, và cô bỏ đi giận dỗi khi tôi quay lưng… Cô vội đến nỗi quên cả một phần đồ đạc và cái ví, trong đó chắc chẳng có bao nhiêu; vài đồng xu chăng!… nhưng vì tôi phải đi qua đây, tôi nghĩ sẽ gặp cô và trao lại những gì cô quên và những gì tôi nợ cô. [sand-la-mare-au-diable:14.12] Germain có tâm hồn quá lương thiện nên không khỏi do dự khi nghe câu chuyện này, nếu chẳng thật giống thì ít nhất cũng có thể có. Anh nhìn xoáy vào ông chủ trại, người chịu được sự soi xét ấy với rất nhiều sự trơ tráo hay ngây thơ. [sand-la-mare-au-diable:14.13] —Tôi phải biết cho rõ, Germain tự nhủ, và nén giận: [sand-la-mare-au-diable:14.14] —Là một cô gái ở làng chúng tôi, anh nói; tôi biết cô: hẳn ở quanh đây… Ta cùng đi tới… chắc sẽ tìm thấy. [sand-la-mare-au-diable:14.15] —Anh nói phải, ông chủ trại nói. Đi thôi… nhưng nếu hết con đường rừng mà không thấy, tôi bỏ cuộc… vì tôi phải đi Ardentes. [sand-la-mare-au-diable:14.16] —Ô! người cày nghĩ, ta không rời mày đâu! dù phải quanh Vũng nước Quỷ hai mươi bốn giờ với mày! [sand-la-mare-au-diable:14.17] —Khoan! Germain bỗng nói, mắt dán vào một bụi kim tước đang rung lạ lùng: ê! ê! Petit-Pierre, con đó hả, con? [sand-la-mare-au-diable:14.18] Đứa bé nhận ra giọng cha, nhảy ra khỏi bụi như con hoẵng, nhưng thấy cha đi cùng ông chủ trại, nó dừng lại như sợ hãi và lưỡng lự. [sand-la-mare-au-diable:14.19] —Lại đây, Pierre của ba! lại đây, ba đây! người cày kêu, chạy theo con và nhảy xuống ngựa bồng nó: còn bé Marie đâu? [sand-la-mare-au-diable:14.20] —Chị ở đó, đang trốn, vì sợ ông đàn ông đen xấu xa kia, con cũng sợ. [sand-la-mare-au-diable:14.21] —Thôi! yên tâm; có ba đây… Marie! Marie! anh đây! [sand-la-mare-au-diable:14.22] Marie bò tới, và vừa thấy Germain, ông chủ trại theo sát phía sau, cô chạy ào vào lòng anh; và bám lấy anh như con gái bám cha: [sand-la-mare-au-diable:14.23] —Ôi! anh Germain tốt bụng, cô nói, anh sẽ bảo vệ tôi; ở bên anh tôi không sợ. [sand-la-mare-au-diable:14.24] Germain rùng mình. Anh nhìn Marie: cô tái nhợt, quần áo rách vì gai, nơi cô đã chạy tìm bụi rậm như con hươu cái bị thợ săn truy đuổi. Nhưng trên gương mặt cô không có xấu hổ lẫn tuyệt vọng. [sand-la-mare-au-diable:14.25] —Ông chủ của em muốn nói chuyện với em, anh nói, vẫn quan sát nét mặt cô. [sand-la-mare-au-diable:14.26] —Ông chủ của tôi? cô nói kiêu hãnh; người đó không phải chủ của tôi và sẽ không bao giờ là!… Chính anh, Germain, là chủ của tôi. Tôi muốn anh đưa tôi về cùng… Tôi sẽ hầu anh không công! [sand-la-mare-au-diable:14.27] Ông chủ trại đã bước tới, giả vờ hơi sốt ruột. [sand-la-mare-au-diable:14.28] —Này, cô bé, ông nói, cô để quên ở chỗ tôi một thứ, tôi mang trả đây. [sand-la-mare-au-diable:14.29] —Không đâu ạ, thưa ông, bé Marie đáp, tôi không quên gì và không có gì phải hỏi ông… [sand-la-mare-au-diable:14.30] —Nghe đây một chút, ông chủ trại tiếp, tôi có điều muốn nói với cô!… Nào!… đừng sợ… chỉ hai lời thôi… [sand-la-mare-au-diable:14.31] —Ông cứ nói to… tôi không có chuyện riêng gì với ông. [sand-la-mare-au-diable:14.32] —Thì ít nhất cũng lại lấy tiền của cô. [sand-la-mare-au-diable:14.33] —Tiền của tôi? Ông không nợ tôi gì, tạ ơn Chúa! [sand-la-mare-au-diable:14.34] —Tôi đã ngờ thế, Germain nói nhỏ; nhưng không sao, Marie… nghe ông ta nói gì đi… vì anh tò mò muốn biết. Lát nữa em kể lại cho anh: anh có lý do. Lại bên ngựa ông ta đi… anh không rời mắt khỏi em. [sand-la-mare-au-diable:14.35] Marie bước ba bước về phía ông chủ trại, ông nghiêng người trên mũi yên và hạ giọng nói với cô: [sand-la-mare-au-diable:14.36] —Bé con, đồng louis vàng đẹp này cho em! em đừng nói gì, nghe chưa? Tôi sẽ bảo là thấy em yếu quá cho việc trại tôi… Và đừng nhắc chuyện đó nữa… Một ngày gần đây tôi sẽ ghé nhà em; nếu em không nói gì, tôi sẽ còn cho em thêm… Rồi nếu em biết điều hơn thì cứ nói: tôi đưa em về nhà tôi, hoặc tôi sẽ đến chuyện trò với em lúc chạng vạng ngoài đồng cỏ. Em muốn tôi mang quà gì? [sand-la-mare-au-diable:14.37] —Đây, thưa ông, món quà tôi tặng ông! bé Marie nói lớn, ném đồng louis vàng vào mặt ông, và khá mạnh tay. Tôi cảm ơn ông nhiều, và xin ông khi ghé nhà chúng tôi thì báo cho tôi biết: mọi chàng trai ở chỗ tôi sẽ ra đón ông, vì ở chỗ chúng tôi người ta rất mến những ông thị dân hay ve vãn các cô gái nghèo! Ông sẽ thấy, người ta sẽ chờ ông. [sand-la-mare-au-diable:14.38] —Cô là đồ nói dối và cái lưỡi hỗn xược! ông chủ trại giận dữ nói, giơ gậy dọa. Cô muốn người ta tin điều không có, nhưng cô không moi được tiền của tôi đâu: tôi biết hạng như cô! [sand-la-mare-au-diable:14.39] Marie lùi lại sợ hãi; nhưng Germain đã lao tới nắm cương ngựa ông chủ trại, lắc mạnh: [sand-la-mare-au-diable:14.40] —Rõ rồi! anh nói, và ta thấy đủ chuyện gì xảy ra… Xuống đất! lão kia! xuống đất, hai ta nói chuyện! [sand-la-mare-au-diable:14.41] Ông chủ trại không muốn dấn vào cuộc: ông thúc ngựa để thoát ra, và định đập gậy vào tay người cày cho buông; nhưng Germain tránh cú đánh, nắm chân ông ta, hất xuống ngựa, ngã trên đám dương xỉ, nơi anh đè ông ta xuống, dù ông ta đã đứng dậy và chống cự mạnh. Khi đã đè ông ta dưới mình: [sand-la-mare-au-diable:14.42] —Đồ hèn! Germain nói, ta có thể đánh mày nhừ tử nếu ta muốn! Nhưng ta không thích làm đau ai, vả lại không trận đòn nào sửa được lương tâm mày… Tuy vậy, mày không nhúc nhích khỏi đây cho đến khi quỳ xin lỗi cô gái này. [sand-la-mare-au-diable:14.43] Ông chủ trại, vốn quen những chuyện thế này, định coi như trò đùa. Ông cho rằng lỗi mình không nặng vậy, vì chỉ là lời nói, và ông sẵn lòng xin lỗi, với điều kiện được hôn cô gái, cả bọn đi uống một pinta rượu ở quán gần nhất, và chia tay làm bạn. [sand-la-mare-au-diable:14.44] —Mày làm ta chán! Germain đáp, đẩy mặt ông ta xuống đất, và ta muốn khỏi phải thấy cái bản mặt xấu xa của mày. Đây, đỏ mặt đi nếu mày còn biết, và nhớ đi đường _affronteux_1 [1. Đó là con đường rẽ khỏi phố chính ở lối vào làng và chạy dọc ngoài rìa làng. Người ta cho rằng những kẻ sợ nhận điều sỉ nhục xứng đáng thì đi đường ấy để khỏi bị nhìn thấy.] khi mày đi qua làng ta. [sand-la-mare-au-diable:14.45] Anh nhặt cây gậy ô rô của ông chủ trại, bẻ gãy trên đầu gối để cho ông ta thấy sức cổ tay mình, rồi khinh bỉ ném các mảnh ra xa. [sand-la-mare-au-diable:14.46] Rồi một tay nắm con, tay kia nắm bé Marie, anh bỏ đi, run lên vì phẫn nộ. [sand-la-mare-au-diable:15.1] XV. Trở về nông trại [sand-la-mare-au-diable:15.2] Một khắc sau họ đã qua khỏi vùng thạch nam. Họ đi nước kiệu trên đường cái, và con Grise hí lên mỗi khi thấy vật quen thuộc. Petit-Pierre kể cho cha nghe những gì nó hiểu được trong chuyện vừa xảy ra. [sand-la-mare-au-diable:15.3] —Lúc bọn con tới, nó nói, ông đó đến nói chuyện với Marie của con trong chuồng cừu, nơi bọn con vào ngay để xem những con cừu đẹp. Con thì trèo lên máng ăn để chơi, ông đó không thấy con. Rồi ông ấy chào Marie của con, và hôn chị. [sand-la-mare-au-diable:15.4] —Em để người ta hôn à, Marie? Germain nói, run lên vì giận. [sand-la-mare-au-diable:15.5] —Tôi tưởng đó là phép lịch sự, một tục lệ của chỗ họ khi có người mới đến, như ở nhà anh, bà ngoại ôm các cô gái vào làm công, để cho họ thấy bà nhận họ và sẽ như một người mẹ của họ. [sand-la-mare-au-diable:15.6] —Rồi sau đó, Petit-Pierre tiếp, tự hào vì có chuyện để kể, ông đó nói với chị một điều xấu, một điều chị bảo con đừng bao giờ lặp lại và đừng nhớ: nên con quên ngay. Có điều, nếu ba muốn con nói đó là gì… [sand-la-mare-au-diable:15.7] —Không, Pierre, ba không muốn nghe, và ba muốn con không bao giờ nhớ. [sand-la-mare-au-diable:15.8] —Vậy thì con lại quên nữa, đứa bé tiếp. Rồi ông đó có vẻ giận vì Marie nói chị sẽ đi. Ông bảo sẽ cho chị mọi thứ chị muốn, một trăm franc! Và Marie của con cũng giận. Rồi ông ấy xông tới chị như muốn làm hại. Con sợ, con lao vào chị Marie và kêu lên. Rồi ông đó nói thế này: “Cái gì thế? thằng nhóc ở đâu ra? Tống nó ra ngoài cho tôi.” Và ông giơ gậy đánh con. Nhưng chị Marie ngăn lại, và nói với ông thế này: “Lát nữa ta nói chuyện, thưa ông; bây giờ tôi phải đưa đứa bé này đến Fourche, rồi tôi quay lại.” Và ngay khi ông ra khỏi chuồng cừu, chị Marie bảo con thế này: “Ta chạy đi, Pierre, ta rời chỗ này thật nhanh, vì ông đó độc ác, chỉ làm hại ta thôi.” Rồi bọn con đi vòng sau nhà kho, qua một đồng cỏ nhỏ, và đến Fourche tìm ba. Nhưng ba không ở đó và người ta không cho bọn con đợi ba. Rồi ông đó, cưỡi con ngựa đen, đuổi theo sau, bọn con chạy xa hơn, rồi vào trốn trong rừng. Rồi ông ấy cũng vào đó, và khi nghe ông đến, bọn con trốn. Rồi khi ông đi qua, bọn con lại chạy để về nhà; rồi cuối cùng ba đến, ba tìm thấy bọn con; thế là mọi chuyện xảy ra như vậy. Đúng không, chị Marie, con không quên gì chứ? [sand-la-mare-au-diable:15.9] —Không, Pierre, và đó là sự thật. Giờ, anh Germain, anh sẽ làm chứng cho tôi, và nói với mọi người ở chỗ chúng ta rằng nếu tôi không ở lại đó được thì không phải vì thiếu can đảm và thiếu muốn làm việc. [sand-la-mare-au-diable:15.10] —Còn em, Marie, Germain nói, anh xin em tự hỏi mình, khi cần bênh một người đàn bà và trừng phạt một kẻ xấc xược, một người đàn ông hai mươi tám tuổi có già quá không! Anh muốn biết Bastien, hay một chàng trai bảnh nào khác, giàu và trẻ hơn anh mười tuổi, có bị gã kia nghiền nát không, như Petit-Pierre nói: em nghĩ sao? [sand-la-mare-au-diable:15.11] —Tôi nghĩ, Germain, anh đã giúp tôi một việc lớn, và tôi sẽ cảm ơn anh suốt đời. [sand-la-mare-au-diable:15.12] —Chỉ vậy thôi à? [sand-la-mare-au-diable:15.13] —Ba ơi, đứa bé nói, con quên nói với chị Marie điều con đã hứa với ba. Con không kịp, nhưng về nhà con sẽ nói, và con cũng sẽ nói với bà ngoại. [sand-la-mare-au-diable:15.14] Lời hứa của đứa con cuối cùng khiến Germain phải suy nghĩ. Giờ phải giải thích với cha mẹ vợ, và khi kể những điều bất bình của mình về bà góa Guérin, không được nói những ý nghĩ khác đã khiến anh sáng suốt và nghiêm khắc đến thế. Khi người ta hạnh phúc và tự hào, can đảm bắt người khác chấp nhận hạnh phúc của mình có vẻ dễ; nhưng bị cự tuyệt một bên, bị trách một bên thì chẳng dễ chịu gì. [sand-la-mare-au-diable:15.15] May thay, bé Pierre đã ngủ khi họ về đến nông trại, và Germain đặt nó lên giường mà không đánh thức. Rồi anh giải thích mọi điều anh có thể. Bác Maurice, ngồi trên chiếc ghế đẩu ba chân ở cửa nhà, nghe nghiêm nghị, và dù không vừa ý kết quả chuyến đi, khi Germain, kể về lối làm điệu của bà góa, hỏi cha vợ liệu có thì giờ đi tán tỉnh cả năm mươi hai Chủ nhật trong năm để rồi có thể bị từ chối vào cuối năm, người cha vợ nghiêng đầu tỏ vẻ tán đồng, đáp: “Con không sai, Germain; không thể thế được.” Rồi khi Germain kể đã buộc phải đưa bé Marie về thật nhanh để tránh những lời nhục mạ, có thể cả những bạo lực của một ông chủ đê tiện, bác Maurice lại gật đầu: “Con không sai, Germain; phải làm vậy.” [sand-la-mare-au-diable:15.16] Khi Germain kể xong và nêu hết lý lẽ, cha mẹ vợ cùng thở dài một tiếng chịu phận, nhìn nhau. [sand-la-mare-au-diable:15.17] Rồi người chủ gia đình đứng dậy nói: “Thôi! xin theo ý Chúa! tình thương không thể ép được!” [sand-la-mare-au-diable:15.18] —Vào ăn tối đi, Germain, mẹ vợ nói. Tiếc là chuyện không xếp ổn hơn; nhưng thôi, Chúa không muốn, xem ra thế. Phải tìm nơi khác. [sand-la-mare-au-diable:15.19] —Phải, ông già nói thêm, như bà nhà tôi nói, sẽ tìm nơi khác. [sand-la-mare-au-diable:15.20] Trong nhà không có tiếng ồn nào khác, và hôm sau, khi bé Pierre dậy cùng chim sơn ca lúc rạng sáng, không còn bị kích thích bởi những biến cố lạ lùng của mấy ngày trước, nó lại rơi vào thờ ơ của những đứa trẻ nhà quê cùng tuổi, quên hết mọi điều từng quay trong đầu, và chỉ còn nghĩ đến chơi với các em và làm người lớn với bò và ngựa. [sand-la-mare-au-diable:15.21] Germain cũng cố quên, bằng cách lại lao vào làm việc; nhưng anh buồn và lơ đãng đến mức ai cũng để ý. Anh không nói với bé Marie, thậm chí không nhìn cô; vậy mà nếu ai hỏi cô ở đồng cỏ nào và đi con đường nào, thì giờ nào trong ngày anh cũng nói được nếu muốn đáp. Anh không dám xin cha mẹ vợ cho cô vào nông trại trong mùa đông, mà vẫn biết cô hẳn khổ vì nghèo túng. Nhưng cô không khổ, và bà Guillette không bao giờ hiểu nổi vì sao đống củi dự trữ nhỏ của mình không vơi, và vì sao mái chái lúc nào cũng đầy vào buổi sáng dù tối trước bà để gần trống. Lúa mì và khoai tây cũng vậy. Có ai đó qua cửa sổ mái của gác thóc đổ một bao xuống sàn mà không đánh thức ai và không để lại dấu vết. Bà lão vừa lo vừa mừng; bà dặn con gái đừng kể, nói rằng nếu người ta biết phép lạ xảy ra trong nhà bà, sẽ coi bà là phù thủy. Bà nghĩ chắc quỷ nhúng tay, nhưng chưa vội cãi nhau với nó bằng cách gọi cha xứ làm phép trừ tà vào nhà; bà tự nhủ sẽ còn kịp lúc Satan đến đòi linh hồn bà để đổi lấy những ơn nó đã làm. [sand-la-mare-au-diable:15.22] Bé Marie hiểu sự thật rõ hơn, nhưng không dám nói với Germain, sợ anh quay lại ý định cưới hỏi, và cô giả vờ với anh như không nhận ra gì. [sand-la-mare-au-diable:16.1] XVI. Mẹ Maurice [sand-la-mare-au-diable:16.2] Một hôm mẹ Maurice, ở một mình với Germain trong vườn cây ăn quả, nói với anh bằng giọng thân ái: “Con rể tội nghiệp của mẹ, mẹ thấy con không ổn. Con ăn không ngon như thường, con không còn cười, càng ngày càng ít nói. Có ai trong nhà mình, hay chính chúng ta, vô tình vô ý làm con buồn không? [sand-la-mare-au-diable:16.3] —Không, mẹ, Germain đáp, mẹ luôn tốt với con như người mẹ đã sinh ra con, và con sẽ là kẻ vô ơn nếu than phiền về mẹ, về cha, hay về bất cứ ai trong nhà. [sand-la-mare-au-diable:16.4] —Vậy thì, con ơi, đó là nỗi buồn mất vợ trở lại với con. Thay vì theo thời gian mà vơi đi, nỗi buồn của con ngày một nặng, và nhất định phải làm điều cha vợ con đã nói rất khôn: con phải tái hôn. [sand-la-mare-au-diable:16.5] —Vâng mẹ, con cũng nghĩ vậy; nhưng những người đàn bà mẹ khuyên con tìm đều không hợp với con. Khi con thấy họ, thay vì quên Catherine của con, con lại nghĩ đến nhiều hơn. [sand-la-mare-au-diable:16.6] —Chắc là, Germain, chúng ta chưa đoán được ý thích của con. Vậy con phải giúp chúng ta, bằng cách nói thật. Hẳn ở đâu đó có một người đàn bà sinh ra cho con, vì Chúa tốt lành không tạo ra ai mà không dành sẵn hạnh phúc cho người ấy nơi một người khác. Vậy nếu con biết lấy người đàn bà cần cho con ở đâu, thì cứ lấy; dù đẹp hay xấu, trẻ hay già, giàu hay nghèo, cha con và mẹ đã quyết định ưng thuận cho con; vì chúng ta mệt khi thấy con buồn, và chúng ta không thể sống yên nếu con không yên. [sand-la-mare-au-diable:16.7] —Mẹ ơi, mẹ tốt như Chúa tốt lành, cha cũng vậy, Germain đáp; nhưng lòng thương của mẹ không chữa được nỗi buồn của con: cô gái con muốn không muốn con. [sand-la-mare-au-diable:16.8] —Thế là cô còn quá trẻ à? Gắn bó với một người trẻ là điều dại với con. [sand-la-mare-au-diable:16.9] —Vâng! mẹ ạ, con có cái dại đã gắn bó với một người trẻ, và con tự trách mình. Con cố hết sức không nghĩ đến nữa; nhưng dù con làm việc hay nghỉ, ở lễ hay trên giường, với các con hay với mẹ, con vẫn nghĩ đến, con không thể nghĩ gì khác. [sand-la-mare-au-diable:16.10] —Vậy là như bị ai yểm bùa, Germain? Chỉ có một cách chữa, là cô gái ấy đổi ý và nghe con. Vậy mẹ phải nhúng tay vào, xem có được không. Con nói cho mẹ biết cô ở đâu và tên gì. [sand-la-mare-au-diable:16.11] —Ôi! mẹ thân yêu, con không dám, Germain nói, vì mẹ sẽ cười con. [sand-la-mare-au-diable:16.12] —Mẹ sẽ không cười con đâu, Germain, vì con đang khổ và mẹ không muốn làm con khổ thêm. Có phải cô Fanchette không? [sand-la-mare-au-diable:16.13] —Không, mẹ, không phải. [sand-la-mare-au-diable:16.14] —Hay cô Rosette? [sand-la-mare-au-diable:16.15] —Không. [sand-la-mare-au-diable:16.16] —Nói đi, vì mẹ sẽ không bao giờ xong nếu phải kể hết các cô gái trong vùng. [sand-la-mare-au-diable:16.17] Germain cúi đầu và không thể quyết định đáp. [sand-la-mare-au-diable:16.18] —Thôi! mẹ Maurice nói, hôm nay mẹ để con yên, Germain; có lẽ mai con sẽ tin mẹ hơn, hoặc chị vợ con sẽ khéo hỏi hơn. [sand-la-mare-au-diable:16.19] Và bà nhặt cái giỏ để đi phơi đồ giặt lên các bụi cây. [sand-la-mare-au-diable:16.20] Germain làm như trẻ con, quyết định khi thấy người ta sắp không để ý đến mình nữa. Anh theo mẹ vợ, và cuối cùng run run nói ra tên bé Marie nhà Guillette. [sand-la-mare-au-diable:16.21] Mẹ Maurice vô cùng ngạc nhiên: đó là người cuối cùng bà nghĩ tới. Nhưng bà có sự tế nhị không kêu lên và chỉ thầm bình luận trong lòng. Rồi thấy sự im lặng của mình đè nặng Germain, bà đưa giỏ cho anh, nói: —Vậy đó có phải lý do để không giúp mẹ làm việc không? Xách gánh này đi, và lại đây nói chuyện với mẹ. Con đã nghĩ kỹ chưa, Germain? con đã quyết chưa? [sand-la-mare-au-diable:16.22] —Ôi! mẹ thân yêu, không thể nói như thế được: con quyết nếu con thành công; nhưng vì sẽ không được nghe, con chỉ quyết tự chữa lấy nếu con có thể. [sand-la-mare-au-diable:16.23] —Còn nếu con không thể? [sand-la-mare-au-diable:16.24] —Việc gì cũng có giới hạn, mẹ Maurice ạ: ngựa chở nặng quá thì ngã; bò không có gì ăn thì chết. [sand-la-mare-au-diable:16.25] —Tức là con sẽ chết nếu không thành? Lạy Chúa đừng thế, Germain! Mẹ không thích người như con nói những điều ấy, vì khi nói tức là nghĩ. Con rất can đảm, và sự yếu đuối thì nguy hiểm ở những người mạnh. Thôi, hãy có hy vọng. Mẹ không hiểu sao một cô gái nghèo khổ, mà con đã làm cho cô rất vinh dự khi tìm đến, lại có thể từ chối con. [sand-la-mare-au-diable:16.26] —Vậy mà đúng thế, cô từ chối con. [sand-la-mare-au-diable:16.27] —Cô nêu lý do gì? [sand-la-mare-au-diable:16.28] —Rằng cha mẹ luôn làm điều tốt cho cô, gia đình cô mang ơn gia đình mình nhiều, và cô không muốn làm cha mẹ phật lòng khi cản con khỏi một cuộc hôn nhân giàu có. [sand-la-mare-au-diable:16.29] —Nếu cô nói thế, là cô có tình cảm tốt, và đó là sự chính trực của cô. Nhưng nói với con như thế, Germain, cô đâu có chữa cho con, vì chắc cô nói cô yêu con, và sẽ lấy con nếu chúng ta muốn? [sand-la-mare-au-diable:16.30] —Đó là điều tệ nhất! cô nói lòng cô không hướng về con. [sand-la-mare-au-diable:16.31] —Nếu cô nói điều mình không nghĩ để đẩy con ra xa, thì đó là một đứa trẻ đáng để chúng ta yêu và bỏ qua tuổi trẻ của nó vì lẽ phải lớn của nó. [sand-la-mare-au-diable:16.32] —Phải, Germain nói, bị đánh động bởi một niềm hy vọng chưa từng nghĩ tới: thế thì cô khôn ngoan và đúng mực quá! nhưng nếu cô khôn thế, con rất sợ là vì con không làm cô ưa. [sand-la-mare-au-diable:16.33] —Germain, mẹ Maurice nói, con hãy hứa với mẹ trong cả tuần này phải yên, đừng tự hành hạ, ăn, ngủ, và vui như xưa. Mẹ sẽ nói với ông nhà mẹ, và nếu mẹ làm ông ưng thuận, con sẽ biết lòng thật của cô gái đối với con. [sand-la-mare-au-diable:16.34] Germain hứa, và tuần trôi qua mà bác Maurice không nói riêng với anh một lời và dường như chẳng ngờ gì. Người cày cố tỏ ra yên tĩnh, nhưng ngày càng tái và dằn vặt hơn. [sand-la-mare-au-diable:17.1] XVII. Cô bé Marie [sand-la-mare-au-diable:17.2] Cuối cùng, sáng Chủ nhật, lúc ra khỏi lễ, mẹ vợ hỏi anh đã được gì ở người bạn tốt kể từ cuộc nói chuyện trong vườn cây ăn quả. [sand-la-mare-au-diable:17.3] —Chẳng gì cả, anh đáp. Con không nói với cô. [sand-la-mare-au-diable:17.4] —Thế sao con muốn thuyết phục cô nếu không nói với cô? [sand-la-mare-au-diable:17.5] —Con chỉ nói với cô một lần, Germain đáp. Là lúc chúng con cùng đi Fourche; và từ đó con không nói với cô một lời. Cô từ chối làm con đau quá nên con thà không nghe cô lại nói không yêu con. [sand-la-mare-au-diable:17.6] —Thôi, con, giờ phải nói với cô; cha vợ con cho phép con làm thế. Đi, quyết đi! mẹ bảo con, và nếu cần thì mẹ muốn thế; vì con không thể cứ ở trong nghi ngờ ấy. [sand-la-mare-au-diable:17.7] Germain vâng lời. Anh đến nhà Guillette, đầu cúi, vẻ nặng nề. Bé Marie một mình bên góc lửa, mải nghĩ đến nỗi không nghe Germain đến. Thấy anh trước mặt, cô giật mình nhảy lên trên ghế, và đỏ bừng cả mặt. [sand-la-mare-au-diable:17.8] —Bé Marie, anh nói, ngồi xuống cạnh cô, anh đến làm em đau lòng và phiền em, anh biết rõ: nhưng ông bà chủ nhà anh (gọi như thế, theo thói quen, những người đứng đầu gia đình) muốn anh nói với em và xin em lấy anh. Em không muốn, anh biết trước. [sand-la-mare-au-diable:17.9] —Germain, bé Marie đáp, vậy là chắc chắn anh yêu tôi? [sand-la-mare-au-diable:17.10] —Em giận, anh biết, nhưng không phải lỗi anh: nếu em đổi ý được, anh sẽ rất vui, và hẳn anh không đáng được thế. Nào, nhìn anh đi, Marie, anh xấu xí lắm sao? [sand-la-mare-au-diable:17.11] —Không, Germain, cô mỉm cười đáp, anh đẹp hơn tôi. [sand-la-mare-au-diable:17.12] —Đừng chế giễu; nhìn anh khoan dung; anh chưa thiếu sợi tóc hay cái răng nào. Mắt anh nói với em anh yêu em. Nhìn vào mắt anh đi, chữ viết ở đó, và cô gái nào cũng đọc được thứ chữ ấy. [sand-la-mare-au-diable:17.13] Marie nhìn vào mắt Germain với vẻ tự tin vui tươi; rồi bỗng quay đầu đi và run lên. [sand-la-mare-au-diable:17.14] —Ôi Chúa ơi! anh làm em sợ, Germain nói, em nhìn anh như thể anh là ông chủ trại Ormeaux. Đừng sợ anh, anh xin em, anh đau lắm. Anh sẽ không nói lời xấu, anh không hôn em trái ý, và khi em muốn anh đi, chỉ cần chỉ cửa cho anh. Nào, anh có phải ra ngoài để em thôi run không? [sand-la-mare-au-diable:17.15] Marie đưa tay cho người cày, nhưng không quay cái đầu cúi về phía lò sưởi, và không nói một lời. [sand-la-mare-au-diable:17.16] —Anh hiểu, Germain nói; em thương anh, vì em tốt; em buồn vì làm anh khổ: nhưng em không thể yêu anh? [sand-la-mare-au-diable:17.17] —Sao anh nói những điều ấy, Germain? bé Marie cuối cùng đáp, anh muốn làm tôi khóc sao? [sand-la-mare-au-diable:17.18] —Cô bé tội nghiệp, em có lòng tốt, anh biết; nhưng em không yêu anh, và em giấu mặt vì sợ để anh thấy nỗi khó chịu và ghê tởm của em. Còn anh, anh chẳng dám siết tay em! Trong rừng, lúc con trai anh ngủ, và em cũng ngủ, anh suýt hôn em thật khẽ. Nhưng anh thà chết vì xấu hổ còn hơn xin em điều ấy, và đêm ấy anh khổ như người bị thiêu từ từ. Từ đó đêm nào anh cũng mơ thấy em. Ôi! anh hôn em như thế nào, Marie! Còn em, lúc ấy, em ngủ không mộng. Và giờ, em biết anh nghĩ gì không? là nếu em quay lại nhìn anh bằng đôi mắt anh dành cho em, và nếu em ghé mặt gần mặt anh, anh tin mình sẽ ngã chết vì vui sướng. Còn em, em nghĩ nếu chuyện ấy xảy ra với em thì em sẽ chết vì giận và xấu hổ! [sand-la-mare-au-diable:17.19] Germain nói như trong mơ, không nghe mình nói gì. Bé Marie vẫn run; nhưng vì anh còn run hơn, anh không nhận ra nữa. Bỗng cô quay lại; nước mắt đầm đìa, nhìn anh đầy trách móc. Người cày tội nghiệp tưởng đó là đòn cuối, không đợi phán quyết, đứng lên đi; nhưng cô gái giữ anh lại, vòng hai tay ôm anh, và giấu đầu trên ngực anh: [sand-la-mare-au-diable:17.20] —Ôi! anh Germain, cô nói trong nức nở, vậy là anh không đoán ra rằng em yêu anh sao? [sand-la-mare-au-diable:17.21] Germain hẳn đã hóa điên, nếu đứa con trai anh, đi tìm anh và phi ngựa vào túp lều trên cây gậy, với em gái nhỏ ngồi sau, dùng cành liễu quất con chiến mã tưởng tượng ấy, không gọi anh về với chính mình. Anh bế nó lên, và đặt nó vào tay hôn thê: [sand-la-mare-au-diable:17.22] —Cầm lấy, anh nói, em yêu anh là đã làm hạnh phúc cho hơn một người!