Trái tim của bóng tối

The Nellie, a cruising yawl, swung to her anchor without a flutter of the sails, and was at rest. The flood had made, the wind was nearly calm, and being bound down the river, the only thing for it was to come to and wait for the turn of the tide.

Chiếc Nellie, một du thuyền buồm hai cột, xoay quanh mỏ neo mà không một cánh buồm nào phất động, rồi nằm yên. Nước triều đã lên đầy, gió gần như lặng, và vì tàu đang xuôi dòng, chẳng còn cách nào khác hơn là dừng lại và chờ con nước đổi chiều.

The sea-reach of the Thames stretched before us like the beginning of an interminable waterway. In the offing the sea and the sky were welded together without a joint, and in the luminous space the tanned sails of the barges drifting up with the tide seemed to stand still in red clusters of canvas sharply peaked, with gleams of varnished sprits. A haze rested on the low shores that ran out to sea in vanishing flatness. The air was dark above Gravesend, and farther back still seemed condensed into a mournful gloom, brooding motionless over the biggest, and the greatest, town on earth.

Đoạn cửa sông Thames trải ra trước mặt chúng tôi như khởi đầu của một thủy lộ dằng dặc không cùng. Ngoài khơi xa, biển và trời hàn liền vào nhau không một đường nối, và trong khoảng không sáng rỡ ấy những cánh buồm màu da thuộc của các xà lan đang trôi ngược lên theo con nước dường như đứng im, thành những chùm vải bạt đỏ nhô nhọn sắc, lấp lánh những cây sào buồm quét dầu bóng. Một làn sương mờ đọng trên những bờ đất thấp chạy dài ra biển trong một vẻ phẳng lặng xa dần rồi tan biến. Không khí sẫm tối phía trên Gravesend, và lùi xa hơn nữa thì dường như cô đặc lại thành một màn u ám thê lương, lặng lẽ trầm tư phủ trên thành phố lớn nhất, và vĩ đại nhất, trên mặt đất.

The Director of Companies was our captain and our host. We four affectionately watched his back as he stood in the bows looking to seaward. On the whole river there was nothing that looked half so nautical. He resembled a pilot, which to a seaman is trustworthiness personified. It was difficult to realize his work was not out there in the luminous estuary, but behind him, within the brooding gloom.

Ông Giám đốc các Công ty là thuyền trưởng và cũng là chủ nhân của chúng tôi. Bốn người chúng tôi trìu mến nhìn tấm lưng ông khi ông đứng nơi mũi tàu, phóng mắt ra phía biển. Trên khắp dòng sông không có gì trông đượm vẻ hàng hải bằng một nửa ông. Ông giống một hoa tiêu, mà đối với người đi biển thì hoa tiêu chính là hiện thân của sự đáng tin cậy. Thật khó mà hình dung rằng công việc của ông không nằm ngoài kia, giữa cửa sông sáng rỡ, mà ở sau lưng ông, bên trong màn u ám trầm tư kia.

Between us there was, as I have already said somewhere, the bond of the sea. Besides holding our hearts together through long periods of separation, it had the effect of making us tolerant of each other’s yarns—and even convictions. The Lawyer—the best of old fellows—had, because of his many years and many virtues, the only cushion on deck, and was lying on the only rug. The Accountant had brought out already a box of dominoes, and was toying architecturally with the bones. Marlow sat cross-legged right aft, leaning against the mizzen-mast. He had sunken cheeks, a yellow complexion, a straight back, an ascetic aspect, and, with his arms dropped, the palms of hands outwards, resembled an idol. The director, satisfied the anchor had good hold, made his way aft and sat down amongst us. We exchanged a few words lazily. Afterwards there was silence on board the yacht. For some reason or other we did not begin that game of dominoes. We felt meditative, and fit for nothing but placid staring. The day was ending in a serenity of still and exquisite brilliance. The water shone pacifically; the sky, without a speck, was a benign immensity of unstained light; the very mist on the Essex marsh was like a gauzy and radiant fabric, hung from the wooded rises inland, and draping the low shores in diaphanous folds. Only the gloom to the west, brooding over the upper reaches, became more sombre every minute, as if angered by the approach of the sun.

Giữa chúng tôi, như tôi đã có lần nói ở đâu đó, có mối dây liên kết của biển cả. Ngoài việc giữ cho lòng chúng tôi gắn bó với nhau qua những quãng chia lìa dài đằng đẵng, nó còn khiến chúng tôi biết khoan dung với những chuyện kể của nhau—và cả những niềm tin của nhau nữa. Ông Luật sư—người bạn già tốt nhất trần đời—nhờ tuổi tác cao và đức hạnh nhiều, được hưởng chiếc gối đệm duy nhất trên boong, và đang nằm trên tấm thảm duy nhất. Ông Kế toán đã lấy ra một hộp cờ đôminô, và đang mân mê xếp những quân cờ bằng xương như người dựng một công trình kiến trúc. Marlow ngồi xếp bằng tít ở đuôi tàu, tựa lưng vào cột buồm lái. Ông có đôi má hóp, nước da vàng vọt, tấm lưng thẳng, một dáng vẻ khổ hạnh, và với hai cánh tay buông thõng, lòng bàn tay ngửa ra ngoài, trông ông giống một pho tượng thần. Ông giám đốc, hài lòng thấy mỏ neo đã bám chắc, đi về phía đuôi tàu và ngồi xuống giữa chúng tôi. Chúng tôi uể oải trao đổi dăm câu. Sau đó trên du thuyền là sự im lặng. Vì lẽ này lẽ khác, chúng tôi không bắt đầu ván đôminô ấy. Chúng tôi cảm thấy trầm ngâm, và chẳng thiết làm gì ngoài việc đăm đăm nhìn một cách bình thản. Ngày đang tàn trong một vẻ thanh bình của thứ ánh sáng tĩnh lặng và tuyệt diệu. Mặt nước lấp lánh hiền hòa; bầu trời, không một vết gợn, là một khoảng mênh mông nhân từ của thứ ánh sáng không vết nhơ; ngay cả màn sương trên đầm lầy Essex cũng như một tấm vải mỏng như tơ và rực rỡ, treo từ những gò đồi cây cối phía trong đất liền, phủ lên những bờ đất thấp thành những nếp gấp trong suốt. Chỉ có màn u ám ở phía tây, trầm tư phủ trên những khúc sông thượng nguồn, mỗi phút lại thêm sầm tối, như thể nổi giận vì mặt trời đang đến gần.

And at last, in its curved and imperceptible fall, the sun sank low, and from glowing white changed to a dull red without rays and without heat, as if about to go out suddenly, stricken to death by the touch of that gloom brooding over a crowd of men.

Và rốt cuộc, trong đường rơi cong vòng không thể nhận thấy, mặt trời xuống thấp, và từ trắng rực chuyển sang một màu đỏ đục, không tia sáng và không hơi nóng, như thể sắp sửa tắt phụt đi, bị giáng đòn chí tử bởi cái chạm của màn u ám đang trầm tư phủ trên một đám đông người.

Forthwith a change came over the waters, and the serenity became less brilliant but more profound. The old river in its broad reach rested unruffled at the decline of day, after ages of good service done to the race that peopled its banks, spread out in the tranquil dignity of a waterway leading to the uttermost ends of the earth. We looked at the venerable stream not in the vivid flush of a short day that comes and departs for ever, but in the august light of abiding memories. And indeed nothing is easier for a man who has, as the phrase goes, “followed the sea” with reverence and affection, than to evoke the great spirit of the past upon the lower reaches of the Thames. The tidal current runs to and fro in its unceasing service, crowded with memories of men and ships it had borne to the rest of home or to the battles of the sea. It had known and served all the men of whom the nation is proud, from Sir Francis Drake to Sir John Franklin, knights all, titled and untitled—the great knights-errant of the sea. It had borne all the ships whose names are like jewels flashing in the night of time, from the Golden Hind returning with her rotund flanks full of treasure, to be visited by the Queen’s Highness and thus pass out of the gigantic tale, to the Erebus and Terror, bound on other conquests—and that never returned. It had known the ships and the men. They had sailed from Deptford, from Greenwich, from Erith—the adventurers and the settlers; kings’ ships and the ships of men on ’Change; captains, admirals, the dark “interlopers” of the Eastern trade, and the commissioned “generals” of East India fleets. Hunters for gold or pursuers of fame, they all had gone out on that stream, bearing the sword, and often the torch, messengers of the might within the land, bearers of a spark from the sacred fire. What greatness had not floated on the ebb of that river into the mystery of an unknown earth!... The dreams of men, the seed of commonwealths, the germs of empires.

Tức thì một sự đổi thay lan trên mặt nước, và vẻ thanh bình bớt rực rỡ nhưng thêm sâu thẳm. Con sông già trên khúc rộng của nó nằm yên không gợn sóng lúc ngày tàn, sau bao thời đại phục vụ tận tụy cho giống người cư ngụ dọc đôi bờ, trải ra trong vẻ uy nghi tĩnh tại của một thủy lộ dẫn tới những tận cùng xa xăm nhất của trái đất. Chúng tôi nhìn dòng sông đáng kính ấy không phải trong ánh hồng rực rỡ của một ngày ngắn ngủi đến rồi đi mãi mãi, mà trong thứ ánh sáng uy nghiêm của những ký ức bền lâu. Và quả thật, chẳng có gì dễ dàng hơn đối với một người, như người ta vẫn nói, đã “theo nghề biển” với lòng tôn kính và yêu mến, là gợi dậy linh hồn vĩ đại của quá khứ trên những khúc hạ lưu sông Thames. Dòng triều chảy tới chảy lui trong sự phục vụ không ngừng nghỉ của nó, chen chúc những ký ức về người và tàu mà nó đã chở về chốn nghỉ ngơi nơi quê nhà hay ra những trận chiến trên biển. Nó đã biết và phục vụ tất cả những con người mà dân tộc này lấy làm tự hào, từ Ngài Francis Drake đến Ngài John Franklin, thảy đều là hiệp sĩ, có tước hiệu hay không tước hiệu—những hiệp sĩ giang hồ vĩ đại của biển cả. Nó đã chở tất cả những con tàu mà tên tuổi như những viên ngọc lóe sáng trong đêm dài của thời gian, từ chiếc Golden Hind trở về với đôi mạn tròn căng đầy châu báu, để được Đức Nữ hoàng ngự lãm và nhờ thế bước ra khỏi câu chuyện khổng lồ, cho đến chiếc Erebus và chiếc Terror, lên đường đi những cuộc chinh phục khác—và chẳng bao giờ trở về. Nó đã biết những con tàu và những con người. Họ đã giương buồm từ Deptford, từ Greenwich, từ Erith—những kẻ phiêu lưu và những người khai khẩn; tàu của các vua và tàu của những người buôn bán nơi Sở Giao dịch; thuyền trưởng, đô đốc, những “kẻ xâm nhập” bí ẩn của nghề buôn phương Đông, và những “viên tướng” được ủy nhiệm của các hạm đội Đông Ấn. Kẻ săn vàng hay người đuổi theo danh vọng, tất cả họ đều đã ra đi trên dòng nước ấy, mang theo thanh gươm, và thường cả ngọn đuốc, những sứ giả của sức mạnh trong lòng đất nước, những người mang theo một tia lửa từ ngọn lửa thiêng. Có sự vĩ đại nào lại chẳng từng trôi theo con nước ròng của dòng sông ấy vào cõi bí ẩn của một vùng đất chưa ai biết!... Những giấc mơ của con người, hạt giống của những khối thịnh vượng chung, mầm mống của những đế chế.

The sun set; the dusk fell on the stream, and lights began to appear along the shore. The Chapman light-house, a three-legged thing erect on a mud-flat, shone strongly. Lights of ships moved in the fairway—a great stir of lights going up and going down. And farther west on the upper reaches the place of the monstrous town was still marked ominously on the sky, a brooding gloom in sunshine, a lurid glare under the stars.

Mặt trời lặn; hoàng hôn buông xuống dòng sông, và những ngọn đèn bắt đầu hiện ra dọc bờ. Ngọn hải đăng Chapman, một vật ba chân đứng sừng sững trên bãi bùn, tỏa sáng mạnh mẽ. Đèn của những con tàu di chuyển trên luồng lạch—một cuộc xao động lớn của những ánh đèn đi lên và đi xuống. Và xa hơn về phía tây, trên những khúc sông thượng nguồn, chỗ của thành phố khổng lồ vẫn còn in hằn một cách đầy điềm gở lên bầu trời, một màn u ám trầm tư giữa nắng, một ánh chói rợn người dưới các vì sao.

“And this also,” said Marlow suddenly, “has been one of the dark places of the earth.”

“Và nơi này nữa,” Marlow đột nhiên nói, “cũng đã từng là một trong những chốn tăm tối của trái đất.”

He was the only man of us who still “followed the sea.” The worst that could be said of him was that he did not represent his class. He was a seaman, but he was a wanderer, too, while most seamen lead, if one may so express it, a sedentary life. Their minds are of the stay-at-home order, and their home is always with them—the ship; and so is their country—the sea. One ship is very much like another, and the sea is always the same. In the immutability of their surroundings the foreign shores, the foreign faces, the changing immensity of life, glide past, veiled not by a sense of mystery but by a slightly disdainful ignorance; for there is nothing mysterious to a seaman unless it be the sea itself, which is the mistress of his existence and as inscrutable as Destiny. For the rest, after his hours of work, a casual stroll or a casual spree on shore suffices to unfold for him the secret of a whole continent, and generally he finds the secret not worth knowing. The yarns of seamen have a direct simplicity, the whole meaning of which lies within the shell of a cracked nut. But Marlow was not typical (if his propensity to spin yarns be excepted), and to him the meaning of an episode was not inside like a kernel but outside, enveloping the tale which brought it out only as a glow brings out a haze, in the likeness of one of these misty halos that sometimes are made visible by the spectral illumination of moonshine.

Ông là người duy nhất trong bọn chúng tôi vẫn còn “theo nghề biển.” Điều tệ nhất người ta có thể nói về ông là ông không tiêu biểu cho giới của mình. Ông là một thủy thủ, nhưng ông cũng là một kẻ lang bạt, trong khi phần đông thủy thủ sống, nếu có thể nói như vậy, một cuộc đời ngồi một chỗ. Đầu óc họ thuộc loại ở nhà, và nhà của họ luôn ở bên họ—con tàu; và đất nước của họ cũng vậy—biển cả. Con tàu này cũng rất giống con tàu kia, và biển thì bao giờ cũng thế. Trong sự bất biến của cảnh vật quanh họ, những bờ biển xa lạ, những gương mặt xa lạ, sự mênh mông đổi thay của cuộc đời, cứ lướt qua, được che phủ không phải bởi một cảm thức về điều bí ẩn mà bởi một sự thiếu hiểu biết hơi có phần khinh khỉnh; bởi vì chẳng có gì bí ẩn đối với một thủy thủ, trừ phi đó là chính biển cả, bà chủ của đời anh ta và khôn dò như Định mệnh. Còn lại, sau những giờ làm việc, một cuộc dạo chơi tình cờ hay một cuộc chè chén tình cờ trên bờ là đủ để mở ra cho anh ta bí mật của cả một lục địa, và nói chung anh ta thấy bí mật ấy chẳng đáng để biết. Những chuyện kể của thủy thủ có một vẻ giản dị thẳng thắn, mà toàn bộ ý nghĩa nằm gọn trong vỏ một hạt dẻ đã nứt. Nhưng Marlow không phải người điển hình (nếu gác lại cái thói thích kể chuyện của ông), và đối với ông ý nghĩa của một tình tiết không nằm bên trong như cái nhân, mà ở bên ngoài, bao bọc lấy câu chuyện, cái câu chuyện chỉ làm nó hiện ra như một quầng sáng làm hiện ra một làn sương, giống như một trong những vầng hào quang mờ sương đôi khi trở nên hữu hình nhờ thứ ánh sáng ma quái của trăng.

His remark did not seem at all surprising. It was just like Marlow. It was accepted in silence. No one took the trouble to grunt even; and presently he said, very slow—“I was thinking of very old times, when the Romans first came here, nineteen hundred years ago—the other day .... Light came out of this river since—you say Knights? Yes; but it is like a running blaze on a plain, like a flash of lightning in the clouds. We live in the flicker—may it last as long as the old earth keeps rolling! But darkness was here yesterday. Imagine the feelings of a commander of a fine—what d’ye call ’em?—trireme in the Mediterranean, ordered suddenly to the north; run overland across the Gauls in a hurry; put in charge of one of these craft the legionaries—a wonderful lot of handy men they must have been, too—used to build, apparently by the hundred, in a month or two, if we may believe what we read. Imagine him here—the very end of the world, a sea the colour of lead, a sky the colour of smoke, a kind of ship about as rigid as a concertina—and going up this river with stores, or orders, or what you like. Sand-banks, marshes, forests, savages,—precious little to eat fit for a civilized man, nothing but Thames water to drink. No Falernian wine here, no going ashore. Here and there a military camp lost in a wilderness, like a needle in a bundle of hay—cold, fog, tempests, disease, exile, and death—death skulking in the air, in the water, in the bush. They must have been dying like flies here. Oh, yes—he did it. Did it very well, too, no doubt, and without thinking much about it either, except afterwards to brag of what he had gone through in his time, perhaps. They were men enough to face the darkness. And perhaps he was cheered by keeping his eye on a chance of promotion to the fleet at Ravenna by and by, if he had good friends in Rome and survived the awful climate. Or think of a decent young citizen in a toga—perhaps too much dice, you know—coming out here in the train of some prefect, or tax-gatherer, or trader even, to mend his fortunes. Land in a swamp, march through the woods, and in some inland post feel the savagery, the utter savagery, had closed round him—all that mysterious life of the wilderness that stirs in the forest, in the jungles, in the hearts of wild men. There’s no initiation either into such mysteries. He has to live in the midst of the incomprehensible, which is also detestable. And it has a fascination, too, that goes to work upon him. The fascination of the abomination—you know, imagine the growing regrets, the longing to escape, the powerless disgust, the surrender, the hate.”

Lời nhận xét của ông dường như chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Nó đúng là kiểu của Marlow. Nó được đón nhận trong im lặng. Không ai buồn cả đến ậm ừ một tiếng; và lát sau ông nói, rất chậm—“Tôi đang nghĩ đến những thời xa xưa lắm, khi người La Mã lần đầu tiên đến đây, mười chín trăm năm trước—mới hôm nọ thôi.... Ánh sáng đã từ dòng sông này tỏa ra kể từ đó—các anh nói các Hiệp sĩ ư? Phải; nhưng nó giống như một ngọn lửa chạy lan trên đồng bằng, như một tia chớp lóe giữa mây. Chúng ta sống trong cái chập chờn ấy—mong nó kéo dài chừng nào trái đất già nua này còn quay! Nhưng bóng tối đã ở đây mới hôm qua. Hãy hình dung cảm giác của một viên chỉ huy một chiếc—gọi chúng là gì nhỉ?—thuyền ba tầng chèo tuyệt đẹp trên Địa Trung Hải, đột nhiên bị lệnh điều lên phương bắc; vội vã băng đường bộ qua xứ Gaul; được giao chỉ huy một trong những con thuyền mà lính lê dương—hẳn họ cũng là một lũ người khéo tay kỳ lạ—vẫn đóng, xem chừng hàng trăm chiếc, trong một hai tháng, nếu ta có thể tin những gì ta đọc được. Hãy hình dung ông ta ở đây—chính nơi tận cùng thế giới, một vùng biển màu chì, một bầu trời màu khói, một thứ thuyền cứng cáp chừng ngang một cây đàn xếp—và đi ngược dòng sông này với lương thực, hay mệnh lệnh, hay gì tùy các anh. Bãi cát, đầm lầy, rừng rậm, người man rợ,—chẳng có mấy thứ ăn được cho một người văn minh, chẳng có gì uống ngoài nước sông Thames. Ở đây không có rượu vang Falernia, không có chuyện lên bờ. Đây đó một doanh trại quân đội lạc lõng giữa hoang vu, như cây kim trong bó cỏ khô—giá lạnh, sương mù, bão tố, bệnh tật, lưu đày, và cái chết—cái chết lẩn lút trong không khí, trong nước, trong bụi rậm. Hẳn họ đã chết như ruồi ở đây. Ồ, phải—ông ta đã làm được. Mà làm rất giỏi nữa, chắc chắn thế, và cũng chẳng nghĩ ngợi nhiều về chuyện ấy, trừ về sau, có lẽ, để khoe khoang những gì mình đã trải qua thời trước. Họ đủ là đàn ông để đối mặt với bóng tối. Và có lẽ ông ta được an ủi bằng cách đăm đăm chờ một cơ hội được thăng chức về hạm đội ở Ravenna nay mai, nếu ông ta có bạn tốt ở La Mã và sống sót qua cái khí hậu kinh khủng này. Hoặc hãy nghĩ đến một chàng công dân trẻ tử tế mặc áo toga—có lẽ đã đổ xúc xắc hơi quá tay, các anh biết đấy—đến đây theo đoàn tùy tùng của một viên thái thú nào đó, hay một viên thu thuế, hay thậm chí một con buôn, để gây dựng lại cơ nghiệp. Đổ bộ xuống một đầm lầy, hành quân xuyên qua rừng, và tại một đồn tiền tiêu nào đó sâu trong nội địa cảm thấy sự man rợ, sự man rợ tuyệt đối, đã khép chặt quanh mình—toàn bộ cái đời sống bí ẩn của hoang vu đang cựa quậy trong rừng, trong rừng rậm, trong lòng những con người hoang dã. Mà cũng chẳng có lễ nhập môn nào vào những điều bí ẩn như thế. Anh ta phải sống giữa cái không thể hiểu nổi, mà cũng là cái đáng ghê tởm. Và nó cũng có một sức mê hoặc, cái sức mê hoặc bắt đầu tác động lên anh ta. Sức mê hoặc của sự ghê tởm—các anh biết đấy, hãy hình dung những nỗi tiếc nuối ngày một lớn, khát khao trốn chạy, nỗi kinh tởm bất lực, sự đầu hàng, lòng căm hận.”

He paused.

Ông ngừng lời.

“Mind,” he began again, lifting one arm from the elbow, the palm of the hand outwards, so that, with his legs folded before him, he had the pose of a Buddha preaching in European clothes and without a lotus-flower—“Mind, none of us would feel exactly like this. What saves us is efficiency—the devotion to efficiency. But these chaps were not much account, really. They were no colonists; their administration was merely a squeeze, and nothing more, I suspect. They were conquerors, and for that you want only brute force—nothing to boast of, when you have it, since your strength is just an accident arising from the weakness of others. They grabbed what they could get for the sake of what was to be got. It was just robbery with violence, aggravated murder on a great scale, and men going at it blind—as is very proper for those who tackle a darkness. The conquest of the earth, which mostly means the taking it away from those who have a different complexion or slightly flatter noses than ourselves, is not a pretty thing when you look into it too much. What redeems it is the idea only. An idea at the back of it; not a sentimental pretence but an idea; and an unselfish belief in the idea—something you can set up, and bow down before, and offer a sacrifice to....”

“Xin lưu ý,” ông lại bắt đầu, giơ một cánh tay lên từ khuỷu, lòng bàn tay ngửa ra ngoài, khiến cho, với đôi chân xếp bằng trước mặt, ông mang dáng ngồi của một vị Phật đang thuyết giảng trong y phục châu Âu và không có hoa sen—“Xin lưu ý, không ai trong chúng ta lại cảm thấy đúng như thế. Điều cứu rỗi chúng ta là tính hiệu quả—sự tận tụy với tính hiệu quả. Nhưng mấy gã ấy thật ra chẳng đáng kể gì. Họ không phải những người khai thuộc địa; sự cai trị của họ chỉ là một sự bóp nặn, và chẳng hơn gì thế, tôi ngờ là vậy. Họ là những kẻ chinh phục, và để làm việc đó anh chỉ cần sức mạnh thô bạo—chẳng có gì đáng khoe khoang khi anh có nó, vì sức mạnh của anh chỉ là một sự tình cờ nảy sinh từ sự yếu đuối của kẻ khác. Họ chộp lấy những gì họ có thể chộp, chỉ vì có cái để mà chộp. Đó chỉ là cướp bóc bằng bạo lực, giết người có tình tiết tăng nặng trên quy mô lớn, và những con người lao vào đó một cách mù quáng—như thế là rất thích đáng đối với những kẻ đương đầu với một bóng tối. Cuộc chinh phục trái đất, mà phần nhiều nghĩa là cướp nó khỏi tay những người có nước da khác hay mũi tẹt hơn chúng ta một chút, không phải là chuyện đẹp đẽ gì khi anh soi xét nó quá kỹ. Điều chuộc lỗi cho nó chỉ là ý tưởng. Một ý tưởng đằng sau nó; không phải một sự giả vờ đa cảm mà là một ý tưởng; và một niềm tin vô vị kỷ vào ý tưởng ấy—một cái gì đó anh có thể dựng lên, và cúi lạy trước nó, và dâng lễ hiến tế cho nó....”

He broke off. Flames glided in the river, small green flames, red flames, white flames, pursuing, overtaking, joining, crossing each other—then separating slowly or hastily. The traffic of the great city went on in the deepening night upon the sleepless river. We looked on, waiting patiently—there was nothing else to do till the end of the flood; but it was only after a long silence, when he said, in a hesitating voice, “I suppose you fellows remember I did once turn fresh-water sailor for a bit,” that we knew we were fated, before the ebb began to run, to hear about one of Marlow’s inconclusive experiences.

Ông ngưng bặt. Những ngọn lửa lướt trên dòng sông, những ngọn lửa nhỏ màu xanh lục, những ngọn lửa đỏ, những ngọn lửa trắng, đuổi theo, vượt qua, nhập vào, cắt ngang nhau—rồi tách rời chầm chậm hoặc vội vã. Sự tấp nập của thành phố lớn vẫn tiếp diễn trong màn đêm mỗi lúc một dày trên dòng sông không ngủ. Chúng tôi ngồi nhìn, kiên nhẫn chờ đợi—chẳng còn gì khác để làm cho đến khi hết con nước lên; nhưng phải mãi sau một hồi im lặng dài, khi ông nói, bằng một giọng ngập ngừng, “Tôi đoán các anh còn nhớ có một dạo tôi đã làm thủy thủ nước ngọt một thời gian,” chúng tôi mới biết rằng mình đã được số phận định sẵn, trước khi nước ròng bắt đầu chảy, phải nghe kể về một trong những trải nghiệm dở dang không đi đến kết luận của Marlow.

“I don’t want to bother you much with what happened to me personally,” he began, showing in this remark the weakness of many tellers of tales who seem so often unaware of what their audience would like best to hear; “yet to understand the effect of it on me you ought to know how I got out there, what I saw, how I went up that river to the place where I first met the poor chap. It was the farthest point of navigation and the culminating point of my experience. It seemed somehow to throw a kind of light on everything about me—and into my thoughts. It was sombre enough, too—and pitiful—not extraordinary in any way—not very clear either. No, not very clear. And yet it seemed to throw a kind of light.

“Tôi không muốn làm phiền các anh nhiều với những gì đã xảy ra cho riêng bản thân tôi,” ông bắt đầu, để lộ trong câu nói ấy cái nhược điểm của nhiều người kể chuyện, những người dường như thường không hay biết thính giả của mình thích nghe nhất điều gì; “thế nhưng để hiểu tác động của nó lên tôi, các anh cần biết tôi đã đến được đó bằng cách nào, tôi đã thấy những gì, tôi đã đi ngược dòng sông ấy ra sao đến nơi lần đầu tiên tôi gặp con người tội nghiệp kia. Đó là điểm xa nhất tàu bè có thể đi tới và là điểm tột đỉnh trong trải nghiệm của tôi. Bằng cách nào đó, nó dường như rọi một thứ ánh sáng lên mọi sự quanh tôi—và vào trong những ý nghĩ của tôi. Nó cũng đủ u buồn nữa—và đáng thương—chẳng phi thường chút nào—mà cũng chẳng rõ ràng lắm. Không, chẳng rõ ràng lắm. Thế nhưng nó dường như vẫn rọi một thứ ánh sáng.

“I had then, as you remember, just returned to London after a lot of Indian Ocean, Pacific, China Seas—a regular dose of the East—six years or so, and I was loafing about, hindering you fellows in your work and invading your homes, just as though I had got a heavenly mission to civilize you. It was very fine for a time, but after a bit I did get tired of resting. Then I began to look for a ship—I should think the hardest work on earth. But the ships wouldn’t even look at me. And I got tired of that game, too.

“Hồi ấy, như các anh còn nhớ, tôi vừa trở về London sau một chặp dài Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương, các biển Trung Hoa—một liều phương Đông đúng nghĩa—chừng sáu năm, và tôi cứ lang thang vơ vẩn, cản trở các anh làm việc và xâm chiếm nhà cửa các anh, cứ như thể tôi được giao một sứ mệnh thiêng liêng phải khai hóa các anh vậy. Một thời gian thì rất dễ chịu, nhưng ít lâu sau tôi đâm chán nghỉ ngơi. Thế là tôi bắt đầu đi tìm một con tàu—tôi cho đó là công việc khó nhất trên trái đất. Nhưng các con tàu thậm chí chẳng thèm nhìn đến tôi. Và tôi cũng đâm chán luôn trò đó.

“Now when I was a little chap I had a passion for maps. I would look for hours at South America, or Africa, or Australia, and lose myself in all the glories of exploration. At that time there were many blank spaces on the earth, and when I saw one that looked particularly inviting on a map (but they all look that) I would put my finger on it and say, ‘When I grow up I will go there.’ The North Pole was one of these places, I remember. Well, I haven’t been there yet, and shall not try now. The glamour’s off. Other places were scattered about the hemispheres. I have been in some of them, and... well, we won’t talk about that. But there was one yet—the biggest, the most blank, so to speak—that I had a hankering after.

“Này, hồi còn bé tí tôi rất mê bản đồ. Tôi có thể nhìn hàng giờ liền vào Nam Mỹ, hay châu Phi, hay châu Úc, và đắm mình trong mọi vinh quang của các cuộc thám hiểm. Thời ấy trên trái đất còn nhiều khoảng trống, và khi thấy một khoảng trông đặc biệt mời gọi trên bản đồ (mà khoảng nào trông cũng thế) tôi lại đặt ngón tay lên đó mà nói, ‘Khi nào lớn lên mình sẽ đến đó.’ Bắc Cực là một trong những chốn ấy, tôi nhớ thế. Ấy, tôi vẫn chưa đến đó, và giờ thì sẽ chẳng thử nữa. Cái hào quang đã phai rồi. Những chốn khác rải rác khắp hai bán cầu. Tôi đã đến vài nơi trong số đó, và... thôi, ta sẽ không nói chuyện ấy. Nhưng còn một nơi nữa—nơi lớn nhất, có thể nói là trống trơn nhất—mà tôi cứ khao khát mãi.

“True, by this time it was not a blank space any more. It had got filled since my boyhood with rivers and lakes and names. It had ceased to be a blank space of delightful mystery—a white patch for a boy to dream gloriously over. It had become a place of darkness. But there was in it one river especially, a mighty big river, that you could see on the map, resembling an immense snake uncoiled, with its head in the sea, its body at rest curving afar over a vast country, and its tail lost in the depths of the land. And as I looked at the map of it in a shop-window, it fascinated me as a snake would a bird—a silly little bird. Then I remembered there was a big concern, a Company for trade on that river. Dash it all! I thought to myself, they can’t trade without using some kind of craft on that lot of fresh water—steamboats! Why shouldn’t I try to get charge of one? I went on along Fleet Street, but could not shake off the idea. The snake had charmed me.

“Đúng là đến lúc ấy nó chẳng còn là một khoảng trống nữa. Từ hồi tôi còn bé nó đã được lấp đầy bằng sông ngòi, hồ ao và tên gọi. Nó đã thôi là một khoảng trống của điều bí ẩn đầy thích thú—một mảng trắng để một cậu bé mơ mộng huy hoàng. Nó đã trở thành một chốn của bóng tối. Nhưng trong đó có một dòng sông đặc biệt, một dòng sông to lớn hùng vĩ, mà các anh có thể thấy trên bản đồ, giống một con rắn khổng lồ duỗi mình, đầu nằm trong biển, thân nằm yên uốn cong xa tít trên một xứ sở mênh mông, và đuôi mất hút vào những miền sâu thẳm của đất liền. Và khi tôi nhìn tấm bản đồ của nó trong một ô kính cửa hiệu, nó mê hoặc tôi như con rắn mê hoặc một con chim—một con chim nhỏ ngốc nghếch. Rồi tôi nhớ ra có một hãng lớn, một Công ty buôn bán trên dòng sông ấy. Quỷ tha ma bắt! tôi tự nhủ, họ không thể buôn bán mà không dùng thứ thuyền bè nào đó trên ngần ấy nước ngọt—tàu hơi nước! Tại sao mình lại không thử xin chỉ huy một chiếc? Tôi tiếp tục đi dọc phố Fleet, nhưng không sao rũ bỏ được ý nghĩ ấy. Con rắn đã bỏ bùa tôi.

“You understand it was a Continental concern, that Trading society; but I have a lot of relations living on the Continent, because it’s cheap and not so nasty as it looks, they say.

“Các anh hiểu cho, đó là một hãng ở Lục địa, cái hội Buôn bán ấy; nhưng tôi có khối họ hàng sống ở Lục địa, vì ở đó rẻ và không đến nỗi tồi tệ như vẻ ngoài của nó, người ta bảo thế.

“I am sorry to own I began to worry them. This was already a fresh departure for me. I was not used to get things that way, you know. I always went my own road and on my own legs where I had a mind to go. I wouldn’t have believed it of myself; but, then—you see—I felt somehow I must get there by hook or by crook. So I worried them. The men said ‘My dear fellow,’ and did nothing. Then—would you believe it?—I tried the women. I, Charlie Marlow, set the women to work—to get a job. Heavens! Well, you see, the notion drove me. I had an aunt, a dear enthusiastic soul. She wrote: ‘It will be delightful. I am ready to do anything, anything for you. It is a glorious idea. I know the wife of a very high personage in the Administration, and also a man who has lots of influence with,’ etc. She was determined to make no end of fuss to get me appointed skipper of a river steamboat, if such was my fancy.

“Tôi lấy làm xấu hổ mà thú nhận rằng tôi bắt đầu quấy rầy họ. Riêng điều đó đã là một bước ngoặt mới đối với tôi. Tôi không quen đạt được mọi thứ theo cách ấy, các anh biết đấy. Tôi luôn đi con đường riêng của mình và bằng đôi chân của mình đến bất cứ nơi nào tôi muốn đi. Tôi sẽ chẳng tin chuyện đó ở bản thân mình; nhưng mà—các anh thấy đấy—bằng cách nào đó tôi cảm thấy mình phải đến được đó, bằng mọi giá, dù thẳng hay quanh co. Thế là tôi quấy rầy họ. Cánh đàn ông bảo ‘Anh bạn thân mến ơi,’ rồi chẳng làm gì cả. Thế rồi—các anh có tin không?—tôi thử đến cánh phụ nữ. Tôi, Charlie Marlow, lại đi nhờ cánh phụ nữ ra tay—để kiếm một chân việc. Trời đất ơi! Ấy, các anh thấy đấy, cái ý nghĩ ấy thôi thúc tôi. Tôi có một bà dì, một tâm hồn nhiệt thành đáng mến. Bà viết: ‘Thật là tuyệt diệu. Dì sẵn lòng làm bất cứ điều gì, bất cứ điều gì cho cháu. Đó là một ý tưởng vẻ vang. Dì quen bà vợ của một nhân vật rất cao cấp trong Bộ máy Hành chính, và cũng quen một người có rất nhiều ảnh hưởng với,’ vân vân. Bà quyết làm ầm ĩ không biết bao nhiêu mà kể để tôi được bổ nhiệm làm thuyền trưởng một chiếc tàu hơi nước đường sông, nếu tôi thích như vậy.

“I got my appointment—of course; and I got it very quick. It appears the Company had received news that one of their captains had been killed in a scuffle with the natives. This was my chance, and it made me the more anxious to go. It was only months and months afterwards, when I made the attempt to recover what was left of the body, that I heard the original quarrel arose from a misunderstanding about some hens. Yes, two black hens. Fresleven—that was the fellow’s name, a Dane—thought himself wronged somehow in the bargain, so he went ashore and started to hammer the chief of the village with a stick. Oh, it didn’t surprise me in the least to hear this, and at the same time to be told that Fresleven was the gentlest, quietest creature that ever walked on two legs. No doubt he was; but he had been a couple of years already out there engaged in the noble cause, you know, and he probably felt the need at last of asserting his self-respect in some way. Therefore he whacked the old nigger mercilessly, while a big crowd of his people watched him, thunderstruck, till some man—I was told the chief’s son—in desperation at hearing the old chap yell, made a tentative jab with a spear at the white man—and of course it went quite easy between the shoulder-blades. Then the whole population cleared into the forest, expecting all kinds of calamities to happen, while, on the other hand, the steamer Fresleven commanded left also in a bad panic, in charge of the engineer, I believe. Afterwards nobody seemed to trouble much about Fresleven’s remains, till I got out and stepped into his shoes. I couldn’t let it rest, though; but when an opportunity offered at last to meet my predecessor, the grass growing through his ribs was tall enough to hide his bones. They were all there. The supernatural being had not been touched after he fell. And the village was deserted, the huts gaped black, rotting, all askew within the fallen enclosures. A calamity had come to it, sure enough. The people had vanished. Mad terror had scattered them, men, women, and children, through the bush, and they had never returned. What became of the hens I don’t know either. I should think the cause of progress got them, anyhow. However, through this glorious affair I got my appointment, before I had fairly begun to hope for it.

“Tôi được bổ nhiệm—dĩ nhiên rồi; và được rất nhanh. Hình như Công ty vừa nhận được tin một trong những thuyền trưởng của họ đã bị giết trong một vụ xô xát với thổ dân. Đây là cơ hội của tôi, và nó làm tôi càng nóng lòng muốn đi. Phải mãi nhiều tháng sau, khi tôi tìm cách thu nhặt những gì còn lại của thi thể, tôi mới nghe nói cuộc cãi cọ ban đầu nảy sinh từ một sự hiểu lầm về mấy con gà mái. Phải, hai con gà mái đen. Fresleven—đó là tên gã ấy, một người Đan Mạch—cho rằng mình bị thiệt thòi thế nào đó trong vụ mua bán, thế là gã lên bờ và bắt đầu nện ông tù trưởng của làng bằng một cây gậy. Ồ, tôi chẳng ngạc nhiên chút nào khi nghe chuyện ấy, đồng thời lại được bảo rằng Fresleven là sinh vật hiền lành, trầm lặng nhất từng đi trên hai chân. Hẳn là thế thật; nhưng gã đã ở ngoài ấy được vài năm rồi, dấn thân vào sự nghiệp cao quý, các anh biết đấy, và có lẽ rốt cuộc gã cảm thấy cần khẳng định lòng tự trọng của mình bằng cách nào đó. Vì vậy gã quật lão mọi đen già không chút thương xót, trong khi một đám đông lớn người làng đứng nhìn, chết lặng như bị sét đánh, cho đến khi một người nào đó—tôi được kể là con trai ông tù trưởng—tuyệt vọng khi nghe ông già gào thét, đâm thử một mũi giáo vào người da trắng—và dĩ nhiên nó lọt vào khá dễ dàng giữa hai bả vai. Thế rồi toàn bộ dân làng bỏ chạy vào rừng, chờ đợi đủ mọi tai họa xảy đến, trong khi, mặt khác, chiếc tàu hơi nước Fresleven chỉ huy cũng bỏ đi trong cơn hoảng loạn tệ hại, dưới sự điều khiển của viên thợ máy, tôi tin là vậy. Về sau dường như chẳng ai bận tâm mấy đến hài cốt của Fresleven, cho đến khi tôi ra đó và thế chân gã. Tuy vậy, tôi không thể để chuyện ấy yên; nhưng khi cuối cùng có dịp gặp người tiền nhiệm của mình, cỏ mọc xuyên qua xương sườn gã đã đủ cao để che khuất bộ xương. Xương cốt vẫn còn đủ cả. Đấng siêu nhiên ấy đã không bị ai đụng đến sau khi ngã xuống. Còn ngôi làng thì bỏ hoang, những túp lều há miệng đen ngòm, mục nát, xiêu vẹo bên trong những hàng rào đổ. Một tai họa đã giáng xuống nó, quả thật như vậy. Dân làng đã biến mất. Nỗi kinh hoàng điên dại đã xua tan họ, đàn ông, đàn bà, và trẻ con, vào khắp bụi rậm, và họ chẳng bao giờ trở lại. Mấy con gà mái ra sao thì tôi cũng chẳng biết. Dẫu sao, tôi nghĩ sự nghiệp tiến bộ đã lấy được chúng. Tuy nhiên, nhờ vụ việc vẻ vang ấy mà tôi được bổ nhiệm, trước cả khi tôi kịp thực sự bắt đầu hy vọng.

“I flew around like mad to get ready, and before forty-eight hours I was crossing the Channel to show myself to my employers, and sign the contract. In a very few hours I arrived in a city that always makes me think of a whited sepulchre. Prejudice no doubt. I had no difficulty in finding the Company’s offices. It was the biggest thing in the town, and everybody I met was full of it. They were going to run an over-sea empire, and make no end of coin by trade.

“Tôi chạy đôn chạy đáo như điên để chuẩn bị, và chưa đầy bốn mươi tám giờ sau tôi đã vượt eo biển Manche để trình diện các ông chủ của mình, và ký hợp đồng. Chỉ trong vài giờ tôi đã đến một thành phố luôn khiến tôi nghĩ tới một nấm mồ tô vôi trắng. Định kiến, hẳn vậy. Tôi chẳng khó khăn gì khi tìm các văn phòng của Công ty. Đó là thứ lớn nhất trong thành phố, và ai tôi gặp cũng đầy ắp chuyện về nó. Họ sắp điều hành một đế chế bên kia biển, và kiếm được tiền nhiều vô kể nhờ buôn bán.

“A narrow and deserted street in deep shadow, high houses, innumerable windows with venetian blinds, a dead silence, grass sprouting between the stones, imposing carriage archways right and left, immense double doors standing ponderously ajar. I slipped through one of these cracks, went up a swept and ungarnished staircase, as arid as a desert, and opened the first door I came to. Two women, one fat and the other slim, sat on straw-bottomed chairs, knitting black wool. The slim one got up and walked straight at me—still knitting with downcast eyes—and only just as I began to think of getting out of her way, as you would for a somnambulist, stood still, and looked up. Her dress was as plain as an umbrella-cover, and she turned round without a word and preceded me into a waiting-room. I gave my name, and looked about. Deal table in the middle, plain chairs all round the walls, on one end a large shining map, marked with all the colours of a rainbow. There was a vast amount of red—good to see at any time, because one knows that some real work is done in there, a deuce of a lot of blue, a little green, smears of orange, and, on the East Coast, a purple patch, to show where the jolly pioneers of progress drink the jolly lager-beer. However, I wasn’t going into any of these. I was going into the yellow. Dead in the centre. And the river was there—fascinating—deadly—like a snake. Ough! A door opened, a white-haired secretarial head, but wearing a compassionate expression, appeared, and a skinny forefinger beckoned me into the sanctuary. Its light was dim, and a heavy writing-desk squatted in the middle. From behind that structure came out an impression of pale plumpness in a frock-coat. The great man himself. He was five feet six, I should judge, and had his grip on the handle-end of ever so many millions. He shook hands, I fancy, murmured vaguely, was satisfied with my French. Bon Voyage.

“Một con phố hẹp và vắng vẻ chìm trong bóng tối sâu, những ngôi nhà cao, vô số cửa sổ với rèm sáo, một sự im lặng chết chóc, cỏ mọc lên giữa các phiến đá, những vòm cổng xe ngựa đồ sộ bên phải và bên trái, những cánh cửa kép khổng lồ nặng nề khép hờ. Tôi lách qua một trong những khe hở ấy, đi lên một cầu thang được quét dọn sạch sẽ mà trơ trụi, khô khốc như sa mạc, và mở cánh cửa đầu tiên tôi gặp. Hai người đàn bà, một béo và một gầy, ngồi trên những chiếc ghế đáy đan rơm, đang đan len đen. Người gầy đứng dậy và đi thẳng về phía tôi—vẫn đan, mắt nhìn xuống—và chỉ đúng lúc tôi bắt đầu nghĩ đến chuyện tránh sang một bên cho bà ta, như người ta vẫn làm với một kẻ mộng du, bà ta mới đứng lại, và ngước lên. Chiếc áo của bà ta giản dị như một cái bao ô, và bà ta quay đi không nói một lời rồi dẫn tôi vào một phòng chờ. Tôi xưng tên, và nhìn quanh. Một chiếc bàn gỗ thông ở giữa, những chiếc ghế trơn kê quanh khắp các bức tường, ở một đầu là một tấm bản đồ lớn bóng loáng, tô đủ mọi màu cầu vồng. Có một khoảng đỏ mênh mông—lúc nào nhìn cũng thấy dễ chịu, vì người ta biết rằng ở trong đó có những công việc thật sự đang được làm, một mớ xanh lam nhiều kinh khủng, một chút xanh lục, những vệt cam, và, trên Bờ Đông, một mảng tím, để chỉ nơi những người tiên phong vui tính của tiến bộ uống thứ bia lager vui tính. Tuy nhiên, tôi không đi vào bất cứ chỗ nào trong số ấy. Tôi sắp đi vào màu vàng. Ngay chính giữa. Và dòng sông ở đó—mê hoặc—chết người—như một con rắn. Ứ! Một cánh cửa mở ra, một cái đầu thư ký tóc bạc, nhưng mang vẻ mặt thương cảm, hiện ra, và một ngón trỏ gầy nhẳng vẫy tôi vào thánh đường. Ánh sáng trong đó lờ mờ, và một chiếc bàn giấy nặng nề ngồi chồm hỗm ở giữa. Từ sau cái công trình ấy toát ra một ấn tượng về sự đẫy đà nhợt nhạt trong chiếc áo đuôi tôm. Chính bậc vĩ nhân. Ông ta cao năm bộ sáu insơ, tôi đoán thế, và nắm trong tay đầu cán của chẳng biết bao nhiêu triệu. Ông ta bắt tay, tôi nghĩ vậy, lẩm bẩm mơ hồ, hài lòng với vốn tiếng Pháp của tôi. Bon Voyage.

“In about forty-five seconds I found myself again in the waiting-room with the compassionate secretary, who, full of desolation and sympathy, made me sign some document. I believe I undertook amongst other things not to disclose any trade secrets. Well, I am not going to.

“Trong khoảng bốn mươi lăm giây tôi lại thấy mình ở trong phòng chờ cùng viên thư ký đầy lòng thương cảm, người, tràn ngập vẻ sầu não và cảm thông, bắt tôi ký vào một văn bản nào đó. Tôi tin rằng, trong số những điều khác, tôi đã cam kết không tiết lộ bất kỳ bí mật buôn bán nào. Ấy, tôi sẽ không tiết lộ đâu.

“I began to feel slightly uneasy. You know I am not used to such ceremonies, and there was something ominous in the atmosphere. It was just as though I had been let into some conspiracy—I don’t know—something not quite right; and I was glad to get out. In the outer room the two women knitted black wool feverishly. People were arriving, and the younger one was walking back and forth introducing them. The old one sat on her chair. Her flat cloth slippers were propped up on a foot-warmer, and a cat reposed on her lap. She wore a starched white affair on her head, had a wart on one cheek, and silver-rimmed spectacles hung on the tip of her nose. She glanced at me above the glasses. The swift and indifferent placidity of that look troubled me. Two youths with foolish and cheery countenances were being piloted over, and she threw at them the same quick glance of unconcerned wisdom. She seemed to know all about them and about me, too. An eerie feeling came over me. She seemed uncanny and fateful. Often far away there I thought of these two, guarding the door of Darkness, knitting black wool as for a warm pall, one introducing, introducing continuously to the unknown, the other scrutinizing the cheery and foolish faces with unconcerned old eyes. Ave! Old knitter of black wool. Morituri te salutant. Not many of those she looked at ever saw her again—not half, by a long way.

“Tôi bắt đầu cảm thấy hơi bứt rứt. Các anh biết tôi không quen với những nghi lễ như thế, và có một cái gì đó đầy điềm gở trong bầu không khí. Cứ như thể tôi vừa được cho tham dự vào một âm mưu nào đó—tôi không biết nữa—một cái gì đó không hẳn ổn; và tôi mừng là được ra khỏi đó. Ở phòng ngoài hai người đàn bà đan len đen một cách cuồng nhiệt. Người ta đang lục tục đến, và người trẻ hơn đi tới đi lui giới thiệu họ. Người già thì ngồi trên ghế. Đôi dép vải bẹt của bà ta gác trên một lò sưởi chân, và một con mèo nằm nghỉ trong lòng. Bà ta đội một thứ trắng hồ cứng trên đầu, có một cái mụn cóc trên một bên má, và cặp kính gọng bạc trễ trên chóp mũi. Bà ta liếc nhìn tôi qua phía trên mắt kính. Vẻ bình thản lẹ làng và dửng dưng của cái nhìn ấy làm tôi bối rối. Hai chàng trai trẻ với gương mặt ngớ ngẩn và hớn hở đang được dẫn qua, và bà ta ném vào họ cùng cái liếc nhanh của một sự khôn ngoan chẳng bận tâm. Bà ta dường như biết hết mọi điều về họ và về cả tôi nữa. Một cảm giác rờn rợn xâm chiếm tôi. Bà ta có vẻ quái dị và như hiện thân của định mệnh. Nhiều lần ở nơi xa xôi kia tôi đã nghĩ đến hai người đàn bà ấy, canh giữ cánh cửa của Bóng tối, đan len đen như để làm một tấm vải liệm ấm áp, một người giới thiệu, giới thiệu không ngừng vào cõi chưa biết, người kia soi xét những gương mặt hớn hở và ngớ ngẩn bằng đôi mắt già nua chẳng bận tâm. Ave! Hỡi bà già đan len đen. Morituri te salutant. Không mấy ai trong số những người bà ta nhìn từng gặp lại bà—chưa được một nửa, còn kém xa.

“There was yet a visit to the doctor. ‘A simple formality,’ assured me the secretary, with an air of taking an immense part in all my sorrows. Accordingly a young chap wearing his hat over the left eyebrow, some clerk I suppose—there must have been clerks in the business, though the house was as still as a house in a city of the dead—came from somewhere up-stairs, and led me forth. He was shabby and careless, with inkstains on the sleeves of his jacket, and his cravat was large and billowy, under a chin shaped like the toe of an old boot. It was a little too early for the doctor, so I proposed a drink, and thereupon he developed a vein of joviality. As we sat over our vermouths he glorified the Company’s business, and by and by I expressed casually my surprise at him not going out there. He became very cool and collected all at once. ‘I am not such a fool as I look, quoth Plato to his disciples,’ he said sententiously, emptied his glass with great resolution, and we rose.

“Còn một cuộc thăm khám bác sĩ nữa. ‘Một thủ tục đơn giản thôi,’ viên thư ký trấn an tôi, với vẻ như đang chia sẻ một phần vô cùng lớn trong mọi nỗi buồn của tôi. Theo đó một gã trẻ tuổi đội mũ lệch che bên lông mày trái, một tay thư lại nào đó tôi đoán thế—hẳn phải có thư lại trong cái hãng này, mặc dù ngôi nhà lặng ngắt như một ngôi nhà trong thành phố của người chết—từ đâu đó trên lầu đi xuống, và dẫn tôi ra. Gã ăn mặc xoàng xĩnh và lôi thôi, với những vết mực trên tay áo vét, và chiếc ca vát của gã to và phồng như sóng, nằm dưới một cái cằm có hình mũi một chiếc ủng cũ. Lúc ấy còn hơi sớm để gặp bác sĩ, nên tôi đề nghị đi uống một ly, và thế là gã bộc lộ ra một tính khí vui nhộn. Khi chúng tôi ngồi bên những ly vermouth, gã ca tụng công việc làm ăn của Công ty, và lát sau tôi thản nhiên tỏ ý ngạc nhiên sao gã lại không ra ngoài đó. Gã bỗng trở nên rất lạnh lùng và điềm tĩnh. ‘Ta không ngu như vẻ ngoài của ta đâu, Plato phán với các môn đồ,’ gã nói bằng giọng răn dạy, dốc cạn ly với một quyết tâm lớn lao, và chúng tôi đứng dậy.

“The old doctor felt my pulse, evidently thinking of something else the while. ‘Good, good for there,’ he mumbled, and then with a certain eagerness asked me whether I would let him measure my head. Rather surprised, I said Yes, when he produced a thing like calipers and got the dimensions back and front and every way, taking notes carefully. He was an unshaven little man in a threadbare coat like a gaberdine, with his feet in slippers, and I thought him a harmless fool. ‘I always ask leave, in the interests of science, to measure the crania of those going out there,’ he said. ‘And when they come back, too?’ I asked. ‘Oh, I never see them,’ he remarked; ‘and, moreover, the changes take place inside, you know.’ He smiled, as if at some quiet joke. ‘So you are going out there. Famous. Interesting, too.’ He gave me a searching glance, and made another note. ‘Ever any madness in your family?’ he asked, in a matter-of-fact tone. I felt very annoyed. ‘Is that question in the interests of science, too?’ ‘It would be,’ he said, without taking notice of my irritation, ‘interesting for science to watch the mental changes of individuals, on the spot, but...’ ‘Are you an alienist?’ I interrupted. ‘Every doctor should be—a little,’ answered that original, imperturbably. ‘I have a little theory which you messieurs who go out there must help me to prove. This is my share in the advantages my country shall reap from the possession of such a magnificent dependency. The mere wealth I leave to others. Pardon my questions, but you are the first Englishman coming under my observation...’ I hastened to assure him I was not in the least typical. ‘If I were,’ said I, ‘I wouldn’t be talking like this with you.’ ‘What you say is rather profound, and probably erroneous,’ he said, with a laugh. ‘Avoid irritation more than exposure to the sun. Adieu. How do you English say, eh? Good-bye. Ah! Good-bye. Adieu. In the tropics one must before everything keep calm.’... He lifted a warning forefinger.... ‘Du calme, du calme.’

“Ông bác sĩ già bắt mạch cho tôi, rõ ràng trong lúc ấy đang nghĩ đến chuyện khác. ‘Tốt, tốt cho ngoài đó,’ ông lầm bầm, rồi với một vẻ háo hức nào đó hỏi tôi có cho phép ông đo đầu tôi không. Khá ngạc nhiên, tôi bảo Vâng, thế là ông lấy ra một thứ giống cái com-pa đo và đo kích thước phía sau phía trước và mọi chiều, cẩn thận ghi chép. Ông là một người đàn ông nhỏ thó râu ria không cạo, mặc chiếc áo khoác sờn chỉ như áo choàng gabardine, chân đi dép lê, và tôi nghĩ ông là một gã ngốc vô hại. ‘Tôi luôn xin phép, vì lợi ích của khoa học, được đo sọ những người ra ngoài đó,’ ông nói. ‘Thế cả khi họ trở về nữa chứ?’ tôi hỏi. ‘Ồ, tôi chẳng bao giờ gặp lại họ,’ ông nhận xét; ‘vả lại, những thay đổi diễn ra ở bên trong, anh biết đấy.’ Ông mỉm cười, như thể vì một câu đùa thầm lặng nào đó. ‘Vậy là anh sắp ra ngoài đó. Tuyệt lắm. Lại thú vị nữa.’ Ông ném cho tôi một cái nhìn dò xét, và ghi thêm một dòng. ‘Trong gia đình anh có ai từng bị điên không?’ ông hỏi, bằng một giọng thản nhiên như chuyện thường. Tôi cảm thấy rất bực mình. ‘Câu hỏi ấy cũng vì lợi ích của khoa học chăng?’ ‘Đối với khoa học,’ ông nói, chẳng để ý gì đến sự cáu kỉnh của tôi, ‘sẽ là thú vị nếu được theo dõi những thay đổi tâm thần của các cá nhân, ngay tại chỗ, nhưng...’ ‘Ông là bác sĩ tâm thần à?’ tôi ngắt lời. ‘Bác sĩ nào cũng nên là—một chút,’ con người kỳ quặc ấy đáp, điềm nhiên không hề nao núng. ‘Tôi có một lý thuyết nho nhỏ mà các messieurs ra ngoài đó phải giúp tôi chứng minh. Đó là phần của tôi trong những lợi lộc mà đất nước tôi sẽ thu được từ việc sở hữu một xứ thuộc địa lộng lẫy như thế. Còn của cải đơn thuần thì tôi để cho người khác. Xin thứ lỗi cho những câu hỏi của tôi, nhưng anh là người Anh đầu tiên rơi vào tầm quan sát của tôi...’ Tôi vội trấn an ông rằng tôi chẳng điển hình chút nào. ‘Nếu tôi điển hình,’ tôi nói, ‘thì tôi đã chẳng nói chuyện với ông như thế này.’ ‘Điều anh nói khá sâu sắc, và có lẽ sai lầm,’ ông nói, kèm một tiếng cười. ‘Hãy tránh sự cáu kỉnh hơn là tránh phơi mình dưới nắng. Adieu. Người Anh các anh nói thế nào nhỉ, hả? Good-bye. À! Good-bye. Adieu. Ở xứ nhiệt đới, trước hết mọi sự, người ta phải giữ bình tĩnh.’... Ông giơ một ngón trỏ lên cảnh cáo.... ‘Du calme, du calme.’

“One thing more remained to do—say good-bye to my excellent aunt. I found her triumphant. I had a cup of tea—the last decent cup of tea for many days—and in a room that most soothingly looked just as you would expect a lady’s drawing-room to look, we had a long quiet chat by the fireside. In the course of these confidences it became quite plain to me I had been represented to the wife of the high dignitary, and goodness knows to how many more people besides, as an exceptional and gifted creature—a piece of good fortune for the Company—a man you don’t get hold of every day. Good heavens! and I was going to take charge of a two-penny-half-penny river-steamboat with a penny whistle attached! It appeared, however, I was also one of the Workers, with a capital—you know. Something like an emissary of light, something like a lower sort of apostle. There had been a lot of such rot let loose in print and talk just about that time, and the excellent woman, living right in the rush of all that humbug, got carried off her feet. She talked about ‘weaning those ignorant millions from their horrid ways,’ till, upon my word, she made me quite uncomfortable. I ventured to hint that the Company was run for profit.

“Còn một việc nữa phải làm—từ biệt bà dì tuyệt vời của tôi. Tôi thấy bà đắc thắng. Tôi uống một tách trà—tách trà tử tế cuối cùng trong nhiều ngày—và trong một căn phòng trông, một cách hết sức êm dịu, đúng như người ta vẫn chờ đợi phòng khách của một quý bà trông như thế, chúng tôi có một cuộc chuyện trò dài lặng lẽ bên lò sưởi. Trong quá trình những lời tâm sự ấy, tôi thấy rõ ràng rằng tôi đã được giới thiệu với bà vợ của vị quan chức cao cấp, và có trời mới biết với bao nhiêu người khác nữa, như một sinh vật đặc biệt và tài năng—một vận may cho Công ty—một người mà chẳng phải ngày nào cũng tóm được. Lạy trời! thế mà tôi chỉ sắp đi chỉ huy một chiếc tàu hơi nước đường sông rẻ mạt hai xu rưỡi có gắn kèm một cái còi một xu! Tuy nhiên, hình như tôi cũng là một trong những Người Lao động, viết hoa—các anh biết đấy. Một thứ gì đó như một sứ giả của ánh sáng, một thứ gì đó như một tông đồ hạng thấp. Đúng vào thời gian ấy có rất nhiều thứ nhảm nhí như thế được tung ra trên báo chí và trong các câu chuyện, và người đàn bà tuyệt vời này, sống ngay giữa cơn lũ của tất cả những trò bịp bợm ấy, đã bị cuốn phăng đi. Bà nói về chuyện ‘cai cho hàng triệu kẻ ngu dốt kia khỏi những lối sống ghê tởm của họ,’ cho đến khi, thề có trời, bà làm tôi thấy khá khó chịu. Tôi đánh bạo bóng gió rằng Công ty được điều hành là vì lợi nhuận.

“‘You forget, dear Charlie, that the labourer is worthy of his hire,’ she said, brightly. It’s queer how out of touch with truth women are. They live in a world of their own, and there has never been anything like it, and never can be. It is too beautiful altogether, and if they were to set it up it would go to pieces before the first sunset. Some confounded fact we men have been living contentedly with ever since the day of creation would start up and knock the whole thing over.

“‘Cháu quên rồi sao, Charlie thân yêu, rằng người làm công thì đáng được trả công,’ bà nói, rạng rỡ. Thật lạ lùng khi phụ nữ xa rời sự thật đến thế. Họ sống trong một thế giới của riêng họ, và chưa từng có gì giống như thế, và cũng không bao giờ có thể có. Nó quá ư đẹp đẽ, và nếu họ mà dựng nó lên thì nó sẽ tan tành trước buổi hoàng hôn đầu tiên. Một sự thật chết tiệt nào đó mà cánh đàn ông chúng ta đã sống chung một cách mãn nguyện từ ngày tạo thiên lập địa sẽ bật dậy và xô đổ toàn bộ.

“After this I got embraced, told to wear flannel, be sure to write often, and so on—and I left. In the street—I don’t know why—a queer feeling came to me that I was an imposter. Odd thing that I, who used to clear out for any part of the world at twenty-four hours’ notice, with less thought than most men give to the crossing of a street, had a moment—I won’t say of hesitation, but of startled pause, before this commonplace affair. The best way I can explain it to you is by saying that, for a second or two, I felt as though, instead of going to the centre of a continent, I were about to set off for the centre of the earth.

“Sau đó tôi được ôm hôn, được dặn mặc áo vải flanen, nhớ viết thư thường xuyên, vân vân—và tôi ra đi. Ngoài phố—tôi không biết vì sao—một cảm giác kỳ quặc đến với tôi rằng tôi là một kẻ mạo danh. Thật lạ là tôi, người vẫn thường lên đường đi bất cứ nơi nào trên thế giới chỉ với hai mươi bốn giờ báo trước, mà ít bận tâm hơn cả phần đông người ta bận tâm khi băng qua một con phố, lại có một khoảnh khắc—tôi sẽ không nói là do dự, mà là một sự khựng lại giật mình, trước chuyện tầm thường này. Cách tốt nhất để tôi giải thích cho các anh là nói rằng, trong một hai giây, tôi cảm thấy như thể, thay vì đi tới trung tâm của một lục địa, tôi sắp sửa lên đường tới trung tâm của trái đất.

“I left in a French steamer, and she called in every blamed port they have out there, for, as far as I could see, the sole purpose of landing soldiers and custom-house officers. I watched the coast. Watching a coast as it slips by the ship is like thinking about an enigma. There it is before you—smiling, frowning, inviting, grand, mean, insipid, or savage, and always mute with an air of whispering, ‘Come and find out.’ This one was almost featureless, as if still in the making, with an aspect of monotonous grimness. The edge of a colossal jungle, so dark-green as to be almost black, fringed with white surf, ran straight, like a ruled line, far, far away along a blue sea whose glitter was blurred by a creeping mist. The sun was fierce, the land seemed to glisten and drip with steam. Here and there greyish-whitish specks showed up clustered inside the white surf, with a flag flying above them perhaps. Settlements some centuries old, and still no bigger than pinheads on the untouched expanse of their background. We pounded along, stopped, landed soldiers; went on, landed custom-house clerks to levy toll in what looked like a God-forsaken wilderness, with a tin shed and a flag-pole lost in it; landed more soldiers—to take care of the custom-house clerks, presumably. Some, I heard, got drowned in the surf; but whether they did or not, nobody seemed particularly to care. They were just flung out there, and on we went. Every day the coast looked the same, as though we had not moved; but we passed various places—trading places—with names like Gran’ Bassam, Little Popo; names that seemed to belong to some sordid farce acted in front of a sinister back-cloth. The idleness of a passenger, my isolation amongst all these men with whom I had no point of contact, the oily and languid sea, the uniform sombreness of the coast, seemed to keep me away from the truth of things, within the toil of a mournful and senseless delusion. The voice of the surf heard now and then was a positive pleasure, like the speech of a brother. It was something natural, that had its reason, that had a meaning. Now and then a boat from the shore gave one a momentary contact with reality. It was paddled by black fellows. You could see from afar the white of their eyeballs glistening. They shouted, sang; their bodies streamed with perspiration; they had faces like grotesque masks—these chaps; but they had bone, muscle, a wild vitality, an intense energy of movement, that was as natural and true as the surf along their coast. They wanted no excuse for being there. They were a great comfort to look at. For a time I would feel I belonged still to a world of straightforward facts; but the feeling would not last long. Something would turn up to scare it away. Once, I remember, we came upon a man-of-war anchored off the coast. There wasn’t even a shed there, and she was shelling the bush. It appears the French had one of their wars going on thereabouts. Her ensign dropped limp like a rag; the muzzles of the long six-inch guns stuck out all over the low hull; the greasy, slimy swell swung her up lazily and let her down, swaying her thin masts. In the empty immensity of earth, sky, and water, there she was, incomprehensible, firing into a continent. Pop, would go one of the six-inch guns; a small flame would dart and vanish, a little white smoke would disappear, a tiny projectile would give a feeble screech—and nothing happened. Nothing could happen. There was a touch of insanity in the proceeding, a sense of lugubrious drollery in the sight; and it was not dissipated by somebody on board assuring me earnestly there was a camp of natives—he called them enemies!—hidden out of sight somewhere.

“Tôi ra đi trên một chiếc tàu hơi nước Pháp, và nó ghé vào mọi cái cảng chết tiệt mà họ có ở ngoài đó, theo như tôi thấy, chỉ với mục đích duy nhất là đổ lính và nhân viên hải quan lên bờ. Tôi ngắm bờ biển. Ngắm một bờ biển trôi qua bên mạn tàu cũng giống như nghĩ về một câu đố bí hiểm. Nó ở đó trước mặt anh—mỉm cười, cau mày, mời gọi, hùng vĩ, hèn mọn, nhạt nhẽo, hay man rợ, và bao giờ cũng câm lặng với vẻ như đang thì thầm, ‘Hãy đến mà khám phá.’ Bờ biển này gần như chẳng có nét gì đặc biệt, như thể vẫn còn đang trong quá trình hình thành, với một vẻ khắc nghiệt đơn điệu. Bìa một cánh rừng rậm khổng lồ, xanh sẫm đến gần như đen, viền bằng sóng bạc đầu trắng xóa, chạy thẳng tắp như một đường kẻ thước, xa, xa mãi dọc theo một vùng biển xanh mà ánh lấp lánh bị nhòa đi bởi một màn sương mù đang bò tới. Nắng dữ dội, mặt đất dường như lấp loáng và nhỏ giọt hơi nước. Đây đó những đốm trăng trắng xam xám hiện ra tụm lại bên trong làn sóng trắng, có lẽ với một lá cờ bay phấp phới bên trên. Những khu định cư đã vài thế kỷ, mà vẫn chẳng lớn hơn những đầu ghim trên khoảng mênh mông chưa ai chạm tới làm nền cho chúng. Chúng tôi rầm rập tiến tới, dừng lại, đổ lính lên bờ; đi tiếp, đổ các thư lại hải quan lên bờ để thu thuế ở một nơi trông như chốn hoang vu bị Chúa bỏ rơi, với một cái lán tôn và một cột cờ lạc lõng giữa đó; đổ thêm lính lên bờ—hẳn là để trông nom các thư lại hải quan. Một vài người, tôi nghe nói, đã chết đuối trong sóng; nhưng dù họ có chết đuối hay không, dường như chẳng ai đặc biệt bận tâm. Họ chỉ bị quăng ra đó, và chúng tôi lại đi tiếp. Ngày nào bờ biển trông cũng như nhau, như thể chúng tôi chưa hề di chuyển; nhưng chúng tôi đã đi qua nhiều nơi khác nhau—những nơi buôn bán—với những cái tên như Gran’ Bassam, Little Popo; những cái tên dường như thuộc về một vở hề bẩn thỉu nào đó diễn trước một tấm phông nền gở dữ. Sự nhàn rỗi của một hành khách, sự cô lập của tôi giữa tất cả những con người mà tôi chẳng có điểm tiếp xúc nào, vùng biển nhờn bóng như dầu và uể oải, vẻ u ám đồng đều của bờ biển, dường như giữ tôi cách xa sự thật của sự vật, bên trong cái tròng của một ảo tưởng thê lương và vô nghĩa. Tiếng sóng đôi lúc vọng đến là một niềm vui thực sự, như lời nói của một người anh em. Đó là một cái gì tự nhiên, có lý do của nó, có một ý nghĩa. Đôi lúc một chiếc thuyền từ bờ ra cho người ta một sự tiếp xúc chốc lát với thực tại. Nó được chèo bởi những gã da đen. Từ xa các anh đã có thể thấy lòng trắng mắt họ lấp lánh. Họ hò hét, ca hát; thân thể họ đẫm mồ hôi chảy ròng ròng; họ có những gương mặt như những chiếc mặt nạ kỳ dị—mấy gã ấy; nhưng họ có xương cốt, bắp thịt, một sinh lực hoang dã, một năng lượng chuyển động mãnh liệt, tự nhiên và chân thật như những con sóng dọc bờ biển của họ. Họ chẳng cần lý do gì để biện hộ cho việc có mặt ở đó. Nhìn họ là một niềm an ủi lớn. Trong một lúc tôi cảm thấy mình vẫn còn thuộc về một thế giới của những sự thật thẳng thắn; nhưng cảm giác ấy chẳng kéo dài lâu. Lại có một cái gì đó xuất hiện để xua nó đi. Có lần, tôi nhớ, chúng tôi bắt gặp một chiếc chiến hạm thả neo ngoài khơi bờ biển. Ở đó thậm chí chẳng có lấy một cái lán, vậy mà nó đang nã pháo vào bụi rậm. Hình như người Pháp đang có một trong những cuộc chiến tranh của họ diễn ra quanh vùng ấy. Lá quốc kỳ của nó rủ xuống mềm oặt như một mảnh giẻ; nòng những khẩu đại bác dài sáu insơ chĩa ra khắp thân tàu thấp; con sóng lừng nhờn nhụa, nhầy nhụa nâng nó lên một cách uể oải rồi hạ xuống, làm đung đưa những cột buồm mảnh khảnh. Giữa khoảng mênh mông trống rỗng của đất, trời, và nước, nó ở đó, không thể hiểu nổi, đang bắn vào một lục địa. Bụp, một khẩu đại bác sáu insơ nổ; một ngọn lửa nhỏ phụt ra rồi tắt, một làn khói trắng nhỏ tan biến, một viên đạn bé tí rít lên yếu ớt—và chẳng có gì xảy ra. Chẳng có gì có thể xảy ra. Có một chút điên rồ trong việc làm ấy, một cảm giác hài hước thê lương trong cảnh tượng ấy; và nó không hề tan đi khi có ai đó trên tàu nghiêm trang quả quyết với tôi rằng có một trại thổ dân—anh ta gọi họ là quân thù!—ẩn khuất đâu đó.

“We gave her her letters (I heard the men in that lonely ship were dying of fever at the rate of three a day) and went on. We called at some more places with farcical names, where the merry dance of death and trade goes on in a still and earthy atmosphere as of an overheated catacomb; all along the formless coast bordered by dangerous surf, as if Nature herself had tried to ward off intruders; in and out of rivers, streams of death in life, whose banks were rotting into mud, whose waters, thickened into slime, invaded the contorted mangroves, that seemed to writhe at us in the extremity of an impotent despair. Nowhere did we stop long enough to get a particularized impression, but the general sense of vague and oppressive wonder grew upon me. It was like a weary pilgrimage amongst hints for nightmares.

“Chúng tôi trao thư từ cho nó (tôi nghe nói những người trên con tàu cô quạnh ấy đang chết vì sốt với tốc độ ba người một ngày) rồi đi tiếp. Chúng tôi ghé thêm vài nơi có những cái tên như trò hề, nơi điệu vũ vui nhộn của cái chết và buôn bán tiếp diễn trong một bầu không khí tĩnh lặng và hăng mùi đất như của một hầm mộ bị nung quá nóng; dọc suốt bờ biển vô hình thù viền bởi những con sóng hiểm nguy, như thể chính Tự nhiên đã cố xua đuổi những kẻ xâm nhập; ra vào những dòng sông, những dòng chảy của cái chết giữa sự sống, mà đôi bờ đang mục rữa thành bùn, mà nước, đặc quánh lại thành chất nhầy, tràn vào những rừng đước vặn vẹo, những cây đước dường như đang quằn quại về phía chúng tôi trong cơn tột cùng của một nỗi tuyệt vọng bất lực. Không ở đâu chúng tôi dừng lại đủ lâu để có được một ấn tượng cụ thể, nhưng cảm giác chung về một nỗi kinh ngạc mơ hồ và ngột ngạt cứ lớn dần trong tôi. Nó giống như một cuộc hành hương mỏi mệt giữa những gợi ý cho các cơn ác mộng.

“It was upward of thirty days before I saw the mouth of the big river. We anchored off the seat of the government. But my work would not begin till some two hundred miles farther on. So as soon as I could I made a start for a place thirty miles higher up.

“Phải hơn ba mươi ngày tôi mới thấy cửa con sông lớn. Chúng tôi thả neo ngoài khơi nơi đặt trụ sở chính quyền. Nhưng công việc của tôi phải chừng hai trăm dặm xa hơn nữa mới bắt đầu. Vì thế ngay khi có thể tôi lên đường đến một nơi ở phía trên ba mươi dặm.

“I had my passage on a little sea-going steamer. Her captain was a Swede, and knowing me for a seaman, invited me on the bridge. He was a young man, lean, fair, and morose, with lanky hair and a shuffling gait. As we left the miserable little wharf, he tossed his head contemptuously at the shore. ‘Been living there?’ he asked. I said, ‘Yes.’ ‘Fine lot these government chaps—are they not?’ he went on, speaking English with great precision and considerable bitterness. ‘It is funny what some people will do for a few francs a month. I wonder what becomes of that kind when it goes upcountry?’ I said to him I expected to see that soon. ‘So-o-o!’ he exclaimed. He shuffled athwart, keeping one eye ahead vigilantly. ‘Don’t be too sure,’ he continued. ‘The other day I took up a man who hanged himself on the road. He was a Swede, too.’ ‘Hanged himself! Why, in God’s name?’ I cried. He kept on looking out watchfully. ‘Who knows? The sun too much for him, or the country perhaps.’

“Tôi được đi nhờ trên một chiếc tàu hơi nước nhỏ đi biển. Thuyền trưởng của nó là một người Thụy Điển, và biết tôi là dân đi biển, đã mời tôi lên đài chỉ huy. Anh ta là một người trẻ tuổi, gầy gò, tóc vàng, và rầu rĩ, với mái tóc dài thượt và dáng đi lê bước. Khi chúng tôi rời cái cầu tàu nhỏ thảm hại, anh ta hất đầu một cách khinh miệt về phía bờ. ‘Đã sống ở đó à?’ anh ta hỏi. Tôi nói, ‘Phải.’ ‘Bọn quan chức chính quyền ấy là một lũ hay ho—có phải không?’ anh ta tiếp, nói tiếng Anh rất chính xác và khá cay đắng. ‘Thật buồn cười là có những người sẵn sàng làm những gì vì vài quan tiền một tháng. Tôi tự hỏi loại người ấy sẽ ra sao khi họ đi lên mạn ngược?’ Tôi bảo anh ta rằng tôi mong sẽ sớm được thấy điều đó. ‘Thế-ế-ế!’ anh ta thốt lên. Anh ta lê bước ngang qua đài, một mắt vẫn cảnh giác nhìn về phía trước. ‘Đừng có chắc quá,’ anh ta tiếp. ‘Hôm nọ tôi chở một người đã treo cổ tự tử dọc đường. Ông ta cũng là người Thụy Điển.’ ‘Treo cổ tự tử! Nhân danh Chúa, sao lại thế?’ tôi kêu lên. Anh ta vẫn chăm chú canh chừng phía trước. ‘Ai mà biết được? Có lẽ nắng quá sức chịu đựng của ông ta, hoặc cũng có thể là xứ sở này.’

“At last we opened a reach. A rocky cliff appeared, mounds of turned-up earth by the shore, houses on a hill, others with iron roofs, amongst a waste of excavations, or hanging to the declivity. A continuous noise of the rapids above hovered over this scene of inhabited devastation. A lot of people, mostly black and naked, moved about like ants. A jetty projected into the river. A blinding sunlight drowned all this at times in a sudden recrudescence of glare. ‘There’s your Company’s station,’ said the Swede, pointing to three wooden barrack-like structures on the rocky slope. ‘I will send your things up. Four boxes did you say? So. Farewell.’

“Cuối cùng chúng tôi mở ra một khúc sông. Một vách đá hiện ra, những đống đất bị đào xới bên bờ, những ngôi nhà trên một ngọn đồi, những ngôi nhà khác mái tôn, giữa một bãi hoang của những hố đào, hoặc bám chênh vênh vào sườn dốc. Một tiếng ồn không dứt của những thác ghềnh phía trên lởn vởn phủ lên cảnh tượng tàn phá có người ở ấy. Rất nhiều người, phần lớn da đen và trần truồng, đi lại như kiến. Một bến tàu nhô ra sông. Thỉnh thoảng một thứ ánh nắng chói lòa nhấn chìm tất cả trong một đợt chói sáng bùng lên đột ngột. ‘Trạm của Công ty anh đấy,’ người Thụy Điển nói, chỉ vào ba công trình bằng gỗ trông như trại lính trên sườn đá. ‘Tôi sẽ cho người mang đồ đạc của anh lên. Bốn cái hòm phải không? Thế. Vĩnh biệt.’

“I came upon a boiler wallowing in the grass, then found a path leading up the hill. It turned aside for the boulders, and also for an undersized railway-truck lying there on its back with its wheels in the air. One was off. The thing looked as dead as the carcass of some animal. I came upon more pieces of decaying machinery, a stack of rusty rails. To the left a clump of trees made a shady spot, where dark things seemed to stir feebly. I blinked, the path was steep. A horn tooted to the right, and I saw the black people run. A heavy and dull detonation shook the ground, a puff of smoke came out of the cliff, and that was all. No change appeared on the face of the rock. They were building a railway. The cliff was not in the way or anything; but this objectless blasting was all the work going on.

“Tôi bắt gặp một cái nồi hơi nằm lăn lóc trong cỏ, rồi tìm thấy một lối mòn dẫn lên đồi. Nó rẽ tránh những tảng đá lớn, và tránh cả một chiếc toa goòng cỡ nhỏ nằm ngửa ở đó, bánh chổng lên trời. Một bánh đã rời ra. Cái vật ấy trông chết cứng như xác của một con thú nào đó. Tôi bắt gặp thêm những mảnh máy móc đang mục nát, một đống đường ray hoen gỉ. Bên trái một lùm cây tạo nên một chỗ râm mát, nơi những vật gì đó sẫm màu dường như đang cựa quậy yếu ớt. Tôi chớp mắt, lối mòn dốc đứng. Một tiếng tù và rúc lên bên phải, và tôi thấy những người da đen chạy. Một tiếng nổ nặng nề và đục ngầu làm rung chuyển mặt đất, một luồng khói phụt ra từ vách đá, và chỉ có thế. Chẳng có thay đổi nào hiện ra trên mặt đá. Họ đang xây một đường xe lửa. Vách đá chẳng hề cản đường hay gì cả; nhưng việc phá đá vô mục đích ấy là toàn bộ công việc đang diễn ra.

“A slight clinking behind me made me turn my head. Six black men advanced in a file, toiling up the path. They walked erect and slow, balancing small baskets full of earth on their heads, and the clink kept time with their footsteps. Black rags were wound round their loins, and the short ends behind waggled to and fro like tails. I could see every rib, the joints of their limbs were like knots in a rope; each had an iron collar on his neck, and all were connected together with a chain whose bights swung between them, rhythmically clinking. Another report from the cliff made me think suddenly of that ship of war I had seen firing into a continent. It was the same kind of ominous voice; but these men could by no stretch of imagination be called enemies. They were called criminals, and the outraged law, like the bursting shells, had come to them, an insoluble mystery from the sea. All their meagre breasts panted together, the violently dilated nostrils quivered, the eyes stared stonily uphill. They passed me within six inches, without a glance, with that complete, deathlike indifference of unhappy savages. Behind this raw matter one of the reclaimed, the product of the new forces at work, strolled despondently, carrying a rifle by its middle. He had a uniform jacket with one button off, and seeing a white man on the path, hoisted his weapon to his shoulder with alacrity. This was simple prudence, white men being so much alike at a distance that he could not tell who I might be. He was speedily reassured, and with a large, white, rascally grin, and a glance at his charge, seemed to take me into partnership in his exalted trust. After all, I also was a part of the great cause of these high and just proceedings.

“Một tiếng leng keng khẽ sau lưng khiến tôi quay đầu lại. Sáu người đàn ông da đen tiến lên thành một hàng, nhọc nhằn leo lên lối mòn. Họ bước đi thẳng người và chậm rãi, giữ thăng bằng những chiếc giỏ nhỏ đầy đất trên đầu, và tiếng leng keng giữ nhịp theo bước chân họ. Những mảnh giẻ đen quấn quanh hông họ, và những đầu thừa ngắn phía sau ve vẩy qua lại như những cái đuôi. Tôi có thể thấy từng chiếc xương sườn, các khớp chân tay họ như những nút thắt trên sợi thừng; mỗi người đeo một cái vòng sắt quanh cổ, và tất cả được nối với nhau bằng một sợi xích mà những đoạn võng đung đưa giữa họ, leng keng theo nhịp. Một tiếng nổ nữa từ vách đá khiến tôi đột nhiên nghĩ đến chiếc chiến hạm tôi đã thấy bắn vào một lục địa. Đó cũng là cùng một thứ âm thanh đầy điềm gở; nhưng những người này thì dẫu tưởng tượng đến đâu cũng không thể gọi là quân thù. Họ bị gọi là tội phạm, và luật pháp bị xúc phạm, như những quả đạn nổ tung, đã đến với họ, một điều bí ẩn không lời giải từ phía biển. Tất cả những bộ ngực gầy guộc của họ cùng hổn hển, những cánh mũi phập phồng dữ dội run rẩy, những đôi mắt trừng trừng như đá nhìn lên đồi. Họ đi qua chỉ cách tôi sáu insơ, không một cái liếc nhìn, với vẻ thờ ơ hoàn toàn, như người chết, của những kẻ man rợ khốn khổ. Sau cái đám nguyên liệu thô ấy một trong những kẻ đã được cải hóa, sản phẩm của những sức mạnh mới đang vận hành, thất thểu đi dạo, cầm một khẩu súng trường ở quãng giữa. Hắn mặc một chiếc áo đồng phục bị đứt một cúc, và thấy một người da trắng trên lối mòn, hắn hăm hở nhấc vũ khí lên vai. Đó là sự thận trọng đơn giản, vì người da trắng nhìn từ xa giống nhau đến nỗi hắn không thể biết tôi có thể là ai. Hắn nhanh chóng được yên lòng, và với một cái nhe răng cười rộng, trắng, ranh mãnh, cùng một cái liếc về phía những kẻ hắn áp giải, hắn dường như kết nạp tôi làm người cùng hội trong sứ mệnh cao cả được giao phó cho hắn. Xét cho cùng, tôi cũng là một phần của sự nghiệp vĩ đại của những hành động cao thượng và công chính này.

“Instead of going up, I turned and descended to the left. My idea was to let that chain-gang get out of sight before I climbed the hill. You know I am not particularly tender; I’ve had to strike and to fend off. I’ve had to resist and to attack sometimes—that’s only one way of resisting—without counting the exact cost, according to the demands of such sort of life as I had blundered into. I’ve seen the devil of violence, and the devil of greed, and the devil of hot desire; but, by all the stars! these were strong, lusty, red-eyed devils, that swayed and drove men—men, I tell you. But as I stood on this hillside, I foresaw that in the blinding sunshine of that land I would become acquainted with a flabby, pretending, weak-eyed devil of a rapacious and pitiless folly. How insidious he could be, too, I was only to find out several months later and a thousand miles farther. For a moment I stood appalled, as though by a warning. Finally I descended the hill, obliquely, towards the trees I had seen.

“Thay vì đi lên, tôi quay lại và đi xuống phía bên trái. Ý tôi là để cho đoàn tù khổ sai xích chân ấy đi khuất tầm mắt rồi mới leo lên đồi. Các anh biết tôi không phải người đặc biệt mềm lòng; tôi đã từng phải đánh và phải đỡ đòn. Tôi đã từng phải chống trả và đôi khi tấn công—đó cũng chỉ là một cách chống trả—mà không tính toán chính xác cái giá phải trả, theo những đòi hỏi của cái kiểu sống mà tôi đã lỡ bước sa vào. Tôi đã thấy con quỷ của bạo lực, và con quỷ của lòng tham, và con quỷ của dục vọng nóng bỏng; nhưng, thề có tất cả các vì sao! đó là những con quỷ mạnh mẽ, cường tráng, mắt đỏ ngầu, chúng chế ngự và lùa con người đi—con người, tôi nói cho các anh biết. Nhưng khi tôi đứng trên sườn đồi này, tôi đã thấy trước rằng dưới ánh nắng chói lòa của xứ sở ấy tôi sẽ làm quen với một con quỷ nhẽo nhợt, giả trá, mắt kèm nhèm của một sự điên rồ tham tàn và nhẫn tâm. Nó còn có thể xảo quyệt đến mức nào, thì phải vài tháng sau và một nghìn dặm xa hơn nữa tôi mới khám phá ra. Trong một thoáng tôi đứng sững kinh hãi, như thể trước một lời cảnh báo. Cuối cùng tôi đi xuống đồi, chếch theo đường xiên, về phía những lùm cây tôi đã thấy.

“I avoided a vast artificial hole somebody had been digging on the slope, the purpose of which I found it impossible to divine. It wasn’t a quarry or a sandpit, anyhow. It was just a hole. It might have been connected with the philanthropic desire of giving the criminals something to do. I don’t know. Then I nearly fell into a very narrow ravine, almost no more than a scar in the hillside. I discovered that a lot of imported drainage-pipes for the settlement had been tumbled in there. There wasn’t one that was not broken. It was a wanton smash-up. At last I got under the trees. My purpose was to stroll into the shade for a moment; but no sooner within than it seemed to me I had stepped into the gloomy circle of some Inferno. The rapids were near, and an uninterrupted, uniform, headlong, rushing noise filled the mournful stillness of the grove, where not a breath stirred, not a leaf moved, with a mysterious sound—as though the tearing pace of the launched earth had suddenly become audible.

“Tôi tránh một cái hố nhân tạo mênh mông mà ai đó đã đào trên sườn dốc, mục đích của nó thì tôi thấy không thể nào đoán nổi. Dù sao thì đó cũng chẳng phải mỏ đá hay hố cát. Nó chỉ là một cái hố. Có thể nó liên quan đến mong muốn nhân ái là cho bọn tội phạm có việc gì đó để làm. Tôi không biết. Rồi tôi suýt ngã xuống một khe núi rất hẹp, gần như chẳng hơn gì một vết sẹo trên sườn đồi. Tôi phát hiện ra rằng rất nhiều ống thoát nước nhập khẩu dành cho khu định cư đã bị quăng xuống đó. Chẳng có ống nào là không vỡ. Đó là một cuộc đập phá bừa bãi. Cuối cùng tôi đến được dưới những tán cây. Mục đích của tôi là đi dạo vào bóng râm một lát; nhưng vừa vào bên trong tôi đã có cảm giác như mình bước vào vòng tròn u ám của một Địa ngục nào đó. Thác ghềnh ở gần, và một tiếng ồn ào ạt, cuồn cuộn, đều đều, không ngớt tràn ngập sự tĩnh lặng thê lương của lùm cây, nơi không một hơi gió động, không một chiếc lá lay, bằng một âm thanh bí ẩn—như thể nhịp lao vun vút của trái đất được phóng đi bỗng trở nên nghe thấy được.

“Black shapes crouched, lay, sat between the trees leaning against the trunks, clinging to the earth, half coming out, half effaced within the dim light, in all the attitudes of pain, abandonment, and despair. Another mine on the cliff went off, followed by a slight shudder of the soil under my feet. The work was going on. The work! And this was the place where some of the helpers had withdrawn to die.

“Những hình thù đen thui ngồi co ro, nằm, ngồi giữa những thân cây, tựa vào gốc, bám vào mặt đất, nửa hiện ra, nửa chìm khuất trong ánh sáng lờ mờ, trong đủ mọi tư thế của đau đớn, buông xuôi, và tuyệt vọng. Một mìn nữa trên vách đá nổ, kéo theo một cơn rùng mình khẽ của mặt đất dưới chân tôi. Công việc vẫn đang tiếp diễn. Công việc! Và đây là nơi một số người phục dịch đã lui vào để chết.

“They were dying slowly—it was very clear. They were not enemies, they were not criminals, they were nothing earthly now—nothing but black shadows of disease and starvation, lying confusedly in the greenish gloom. Brought from all the recesses of the coast in all the legality of time contracts, lost in uncongenial surroundings, fed on unfamiliar food, they sickened, became inefficient, and were then allowed to crawl away and rest. These moribund shapes were free as air—and nearly as thin. I began to distinguish the gleam of the eyes under the trees. Then, glancing down, I saw a face near my hand. The black bones reclined at full length with one shoulder against the tree, and slowly the eyelids rose and the sunken eyes looked up at me, enormous and vacant, a kind of blind, white flicker in the depths of the orbs, which died out slowly. The man seemed young—almost a boy—but you know with them it’s hard to tell. I found nothing else to do but to offer him one of my good Swede’s ship’s biscuits I had in my pocket. The fingers closed slowly on it and held—there was no other movement and no other glance. He had tied a bit of white worsted round his neck—Why? Where did he get it? Was it a badge—an ornament—a charm—a propitiatory act? Was there any idea at all connected with it? It looked startling round his black neck, this bit of white thread from beyond the seas.

“Họ đang chết dần—điều đó rất rõ. Họ không phải quân thù, họ không phải tội phạm, giờ đây họ chẳng còn là thứ gì thuộc về trần thế—chẳng là gì ngoài những cái bóng đen của bệnh tật và đói khát, nằm ngổn ngang trong cảnh u ám xanh xanh. Được đưa đến từ mọi xó xỉnh của bờ biển trong tất cả sự hợp pháp của những bản hợp đồng có thời hạn, lạc lõng trong một cảnh vật xa lạ, ăn những thức ăn không quen, họ đổ bệnh, trở nên vô dụng, và thế là được phép bò đi nơi khác mà nghỉ ngơi. Những hình thù hấp hối ấy tự do như không khí—và cũng mỏng manh gần bằng. Tôi bắt đầu nhận ra ánh lấp lánh của những đôi mắt dưới tán cây. Rồi, liếc xuống, tôi thấy một gương mặt gần bàn tay mình. Bộ xương đen ngả dài hết cỡ, một bên vai tựa vào gốc cây, và chầm chậm đôi mi mắt nhướng lên và đôi mắt trũng sâu ngước nhìn tôi, to lớn và trống rỗng, một thứ ánh chập chờn trắng nhợt, mù lòa trong đáy sâu con ngươi, rồi chầm chậm lụi tắt. Người ấy có vẻ còn trẻ—gần như một cậu bé—nhưng các anh biết đấy, với họ thật khó mà nói được. Tôi chẳng biết làm gì khác hơn là đưa cho cậu ta một trong những chiếc bánh quy đi biển của anh bạn Thụy Điển tốt bụng mà tôi có trong túi. Những ngón tay chầm chậm khép lại quanh nó và giữ lấy—không có cử động nào khác và không có cái nhìn nào khác. Cậu ta đã buộc một mẩu sợi len trắng quanh cổ—Tại sao? Cậu ta lấy nó ở đâu? Đó là một huy hiệu—một vật trang sức—một bùa hộ mệnh—một hành động cầu an? Có ý nghĩa gì gắn với nó chăng? Trông nó thật gây sửng sốt quanh cái cổ đen ấy, mẩu chỉ trắng từ bên kia biển cả này.

“Near the same tree two more bundles of acute angles sat with their legs drawn up. One, with his chin propped on his knees, stared at nothing, in an intolerable and appalling manner: his brother phantom rested its forehead, as if overcome with a great weariness; and all about others were scattered in every pose of contorted collapse, as in some picture of a massacre or a pestilence. While I stood horror-struck, one of these creatures rose to his hands and knees, and went off on all-fours towards the river to drink. He lapped out of his hand, then sat up in the sunlight, crossing his shins in front of him, and after a time let his woolly head fall on his breastbone.

“Gần cái cây ấy còn hai bó góc nhọn nữa ngồi co chân lên. Một người, cằm tì lên đầu gối, nhìn trừng trừng vào hư không, một cách không thể chịu nổi và rợn người: con ma anh em của anh ta tựa trán, như thể bị một nỗi mệt mỏi lớn lao đè bẹp; và khắp xung quanh những người khác nằm rải rác trong đủ mọi tư thế gục ngã vặn vẹo, như trong một bức tranh nào đó về một cuộc thảm sát hay một trận dịch. Trong lúc tôi đứng đó kinh hoàng, một trong những sinh vật ấy chống tay và đầu gối nhổm dậy, rồi bò bằng bốn chân ra phía sông để uống nước. Anh ta vục nước từ bàn tay mà liếm, rồi ngồi dậy dưới ánh nắng, bắt chéo hai ống chân trước mặt, và một lúc sau để cái đầu tóc xoăn như len gục xuống xương ức.

“I didn’t want any more loitering in the shade, and I made haste towards the station. When near the buildings I met a white man, in such an unexpected elegance of get-up that in the first moment I took him for a sort of vision. I saw a high starched collar, white cuffs, a light alpaca jacket, snowy trousers, a clean necktie, and varnished boots. No hat. Hair parted, brushed, oiled, under a green-lined parasol held in a big white hand. He was amazing, and had a penholder behind his ear.

“Tôi chẳng muốn la cà thêm trong bóng râm nữa, và tôi vội vã đi về phía trạm. Khi đến gần các tòa nhà, tôi gặp một người da trắng, ăn mặc chải chuốt sang trọng đến bất ngờ khiến thoạt đầu tôi tưởng ông ta là một thứ ảo ảnh. Tôi thấy một chiếc cổ cồn cao hồ cứng, cổ tay áo trắng, một chiếc áo vét bằng vải len alpaca nhẹ, quần trắng như tuyết, một chiếc cà vạt sạch sẽ, và đôi ủng đánh xi bóng loáng. Không đội mũ. Tóc rẽ ngôi, chải gọn, bôi dầu, dưới một chiếc dù che nắng lót xanh cầm trong một bàn tay trắng to lớn. Ông ta thật đáng kinh ngạc, và có một cây quản bút giắt sau tai.

“I shook hands with this miracle, and I learned he was the Company’s chief accountant, and that all the book-keeping was done at this station. He had come out for a moment, he said, ‘to get a breath of fresh air. The expression sounded wonderfully odd, with its suggestion of sedentary desk-life. I wouldn’t have mentioned the fellow to you at all, only it was from his lips that I first heard the name of the man who is so indissolubly connected with the memories of that time. Moreover, I respected the fellow. Yes; I respected his collars, his vast cuffs, his brushed hair. His appearance was certainly that of a hairdresser’s dummy; but in the great demoralization of the land he kept up his appearance. That’s backbone. His starched collars and got-up shirt-fronts were achievements of character. He had been out nearly three years; and, later, I could not help asking him how he managed to sport such linen. He had just the faintest blush, and said modestly, ‘I’ve been teaching one of the native women about the station. It was difficult. She had a distaste for the work.’ Thus this man had verily accomplished something. And he was devoted to his books, which were in apple-pie order.

“Tôi bắt tay cái phép màu ấy, và được biết ông ta là viên kế toán trưởng của Công ty, và mọi việc sổ sách đều được làm ở trạm này. Ông ta ra ngoài một lát, ông ta bảo, ‘để hít thở chút không khí trong lành. Cái cách nói ấy nghe kỳ quặc lạ lùng, với cái gợi ý về đời bàn giấy ngồi một chỗ của nó. Lẽ ra tôi chẳng nhắc đến gã ấy với các anh làm gì, chỉ có điều chính từ môi gã mà lần đầu tiên tôi nghe thấy cái tên của người gắn bó không thể tách rời với những ký ức về thời kỳ ấy. Hơn nữa, tôi kính trọng gã. Phải; tôi kính trọng những chiếc cổ cồn của gã, những cổ tay áo đồ sộ của gã, mái tóc chải gọn của gã. Vẻ ngoài của gã quả thật giống một hình nộm của tiệm cắt tóc; nhưng giữa sự suy đồi trầm trọng của xứ sở ấy gã vẫn giữ được vẻ ngoài của mình. Đó là cốt cách. Những chiếc cổ cồn hồ cứng và những vạt ngực áo sơ mi được là chỉnh tề của gã là những thành tựu của tính cách. Gã đã ở ngoài ấy gần ba năm; và, về sau, tôi không nhịn được phải hỏi gã làm thế nào mà diện được thứ quần áo vải lanh như vậy. Gã thoáng đỏ mặt hết sức nhẹ, và khiêm tốn nói, ‘Tôi đã dạy một trong những người đàn bà thổ dân quanh trạm. Khó lắm. Cô ta không thích công việc ấy.’ Như vậy con người này quả thật đã làm nên được một điều gì đó. Và gã tận tụy với sổ sách của mình, những cuốn sổ được giữ ngăn nắp tinh tươm.

“Everything else in the station was in a muddle—heads, things, buildings. Strings of dusty niggers with splay feet arrived and departed; a stream of manufactured goods, rubbishy cottons, beads, and brass-wire sent into the depths of darkness, and in return came a precious trickle of ivory.

“Mọi thứ khác trong trạm đều rối tinh—đầu óc, đồ vật, nhà cửa. Từng dãy mọi đen bụi bặm chân bè bè đến rồi đi; một dòng hàng hóa chế tạo, vải bông rẻ tiền, hạt cườm, và dây đồng được gửi vào những chốn sâu thẳm của bóng tối, và đổi lại là một dòng nhỏ giọt quý báu ngà voi chảy về.

“I had to wait in the station for ten days—an eternity. I lived in a hut in the yard, but to be out of the chaos I would sometimes get into the accountant’s office. It was built of horizontal planks, and so badly put together that, as he bent over his high desk, he was barred from neck to heels with narrow strips of sunlight. There was no need to open the big shutter to see. It was hot there, too; big flies buzzed fiendishly, and did not sting, but stabbed. I sat generally on the floor, while, of faultless appearance (and even slightly scented), perching on a high stool, he wrote, he wrote. Sometimes he stood up for exercise. When a truckle-bed with a sick man (some invalid agent from upcountry) was put in there, he exhibited a gentle annoyance. ‘The groans of this sick person,’ he said, ‘distract my attention. And without that it is extremely difficult to guard against clerical errors in this climate.’

“Tôi phải chờ ở trạm mười ngày—một sự vĩnh cửu. Tôi sống trong một túp lều ngoài sân, nhưng để thoát khỏi sự hỗn loạn đôi khi tôi vào văn phòng của viên kế toán. Nó được dựng bằng những tấm ván nằm ngang, và ghép tồi tệ đến nỗi, khi gã cúi trên chiếc bàn giấy cao, người gã bị kẻ sọc từ cổ đến gót bằng những dải nắng hẹp. Chẳng cần mở cánh cửa chớp lớn ra mới nhìn thấy được. Ở đó cũng nóng; những con ruồi to vo ve như quỷ ám, và chúng không đốt, mà đâm. Tôi thường ngồi trên sàn, trong khi, với vẻ ngoài không chê vào đâu được (và thậm chí hơi thơm mùi nước hoa), đậu trên một chiếc ghế đẩu cao, gã viết, gã viết. Thỉnh thoảng gã đứng lên để vận động. Khi một chiếc giường xếp có một người ốm (một nhân viên đau yếu nào đó từ mạn ngược về) được đặt vào đó, gã tỏ ra bực bội một cách nhẹ nhàng. ‘Tiếng rên rỉ của người bệnh này,’ gã nói, ‘làm tôi phân tán chú ý. Mà không có chuyện ấy thì ở cái khí hậu này cũng đã vô cùng khó tránh được những sai sót trong sổ sách rồi.’

“One day he remarked, without lifting his head, ‘In the interior you will no doubt meet Mr. Kurtz.’ On my asking who Mr. Kurtz was, he said he was a first-class agent; and seeing my disappointment at this information, he added slowly, laying down his pen, ‘He is a very remarkable person.’ Further questions elicited from him that Mr. Kurtz was at present in charge of a trading-post, a very important one, in the true ivory-country, at ‘the very bottom of there. Sends in as much ivory as all the others put together...’ He began to write again. The sick man was too ill to groan. The flies buzzed in a great peace.

“Một hôm gã nhận xét, không ngẩng đầu lên, ‘Trong nội địa chắc chắn anh sẽ gặp ông Kurtz.’ Khi tôi hỏi ông Kurtz là ai, gã nói ông ta là một nhân viên hạng nhất; và thấy tôi thất vọng trước thông tin ấy, gã chậm rãi nói thêm, đặt cây bút xuống, ‘Ông ấy là một người rất phi thường.’ Những câu hỏi tiếp theo moi được từ gã rằng ông Kurtz hiện đang phụ trách một trạm buôn, một trạm rất quan trọng, ở đúng xứ ngà voi thực thụ, tận ‘chính đáy sâu nhất ở trong ấy. Gửi về nhiều ngà voi bằng tất cả những người khác cộng lại...’ Gã lại bắt đầu viết. Người bệnh đã ốm quá nặng để rên rỉ. Lũ ruồi vo ve trong một sự yên bình lớn lao.

“Suddenly there was a growing murmur of voices and a great tramping of feet. A caravan had come in. A violent babble of uncouth sounds burst out on the other side of the planks. All the carriers were speaking together, and in the midst of the uproar the lamentable voice of the chief agent was heard ‘giving it up’ tearfully for the twentieth time that day.... He rose slowly. ‘What a frightful row,’ he said. He crossed the room gently to look at the sick man, and returning, said to me, ‘He does not hear.’ ‘What! Dead?’ I asked, startled. ‘No, not yet,’ he answered, with great composure. Then, alluding with a toss of the head to the tumult in the station-yard, ‘When one has got to make correct entries, one comes to hate those savages—hate them to the death.’ He remained thoughtful for a moment. ‘When you see Mr. Kurtz’ he went on, ‘tell him from me that everything here’—he glanced at the deck—‘is very satisfactory. I don’t like to write to him—with those messengers of ours you never know who may get hold of your letter—at that Central Station.’ He stared at me for a moment with his mild, bulging eyes. ‘Oh, he will go far, very far,’ he began again. ‘He will be a somebody in the Administration before long. They, above—the Council in Europe, you know—mean him to be.’

“Đột nhiên có tiếng người rì rầm mỗi lúc một lớn và tiếng chân dậm rầm rập. Một đoàn khuân vác đã tới. Một tràng ồn ào dữ dội những âm thanh thô kệch bùng lên ở phía bên kia những tấm ván. Tất cả phu khuân vác đều nói cùng một lúc, và giữa cơn huyên náo ấy vang lên giọng than thở của viên nhân viên trưởng đang mếu máo ‘chịu thua’ lần thứ hai mươi trong ngày.... Gã chậm rãi đứng dậy. ‘Ồn ào kinh khủng quá,’ gã nói. Gã nhẹ nhàng băng qua phòng để nhìn người bệnh, và quay lại, bảo tôi, ‘Ông ta không nghe thấy gì.’ ‘Cái gì! Chết rồi à?’ tôi hỏi, giật mình. ‘Không, chưa,’ gã đáp, hết sức điềm tĩnh. Rồi, hất đầu ám chỉ cơn náo loạn ngoài sân trạm, ‘Khi người ta phải ghi sổ cho chính xác, người ta đâm ra căm ghét bọn man rợ ấy—căm ghét đến chết.’ Gã trầm ngâm một lúc. ‘Khi anh gặp ông Kurtz,’ gã nói tiếp, ‘hãy nói với ông ấy từ phía tôi rằng mọi sự ở đây’—gã liếc nhìn chiếc bàn—‘đều rất mỹ mãn. Tôi không thích viết thư cho ông ấy—với những kẻ đưa tin của chúng ta thì anh chẳng bao giờ biết ai có thể tóm được thư của anh—ở cái Trạm Trung tâm ấy.’ Gã nhìn tôi chằm chằm một lúc bằng đôi mắt lồi hiền lành. ‘Ồ, ông ấy sẽ tiến xa, rất xa,’ gã lại bắt đầu. ‘Chẳng bao lâu nữa ông ấy sẽ là một nhân vật trong Bộ máy Hành chính. Họ, ở bên trên—Hội đồng ở châu Âu, anh biết đấy—có ý định để ông ấy như vậy.’

“He turned to his work. The noise outside had ceased, and presently in going out I stopped at the door. In the steady buzz of flies the homeward-bound agent was lying finished and insensible; the other, bent over his books, was making correct entries of perfectly correct transactions; and fifty feet below the doorstep I could see the still tree-tops of the grove of death.

“Gã quay lại với công việc. Tiếng ồn bên ngoài đã ngớt, và lát sau khi đi ra tôi dừng lại ở cửa. Trong tiếng ruồi vo ve đều đặn, viên nhân viên sắp về nước nằm đó, xong đời và mê man bất tỉnh; người kia, cúi trên những cuốn sổ, đang ghi chép chính xác những giao dịch hoàn toàn chính xác; và năm mươi bộ bên dưới bậc cửa, tôi có thể thấy những ngọn cây lặng phắc của lùm cây chết chóc.

“Next day I left that station at last, with a caravan of sixty men, for a two-hundred-mile tramp.

“Hôm sau cuối cùng tôi cũng rời trạm ấy, cùng một đoàn sáu mươi người, cho một chuyến cuốc bộ hai trăm dặm.

“No use telling you much about that. Paths, paths, everywhere; a stamped-in network of paths spreading over the empty land, through the long grass, through burnt grass, through thickets, down and up chilly ravines, up and down stony hills ablaze with heat; and a solitude, a solitude, nobody, not a hut. The population had cleared out a long time ago. Well, if a lot of mysterious niggers armed with all kinds of fearful weapons suddenly took to travelling on the road between Deal and Gravesend, catching the yokels right and left to carry heavy loads for them, I fancy every farm and cottage thereabouts would get empty very soon. Only here the dwellings were gone, too. Still I passed through several abandoned villages. There’s something pathetically childish in the ruins of grass walls. Day after day, with the stamp and shuffle of sixty pair of bare feet behind me, each pair under a 60-lb. load. Camp, cook, sleep, strike camp, march. Now and then a carrier dead in harness, at rest in the long grass near the path, with an empty water-gourd and his long staff lying by his side. A great silence around and above. Perhaps on some quiet night the tremor of far-off drums, sinking, swelling, a tremor vast, faint; a sound weird, appealing, suggestive, and wild—and perhaps with as profound a meaning as the sound of bells in a Christian country. Once a white man in an unbuttoned uniform, camping on the path with an armed escort of lank Zanzibaris, very hospitable and festive—not to say drunk. Was looking after the upkeep of the road, he declared. Can’t say I saw any road or any upkeep, unless the body of a middle-aged negro, with a bullet-hole in the forehead, upon which I absolutely stumbled three miles farther on, may be considered as a permanent improvement. I had a white companion, too, not a bad chap, but rather too fleshy and with the exasperating habit of fainting on the hot hillsides, miles away from the least bit of shade and water. Annoying, you know, to hold your own coat like a parasol over a man’s head while he is coming to. I couldn’t help asking him once what he meant by coming there at all. ‘To make money, of course. What do you think?’ he said, scornfully. Then he got fever, and had to be carried in a hammock slung under a pole. As he weighed sixteen stone I had no end of rows with the carriers. They jibbed, ran away, sneaked off with their loads in the night—quite a mutiny. So, one evening, I made a speech in English with gestures, not one of which was lost to the sixty pairs of eyes before me, and the next morning I started the hammock off in front all right. An hour afterwards I came upon the whole concern wrecked in a bush—man, hammock, groans, blankets, horrors. The heavy pole had skinned his poor nose. He was very anxious for me to kill somebody, but there wasn’t the shadow of a carrier near. I remembered the old doctor—‘It would be interesting for science to watch the mental changes of individuals, on the spot.’ I felt I was becoming scientifically interesting. However, all that is to no purpose. On the fifteenth day I came in sight of the big river again, and hobbled into the Central Station. It was on a back water surrounded by scrub and forest, with a pretty border of smelly mud on one side, and on the three others enclosed by a crazy fence of rushes. A neglected gap was all the gate it had, and the first glance at the place was enough to let you see the flabby devil was running that show. White men with long staves in their hands appeared languidly from amongst the buildings, strolling up to take a look at me, and then retired out of sight somewhere. One of them, a stout, excitable chap with black moustaches, informed me with great volubility and many digressions, as soon as I told him who I was, that my steamer was at the bottom of the river. I was thunderstruck. What, how, why? Oh, it was ‘all right.’ The ‘manager himself’ was there. All quite correct. ‘Everybody had behaved splendidly! splendidly!’—‘you must,’ he said in agitation, ‘go and see the general manager at once. He is waiting!’

“Kể nhiều với các anh về chuyện đó cũng chẳng ích gì. Những lối mòn, những lối mòn, khắp mọi nơi; một mạng lưới lối mòn giẫm nát trải khắp vùng đất trống trải, xuyên qua cỏ cao, xuyên qua cỏ cháy, xuyên qua bụi rậm, xuống rồi lên những khe núi lạnh lẽo, lên rồi xuống những ngọn đồi đá rực lửa nóng; và một sự cô tịch, một sự cô tịch, không một bóng người, không một túp lều. Dân cư đã bỏ đi từ lâu lắm rồi. Ấy, nếu một đám đông mọi đen bí ẩn được trang bị đủ mọi thứ vũ khí đáng sợ bỗng nhiên kéo nhau đi lại trên con đường giữa Deal và Gravesend, bắt bớ dân quê bên phải bên trái để khuân vác những gánh nặng cho chúng, tôi đoán là mọi trang trại và mọi mái nhà tranh quanh vùng ấy sẽ chóng vắng tanh. Chỉ có điều ở đây đến nhà cửa cũng không còn nữa. Dẫu vậy tôi đã đi qua vài ngôi làng bỏ hoang. Có cái gì đó trẻ con một cách thảm thương trong những đống đổ nát của những bức tường cỏ. Ngày lại ngày, với tiếng dậm và tiếng lê bước của sáu mươi đôi chân trần sau lưng tôi, mỗi đôi dưới một gánh nặng sáu mươi pao. Cắm trại, nấu nướng, ngủ, nhổ trại, hành quân. Thỉnh thoảng một người khuân vác chết khi đang mang ách, nằm yên nghỉ trong đám cỏ cao gần lối mòn, với một cái bầu đựng nước rỗng không và cây gậy dài nằm bên cạnh. Một sự im lặng lớn lao quanh mình và trên đầu. Có lẽ vào một đêm yên tĩnh nào đó, tiếng rung của những hồi trống xa xăm, chìm xuống, dâng lên, một tiếng rung mênh mông, mơ hồ; một âm thanh kỳ quái, khẩn cầu, gợi nhiều ý tứ, và hoang dại—và có lẽ mang một ý nghĩa sâu xa chẳng kém tiếng chuông ở một xứ sở Cơ Đốc. Có lần, một người da trắng mặc bộ đồng phục không cài cúc, cắm trại trên lối mòn với một đội hộ tống có vũ trang gồm những người Zanzibar gầy nhom, rất hiếu khách và vui nhộn—chưa nói là say khướt. Đang trông coi việc bảo dưỡng con đường, ông ta tuyên bố. Tôi không thể nói là mình đã thấy con đường nào hay việc bảo dưỡng nào, trừ phi cái xác của một người da đen trung niên, với một lỗ đạn trên trán, mà tôi đã vấp phải đúng thật ba dặm xa hơn, có thể được coi là một sự cải thiện lâu dài. Tôi cũng có một người bạn đồng hành da trắng, không phải gã tồi, nhưng hơi quá béo và có cái thói quen phát bực là hay ngất xỉu trên những sườn đồi nóng bỏng, cách hàng dặm mới có được một chút bóng râm và nước. Thật phiền toái, các anh biết đấy, khi phải cầm chính chiếc áo khoác của mình như cái dù che nắng trên đầu một gã trong lúc gã đang hồi tỉnh. Có lần tôi không nhịn được phải hỏi gã rốt cuộc đến đây làm gì. ‘Để kiếm tiền, dĩ nhiên rồi. Anh nghĩ là gì?’ gã nói, khinh khỉnh. Rồi gã bị sốt, và phải được khiêng trên một cái võng treo dưới một cây đòn. Vì gã nặng đến mười sáu xtôn nên tôi cãi vã không biết bao nhiêu lần với đám phu khuân vác. Họ chùn lại, bỏ trốn, lẻn đi cùng gánh hàng trong đêm—một cuộc nổi loạn thực sự. Thế là, một buổi tối, tôi đọc một bài diễn văn bằng tiếng Anh kèm điệu bộ, không một điệu bộ nào lọt khỏi sáu mươi đôi mắt trước mặt tôi, và sáng hôm sau tôi cho cái võng khởi hành đi trước suôn sẻ. Một giờ sau tôi bắt gặp cả mớ tan nát trong một bụi cây—người, võng, tiếng rên, chăn chiếu, những cảnh kinh hoàng. Cây đòn nặng nề đã làm tróc da cái mũi tội nghiệp của gã. Gã rất nóng lòng muốn tôi giết một ai đó, nhưng chẳng có bóng dáng một người khuân vác nào ở gần. Tôi nhớ đến ông bác sĩ già—‘Đối với khoa học sẽ là thú vị nếu được theo dõi những thay đổi tâm thần của các cá nhân, ngay tại chỗ.’ Tôi cảm thấy mình đang trở nên thú vị về mặt khoa học. Tuy nhiên, tất cả những chuyện đó chẳng ăn nhằm gì. Đến ngày thứ mười lăm tôi lại trông thấy con sông lớn, và khập khiễng bước vào Trạm Trung tâm. Nó nằm trên một vùng nước tù bao quanh bởi cây bụi và rừng, với một đường viền đẹp đẽ bằng bùn hôi thối ở một phía, và ba phía kia được rào bằng một hàng rào sậy xiêu vẹo điên rồ. Một chỗ hổng bị bỏ mặc là tất cả cái cổng mà nó có, và cái nhìn đầu tiên vào nơi này đủ để các anh thấy chính con quỷ nhẽo nhợt đang điều hành cái màn trình diễn ấy. Những người da trắng tay cầm gậy dài uể oải hiện ra từ giữa các tòa nhà, thong thả đi tới nhìn tôi một cái, rồi lại rút đi khuất đâu đó. Một người trong bọn họ, một gã to béo, dễ bị kích động với bộ ria đen, thông báo cho tôi với một sự liến thoắng lớn và nhiều lạc đề, ngay khi tôi nói tôi là ai, rằng chiếc tàu hơi nước của tôi đang nằm dưới đáy sông. Tôi sững sờ như bị sét đánh. Cái gì, thế nào, tại sao? Ồ, ‘ổn cả thôi.’ ‘Chính viên quản lý’ đã có mặt ở đó. Tất cả đều hoàn toàn đúng đắn. ‘Mọi người đã cư xử tuyệt vời! tuyệt vời!’—‘anh phải,’ gã nói một cách bồn chồn, ‘đi gặp ngài tổng quản lý ngay. Ngài đang chờ!’

“I did not see the real significance of that wreck at once. I fancy I see it now, but I am not sure—not at all. Certainly the affair was too stupid—when I think of it—to be altogether natural. Still... But at the moment it presented itself simply as a confounded nuisance. The steamer was sunk. They had started two days before in a sudden hurry up the river with the manager on board, in charge of some volunteer skipper, and before they had been out three hours they tore the bottom out of her on stones, and she sank near the south bank. I asked myself what I was to do there, now my boat was lost. As a matter of fact, I had plenty to do in fishing my command out of the river. I had to set about it the very next day. That, and the repairs when I brought the pieces to the station, took some months.

“Tôi không thấy ngay ý nghĩa thực sự của vụ đắm tàu ấy. Tôi nghĩ bây giờ thì tôi thấy, nhưng tôi không chắc—không chắc chút nào. Chắc chắn là chuyện ấy quá ngu xuẩn—khi tôi nghĩ lại—để có thể hoàn toàn tự nhiên. Dẫu vậy... Nhưng vào lúc ấy nó chỉ hiện ra đơn giản như một sự phiền toái chết tiệt. Chiếc tàu hơi nước đã chìm. Hai ngày trước, họ đã đột ngột vội vã ngược dòng sông với viên quản lý trên tàu, do một thuyền trưởng tình nguyện nào đó điều khiển, và chưa ra đi được ba giờ thì họ đã làm toạc đáy tàu trên đá, và nó chìm gần bờ nam. Tôi tự hỏi mình sẽ làm gì ở đó, giờ khi con tàu của tôi đã mất. Thật ra, tôi có khối việc để làm trong việc vớt con tàu mình chỉ huy lên khỏi sông. Tôi phải bắt tay vào việc ngay ngày hôm sau. Việc ấy, cùng với việc sửa chữa khi tôi đem các mảnh về trạm, mất đến mấy tháng trời.

“My first interview with the manager was curious. He did not ask me to sit down after my twenty-mile walk that morning. He was commonplace in complexion, in features, in manners, and in voice. He was of middle size and of ordinary build. His eyes, of the usual blue, were perhaps remarkably cold, and he certainly could make his glance fall on one as trenchant and heavy as an axe. But even at these times the rest of his person seemed to disclaim the intention. Otherwise there was only an indefinable, faint expression of his lips, something stealthy—a smile—not a smile—I remember it, but I can’t explain. It was unconscious, this smile was, though just after he had said something it got intensified for an instant. It came at the end of his speeches like a seal applied on the words to make the meaning of the commonest phrase appear absolutely inscrutable. He was a common trader, from his youth up employed in these parts—nothing more. He was obeyed, yet he inspired neither love nor fear, nor even respect. He inspired uneasiness. That was it! Uneasiness. Not a definite mistrust—just uneasiness—nothing more. You have no idea how effective such a... a... faculty can be. He had no genius for organizing, for initiative, or for order even. That was evident in such things as the deplorable state of the station. He had no learning, and no intelligence. His position had come to him—why? Perhaps because he was never ill... He had served three terms of three years out there... Because triumphant health in the general rout of constitutions is a kind of power in itself. When he went home on leave he rioted on a large scale—pompously. Jack ashore—with a difference—in externals only. This one could gather from his casual talk. He originated nothing, he could keep the routine going—that’s all. But he was great. He was great by this little thing that it was impossible to tell what could control such a man. He never gave that secret away. Perhaps there was nothing within him. Such a suspicion made one pause—for out there there were no external checks. Once when various tropical diseases had laid low almost every ‘agent’ in the station, he was heard to say, ‘Men who come out here should have no entrails.’ He sealed the utterance with that smile of his, as though it had been a door opening into a darkness he had in his keeping. You fancied you had seen things—but the seal was on. When annoyed at meal-times by the constant quarrels of the white men about precedence, he ordered an immense round table to be made, for which a special house had to be built. This was the station’s mess-room. Where he sat was the first place—the rest were nowhere. One felt this to be his unalterable conviction. He was neither civil nor uncivil. He was quiet. He allowed his ‘boy’—an overfed young negro from the coast—to treat the white men, under his very eyes, with provoking insolence.

“Cuộc gặp gỡ đầu tiên của tôi với viên quản lý thật kỳ lạ. Ông ta không mời tôi ngồi sau chặng đường hai mươi dặm cuốc bộ của tôi sáng hôm ấy. Ông ta tầm thường về nước da, về đường nét, về cung cách, và về giọng nói. Ông ta tầm vóc trung bình và thân hình bình thường. Đôi mắt ông ta, màu xanh lơ thông thường, có lẽ lạnh lùng một cách đáng chú ý, và chắc chắn ông ta có thể khiến cái nhìn của mình rơi xuống người ta sắc lẻm và nặng nề như một nhát rìu. Nhưng ngay cả những lúc ấy phần còn lại của con người ông ta dường như vẫn chối bỏ ý định đó. Ngoài ra chỉ có một nét mặt mờ nhạt, khó định nghĩa nơi đôi môi ông ta, một cái gì đó lén lút—một nụ cười—không phải một nụ cười—tôi nhớ nó, nhưng tôi không thể giải thích. Nó vô thức, nụ cười ấy, dẫu ngay sau khi ông ta nói điều gì đó nó lại đậm thêm trong một khoảnh khắc. Nó đến ở cuối những lời ông ta nói như một con dấu đóng lên ngôn từ để khiến ý nghĩa của câu nói tầm thường nhất trở nên hoàn toàn khôn dò. Ông ta là một con buôn tầm thường, từ thuở thanh niên đã làm việc ở những vùng này—chẳng hơn gì thế. Ông ta được tuân lệnh, thế nhưng ông ta không gợi lên tình yêu cũng chẳng gợi lên nỗi sợ, thậm chí cả sự kính trọng cũng không. Ông ta gợi lên sự bứt rứt. Chính là thế! Sự bứt rứt. Không phải một sự ngờ vực rõ rệt—chỉ là sự bứt rứt—chẳng hơn gì thế. Các anh không thể hình dung một... một... năng lực như thế có thể hiệu quả đến mức nào. Ông ta chẳng có tài tổ chức, tài khởi xướng, hay thậm chí cả tài giữ trật tự. Điều đó hiển nhiên trong những thứ như tình trạng thảm hại của trạm. Ông ta không có học vấn, và không có trí tuệ. Địa vị của ông ta đã đến với ông ta—vì sao? Có lẽ vì ông ta không bao giờ ốm... Ông ta đã phục vụ ba nhiệm kỳ ba năm ở ngoài ấy... Bởi vì sức khỏe đắc thắng giữa cuộc tan tác chung của những thể chất tự nó đã là một thứ quyền lực. Khi về nước nghỉ phép ông ta ăn chơi trác táng trên quy mô lớn—một cách phô trương. Một gã thủy thủ lên bờ—có điều khác biệt—chỉ ở vẻ bề ngoài. Điều này người ta có thể suy ra từ những câu chuyện tình cờ của ông ta. Ông ta chẳng khởi xướng điều gì, ông ta có thể duy trì cho công việc thường lệ chạy đều—chỉ có thế. Nhưng ông ta vĩ đại. Ông ta vĩ đại nhờ cái điều nhỏ nhặt này: không thể nào biết được cái gì có thể kiềm chế một con người như thế. Ông ta chẳng bao giờ để lộ bí mật ấy. Có lẽ bên trong ông ta chẳng có gì cả. Một mối ngờ vực như thế khiến người ta phải khựng lại—vì ngoài ấy không có những sự kiềm chế từ bên ngoài. Có lần khi đủ thứ bệnh nhiệt đới đã quật ngã gần như mọi ‘nhân viên’ trong trạm, người ta nghe ông ta nói, ‘Những kẻ ra đây không nên có ruột gan.’ Ông ta niêm phong lời phát biểu ấy bằng nụ cười của mình, như thể đó là một cánh cửa mở vào một bóng tối mà ông ta đang giữ trong tay. Người ta tưởng mình đã nhìn thấy những điều gì đó—nhưng con dấu đã đóng lại. Khi bị quấy rầy vào giờ ăn bởi những cuộc cãi vã liên miên của những người da trắng về thứ bậc chỗ ngồi, ông ta ra lệnh làm một cái bàn tròn khổng lồ, mà để đặt nó người ta phải xây riêng một ngôi nhà. Đó là phòng ăn của trạm. Chỗ ông ta ngồi là chỗ đầu tiên—những người còn lại chẳng ra gì. Người ta cảm thấy đó là niềm tin bất di bất dịch của ông ta. Ông ta không lịch sự mà cũng không bất lịch sự. Ông ta trầm lặng. Ông ta để cho ‘thằng bồi’ của mình—một gã da đen trẻ tuổi ăn quá no từ miền duyên hải—đối xử với những người da trắng, ngay trước mắt ông ta, bằng một thái độ xấc xược khiêu khích.

“He began to speak as soon as he saw me. I had been very long on the road. He could not wait. Had to start without me. The up-river stations had to be relieved. There had been so many delays already that he did not know who was dead and who was alive, and how they got on—and so on, and so on. He paid no attention to my explanations, and, playing with a stick of sealing-wax, repeated several times that the situation was ‘very grave, very grave.’ There were rumours that a very important station was in jeopardy, and its chief, Mr. Kurtz, was ill. Hoped it was not true. Mr. Kurtz was... I felt weary and irritable. Hang Kurtz, I thought. I interrupted him by saying I had heard of Mr. Kurtz on the coast. ‘Ah! So they talk of him down there,’ he murmured to himself. Then he began again, assuring me Mr. Kurtz was the best agent he had, an exceptional man, of the greatest importance to the Company; therefore I could understand his anxiety. He was, he said, ‘very, very uneasy.’ Certainly he fidgeted on his chair a good deal, exclaimed, ‘Ah, Mr. Kurtz!’ broke the stick of sealing-wax and seemed dumfounded by the accident. Next thing he wanted to know ‘how long it would take to’... I interrupted him again. Being hungry, you know, and kept on my feet too. I was getting savage. ‘How can I tell?’ I said. ‘I haven’t even seen the wreck yet—some months, no doubt.’ All this talk seemed to me so futile. ‘Some months,’ he said. ‘Well, let us say three months before we can make a start. Yes. That ought to do the affair.’ I flung out of his hut (he lived all alone in a clay hut with a sort of verandah) muttering to myself my opinion of him. He was a chattering idiot. Afterwards I took it back when it was borne in upon me startlingly with what extreme nicety he had estimated the time requisite for the ‘affair.’

“Ông ta bắt đầu nói ngay khi trông thấy tôi. Tôi đã đi đường quá lâu. Ông ta không thể chờ. Đã phải khởi hành mà không có tôi. Các trạm ở thượng nguồn phải được tiếp ứng. Đã có quá nhiều sự chậm trễ đến nỗi ông ta không biết ai đã chết và ai còn sống, và họ xoay xở ra sao—vân vân, vân vân. Ông ta chẳng để ý gì đến những lời giải thích của tôi, và, mân mê một thỏi xi gắn, nhắc đi nhắc lại nhiều lần rằng tình hình ‘rất nghiêm trọng, rất nghiêm trọng.’ Có tin đồn rằng một trạm rất quan trọng đang lâm nguy, và người đứng đầu trạm ấy, ông Kurtz, đang ốm. Mong rằng điều đó không đúng. Ông Kurtz là... Tôi cảm thấy mệt mỏi và cáu kỉnh. Kệ xác Kurtz, tôi nghĩ. Tôi ngắt lời ông ta bằng cách nói rằng tôi đã nghe nói về ông Kurtz ở miền duyên hải. ‘À! Vậy là dưới ấy người ta có nói về ông ấy,’ ông ta lẩm bẩm một mình. Rồi ông ta lại bắt đầu, quả quyết với tôi rằng ông Kurtz là nhân viên giỏi nhất mà ông ta có, một con người đặc biệt, có tầm quan trọng lớn nhất đối với Công ty; vì vậy tôi có thể hiểu được nỗi lo âu của ông ta. Ông ta, ông ta nói, ‘rất, rất bứt rứt.’ Quả thật ông ta nhấp nhổm trên ghế khá nhiều, kêu lên, ‘À, ông Kurtz!’ bẻ gãy thỏi xi gắn và có vẻ sững sờ vì sự cố ấy. Tiếp đó ông ta muốn biết ‘sẽ mất bao lâu để’... Tôi lại ngắt lời ông ta. Vì đói, các anh biết đấy, và lại bị bắt đứng nữa. Tôi đang trở nên hung tợn. ‘Làm sao tôi biết được?’ tôi nói. ‘Tôi còn chưa nhìn thấy xác tàu—vài tháng, chắc chắn thế.’ Toàn bộ cuộc chuyện trò này với tôi dường như thật vô ích. ‘Vài tháng,’ ông ta nói. ‘Thôi được, cứ cho là ba tháng trước khi chúng ta có thể khởi hành. Phải. Như thế là đủ cho công chuyện.’ Tôi hầm hầm bước ra khỏi túp lều của ông ta (ông ta sống một mình trong một túp lều đất sét có một kiểu hiên) vừa lẩm bẩm một mình nhận xét của tôi về ông ta. Ông ta là một thằng ngốc lắm mồm. Về sau tôi rút lại nhận xét ấy khi tôi bàng hoàng nhận ra ông ta đã ước tính thời gian cần thiết cho ‘công chuyện’ với độ chính xác tinh tế tột bậc đến nhường nào.

“I went to work the next day, turning, so to speak, my back on that station. In that way only it seemed to me I could keep my hold on the redeeming facts of life. Still, one must look about sometimes; and then I saw this station, these men strolling aimlessly about in the sunshine of the yard. I asked myself sometimes what it all meant. They wandered here and there with their absurd long staves in their hands, like a lot of faithless pilgrims bewitched inside a rotten fence. The word ‘ivory’ rang in the air, was whispered, was sighed. You would think they were praying to it. A taint of imbecile rapacity blew through it all, like a whiff from some corpse. By Jove! I’ve never seen anything so unreal in my life. And outside, the silent wilderness surrounding this cleared speck on the earth struck me as something great and invincible, like evil or truth, waiting patiently for the passing away of this fantastic invasion.

“Tôi bắt tay vào việc ngay hôm sau, có thể nói là quay lưng lại với cái trạm ấy. Dường như chỉ bằng cách đó tôi mới có thể bám giữ được những sự thật cứu rỗi của cuộc đời. Dẫu vậy, đôi khi người ta cũng phải nhìn quanh; và thế là tôi thấy cái trạm này, những con người này lang thang vô định dưới ánh nắng ngoài sân. Đôi khi tôi tự hỏi tất cả những thứ ấy có nghĩa gì. Họ lang thang chỗ này chỗ kia với những cây gậy dài vô lý trong tay, như một đám những kẻ hành hương mất đức tin bị bỏ bùa bên trong một hàng rào mục nát. Chữ ‘ngà voi’ vang lên trong không khí, được thì thầm, được thở dài. Các anh sẽ tưởng họ đang cầu nguyện nó. Một mùi tanh tưởi của lòng tham ngu muội thổi qua tất cả, như một làn hơi từ một cái xác nào đó. Trời đất ơi! Tôi chưa từng thấy cái gì phi thực như thế trong đời. Và bên ngoài, vùng hoang vu câm lặng bao quanh cái chấm được phát quang này trên mặt đất khiến tôi có cảm giác như một cái gì đó vĩ đại và không thể khuất phục, như cái ác hay chân lý, đang kiên nhẫn chờ đợi cuộc xâm lăng kỳ quái này qua đi.

“Oh, these months! Well, never mind. Various things happened. One evening a grass shed full of calico, cotton prints, beads, and I don’t know what else, burst into a blaze so suddenly that you would have thought the earth had opened to let an avenging fire consume all that trash. I was smoking my pipe quietly by my dismantled steamer, and saw them all cutting capers in the light, with their arms lifted high, when the stout man with moustaches came tearing down to the river, a tin pail in his hand, assured me that everybody was ‘behaving splendidly, splendidly,’ dipped about a quart of water and tore back again. I noticed there was a hole in the bottom of his pail.

“Ôi, những tháng ấy! Thôi, đừng bận tâm. Nhiều chuyện đã xảy ra. Một buổi tối, một cái lán cỏ chứa đầy vải trúc bâu, vải bông in hoa, hạt cườm, và tôi không biết còn những gì nữa, bùng cháy đột ngột đến nỗi các anh sẽ tưởng mặt đất đã nứt ra để một ngọn lửa báo thù thiêu rụi tất cả đống rác rưởi ấy. Tôi đang lặng lẽ hút tẩu bên chiếc tàu hơi nước đã tháo rời của mình, và thấy tất cả bọn họ nhảy cỡn lên trong ánh lửa, hai tay giơ cao, thì gã to béo có bộ ria phóng ầm ầm xuống bờ sông, một cái thùng sắt tây trong tay, quả quyết với tôi rằng mọi người đang ‘cư xử tuyệt vời, tuyệt vời,’ múc chừng một lít nước rồi lại phóng ầm ầm trở lên. Tôi để ý thấy cái thùng của gã thủng một lỗ ở đáy.

“I strolled up. There was no hurry. You see the thing had gone off like a box of matches. It had been hopeless from the very first. The flame had leaped high, driven everybody back, lighted up everything—and collapsed. The shed was already a heap of embers glowing fiercely. A nigger was being beaten near by. They said he had caused the fire in some way; be that as it may, he was screeching most horribly. I saw him, later, for several days, sitting in a bit of shade looking very sick and trying to recover himself; afterwards he arose and went out—and the wilderness without a sound took him into its bosom again. As I approached the glow from the dark I found myself at the back of two men, talking. I heard the name of Kurtz pronounced, then the words, ‘take advantage of this unfortunate accident.’ One of the men was the manager. I wished him a good evening. ‘Did you ever see anything like it—eh? it is incredible,’ he said, and walked off. The other man remained. He was a first-class agent, young, gentlemanly, a bit reserved, with a forked little beard and a hooked nose. He was stand-offish with the other agents, and they on their side said he was the manager’s spy upon them. As to me, I had hardly ever spoken to him before. We got into talk, and by and by we strolled away from the hissing ruins. Then he asked me to his room, which was in the main building of the station. He struck a match, and I perceived that this young aristocrat had not only a silver-mounted dressing-case but also a whole candle all to himself. Just at that time the manager was the only man supposed to have any right to candles. Native mats covered the clay walls; a collection of spears, assegais, shields, knives was hung up in trophies. The business intrusted to this fellow was the making of bricks—so I had been informed; but there wasn’t a fragment of a brick anywhere in the station, and he had been there more than a year—waiting. It seems he could not make bricks without something, I don’t know what—straw maybe. Anyway, it could not be found there and as it was not likely to be sent from Europe, it did not appear clear to me what he was waiting for. An act of special creation perhaps. However, they were all waiting—all the sixteen or twenty pilgrims of them—for something; and upon my word it did not seem an uncongenial occupation, from the way they took it, though the only thing that ever came to them was disease—as far as I could see. They beguiled the time by back-biting and intriguing against each other in a foolish kind of way. There was an air of plotting about that station, but nothing came of it, of course. It was as unreal as everything else—as the philanthropic pretence of the whole concern, as their talk, as their government, as their show of work. The only real feeling was a desire to get appointed to a trading-post where ivory was to be had, so that they could earn percentages. They intrigued and slandered and hated each other only on that account—but as to effectually lifting a little finger—oh, no. By heavens! there is something after all in the world allowing one man to steal a horse while another must not look at a halter. Steal a horse straight out. Very well. He has done it. Perhaps he can ride. But there is a way of looking at a halter that would provoke the most charitable of saints into a kick.

“Tôi thong thả đi lên. Chẳng có gì phải vội. Các anh thấy đấy, cái thứ ấy đã bùng lên như một hộp diêm. Ngay từ đầu nó đã vô vọng rồi. Ngọn lửa đã bốc cao, đẩy lùi mọi người, rọi sáng mọi thứ—rồi sụp xuống. Cái lán đã thành một đống than hồng rực dữ dội. Một gã mọi đen đang bị đánh gần đó. Người ta bảo gã đã gây ra đám cháy bằng cách nào đó; dù thế nào đi nữa, gã đang rít lên khủng khiếp nhất. Về sau, trong nhiều ngày, tôi thấy gã ngồi ở một khoảnh bóng râm, trông rất ốm yếu và cố gắng hồi sức; rồi sau đó gã đứng dậy và đi ra—và vùng hoang vu không một tiếng động lại đón gã vào lòng. Khi từ bóng tối tôi tiến lại gần ánh lửa, tôi thấy mình ở sau lưng hai người đang nói chuyện. Tôi nghe thấy cái tên Kurtz được thốt ra, rồi những lời, ‘lợi dụng sự cố đáng tiếc này.’ Một trong hai người là viên quản lý. Tôi chúc ông ta buổi tối tốt lành. ‘Anh đã bao giờ thấy chuyện gì như thế chưa—hả? thật không thể tin nổi,’ ông ta nói, rồi bỏ đi. Người kia ở lại. Anh ta là một nhân viên hạng nhất, trẻ tuổi, có dáng quý phái, hơi kín đáo, với một bộ râu nhỏ chẻ đôi và một cái mũi khoằm. Anh ta xa cách với các nhân viên khác, và về phần họ, họ bảo anh ta là gián điệp của viên quản lý theo dõi họ. Về phần tôi, trước đó tôi hầu như chưa bao giờ nói chuyện với anh ta. Chúng tôi bắt chuyện, và lát sau chúng tôi thong thả rời xa đống tàn tích đang xèo xèo. Rồi anh ta mời tôi về phòng mình, ở trong tòa nhà chính của trạm. Anh ta quẹt một que diêm, và tôi nhận thấy rằng gã quý tộc trẻ này không chỉ có một hộp đồ trang điểm bọc bạc mà còn có cả một cây nến nguyên vẹn của riêng mình. Đúng vào thời gian ấy, viên quản lý là người duy nhất được coi là có quyền dùng nến. Những tấm chiếu thổ dân phủ lên các bức tường đất sét; một bộ sưu tập giáo, lao, khiên, dao được treo lên thành những bộ chiến lợi phẩm. Công việc được giao phó cho gã này là làm gạch—tôi đã được cho biết như thế; nhưng trong trạm chẳng có lấy một mảnh gạch vụn nào, và anh ta đã ở đó hơn một năm—chờ đợi. Hình như anh ta không thể làm gạch nếu thiếu một thứ gì đó, tôi không biết là gì—có lẽ là rơm. Dẫu sao, thứ ấy không thể tìm thấy ở đó, và vì không chắc nó sẽ được gửi từ châu Âu sang, nên tôi không thấy rõ anh ta đang chờ cái gì. Có lẽ là một hành động sáng thế đặc biệt. Tuy nhiên, tất cả bọn họ đều đang chờ—tất cả mười sáu hay hai mươi kẻ hành hương ấy—chờ một cái gì đó; và thề có trời, đó dường như chẳng phải một việc làm không hợp ý, xét theo cách họ đón nhận nó, mặc dù thứ duy nhất từng đến với họ là bệnh tật—theo như tôi thấy. Họ giết thời gian bằng cách nói xấu sau lưng và mưu mô chống lại nhau theo một kiểu ngớ ngẩn. Có một bầu không khí âm mưu bao trùm cái trạm ấy, nhưng dĩ nhiên chẳng đi đến đâu cả. Nó cũng phi thực như mọi thứ khác—như cái vẻ giả vờ nhân ái của toàn bộ cơ ngơi, như những câu chuyện của họ, như sự cai quản của họ, như cái màn phô diễn công việc của họ. Cảm xúc thật duy nhất là lòng khao khát được bổ nhiệm đến một trạm buôn nơi có thể kiếm được ngà voi, để họ có thể kiếm được tiền hoa hồng. Họ mưu mô, vu khống và căm ghét nhau chỉ vì lẽ đó—nhưng còn về việc thực sự nhấc lấy một ngón tay út—ồ, không. Lạy trời! xét cho cùng trên đời này có một cái gì đó cho phép một kẻ ăn cắp ngựa trong khi một kẻ khác không được nhìn vào cái dây cương. Ăn cắp hẳn một con ngựa. Được lắm. Hắn đã làm thế. Có lẽ hắn biết cưỡi. Nhưng có một cách nhìn vào cái dây cương có thể khiến vị thánh nhân từ nhất cũng phải nổi khùng mà đá cho một cái.

“I had no idea why he wanted to be sociable, but as we chatted in there it suddenly occurred to me the fellow was trying to get at something—in fact, pumping me. He alluded constantly to Europe, to the people I was supposed to know there—putting leading questions as to my acquaintances in the sepulchral city, and so on. His little eyes glittered like mica discs—with curiosity—though he tried to keep up a bit of superciliousness. At first I was astonished, but very soon I became awfully curious to see what he would find out from me. I couldn’t possibly imagine what I had in me to make it worth his while. It was very pretty to see how he baffled himself, for in truth my body was full only of chills, and my head had nothing in it but that wretched steamboat business. It was evident he took me for a perfectly shameless prevaricator. At last he got angry, and, to conceal a movement of furious annoyance, he yawned. I rose. Then I noticed a small sketch in oils, on a panel, representing a woman, draped and blindfolded, carrying a lighted torch. The background was sombre—almost black. The movement of the woman was stately, and the effect of the torchlight on the face was sinister.

“Tôi không hiểu tại sao anh ta lại muốn tỏ ra thân thiện, nhưng trong khi chúng tôi chuyện trò trong đó, tôi đột nhiên nhận ra gã này đang cố moi một điều gì đó—thật ra là đang dò hỏi tôi. Anh ta không ngớt bóng gió về châu Âu, về những người mà tôi được cho là quen biết ở đó—đặt những câu hỏi gợi ý về những người quen của tôi ở thành phố như mồ mả, vân vân. Đôi mắt nhỏ của anh ta lấp lánh như những mảnh mica—vì tò mò—mặc dù anh ta cố giữ một chút vẻ kẻ cả. Thoạt đầu tôi ngạc nhiên, nhưng chẳng bao lâu tôi trở nên tò mò kinh khủng muốn xem anh ta sẽ moi được gì ở tôi. Tôi không tài nào hình dung được trong tôi có cái gì khiến anh ta phải bỏ công như thế. Thật là hay ho khi thấy anh ta tự làm mình bối rối, vì sự thật là trong người tôi chỉ đầy những cơn ớn lạnh, và trong đầu tôi chẳng có gì ngoài cái chuyện tàu hơi nước khốn khổ ấy. Rõ ràng anh ta coi tôi là một kẻ nói quanh co hoàn toàn trơ tráo. Cuối cùng anh ta nổi giận, và, để che giấu một cử động bực bội điên tiết, anh ta ngáp. Tôi đứng dậy. Lúc ấy tôi để ý thấy một bức phác họa nhỏ bằng sơn dầu, trên một tấm ván, vẽ một người đàn bà, khoác áo choàng và bịt mắt, cầm một ngọn đuốc đang cháy. Nền tranh u tối—gần như đen. Dáng điệu người đàn bà oai nghiêm, và hiệu ứng của ánh đuốc trên gương mặt thật gở dữ.

“It arrested me, and he stood by civilly, holding an empty half-pint champagne bottle (medical comforts) with the candle stuck in it. To my question he said Mr. Kurtz had painted this—in this very station more than a year ago—while waiting for means to go to his trading post. ‘Tell me, pray,’ said I, ‘who is this Mr. Kurtz?’

“Nó níu chân tôi lại, và anh ta đứng bên cạnh một cách lịch sự, cầm một cái chai sâm banh nửa panh rỗng (đồ bồi dưỡng y tế) có cắm cây nến. Trước câu hỏi của tôi anh ta nói ông Kurtz đã vẽ bức tranh này—ngay tại trạm này hơn một năm trước—trong khi chờ phương tiện để đến trạm buôn của mình. ‘Xin cho tôi biết,’ tôi nói, ‘ông Kurtz này là ai?’

“‘The chief of the Inner Station,’ he answered in a short tone, looking away. ‘Much obliged,’ I said, laughing. ‘And you are the brickmaker of the Central Station. Every one knows that.’ He was silent for a while. ‘He is a prodigy,’ he said at last. ‘He is an emissary of pity and science and progress, and devil knows what else. We want,’ he began to declaim suddenly, ‘for the guidance of the cause intrusted to us by Europe, so to speak, higher intelligence, wide sympathies, a singleness of purpose.’ ‘Who says that?’ I asked. ‘Lots of them,’ he replied. ‘Some even write that; and so he comes here, a special being, as you ought to know.’ ‘Why ought I to know?’ I interrupted, really surprised. He paid no attention. ‘Yes. Today he is chief of the best station, next year he will be assistant-manager, two years more and... but I dare-say you know what he will be in two years’ time. You are of the new gang—the gang of virtue. The same people who sent him specially also recommended you. Oh, don’t say no. I’ve my own eyes to trust.’ Light dawned upon me. My dear aunt’s influential acquaintances were producing an unexpected effect upon that young man. I nearly burst into a laugh. ‘Do you read the Company’s confidential correspondence?’ I asked. He hadn’t a word to say. It was great fun. ‘When Mr. Kurtz,’ I continued, severely, ‘is General Manager, you won’t have the opportunity.’

“‘Người đứng đầu Trạm Nội địa,’ anh ta đáp cộc lốc, nhìn đi chỗ khác. ‘Cảm ơn nhiều lắm,’ tôi nói, cười. ‘Còn anh là anh thợ làm gạch của Trạm Trung tâm. Ai cũng biết thế.’ Anh ta im lặng một lúc. ‘Ông ấy là một thần đồng,’ cuối cùng anh ta nói. ‘Ông ấy là một sứ giả của lòng thương xót và khoa học và tiến bộ, và quỷ mới biết còn những gì nữa. Chúng ta cần,’ anh ta đột nhiên bắt đầu đọc như diễn thuyết, ‘để dẫn dắt sự nghiệp mà châu Âu, có thể nói vậy, đã giao phó cho chúng ta, một trí tuệ cao hơn, những mối cảm thông rộng lớn, một mục đích duy nhất không phân tâm.’ ‘Ai nói thế?’ tôi hỏi. ‘Nhiều người lắm,’ anh ta đáp. ‘Một số còn viết thế nữa kia; và vì thế ông ấy đến đây, một con người đặc biệt, như lẽ ra anh phải biết.’ ‘Tại sao lẽ ra tôi phải biết?’ tôi ngắt lời, thực sự ngạc nhiên. Anh ta không để ý. ‘Phải. Hôm nay ông ấy là người đứng đầu trạm tốt nhất, năm tới ông ấy sẽ là phó quản lý, thêm hai năm nữa và... nhưng tôi dám chắc anh biết ông ấy sẽ là gì trong hai năm tới. Anh thuộc về bọn mới—bọn đạo đức. Chính những người đã đặc biệt phái ông ấy sang cũng đã tiến cử anh. Ồ, đừng nói không. Tôi có đôi mắt của riêng tôi để tin.’ Tôi bỗng vỡ lẽ. Những người quen có thế lực của bà dì thân yêu của tôi đang gây ra một tác động bất ngờ lên gã trai trẻ ấy. Tôi suýt bật cười. ‘Anh có đọc thư từ mật của Công ty không đấy?’ tôi hỏi. Anh ta không nói được một lời. Thật là vui hết sức. ‘Khi ông Kurtz,’ tôi tiếp tục, nghiêm khắc, ‘trở thành Tổng Quản lý, anh sẽ không có cơ hội ấy đâu.’

“He blew the candle out suddenly, and we went outside. The moon had risen. Black figures strolled about listlessly, pouring water on the glow, whence proceeded a sound of hissing; steam ascended in the moonlight, the beaten nigger groaned somewhere. ‘What a row the brute makes!’ said the indefatigable man with the moustaches, appearing near us. ‘Serve him right. Transgression—punishment—bang! Pitiless, pitiless. That’s the only way. This will prevent all conflagrations for the future. I was just telling the manager...’ He noticed my companion, and became crestfallen all at once. ‘Not in bed yet,’ he said, with a kind of servile heartiness; ‘it’s so natural. Ha! Danger—agitation.’ He vanished. I went on to the riverside, and the other followed me. I heard a scathing murmur at my ear, ‘Heap of muffs—go to.’ The pilgrims could be seen in knots gesticulating, discussing. Several had still their staves in their hands. I verily believe they took these sticks to bed with them. Beyond the fence the forest stood up spectrally in the moonlight, and through that dim stir, through the faint sounds of that lamentable courtyard, the silence of the land went home to one’s very heart—its mystery, its greatness, the amazing reality of its concealed life. The hurt nigger moaned feebly somewhere near by, and then fetched a deep sigh that made me mend my pace away from there. I felt a hand introducing itself under my arm. ‘My dear sir,’ said the fellow, ‘I don’t want to be misunderstood, and especially by you, who will see Mr. Kurtz long before I can have that pleasure. I wouldn’t like him to get a false idea of my disposition....’

“Anh ta đột ngột thổi tắt nến, và chúng tôi đi ra ngoài. Trăng đã lên. Những bóng người đen uể oải đi lại, dội nước lên đám than hồng, từ đó vọng lên một tiếng xèo xèo; hơi nước bốc lên dưới ánh trăng, gã mọi đen bị đánh rên rỉ ở đâu đó. ‘Con vật ấy làm ầm ĩ quá!’ gã ria mép không biết mệt nói, xuất hiện gần chúng tôi. ‘Đáng đời nó. Phạm tội—trừng phạt—bùm! Không thương xót, không thương xót. Đó là cách duy nhất. Như thế sẽ ngăn được mọi vụ hỏa hoạn trong tương lai. Tôi vừa mới nói với viên quản lý...’ Gã nhận ra người bạn đồng hành của tôi, và bỗng cụt hứng hẳn. ‘Chưa đi ngủ à,’ gã nói, với một kiểu niềm nở khúm núm; ‘tự nhiên thôi mà. Ha! Nguy hiểm—náo động.’ Gã biến mất. Tôi đi tiếp ra bờ sông, và người kia theo sau tôi. Tôi nghe một tiếng lẩm bẩm cay độc bên tai, ‘Một lũ đần độn—đi đi cho rảnh.’ Có thể thấy những kẻ hành hương tụm năm tụm ba khoa tay múa chân, bàn tán. Vài người vẫn còn cầm gậy trong tay. Tôi thật lòng tin là họ mang cả những cây gậy ấy lên giường. Bên kia hàng rào, cánh rừng đứng sừng sững như bóng ma dưới ánh trăng, và xuyên qua sự xao động lờ mờ ấy, xuyên qua những âm thanh mơ hồ của cái sân thảm hại ấy, sự im lặng của xứ sở thấm vào tận đáy lòng người—sự bí ẩn của nó, sự vĩ đại của nó, cái thực tại đáng kinh ngạc của đời sống ẩn giấu của nó. Gã mọi đen bị thương rên rỉ yếu ớt ở đâu đó gần bên, rồi thốt ra một tiếng thở dài sâu khiến tôi phải rảo bước rời khỏi chỗ ấy. Tôi cảm thấy một bàn tay luồn vào dưới cánh tay mình. ‘Thưa ông thân mến,’ gã kia nói, ‘tôi không muốn bị hiểu lầm, và nhất là bởi ông, người sẽ gặp ông Kurtz từ lâu trước khi tôi có được niềm vinh hạnh ấy. Tôi không muốn ông ấy có một ý niệm sai lầm về tính khí của tôi....’

“I let him run on, this papier-mache Mephistopheles, and it seemed to me that if I tried I could poke my forefinger through him, and would find nothing inside but a little loose dirt, maybe. He, don’t you see, had been planning to be assistant-manager by and by under the present man, and I could see that the coming of that Kurtz had upset them both not a little. He talked precipitately, and I did not try to stop him. I had my shoulders against the wreck of my steamer, hauled up on the slope like a carcass of some big river animal. The smell of mud, of primeval mud, by Jove! was in my nostrils, the high stillness of primeval forest was before my eyes; there were shiny patches on the black creek. The moon had spread over everything a thin layer of silver—over the rank grass, over the mud, upon the wall of matted vegetation standing higher than the wall of a temple, over the great river I could see through a sombre gap glittering, glittering, as it flowed broadly by without a murmur. All this was great, expectant, mute, while the man jabbered about himself. I wondered whether the stillness on the face of the immensity looking at us two were meant as an appeal or as a menace. What were we who had strayed in here? Could we handle that dumb thing, or would it handle us? I felt how big, how confoundedly big, was that thing that couldn’t talk, and perhaps was deaf as well. What was in there? I could see a little ivory coming out from there, and I had heard Mr. Kurtz was in there. I had heard enough about it, too—God knows! Yet somehow it didn’t bring any image with it—no more than if I had been told an angel or a fiend was in there. I believed it in the same way one of you might believe there are inhabitants in the planet Mars. I knew once a Scotch sailmaker who was certain, dead sure, there were people in Mars. If you asked him for some idea how they looked and behaved, he would get shy and mutter something about ‘walking on all-fours.’ If you as much as smiled, he would—though a man of sixty—offer to fight you. I would not have gone so far as to fight for Kurtz, but I went for him near enough to a lie. You know I hate, detest, and can’t bear a lie, not because I am straighter than the rest of us, but simply because it appalls me. There is a taint of death, a flavour of mortality in lies—which is exactly what I hate and detest in the world—what I want to forget. It makes me miserable and sick, like biting something rotten would do. Temperament, I suppose. Well, I went near enough to it by letting the young fool there believe anything he liked to imagine as to my influence in Europe. I became in an instant as much of a pretence as the rest of the bewitched pilgrims. This simply because I had a notion it somehow would be of help to that Kurtz whom at the time I did not see—you understand. He was just a word for me. I did not see the man in the name any more than you do. Do you see him? Do you see the story? Do you see anything? It seems to me I am trying to tell you a dream—making a vain attempt, because no relation of a dream can convey the dream-sensation, that commingling of absurdity, surprise, and bewilderment in a tremor of struggling revolt, that notion of being captured by the incredible which is of the very essence of dreams....”

“Tôi để mặc hắn nói, cái gã Mephistopheles bằng giấy bồi ấy, và tôi có cảm giác rằng nếu thử, tôi có thể chọc ngón trỏ xuyên qua người hắn, và sẽ chẳng thấy gì bên trong ngoài một ít đất vụn, có lẽ thế. Hắn, các anh không thấy sao, đã toan tính sẽ trở thành phó quản lý nay mai dưới quyền con người hiện thời, và tôi có thể thấy sự xuất hiện của cái ông Kurtz kia đã làm cả hai bọn họ đảo lộn không ít. Hắn nói hấp tấp, và tôi không cố ngăn hắn lại. Tôi tựa vai vào xác chiếc tàu hơi nước của mình, được kéo lên trên dốc như xác một con thú sông to lớn nào đó. Mùi bùn, mùi bùn nguyên thủy, trời đất ơi! xộc vào mũi tôi, sự tĩnh lặng cao vời của khu rừng nguyên thủy hiện ra trước mắt tôi; có những mảng sáng bóng trên con lạch đen. Vầng trăng đã trải lên mọi vật một lớp bạc mỏng—lên đám cỏ rậm rạp, lên bùn, lên bức tường thảo mộc chằng chịt đứng cao hơn tường một ngôi đền, lên dòng sông lớn mà tôi có thể thấy qua một khe hở u tối đang lấp lánh, lấp lánh, khi nó chảy rộng mênh mang ngang qua không một tiếng rì rầm. Tất cả những thứ ấy vĩ đại, chờ đợi, câm lặng, trong khi gã kia ba hoa về bản thân mình. Tôi tự hỏi sự tĩnh lặng trên gương mặt của cái mênh mông đang nhìn hai chúng tôi kia có ý là một lời khẩn cầu hay một lời đe dọa. Chúng tôi là gì, những kẻ đã lạc bước vào đây? Liệu chúng tôi có thể chế ngự được cái vật câm lặng ấy, hay nó sẽ chế ngự chúng tôi? Tôi cảm thấy nó to lớn biết bao, to lớn chết tiệt biết bao, cái vật không biết nói ấy, và có lẽ còn điếc nữa. Trong ấy có gì? Tôi có thể thấy một ít ngà voi từ trong ấy đi ra, và tôi đã nghe nói ông Kurtz ở trong ấy. Tôi cũng đã nghe nói về chuyện ấy đủ rồi—có Chúa biết! Thế nhưng không hiểu sao nó chẳng mang theo hình ảnh nào cả—chẳng hơn gì nếu tôi được bảo rằng có một thiên thần hay một con quỷ ở trong ấy. Tôi tin điều đó cũng theo cái cách một người trong các anh có thể tin rằng có cư dân trên Hỏa tinh. Có lần tôi biết một người thợ may buồm người Scotland tin chắc, tin chắc như đinh đóng cột, rằng có người trên Hỏa tinh. Nếu các anh hỏi ông ta chút ý niệm về việc họ trông thế nào và cư xử ra sao, ông ta sẽ đâm ngượng và lẩm bẩm điều gì đó về chuyện ‘đi bằng bốn chân.’ Nếu các anh chỉ cần mỉm cười thôi, ông ta sẽ—dẫu đã là người sáu mươi tuổi—đòi đánh nhau với các anh. Tôi sẽ không đi xa đến mức đánh nhau vì Kurtz, nhưng vì ông ta tôi đã đi gần sát đến một lời nói dối. Các anh biết tôi căm ghét, ghê tởm, và không thể chịu đựng nổi một lời nói dối, không phải vì tôi thẳng thắn hơn tất cả chúng ta, mà đơn giản vì nó làm tôi kinh hoàng. Có một vết nhơ của cái chết, một mùi vị của sự hữu tử trong những lời nói dối—mà đó chính là điều tôi căm ghét và ghê tởm trên đời—điều tôi muốn quên đi. Nó làm tôi khổ sở và buồn nôn, như cắn phải một cái gì thối rữa. Tính khí, tôi cho là vậy. Ấy, tôi đã đi gần sát đến nó bằng cách để cho thằng ngốc trẻ tuổi ở đó tin bất cứ điều gì hắn thích tưởng tượng về thế lực của tôi ở châu Âu. Trong chớp mắt tôi trở nên giả dối chẳng kém đám hành hương bị bỏ bùa còn lại. Chỉ đơn giản vì tôi có ý nghĩ rằng bằng cách nào đó điều này sẽ giúp ích cho cái ông Kurtz mà lúc ấy tôi chưa nhìn thấy—các anh hiểu chứ. Đối với tôi ông ta chỉ là một cái tên. Tôi không nhìn thấy con người trong cái tên ấy, cũng như các anh vậy. Các anh có nhìn thấy ông ta không? Các anh có nhìn thấy câu chuyện không? Các anh có nhìn thấy gì không? Tôi có cảm giác như mình đang cố kể cho các anh một giấc mơ—một cố gắng vô ích, vì không lời thuật lại nào về một giấc mơ có thể truyền đạt được cảm giác mơ, cái sự hòa trộn giữa phi lý, ngạc nhiên, và hoang mang trong cơn run rẩy của một cuộc nổi loạn đang vùng vẫy, cái ý niệm bị cái không thể tin nổi bắt giữ, vốn là bản chất của chính những giấc mơ....”

He was silent for a while.

Ông im lặng một lúc.

“... No, it is impossible; it is impossible to convey the life-sensation of any given epoch of one’s existence—that which makes its truth, its meaning—its subtle and penetrating essence. It is impossible. We live, as we dream—alone....”

“... Không, điều đó là không thể; không thể nào truyền đạt được cảm giác sống của bất kỳ thời kỳ nào trong đời người—cái làm nên sự thật của nó, ý nghĩa của nó—cái bản chất tinh tế và thấm sâu của nó. Điều đó là không thể. Chúng ta sống, như chúng ta mơ—đơn độc....”

He paused again as if reflecting, then added:

Ông lại ngừng lời như đang suy ngẫm, rồi nói thêm:

“Of course in this you fellows see more than I could then. You see me, whom you know....”

“Dĩ nhiên trong chuyện này các anh thấy được nhiều hơn tôi hồi ấy. Các anh thấy tôi, người các anh biết....”

It had become so pitch dark that we listeners could hardly see one another. For a long time already he, sitting apart, had been no more to us than a voice. There was not a word from anybody. The others might have been asleep, but I was awake. I listened, I listened on the watch for the sentence, for the word, that would give me the clue to the faint uneasiness inspired by this narrative that seemed to shape itself without human lips in the heavy night-air of the river.

Trời đã tối đen như mực đến nỗi những người nghe chúng tôi hầu như không còn nhìn thấy nhau. Từ lâu rồi ông, ngồi riêng một chỗ, đối với chúng tôi chẳng còn là gì hơn một giọng nói. Không ai nói một lời nào. Những người khác có lẽ đã ngủ, nhưng tôi thì thức. Tôi lắng nghe, tôi lắng nghe, rình chờ câu nói, chờ cái từ, sẽ cho tôi đầu mối của nỗi bứt rứt mơ hồ gợi lên từ câu chuyện kể này, câu chuyện dường như tự thành hình mà không cần đôi môi người nào trong bầu không khí đêm nặng nề của dòng sông.

“... Yes—I let him run on,” Marlow began again, “and think what he pleased about the powers that were behind me. I did! And there was nothing behind me! There was nothing but that wretched, old, mangled steamboat I was leaning against, while he talked fluently about ‘the necessity for every man to get on.’ ‘And when one comes out here, you conceive, it is not to gaze at the moon.’ Mr. Kurtz was a ‘universal genius,’ but even a genius would find it easier to work with ‘adequate tools—intelligent men.’ He did not make bricks—why, there was a physical impossibility in the way—as I was well aware; and if he did secretarial work for the manager, it was because ‘no sensible man rejects wantonly the confidence of his superiors.’ Did I see it? I saw it. What more did I want? What I really wanted was rivets, by heaven! Rivets. To get on with the work—to stop the hole. Rivets I wanted. There were cases of them down at the coast—cases—piled up—burst—split! You kicked a loose rivet at every second step in that station-yard on the hillside. Rivets had rolled into the grove of death. You could fill your pockets with rivets for the trouble of stooping down—and there wasn’t one rivet to be found where it was wanted. We had plates that would do, but nothing to fasten them with. And every week the messenger, a long negro, letter-bag on shoulder and staff in hand, left our station for the coast. And several times a week a coast caravan came in with trade goods—ghastly glazed calico that made you shudder only to look at it, glass beads value about a penny a quart, confounded spotted cotton handkerchiefs. And no rivets. Three carriers could have brought all that was wanted to set that steamboat afloat.

“... Phải—tôi để mặc hắn nói,” Marlow lại bắt đầu, “và nghĩ gì tùy ý về những thế lực đứng sau lưng tôi. Tôi đã để thế! Mà sau lưng tôi chẳng có gì cả! Chẳng có gì ngoài chiếc tàu hơi nước cũ kỹ, khốn khổ, tan nát mà tôi đang tựa vào, trong khi hắn nói trơn tru về ‘sự cần thiết đối với mỗi người là phải tiến thân.’ ‘Và khi người ta ra đây, ông hiểu cho, không phải là để ngắm trăng.’ Ông Kurtz là một ‘thiên tài toàn năng,’ nhưng ngay cả một thiên tài cũng sẽ thấy dễ làm việc hơn với ‘những công cụ thích đáng—những con người thông minh.’ Hắn không làm gạch—chà, có một sự bất khả về mặt vật chất cản đường—như tôi biết rõ; và nếu hắn làm công việc thư ký cho viên quản lý, đó là vì ‘không người khôn ngoan nào lại vô cớ khước từ lòng tin của cấp trên.’ Tôi có thấy điều đó không? Tôi thấy. Tôi còn muốn gì hơn nữa? Điều tôi thực sự muốn là đinh tán, thề có trời! Đinh tán. Để tiếp tục công việc—để bịt cái lỗ thủng. Đinh tán là cái tôi cần. Có cả những hòm đinh tán dưới miền duyên hải—những hòm—chất đống—bục ra—vỡ toác! Cứ hai bước một là các anh lại đá phải một cái đinh tán rơi vãi trong cái sân trạm trên sườn đồi ấy. Đinh tán đã lăn cả vào lùm cây chết chóc. Các anh có thể nhét đầy túi đinh tán chỉ bằng công cúi xuống—vậy mà chẳng tìm đâu ra một cái đinh tán ở nơi cần đến nó. Chúng tôi có những tấm tôn dùng được, nhưng chẳng có gì để ghép chúng lại. Và mỗi tuần người đưa thư, một người da đen cao lêu nghêu, túi thư trên vai và gậy trong tay, lại rời trạm chúng tôi xuống miền duyên hải. Và vài lần mỗi tuần một đoàn khuân vác từ miền duyên hải lại đến với hàng hóa buôn bán—thứ vải trúc bâu láng bóng gớm ghiếc khiến các anh rùng mình chỉ cần nhìn thấy, hạt cườm thủy tinh giá chừng một xu một lít, những chiếc khăn tay vải bông chấm bi chết tiệt. Mà không có đinh tán. Ba người khuân vác là có thể mang đến tất cả những gì cần thiết để cho chiếc tàu hơi nước ấy nổi lên.

“He was becoming confidential now, but I fancy my unresponsive attitude must have exasperated him at last, for he judged it necessary to inform me he feared neither God nor devil, let alone any mere man. I said I could see that very well, but what I wanted was a certain quantity of rivets—and rivets were what really Mr. Kurtz wanted, if he had only known it. Now letters went to the coast every week.... ‘My dear sir,’ he cried, ‘I write from dictation.’ I demanded rivets. There was a way—for an intelligent man. He changed his manner; became very cold, and suddenly began to talk about a hippopotamus; wondered whether sleeping on board the steamer (I stuck to my salvage night and day) I wasn’t disturbed. There was an old hippo that had the bad habit of getting out on the bank and roaming at night over the station grounds. The pilgrims used to turn out in a body and empty every rifle they could lay hands on at him. Some even had sat up o’ nights for him. All this energy was wasted, though. ‘That animal has a charmed life,’ he said; ‘but you can say this only of brutes in this country. No man—you apprehend me?—no man here bears a charmed life.’ He stood there for a moment in the moonlight with his delicate hooked nose set a little askew, and his mica eyes glittering without a wink, then, with a curt Good-night, he strode off. I could see he was disturbed and considerably puzzled, which made me feel more hopeful than I had been for days. It was a great comfort to turn from that chap to my influential friend, the battered, twisted, ruined, tin-pot steamboat. I clambered on board. She rang under my feet like an empty Huntley & Palmer biscuit-tin kicked along a gutter; she was nothing so solid in make, and rather less pretty in shape, but I had expended enough hard work on her to make me love her. No influential friend would have served me better. She had given me a chance to come out a bit—to find out what I could do. No, I don’t like work. I had rather laze about and think of all the fine things that can be done. I don’t like work—no man does—but I like what is in the work—the chance to find yourself. Your own reality—for yourself, not for others—what no other man can ever know. They can only see the mere show, and never can tell what it really means.

“Giờ đây hắn bắt đầu thổ lộ tâm tình, nhưng tôi đoán thái độ không đáp ứng của tôi rốt cuộc hẳn đã làm hắn bực tức, vì hắn thấy cần phải cho tôi biết rằng hắn không sợ Chúa cũng chẳng sợ quỷ, huống chi một con người tầm thường. Tôi nói tôi có thể thấy rất rõ điều đó, nhưng điều tôi muốn là một số lượng đinh tán nhất định—và đinh tán chính là thứ ông Kurtz thực sự muốn, giá như ông ta biết điều đó. Mà thư từ thì tuần nào cũng xuống miền duyên hải.... ‘Thưa ông thân mến,’ hắn kêu lên, ‘tôi viết theo lời đọc.’ Tôi đòi đinh tán. Có một cách—đối với một người thông minh. Hắn đổi thái độ; trở nên rất lạnh lùng, và đột nhiên bắt đầu nói về một con hà mã; tự hỏi liệu khi ngủ trên tàu (tôi bám riết lấy con tàu vớt được của mình cả ngày lẫn đêm) tôi có bị quấy rầy không. Có một con hà mã già có cái thói xấu là trèo lên bờ và lang thang ban đêm khắp khu đất của trạm. Những kẻ hành hương thường kéo ra cả lũ và bắn hết đạn mọi khẩu súng trường họ vớ được vào nó. Một số còn thức trắng nhiều đêm để rình nó. Tuy vậy, tất cả nghị lực ấy đều phí hoài. ‘Con vật ấy có bùa hộ mệnh,’ hắn nói; ‘nhưng ở xứ này người ta chỉ có thể nói điều đó về loài thú vật. Không một con người nào—ông hiểu ý tôi chứ?—không một con người nào ở đây có bùa hộ mệnh cả.’ Hắn đứng đó một lúc dưới ánh trăng với cái mũi khoằm thanh tú hơi lệch sang một bên, và đôi mắt mica lấp lánh không chớp, rồi, với một câu Chúc ngủ ngon cộc lốc, hắn sải bước bỏ đi. Tôi có thể thấy hắn bị xáo động và khá bối rối, điều đó khiến tôi cảm thấy hy vọng hơn cả mấy ngày qua. Thật là một niềm an ủi lớn khi quay lưng lại với gã ấy để đến với người bạn có thế lực của tôi, chiếc tàu hơi nước tồi tàn, móp méo, vặn vẹo, tan nát. Tôi leo lên tàu. Nó kêu loong coong dưới chân tôi như một cái hộp bánh quy Huntley & Palmer rỗng bị đá lăn dọc một rãnh nước; cấu tạo của nó chẳng chắc chắn gì hơn thế, và hình dáng thì còn kém xinh hơn, nhưng tôi đã bỏ vào nó đủ công sức nhọc nhằn để khiến tôi yêu nó. Không người bạn có thế lực nào có thể giúp tôi đắc lực hơn. Nó đã cho tôi một cơ hội để bộc lộ mình đôi chút—để khám phá xem tôi có thể làm được gì. Không, tôi không thích làm việc. Tôi thà nằm dài lười biếng và nghĩ đến tất cả những điều tốt đẹp có thể làm được. Tôi không thích làm việc—không ai thích cả—nhưng tôi thích cái nằm trong công việc—cơ hội để tìm thấy chính mình. Thực tại của riêng anh—cho chính anh, không phải cho người khác—cái mà không một người nào khác có thể biết được. Họ chỉ có thể thấy cái vẻ bề ngoài, và không bao giờ có thể biết nó thực sự có nghĩa gì.

“I was not surprised to see somebody sitting aft, on the deck, with his legs dangling over the mud. You see I rather chummed with the few mechanics there were in that station, whom the other pilgrims naturally despised—on account of their imperfect manners, I suppose. This was the foreman—a boiler-maker by trade—a good worker. He was a lank, bony, yellow-faced man, with big intense eyes. His aspect was worried, and his head was as bald as the palm of my hand; but his hair in falling seemed to have stuck to his chin, and had prospered in the new locality, for his beard hung down to his waist. He was a widower with six young children (he had left them in charge of a sister of his to come out there), and the passion of his life was pigeon-flying. He was an enthusiast and a connoisseur. He would rave about pigeons. After work hours he used sometimes to come over from his hut for a talk about his children and his pigeons; at work, when he had to crawl in the mud under the bottom of the steamboat, he would tie up that beard of his in a kind of white serviette he brought for the purpose. It had loops to go over his ears. In the evening he could be seen squatted on the bank rinsing that wrapper in the creek with great care, then spreading it solemnly on a bush to dry.

“Tôi không ngạc nhiên khi thấy có ai đó đang ngồi ở đuôi tàu, trên boong, chân thõng xuống trên bùn. Các anh thấy đấy, tôi khá thân thiết với mấy người thợ máy ít ỏi có ở trạm ấy, những người mà dĩ nhiên những kẻ hành hương khác đều khinh rẻ—vì cung cách chưa được trau chuốt của họ, tôi cho là vậy. Đây là người đốc công—làm nghề thợ nồi hơi—một người làm việc giỏi. Ông ta là một người gầy lêu nghêu, xương xẩu, mặt vàng vọt, với đôi mắt to đầy mãnh liệt. Dáng vẻ ông ta lo âu, và cái đầu ông ta hói nhẵn như lòng bàn tay tôi; nhưng tóc ông ta khi rụng dường như đã bám vào cằm, và đã sinh sôi nảy nở ở chỗ mới, vì bộ râu ông ta dài xuống tận thắt lưng. Ông ta là một người góa vợ với sáu đứa con nhỏ (ông ta đã để chúng lại cho một người chị em gái trông nom để ra ngoài ấy), và niềm say mê của đời ông ta là nuôi bồ câu bay. Ông ta là một người say mê và sành sỏi. Ông ta có thể nói như lên cơn về bồ câu. Sau giờ làm việc đôi khi ông ta từ túp lều của mình sang để nói chuyện về con cái và bồ câu của ông ta; lúc làm việc, khi phải bò dưới bùn bên dưới đáy tàu, ông ta buộc bộ râu ấy lại trong một thứ khăn ăn trắng ông ta mang theo cho mục đích ấy. Nó có những cái quai để móc qua tai. Buổi tối người ta có thể thấy ông ta ngồi xổm trên bờ giũ cái khăn bọc ấy dưới lạch hết sức cẩn thận, rồi trịnh trọng trải nó lên một bụi cây cho khô.

“I slapped him on the back and shouted, ‘We shall have rivets!’ He scrambled to his feet exclaiming, ‘No! Rivets!’ as though he couldn’t believe his ears. Then in a low voice, ‘You... eh?’ I don’t know why we behaved like lunatics. I put my finger to the side of my nose and nodded mysteriously. ‘Good for you!’ he cried, snapped his fingers above his head, lifting one foot. I tried a jig. We capered on the iron deck. A frightful clatter came out of that hulk, and the virgin forest on the other bank of the creek sent it back in a thundering roll upon the sleeping station. It must have made some of the pilgrims sit up in their hovels. A dark figure obscured the lighted doorway of the manager’s hut, vanished, then, a second or so after, the doorway itself vanished, too. We stopped, and the silence driven away by the stamping of our feet flowed back again from the recesses of the land. The great wall of vegetation, an exuberant and entangled mass of trunks, branches, leaves, boughs, festoons, motionless in the moonlight, was like a rioting invasion of soundless life, a rolling wave of plants, piled up, crested, ready to topple over the creek, to sweep every little man of us out of his little existence. And it moved not. A deadened burst of mighty splashes and snorts reached us from afar, as though an icthyosaurus had been taking a bath of glitter in the great river. ‘After all,’ said the boiler-maker in a reasonable tone, ‘why shouldn’t we get the rivets?’ Why not, indeed! I did not know of any reason why we shouldn’t. ‘They’ll come in three weeks,’ I said confidently.

“Tôi vỗ vào lưng ông ta và hét lên, ‘Chúng ta sắp có đinh tán rồi!’ Ông ta lồm cồm đứng dậy kêu lên, ‘Không! Đinh tán!’ như thể không tin vào tai mình. Rồi bằng một giọng thấp, ‘Anh... hả?’ Tôi không biết tại sao chúng tôi lại cư xử như những kẻ mất trí. Tôi đặt ngón tay lên cánh mũi và gật đầu một cách bí ẩn. ‘Hay cho anh!’ ông ta kêu lên, búng ngón tay trên đầu, nhấc một chân lên. Tôi thử nhảy một điệu jig. Chúng tôi nhảy cỡn trên boong sắt. Một tiếng loảng xoảng khủng khiếp phát ra từ cái thân tàu ấy, và cánh rừng nguyên sinh ở bờ bên kia con lạch dội nó trở lại thành một hồi vang rền như sấm lên trạm đang ngủ. Hẳn nó đã khiến vài kẻ hành hương phải ngồi bật dậy trong những túp lều tồi tàn của họ. Một bóng đen che khuất khung cửa sáng đèn của túp lều viên quản lý, biến mất, rồi, chừng một giây sau, chính khung cửa ấy cũng biến mất. Chúng tôi dừng lại, và sự im lặng bị tiếng dậm chân của chúng tôi xua đi lại tràn về từ những nơi sâu kín của đất đai. Bức tường thảo mộc vĩ đại, một khối um tùm và chằng chịt những thân, cành, lá, nhánh, dây leo rủ, bất động dưới ánh trăng, giống như một cuộc xâm lăng náo loạn của sự sống không âm thanh, một con sóng cây cỏ cuồn cuộn, chất cao, dựng ngọn, sẵn sàng đổ ập xuống con lạch, để cuốn phăng từng con người nhỏ bé chúng tôi ra khỏi sự tồn tại nhỏ bé của mình. Và nó không hề động đậy. Một loạt tiếng quẫy nước và tiếng khịt mũi mạnh mẽ, nghe nghẹt đi, vọng tới chúng tôi từ xa, như thể một con ngư long đang tắm trong ánh lấp lánh của dòng sông lớn. ‘Xét cho cùng,’ người thợ nồi hơi nói bằng một giọng phải lẽ, ‘tại sao chúng ta lại không có được đinh tán chứ?’ Quả thật, tại sao lại không! Tôi không biết có lý do nào khiến chúng tôi lại không có được. ‘Ba tuần nữa chúng sẽ đến,’ tôi nói đầy tự tin.

“But they didn’t. Instead of rivets there came an invasion, an infliction, a visitation. It came in sections during the next three weeks, each section headed by a donkey carrying a white man in new clothes and tan shoes, bowing from that elevation right and left to the impressed pilgrims. A quarrelsome band of footsore sulky niggers trod on the heels of the donkey; a lot of tents, camp-stools, tin boxes, white cases, brown bales would be shot down in the courtyard, and the air of mystery would deepen a little over the muddle of the station. Five such instalments came, with their absurd air of disorderly flight with the loot of innumerable outfit shops and provision stores, that, one would think, they were lugging, after a raid, into the wilderness for equitable division. It was an inextricable mess of things decent in themselves but that human folly made look like the spoils of thieving.

“Nhưng chúng đã không đến. Thay vì đinh tán, đến một cuộc xâm lăng, một tai ương, một trận giáng họa. Nó đến thành từng tốp trong ba tuần sau đó, mỗi tốp được dẫn đầu bởi một con lừa chở một người da trắng mặc quần áo mới và đi giày màu da bò, từ trên cao ấy cúi chào bên phải bên trái đám hành hương đang ấn tượng. Một bầy mọi đen hay gây gổ, đau chân, cau có, giẫm sát gót con lừa; cả đống lều, ghế xếp cắm trại, hòm sắt tây, thùng trắng, kiện nâu bị quăng xuống sân, và bầu không khí bí ẩn lại dày thêm đôi chút trên cảnh hỗn độn của trạm. Năm đợt như thế đã đến, với cái vẻ phi lý của một cuộc tháo chạy hỗn loạn mang theo chiến lợi phẩm cướp được của vô số cửa hiệu trang bị và kho thực phẩm, mà, người ta sẽ nghĩ, họ đang lôi, sau một cuộc cướp phá, vào vùng hoang vu để chia chác cho công bằng. Đó là một mớ hỗn độn không gỡ ra nổi những thứ tự thân vốn tử tế nhưng sự điên rồ của con người đã khiến chúng trông như của ăn cắp.

“This devoted band called itself the Eldorado Exploring Expedition, and I believe they were sworn to secrecy. Their talk, however, was the talk of sordid buccaneers: it was reckless without hardihood, greedy without audacity, and cruel without courage; there was not an atom of foresight or of serious intention in the whole batch of them, and they did not seem aware these things are wanted for the work of the world. To tear treasure out of the bowels of the land was their desire, with no more moral purpose at the back of it than there is in burglars breaking into a safe. Who paid the expenses of the noble enterprise I don’t know; but the uncle of our manager was leader of that lot.

“Cái nhóm tận tụy này tự gọi mình là Đoàn Thám hiểm Eldorado, và tôi tin là họ đã thề giữ bí mật. Tuy nhiên, chuyện trò của họ là chuyện trò của những tên hải tặc đê tiện: nó liều lĩnh mà chẳng gan dạ, tham lam mà chẳng táo bạo, và tàn ác mà chẳng can đảm; trong cả đám ấy không có lấy một mảy may nhìn xa trông rộng hay ý định nghiêm túc nào, và họ dường như không biết rằng những thứ ấy là cần thiết cho công việc của thế giới. Moi châu báu ra khỏi ruột gan đất đai là khát vọng của họ, mà đằng sau đó chẳng có mục đích đạo đức nào hơn mục đích của những tên trộm phá két sắt. Ai trả chi phí cho công cuộc cao quý ấy thì tôi không biết; nhưng ông chú của viên quản lý chúng tôi là thủ lĩnh của cả bọn ấy.

“In exterior he resembled a butcher in a poor neighbourhood, and his eyes had a look of sleepy cunning. He carried his fat paunch with ostentation on his short legs, and during the time his gang infested the station spoke to no one but his nephew. You could see these two roaming about all day long with their heads close together in an everlasting confab.

“Bề ngoài ông ta giống một gã hàng thịt ở một khu phố nghèo, và đôi mắt ông ta có một vẻ ranh mãnh ngái ngủ. Ông ta phô trương mang cái bụng phệ trên đôi chân ngắn ngủn, và trong suốt thời gian bè lũ của ông ta quấy nhiễu trạm, ông ta chẳng nói chuyện với ai ngoài đứa cháu trai. Người ta có thể thấy hai người ấy lang thang suốt ngày, đầu chụm vào nhau trong một cuộc thì thầm bàn bạc bất tận.

“I had given up worrying myself about the rivets. One’s capacity for that kind of folly is more limited than you would suppose. I said Hang!—and let things slide. I had plenty of time for meditation, and now and then I would give some thought to Kurtz. I wasn’t very interested in him. No. Still, I was curious to see whether this man, who had come out equipped with moral ideas of some sort, would climb to the top after all and how he would set about his work when there.”

“Tôi đã thôi tự làm khổ mình về chuyện đinh tán. Khả năng của người ta đối với loại điên rồ ấy hạn chế hơn các anh tưởng. Tôi nói Kệ xác!—và để mặc mọi sự trôi đi. Tôi có nhiều thời gian để suy ngẫm, và thỉnh thoảng tôi lại nghĩ đôi chút về Kurtz. Tôi không mấy quan tâm đến ông ta. Không. Dẫu vậy, tôi vẫn tò mò muốn xem liệu con người này, người đã ra đây được trang bị những ý tưởng đạo đức thuộc loại nào đó, rốt cuộc có leo lên được đến đỉnh hay không và khi lên đến đó ông ta sẽ bắt tay vào công việc của mình như thế nào.”

“One evening as I was lying flat on the deck of my steamboat, I heard voices approaching—and there were the nephew and the uncle strolling along the bank. I laid my head on my arm again, and had nearly lost myself in a doze, when somebody said in my ear, as it were: ‘I am as harmless as a little child, but I don’t like to be dictated to. Am I the manager—or am I not? I was ordered to send him there. It’s incredible.’ ... I became aware that the two were standing on the shore alongside the forepart of the steamboat, just below my head. I did not move; it did not occur to me to move: I was sleepy. ‘It is unpleasant,’ grunted the uncle. ‘He has asked the Administration to be sent there,’ said the other, ‘with the idea of showing what he could do; and I was instructed accordingly. Look at the influence that man must have. Is it not frightful?’ They both agreed it was frightful, then made several bizarre remarks: ‘Make rain and fine weather—one man—the Council—by the nose’—bits of absurd sentences that got the better of my drowsiness, so that I had pretty near the whole of my wits about me when the uncle said, ‘The climate may do away with this difficulty for you. Is he alone there?’ ‘Yes,’ answered the manager; ‘he sent his assistant down the river with a note to me in these terms: “Clear this poor devil out of the country, and don’t bother sending more of that sort. I had rather be alone than have the kind of men you can dispose of with me.” It was more than a year ago. Can you imagine such impudence!’ ‘Anything since then?’ asked the other hoarsely. ‘Ivory,’ jerked the nephew; ‘lots of it—prime sort—lots—most annoying, from him.’ ‘And with that?’ questioned the heavy rumble. ‘Invoice,’ was the reply fired out, so to speak. Then silence. They had been talking about Kurtz.

“Một buổi tối, khi tôi đang nằm dài trên boong chiếc tàu hơi nước của mình, tôi nghe thấy tiếng người đến gần—và kìa, hai chú cháu đang thả bộ dọc bờ sông. Tôi lại gối đầu lên cánh tay, và đã gần chìm vào một giấc thiu thiu thì có ai đó nói, có thể bảo là, ngay bên tai tôi: ‘Cháu vô hại như một đứa con nít, nhưng cháu không thích bị kẻ khác sai khiến. Cháu có phải là viên quản lý—hay không nào? Người ta ra lệnh cho cháu phải phái hắn tới đó. Thật không thể tin nổi.’ ... Tôi nhận ra rằng hai người đang đứng trên bờ, cạnh phần mũi chiếc tàu, ngay bên dưới đầu tôi. Tôi không nhúc nhích; tôi chẳng nghĩ đến chuyện nhúc nhích: tôi đang buồn ngủ. ‘Thật khó chịu,’ ông chú càu nhàu. ‘Hắn đã xin Bộ máy Hành chính cho được phái tới đó,’ người kia nói, ‘với ý định chứng tỏ những gì hắn làm được; và cháu đã nhận chỉ thị theo đúng như thế. Chú cứ xem gã ấy hẳn phải có thế lực đến mức nào. Như thế chẳng phải đáng sợ sao?’ Cả hai cùng đồng ý rằng thật đáng sợ, rồi buông ra vài nhận xét kỳ quặc: ‘Hô mưa gọi gió—một người—Hội đồng—dắt mũi’—những mẩu câu vô lý đã đánh bạt cơn buồn ngủ của tôi, đến nỗi tôi đã gần như tỉnh táo hẳn khi ông chú nói, ‘Khí hậu có thể dẹp giùm cháu cái khó khăn này. Ở đó hắn chỉ có một mình à?’ ‘Vâng,’ viên quản lý đáp; ‘hắn phái người phụ tá xuôi sông mang cho cháu một mẩu thư với lời lẽ như thế này: “Hãy tống cổ thằng cha khốn khổ này ra khỏi xứ, và đừng mất công gửi thêm hạng người ấy nữa. Tôi thà ở một mình còn hơn có bên cạnh cái loại người mà các ông có thể điều cho tôi.” Chuyện ấy đã hơn một năm rồi. Chú có tưởng tượng nổi sự xấc xược đến thế không!’ ‘Từ đó đến nay có gì nữa không?’ người kia khàn giọng hỏi. ‘Ngà voi,’ anh cháu giật cục buông ra; ‘nhiều lắm—loại hảo hạng—nhiều lắm—mà bực mình nhất là, lại từ hắn.’ ‘Và kèm theo đó?’ giọng ồm ồm nặng nề hỏi. ‘Hóa đơn,’ câu trả lời bắn ra, có thể nói như thế. Rồi im lặng. Họ đã nói về Kurtz.

“I was broad awake by this time, but, lying perfectly at ease, remained still, having no inducement to change my position. ‘How did that ivory come all this way?’ growled the elder man, who seemed very vexed. The other explained that it had come with a fleet of canoes in charge of an English half-caste clerk Kurtz had with him; that Kurtz had apparently intended to return himself, the station being by that time bare of goods and stores, but after coming three hundred miles, had suddenly decided to go back, which he started to do alone in a small dugout with four paddlers, leaving the half-caste to continue down the river with the ivory. The two fellows there seemed astounded at anybody attempting such a thing. They were at a loss for an adequate motive. As to me, I seemed to see Kurtz for the first time. It was a distinct glimpse: the dugout, four paddling savages, and the lone white man turning his back suddenly on the headquarters, on relief, on thoughts of home—perhaps; setting his face towards the depths of the wilderness, towards his empty and desolate station. I did not know the motive. Perhaps he was just simply a fine fellow who stuck to his work for its own sake. His name, you understand, had not been pronounced once. He was ‘that man.’ The half-caste, who, as far as I could see, had conducted a difficult trip with great prudence and pluck, was invariably alluded to as ‘that scoundrel.’ The ‘scoundrel’ had reported that the ‘man’ had been very ill—had recovered imperfectly.... The two below me moved away then a few paces, and strolled back and forth at some little distance. I heard: ‘Military post—doctor—two hundred miles—quite alone now—unavoidable delays—nine months—no news—strange rumours.’ They approached again, just as the manager was saying, ‘No one, as far as I know, unless a species of wandering trader—a pestilential fellow, snapping ivory from the natives.’ Who was it they were talking about now? I gathered in snatches that this was some man supposed to be in Kurtz’s district, and of whom the manager did not approve. ‘We will not be free from unfair competition till one of these fellows is hanged for an example,’ he said. ‘Certainly,’ grunted the other; ‘get him hanged! Why not? Anything—anything can be done in this country. That’s what I say; nobody here, you understand, here, can endanger your position. And why? You stand the climate—you outlast them all. The danger is in Europe; but there before I left I took care to—’ They moved off and whispered, then their voices rose again. ‘The extraordinary series of delays is not my fault. I did my best.’ The fat man sighed. ‘Very sad.’ ‘And the pestiferous absurdity of his talk,’ continued the other; ‘he bothered me enough when he was here. “Each station should be like a beacon on the road towards better things, a centre for trade of course, but also for humanizing, improving, instructing.” Conceive you—that ass! And he wants to be manager! No, it’s—’ Here he got choked by excessive indignation, and I lifted my head the least bit. I was surprised to see how near they were—right under me. I could have spat upon their hats. They were looking on the ground, absorbed in thought. The manager was switching his leg with a slender twig: his sagacious relative lifted his head. ‘You have been well since you came out this time?’ he asked. The other gave a start. ‘Who? I? Oh! Like a charm—like a charm. But the rest—oh, my goodness! All sick. They die so quick, too, that I haven’t the time to send them out of the country—it’s incredible!’ ‘Hm’m. Just so,’ grunted the uncle. ‘Ah! my boy, trust to this—I say, trust to this.’ I saw him extend his short flipper of an arm for a gesture that took in the forest, the creek, the mud, the river—seemed to beckon with a dishonouring flourish before the sunlit face of the land a treacherous appeal to the lurking death, to the hidden evil, to the profound darkness of its heart. It was so startling that I leaped to my feet and looked back at the edge of the forest, as though I had expected an answer of some sort to that black display of confidence. You know the foolish notions that come to one sometimes. The high stillness confronted these two figures with its ominous patience, waiting for the passing away of a fantastic invasion.

“Lúc này tôi đã tỉnh hẳn, nhưng, đang nằm hết sức thoải mái, tôi vẫn bất động, chẳng có cớ gì để đổi tư thế. ‘Làm sao mà số ngà voi ấy lại đi được suốt chặng đường xa như thế?’ người lớn tuổi hơn gầm gừ, có vẻ rất bực bội. Người kia giải thích rằng nó đã về cùng một đoàn xuồng do một viên thư ký người lai Anh mà Kurtz đem theo bên mình phụ trách; rằng Kurtz hình như đã định tự mình trở về, vì lúc ấy trạm đã cạn sạch hàng hóa và đồ dự trữ, nhưng sau khi đi được ba trăm dặm, bỗng quyết định quay lại, và ông ta đã bắt đầu quay lại một mình trên một chiếc xuồng độc mộc nhỏ với bốn người chèo, để mặc gã lai tiếp tục xuôi dòng với số ngà voi. Hai gã ở đó có vẻ sửng sốt vì lại có kẻ dám làm một việc như thế. Họ không sao tìm ra một động cơ thỏa đáng. Còn tôi, tôi dường như thấy Kurtz lần đầu tiên. Đó là một thoáng hình rõ nét: chiếc xuồng độc mộc, bốn người man rợ đang chèo, và người da trắng đơn độc đột ngột quay lưng lại với tổng hành dinh, với sự thay phiên, với những ý nghĩ về quê nhà—có lẽ thế; hướng mặt về phía những chiều sâu của chốn hoang dã, về phía cái trạm trống trơn và hoang vắng của mình. Tôi không biết động cơ. Có lẽ ông ta chỉ đơn giản là một người tử tế gắn bó với công việc vì chính công việc. Tên ông ta, các anh hiểu chứ, chưa hề được thốt ra lấy một lần. Ông ta là ‘gã ấy.’ Gã lai, người mà theo chỗ tôi thấy đã dẫn một chuyến đi gian nan với sự thận trọng và gan dạ lớn lao, thì lúc nào cũng được ám chỉ là ‘thằng vô lại ấy.’ ‘Thằng vô lại’ đã báo cáo rằng ‘gã’ đã ốm rất nặng—đã bình phục không trọn vẹn.... Hai người bên dưới tôi khi ấy đi ra xa vài bước, rồi thả bộ qua lại ở một khoảng cách không xa lắm. Tôi nghe thấy: ‘Đồn quân sự—bác sĩ—hai trăm dặm—giờ hoàn toàn một mình—những chậm trễ không tránh được—chín tháng—không tin tức—những tin đồn lạ lùng.’ Họ lại đến gần, đúng lúc viên quản lý đang nói, ‘Chẳng có ai cả, theo chỗ cháu biết, trừ một loại lái buôn lang thang nào đó—một thằng cha như dịch hạch, chuyên giật ngà voi của thổ dân.’ Giờ thì họ đang nói về ai đây? Tôi lượm lặt được từng mẩu rằng đó là một người nào đó được cho là đang ở trong vùng của Kurtz, và là người mà viên quản lý không ưa. ‘Chúng ta sẽ không thoát khỏi sự cạnh tranh bất chính chừng nào chưa treo cổ một trong những thằng cha ấy để làm gương,’ hắn nói. ‘Đương nhiên,’ người kia càu nhàu; ‘cứ cho treo cổ nó! Sao lại không? Bất cứ điều gì—bất cứ điều gì cũng làm được ở xứ này. Chú nói thế đấy; không ai ở đây, cháu hiểu chứ, ở đây, có thể đe dọa địa vị của cháu. Mà tại sao? Cháu chịu được khí hậu—cháu sống dai hơn tất cả bọn họ. Mối nguy là ở châu Âu; nhưng ở đó, trước khi đi, chú đã lo liệu để—’ Họ đi ra xa và thì thầm, rồi giọng họ lại cao lên. ‘Chuỗi chậm trễ phi thường ấy đâu phải lỗi của cháu. Cháu đã cố hết sức.’ Gã béo thở dài. ‘Đáng buồn lắm.’ ‘Lại còn cái lối ăn nói vô lý độc hại của hắn,’ người kia tiếp; ‘hồi còn ở đây hắn đã quấy rầy cháu đủ rồi. “Mỗi trạm phải như một ngọn đèn hiệu trên con đường hướng tới những điều tốt đẹp hơn, dĩ nhiên là một trung tâm thương mại, nhưng cũng là để nhân đạo hóa, cải thiện, giáo hóa.” Chú thử nghĩ xem—cái thằng ngu ấy! Mà hắn lại muốn làm quản lý! Không, thật là—’ Đến đây hắn nghẹn lời vì phẫn nộ quá độ, và tôi khẽ ngẩng đầu lên một chút. Tôi ngạc nhiên thấy họ ở gần đến thế—ngay bên dưới tôi. Tôi có thể nhổ nước bọt lên mũ họ. Họ đang nhìn xuống đất, mải mê suy nghĩ. Viên quản lý đang lấy một nhánh cây mảnh quất quất vào chân mình: người bà con khôn ngoan của hắn ngẩng đầu lên. ‘Từ hồi sang đây lần này cháu vẫn khỏe chứ?’ ông ta hỏi. Người kia giật mình. ‘Ai? Cháu ấy ạ? Ồ! Khỏe re—khỏe re. Nhưng những người khác—ôi, trời đất ơi! Ốm hết cả. Mà chúng nó lại chết nhanh đến nỗi cháu không kịp gửi chúng ra khỏi xứ—thật không thể tin nổi!’ ‘Hừm. Đúng thế đấy,’ ông chú càu nhàu. ‘À! cháu ơi, cứ tin vào cái này—chú bảo, cứ tin vào cái này.’ Tôi thấy ông ta chìa cánh tay ngắn ngủn như cái vây ra làm một cử chỉ bao trùm cả khu rừng, con lạch, bùn lầy, dòng sông—dường như, bằng một động tác khoa trương ô nhục trước khuôn mặt ngập nắng của đất đai, vẫy gọi một lời cầu viện phản trắc tới cái chết đang rình rập, tới cái ác ẩn giấu, tới bóng tối thăm thẳm nơi trái tim nó. Cảnh ấy gây sửng sốt đến nỗi tôi bật dậy và ngoái nhìn bìa rừng, như thể tôi đã chờ đợi một lời đáp nào đó cho sự phô bày lòng tin đen tối ấy. Các anh biết những ý nghĩ ngớ ngẩn đôi khi vẫn đến với người ta đấy. Sự tĩnh lặng cao vời đối diện với hai hình bóng ấy bằng nỗi kiên nhẫn đầy điềm gở của nó, chờ cho một cuộc xâm lăng kỳ quái qua đi.

“They swore aloud together—out of sheer fright, I believe—then pretending not to know anything of my existence, turned back to the station. The sun was low; and leaning forward side by side, they seemed to be tugging painfully uphill their two ridiculous shadows of unequal length, that trailed behind them slowly over the tall grass without bending a single blade.

“Họ cùng chửi thề thành tiếng—vì quá đỗi hoảng sợ, tôi tin vậy—rồi, làm như không hề biết gì đến sự có mặt của tôi, quay trở về trạm. Mặt trời đã xuống thấp; và cúi người về phía trước, sát vai bên nhau, họ dường như đang nhọc nhằn kéo lên dốc hai cái bóng lố bịch dài ngắn không đều của mình, những cái bóng lê chậm chạp sau lưng họ trên đám cỏ cao mà không làm rạp xuống lấy một ngọn.

“In a few days the Eldorado Expedition went into the patient wilderness, that closed upon it as the sea closes over a diver. Long afterwards the news came that all the donkeys were dead. I know nothing as to the fate of the less valuable animals. They, no doubt, like the rest of us, found what they deserved. I did not inquire. I was then rather excited at the prospect of meeting Kurtz very soon. When I say very soon I mean it comparatively. It was just two months from the day we left the creek when we came to the bank below Kurtz’s station.

“Vài ngày sau, Đoàn Thám hiểm Eldorado đi vào chốn hoang dã nhẫn nại, nó khép lại trên đoàn người như biển khép lại trên một người thợ lặn. Mãi lâu sau mới có tin rằng tất cả lũ lừa đều đã chết. Tôi không biết gì về số phận của những con vật kém giá trị hơn. Chúng, chắc chắn rồi, cũng như tất cả chúng ta, đã tìm được cái mà chúng đáng được hưởng. Tôi không hỏi han. Khi ấy tôi khá náo nức trước viễn cảnh sắp được gặp Kurtz rất sớm. Khi tôi nói rất sớm là tôi nói theo nghĩa tương đối. Đúng hai tháng kể từ ngày chúng tôi rời con lạch thì chúng tôi mới đến được bờ sông bên dưới trạm của Kurtz.

“Going up that river was like traveling back to the earliest beginnings of the world, when vegetation rioted on the earth and the big trees were kings. An empty stream, a great silence, an impenetrable forest. The air was warm, thick, heavy, sluggish. There was no joy in the brilliance of sunshine. The long stretches of the waterway ran on, deserted, into the gloom of overshadowed distances. On silvery sand-banks hippos and alligators sunned themselves side by side. The broadening waters flowed through a mob of wooded islands; you lost your way on that river as you would in a desert, and butted all day long against shoals, trying to find the channel, till you thought yourself bewitched and cut off for ever from everything you had known once—somewhere—far away—in another existence perhaps. There were moments when one’s past came back to one, as it will sometimes when you have not a moment to spare for yourself; but it came in the shape of an unrestful and noisy dream, remembered with wonder amongst the overwhelming realities of this strange world of plants, and water, and silence. And this stillness of life did not in the least resemble a peace. It was the stillness of an implacable force brooding over an inscrutable intention. It looked at you with a vengeful aspect. I got used to it afterwards; I did not see it any more; I had no time. I had to keep guessing at the channel; I had to discern, mostly by inspiration, the signs of hidden banks; I watched for sunken stones; I was learning to clap my teeth smartly before my heart flew out, when I shaved by a fluke some infernal sly old snag that would have ripped the life out of the tin-pot steamboat and drowned all the pilgrims; I had to keep a lookout for the signs of dead wood we could cut up in the night for next day’s steaming. When you have to attend to things of that sort, to the mere incidents of the surface, the reality—the reality, I tell you—fades. The inner truth is hidden—luckily, luckily. But I felt it all the same; I felt often its mysterious stillness watching me at my monkey tricks, just as it watches you fellows performing on your respective tight-ropes for—what is it? half-a-crown a tumble—”

“Đi ngược dòng sông ấy giống như du hành ngược về những khởi thủy xa xưa nhất của thế giới, khi cây cỏ mọc tràn lan hỗn loạn trên mặt đất và những cây đại thụ là vua chúa. Một dòng sông trống vắng, một sự im lặng mênh mông, một khu rừng không xuyên thủng nổi. Không khí ấm, đặc, nặng nề, uể oải. Chẳng có chút niềm vui nào trong ánh nắng chói chang. Những dải sông dài cứ trải mãi, hoang vắng, vào bóng tối mờ mịt của những khoảng xa bị che khuất. Trên những bãi cát óng ánh bạc, hà mã và cá sấu nằm phơi nắng cạnh nhau. Mặt nước mỗi lúc một rộng chảy qua một đám đảo cây cối um tùm chen chúc; ta lạc đường trên dòng sông ấy như lạc giữa sa mạc, và suốt ngày đâm vào những bãi cạn, cố tìm luồng lạch, cho đến khi tưởng mình bị bỏ bùa và bị cắt lìa mãi mãi khỏi tất cả những gì mình từng biết—ở đâu đó—xa lắm—có lẽ trong một kiếp khác. Có những lúc quá khứ của ta trở lại với ta, như đôi khi vẫn thế khi ta chẳng có lấy một phút rảnh rang cho bản thân; nhưng nó trở lại dưới hình dạng một giấc mơ bất an và ồn ào, được nhớ lại với nỗi kinh ngạc giữa những thực tại choáng ngợp của cái thế giới lạ lùng gồm cây cỏ, và nước, và im lặng này. Và sự tĩnh lặng của sự sống ấy chẳng giống chút nào với một sự bình yên. Đó là sự tĩnh lặng của một sức mạnh không gì lay chuyển nổi đang ấp ủ một ý đồ không sao dò thấu. Nó nhìn ta với vẻ hằn học báo thù. Về sau tôi quen dần với nó; tôi không còn nhìn thấy nó nữa; tôi không có thời gian. Tôi phải luôn đoán luồng lạch; tôi phải nhận ra, phần lớn nhờ linh cảm, những dấu hiệu của các bãi ngầm; tôi canh chừng những tảng đá chìm; tôi đang học cách nghiến chặt răng thật nhanh trước khi tim mình vọt ra ngoài, mỗi khi nhờ ăn may mà tôi lướt sát qua một gốc cây chìm già cỗi xảo quyệt quỷ quái nào đó, thứ lẽ ra đã xé toạc sự sống ra khỏi chiếc tàu hơi nước bằng sắt tây ọp ẹp và dìm chết tất cả những kẻ hành hương; tôi phải để mắt tìm dấu hiệu của củi khô mà chúng tôi có thể chặt trong đêm để chạy tàu ngày hôm sau. Khi ta phải chú tâm vào những thứ như thế, vào những biến cố thuần túy trên bề mặt, thì thực tại—thực tại, tôi bảo các anh—mờ nhạt đi. Sự thật bên trong bị che giấu—may thay, may thay. Nhưng dù sao tôi vẫn cảm thấy nó; tôi thường cảm thấy sự tĩnh lặng bí ẩn của nó đang theo dõi những trò khỉ của tôi, hệt như nó theo dõi các anh đang biểu diễn trên những sợi dây thăng bằng của mỗi người để lấy—gì nhỉ? nửa crown một cú nhào lộn—”

“Try to be civil, Marlow,” growled a voice, and I knew there was at least one listener awake besides myself.

“Cố mà lịch sự chút đi, Marlow,” một giọng gầm gừ, và tôi biết rằng ngoài tôi ra còn ít nhất một người nghe nữa vẫn thức.

“I beg your pardon. I forgot the heartache which makes up the rest of the price. And indeed what does the price matter, if the trick be well done? You do your tricks very well. And I didn’t do badly either, since I managed not to sink that steamboat on my first trip. It’s a wonder to me yet. Imagine a blindfolded man set to drive a van over a bad road. I sweated and shivered over that business considerably, I can tell you. After all, for a seaman, to scrape the bottom of the thing that’s supposed to float all the time under his care is the unpardonable sin. No one may know of it, but you never forget the thump—eh? A blow on the very heart. You remember it, you dream of it, you wake up at night and think of it—years after—and go hot and cold all over. I don’t pretend to say that steamboat floated all the time. More than once she had to wade for a bit, with twenty cannibals splashing around and pushing. We had enlisted some of these chaps on the way for a crew. Fine fellows—cannibals—in their place. They were men one could work with, and I am grateful to them. And, after all, they did not eat each other before my face: they had brought along a provision of hippo-meat which went rotten, and made the mystery of the wilderness stink in my nostrils. Phoo! I can sniff it now. I had the manager on board and three or four pilgrims with their staves—all complete. Sometimes we came upon a station close by the bank, clinging to the skirts of the unknown, and the white men rushing out of a tumble-down hovel, with great gestures of joy and surprise and welcome, seemed very strange—had the appearance of being held there captive by a spell. The word ivory would ring in the air for a while—and on we went again into the silence, along empty reaches, round the still bends, between the high walls of our winding way, reverberating in hollow claps the ponderous beat of the stern-wheel. Trees, trees, millions of trees, massive, immense, running up high; and at their foot, hugging the bank against the stream, crept the little begrimed steamboat, like a sluggish beetle crawling on the floor of a lofty portico. It made you feel very small, very lost, and yet it was not altogether depressing, that feeling. After all, if you were small, the grimy beetle crawled on—which was just what you wanted it to do. Where the pilgrims imagined it crawled to I don’t know. To some place where they expected to get something. I bet! For me it crawled towards Kurtz—exclusively; but when the steam-pipes started leaking we crawled very slow. The reaches opened before us and closed behind, as if the forest had stepped leisurely across the water to bar the way for our return. We penetrated deeper and deeper into the heart of darkness. It was very quiet there. At night sometimes the roll of drums behind the curtain of trees would run up the river and remain sustained faintly, as if hovering in the air high over our heads, till the first break of day. Whether it meant war, peace, or prayer we could not tell. The dawns were heralded by the descent of a chill stillness; the wood-cutters slept, their fires burned low; the snapping of a twig would make you start. We were wanderers on a prehistoric earth, on an earth that wore the aspect of an unknown planet. We could have fancied ourselves the first of men taking possession of an accursed inheritance, to be subdued at the cost of profound anguish and of excessive toil. But suddenly, as we struggled round a bend, there would be a glimpse of rush walls, of peaked grass-roofs, a burst of yells, a whirl of black limbs, a mass of hands clapping, of feet stamping, of bodies swaying, of eyes rolling, under the droop of heavy and motionless foliage. The steamer toiled along slowly on the edge of a black and incomprehensible frenzy. The prehistoric man was cursing us, praying to us, welcoming us—who could tell? We were cut off from the comprehension of our surroundings; we glided past like phantoms, wondering and secretly appalled, as sane men would be before an enthusiastic outbreak in a madhouse. We could not understand because we were too far and could not remember because we were travelling in the night of first ages, of those ages that are gone, leaving hardly a sign—and no memories.

“Xin lỗi. Tôi quên mất nỗi đau lòng vốn là phần còn lại của cái giá. Mà quả thật cái giá thì có nghĩa lý gì, nếu trò diễn được làm khéo? Các anh diễn trò rất khéo. Còn tôi cũng chẳng tệ, vì tôi đã xoay xở để không làm đắm chiếc tàu ấy ngay chuyến đi đầu tiên. Đến giờ tôi vẫn còn lấy làm lạ. Hãy tưởng tượng một người bị bịt mắt được giao đánh một cỗ xe hàng trên một con đường xấu. Tôi đã đổ mồ hôi và run rẩy vì việc ấy không ít, tôi nói các anh nghe. Dù sao thì, đối với một người đi biển, để cho đáy của cái thứ lẽ ra phải luôn nổi dưới sự trông nom của mình cọ xuống đáy là tội lỗi không thể tha thứ. Có thể chẳng ai biết, nhưng ta không bao giờ quên được cú va ấy—phải không? Một cú đánh vào ngay giữa tim. Ta nhớ nó, ta mơ thấy nó, ta thức giấc ban đêm và nghĩ đến nó—nhiều năm sau—và người nóng bừng rồi lạnh toát. Tôi không dám nói rằng chiếc tàu ấy lúc nào cũng nổi. Hơn một lần nó phải lội một quãng, với hai mươi người ăn thịt người bì bõm xung quanh mà đẩy. Chúng tôi đã tuyển mấy gã này dọc đường làm thủy thủ. Những gã tốt—những người ăn thịt người—ở đúng chỗ của họ. Họ là những người có thể cùng làm việc được, và tôi biết ơn họ. Và, dù sao thì, họ cũng không ăn thịt lẫn nhau trước mặt tôi: họ đã mang theo một kho thịt hà mã, thứ thịt rồi thối rữa ra, khiến điều bí ẩn của chốn hoang dã bốc mùi hôi thối trong mũi tôi. Ối! Giờ tôi vẫn còn ngửi thấy. Trên tàu tôi có viên quản lý và ba bốn kẻ hành hương với gậy của họ—đầy đủ cả. Thỉnh thoảng chúng tôi bắt gặp một trạm sát bờ sông, bám vào vạt áo của cõi vô định, và những người da trắng lao ra từ một túp lều xiêu vẹo, với những cử chỉ vui mừng, ngạc nhiên và chào đón rối rít, trông rất lạ lùng—như thể họ bị một bùa phép giam cầm ở đó. Từ ngà voi vang lên trong không khí một lúc—rồi chúng tôi lại tiếp tục đi vào im lặng, dọc những khúc sông trống vắng, vòng qua những khúc quanh lặng lẽ, giữa những bức tường cao của con đường ngoằn ngoèo, dội lại thành những tiếng vỗ trống rỗng nhịp đập nặng nề của bánh guồng sau lái. Cây, cây, hàng triệu cái cây, đồ sộ, mênh mông, vươn cao vút; và dưới chân chúng, bám sát bờ ngược dòng, chiếc tàu nhỏ nhem nhuốc bò đi, như một con bọ cánh cứng chậm chạp bò trên nền một cổng đền cao ngất. Nó khiến ta cảm thấy mình rất nhỏ bé, rất lạc lõng, ấy vậy mà cảm giác ấy cũng không hoàn toàn chán nản. Dù sao thì, nếu ta nhỏ bé, con bọ bẩn thỉu vẫn cứ bò tới—mà đó chính là điều ta muốn nó làm. Những kẻ hành hương tưởng tượng nó bò đến đâu thì tôi không biết. Đến một nơi nào đó họ mong kiếm chác được thứ gì, tôi dám cá! Còn với tôi nó bò về phía Kurtz—duy nhất; nhưng khi các ống hơi bắt đầu rò thì chúng tôi bò rất chậm. Những khúc sông mở ra trước mặt và khép lại sau lưng, như thể khu rừng đã thong thả bước ngang qua mặt nước để chặn đường về của chúng tôi. Chúng tôi thâm nhập mỗi lúc một sâu hơn vào trái tim của bóng tối. Ở đó rất yên tĩnh. Ban đêm, đôi khi tiếng trống rền sau bức màn cây cối chạy ngược lên sông và kéo dài thoang thoảng, như thể lơ lửng trong không trung cao trên đầu chúng tôi, cho đến khi ngày vừa rạng. Nó báo hiệu chiến tranh, hòa bình hay lời cầu nguyện thì chúng tôi không biết được. Những buổi bình minh được báo trước bằng sự buông xuống của một tĩnh lặng giá lạnh; những người đốn củi ngủ, lửa của họ cháy lụi dần; tiếng một cành cây gãy cũng khiến ta giật mình. Chúng tôi là những kẻ lang thang trên một trái đất tiền sử, trên một trái đất mang dáng vẻ của một hành tinh xa lạ. Chúng tôi có thể tưởng mình là những con người đầu tiên chiếm hữu một gia tài bị nguyền rủa, phải chinh phục bằng cái giá của nỗi thống khổ sâu xa và lao lực quá sức. Nhưng đột nhiên, khi chúng tôi vật lộn vòng qua một khúc quanh, sẽ thoáng hiện ra những bức vách bằng sậy, những mái cỏ chóp nhọn, một tràng la hét bùng lên, một cơn lốc những tay chân đen, một khối những bàn tay vỗ, những bàn chân giậm, những thân hình lắc lư, những con mắt đảo tròn, dưới tán lá rủ nặng nề và bất động. Chiếc tàu chật vật tiến chậm chạp bên rìa một cơn cuồng loạn đen tối và không thể hiểu nổi. Con người tiền sử đang nguyền rủa chúng tôi, cầu khấn chúng tôi, chào đón chúng tôi—ai mà biết được? Chúng tôi bị cắt lìa khỏi sự thấu hiểu những gì quanh mình; chúng tôi lướt qua như những bóng ma, ngỡ ngàng và thầm kinh hãi, như những người tỉnh trí hẳn sẽ thấy trước một cơn bùng nổ cuồng nhiệt trong nhà thương điên. Chúng tôi không thể hiểu vì chúng tôi ở quá xa và không thể nhớ vì chúng tôi đang du hành trong đêm của những thời đại đầu tiên, của những thời đại đã qua, hầu như chẳng để lại một dấu vết—và không chút ký ức nào.

“The earth seemed unearthly. We are accustomed to look upon the shackled form of a conquered monster, but there—there you could look at a thing monstrous and free. It was unearthly, and the men were—No, they were not inhuman. Well, you know, that was the worst of it—this suspicion of their not being inhuman. It would come slowly to one. They howled and leaped, and spun, and made horrid faces; but what thrilled you was just the thought of their humanity—like yours—the thought of your remote kinship with this wild and passionate uproar. Ugly. Yes, it was ugly enough; but if you were man enough you would admit to yourself that there was in you just the faintest trace of a response to the terrible frankness of that noise, a dim suspicion of there being a meaning in it which you—you so remote from the night of first ages—could comprehend. And why not? The mind of man is capable of anything—because everything is in it, all the past as well as all the future. What was there after all? Joy, fear, sorrow, devotion, valour, rage—who can tell?—but truth—truth stripped of its cloak of time. Let the fool gape and shudder—the man knows, and can look on without a wink. But he must at least be as much of a man as these on the shore. He must meet that truth with his own true stuff—with his own inborn strength. Principles won’t do. Acquisitions, clothes, pretty rags—rags that would fly off at the first good shake. No; you want a deliberate belief. An appeal to me in this fiendish row—is there? Very well; I hear; I admit, but I have a voice, too, and for good or evil mine is the speech that cannot be silenced. Of course, a fool, what with sheer fright and fine sentiments, is always safe. Who’s that grunting? You wonder I didn’t go ashore for a howl and a dance? Well, no—I didn’t. Fine sentiments, you say? Fine sentiments, be hanged! I had no time. I had to mess about with white-lead and strips of woolen blanket helping to put bandages on those leaky steam-pipes—I tell you. I had to watch the steering, and circumvent those snags, and get the tin-pot along by hook or by crook. There was surface-truth enough in these things to save a wiser man. And between whiles I had to look after the savage who was fireman. He was an improved specimen; he could fire up a vertical boiler. He was there below me, and, upon my word, to look at him was as edifying as seeing a dog in a parody of breeches and a feather hat, walking on his hind-legs. A few months of training had done for that really fine chap. He squinted at the steam-gauge and at the water-gauge with an evident effort of intrepidity—and he had filed teeth, too, the poor devil, and the wool of his pate shaved into queer patterns, and three ornamental scars on each of his cheeks. He ought to have been clapping his hands and stamping his feet on the bank, instead of which he was hard at work, a thrall to strange witchcraft, full of improving knowledge. He was useful because he had been instructed; and what he knew was this—that should the water in that transparent thing disappear, the evil spirit inside the boiler would get angry through the greatness of his thirst, and take a terrible vengeance. So he sweated and fired up and watched the glass fearfully (with an impromptu charm, made of rags, tied to his arm, and a piece of polished bone, as big as a watch, stuck flatways through his lower lip), while the wooded banks slipped past us slowly, the short noise was left behind, the interminable miles of silence—and we crept on, towards Kurtz. But the snags were thick, the water was treacherous and shallow, the boiler seemed indeed to have a sulky devil in it, and thus neither that fireman nor I had any time to peer into our creepy thoughts.

“Mặt đất dường như không thuộc về trần thế. Chúng ta quen nhìn hình hài bị xiềng xích của một con quái vật đã bị chinh phục, nhưng ở đó—ở đó ta có thể nhìn thấy một thứ quái gở và tự do. Nó không thuộc về trần thế, còn những con người thì—Không, họ không phải là phi nhân. Này, các anh biết đấy, đó mới là điều tệ hại nhất—cái mối ngờ rằng họ không phải là phi nhân. Nó đến với ta một cách chậm rãi. Họ gào rú, nhảy nhót, quay cuồng, nhăn những bộ mặt ghê tởm; nhưng điều làm ta rùng mình chính là ý nghĩ về tính người của họ—giống như của các anh—ý nghĩ về mối họ hàng xa xôi của ta với cơn náo động hoang dại và cuồng nhiệt ấy. Xấu xa. Phải, nó đủ xấu xa rồi; nhưng nếu ta đủ là một con người thì ta sẽ thừa nhận với chính mình rằng trong ta có một dấu vết mờ nhạt nhất của sự đáp lại trước sự thẳng thắn khủng khiếp của tiếng ồn ấy, một mối ngờ lờ mờ rằng trong đó có một ý nghĩa mà ta—ta, kẻ ở quá xa đêm của những thời đại đầu tiên—có thể hiểu được. Mà tại sao lại không? Tâm trí con người có thể làm được bất cứ điều gì—bởi vì mọi thứ đều nằm trong nó, toàn bộ quá khứ cũng như toàn bộ tương lai. Rốt cuộc thì ở đó có gì? Niềm vui, nỗi sợ, nỗi buồn, lòng tận tụy, lòng dũng cảm, cơn thịnh nộ—ai mà biết được?—nhưng là sự thật—sự thật bị lột bỏ tấm áo khoác của thời gian. Cứ để kẻ ngốc há hốc mồm và rùng mình—con người thì biết, và có thể nhìn mà không chớp mắt. Nhưng ít ra anh ta phải là một con người chẳng kém những kẻ ở trên bờ kia. Anh ta phải đối mặt với sự thật ấy bằng chính chất liệu thật của mình—bằng sức mạnh bẩm sinh của chính mình. Nguyên tắc chẳng làm nên chuyện. Những thứ thủ đắc, quần áo, những mảnh giẻ xinh xắn—những mảnh giẻ sẽ bay biến ngay cú lắc mạnh đầu tiên. Không; ta cần một niềm tin có chủ ý. Một lời kêu gọi gửi đến tôi trong cơn huyên náo quỷ quái này—có không? Được thôi; tôi nghe thấy; tôi thừa nhận, nhưng tôi cũng có một giọng nói, và dù tốt hay xấu, giọng của tôi là tiếng nói không thể bị làm cho câm lặng. Dĩ nhiên, một kẻ ngốc, nhờ vừa sợ hãi tột độ vừa có những tình cảm cao đẹp, thì bao giờ cũng an toàn. Ai đang càu nhàu đấy? Các anh lấy làm lạ là tôi đã không lên bờ để gào rú và nhảy múa một chặp ư? Này, không—tôi không lên. Những tình cảm cao đẹp, các anh bảo thế à? Tình cảm cao đẹp cái con khỉ! Tôi không có thời gian. Tôi phải loay hoay với chì trắng và những dải chăn len để giúp băng bó những ống hơi rò rỉ ấy—tôi nói các anh nghe. Tôi phải canh chừng việc lái tàu, và tránh né những gốc cây chìm kia, và đưa cái tàu sắt tây ấy đi tới bằng mọi cách. Trong những việc ấy có đủ sự thật bề mặt để cứu một người khôn ngoan hơn. Và xen giữa những lúc đó tôi còn phải trông chừng người man rợ làm thợ đốt lò. Anh ta là một mẫu vật đã được cải tiến; anh ta có thể đốt một nồi hơi đứng. Anh ta ở đó bên dưới tôi, và, xin thề với các anh, nhìn anh ta cũng bổ ích chẳng kém nhìn một con chó mặc chiếc quần ống túm giễu nhại và đội mũ cắm lông, đi bằng hai chân sau. Vài tháng huấn luyện đã làm được điều đó với anh chàng thật sự tốt bụng ấy. Anh ta nheo mắt nhìn đồng hồ hơi và ống đo nước với một nỗ lực gan dạ hiển nhiên—mà anh ta lại có hàm răng giũa nhọn, gã đáng thương, và mớ tóc xoăn như len trên đỉnh đầu cạo thành những hình thù kỳ quặc, và ba vết sẹo trang trí trên mỗi bên má. Lẽ ra anh ta phải đang vỗ tay và giậm chân trên bờ, thế mà anh ta lại đang miệt mài làm việc, nô lệ của một thứ ma thuật lạ lùng, đầy ắp những tri thức mở mang. Anh ta hữu ích vì đã được dạy dỗ; và điều anh ta biết là thế này—rằng nếu nước trong cái thứ trong suốt kia biến mất, con quỷ dữ bên trong nồi hơi sẽ nổi giận vì cơn khát quá lớn của nó, và sẽ báo thù khủng khiếp. Thế nên anh ta đổ mồ hôi, đốt lò và sợ sệt canh chừng ống kính (với một lá bùa ứng tác làm bằng giẻ rách buộc trên cánh tay, và một mẩu xương nhẵn bóng, to bằng chiếc đồng hồ bỏ túi, xuyên ngang qua môi dưới), trong khi hai bờ cây cối chầm chậm trôi qua bên chúng tôi, tiếng ồn ngắn ngủi bị bỏ lại phía sau, những dặm im lặng bất tận—và chúng tôi bò tới, về phía Kurtz. Nhưng gốc cây chìm thì dày đặc, nước thì nông và hiểm trá, nồi hơi dường như quả thật có một con quỷ cáu kỉnh ở bên trong, và vì thế cả người thợ đốt lò ấy lẫn tôi đều không có chút thời gian nào để soi vào những ý nghĩ rờn rợn của mình.

“Some fifty miles below the Inner Station we came upon a hut of reeds, an inclined and melancholy pole, with the unrecognizable tatters of what had been a flag of some sort flying from it, and a neatly stacked wood-pile. This was unexpected. We came to the bank, and on the stack of firewood found a flat piece of board with some faded pencil-writing on it. When deciphered it said: ‘Wood for you. Hurry up. Approach cautiously.’ There was a signature, but it was illegible—not Kurtz—a much longer word. ‘Hurry up.’ Where? Up the river? ‘Approach cautiously.’ We had not done so. But the warning could not have been meant for the place where it could be only found after approach. Something was wrong above. But what—and how much? That was the question. We commented adversely upon the imbecility of that telegraphic style. The bush around said nothing, and would not let us look very far, either. A torn curtain of red twill hung in the doorway of the hut, and flapped sadly in our faces. The dwelling was dismantled; but we could see a white man had lived there not very long ago. There remained a rude table—a plank on two posts; a heap of rubbish reposed in a dark corner, and by the door I picked up a book. It had lost its covers, and the pages had been thumbed into a state of extremely dirty softness; but the back had been lovingly stitched afresh with white cotton thread, which looked clean yet. It was an extraordinary find. Its title was, An Inquiry into some Points of Seamanship, by a man Towser, Towson—some such name—Master in his Majesty’s Navy. The matter looked dreary reading enough, with illustrative diagrams and repulsive tables of figures, and the copy was sixty years old. I handled this amazing antiquity with the greatest possible tenderness, lest it should dissolve in my hands. Within, Towson or Towser was inquiring earnestly into the breaking strain of ships’ chains and tackle, and other such matters. Not a very enthralling book; but at the first glance you could see there a singleness of intention, an honest concern for the right way of going to work, which made these humble pages, thought out so many years ago, luminous with another than a professional light. The simple old sailor, with his talk of chains and purchases, made me forget the jungle and the pilgrims in a delicious sensation of having come upon something unmistakably real. Such a book being there was wonderful enough; but still more astounding were the notes pencilled in the margin, and plainly referring to the text. I couldn’t believe my eyes! They were in cipher! Yes, it looked like cipher. Fancy a man lugging with him a book of that description into this nowhere and studying it—and making notes—in cipher at that! It was an extravagant mystery.

“Cách Trạm Nội địa chừng năm mươi dặm về phía hạ lưu, chúng tôi bắt gặp một túp lều bằng sậy, một cây cột nghiêng nghiêng buồn bã, trên đó phấp phới những mảnh rách không còn nhận ra của thứ trước kia là một lá cờ gì đó, và một đống củi xếp ngay ngắn. Điều này thật bất ngờ. Chúng tôi cập bờ, và trên đống củi tìm thấy một mảnh ván phẳng có mấy dòng chữ viết bút chì đã phai. Khi giải đọc được thì nó ghi: ‘Củi cho các anh. Nhanh lên. Tiếp cận thận trọng.’ Có một chữ ký, nhưng không đọc ra được—không phải Kurtz—một từ dài hơn nhiều. ‘Nhanh lên.’ Đi đâu? Ngược sông ư? ‘Tiếp cận thận trọng.’ Chúng tôi đã không làm thế. Nhưng lời cảnh báo không thể nhằm vào cái nơi mà chỉ sau khi đã tiếp cận người ta mới tìm thấy nó. Có điều gì đó không ổn ở phía trên. Nhưng điều gì—và đến mức nào? Đó mới là câu hỏi. Chúng tôi bình phẩm chê bai sự ngu xuẩn của lối văn điện tín ấy. Bụi rậm xung quanh không nói gì, và cũng chẳng cho chúng tôi nhìn được xa. Một tấm rèm vải chéo đỏ rách treo ở khung cửa túp lều, và buồn bã đập phần phật vào mặt chúng tôi. Căn nhà đã bị dỡ bỏ đồ đạc; nhưng chúng tôi có thể thấy một người da trắng đã sống ở đó cách đây chưa lâu lắm. Còn lại một cái bàn thô sơ—một tấm ván đặt trên hai cái cọc; một đống rác nằm trong một góc tối, và cạnh cửa tôi nhặt được một cuốn sách. Nó đã mất bìa, và các trang giấy đã bị lật giở đến mức mềm nhũn và bẩn vô cùng; nhưng gáy sách đã được khâu lại mới một cách trìu mến bằng chỉ bông trắng, trông vẫn còn sạch. Đó là một phát hiện phi thường. Nhan đề của nó là Khảo cứu về một số Điểm trong Nghề Đi biển, của một người tên Towser, Towson—một cái tên đại loại thế—Hoa tiêu trưởng trong Hải quân của Hoàng thượng. Nội dung trông có vẻ đủ khô khan, với những sơ đồ minh họa và những bảng số liệu đáng ngán, và bản sách đã sáu mươi năm tuổi. Tôi cầm món cổ vật đáng kinh ngạc ấy với sự nâng niu hết mức có thể, kẻo nó tan rã trong tay mình. Bên trong, Towson hay Towser đang tận tâm khảo cứu sức chịu đứt của xích tàu và dây chão ròng rọc, cùng những vấn đề tương tự. Không phải một cuốn sách hấp dẫn cho lắm; nhưng ngay thoáng nhìn đầu tiên ta đã có thể thấy ở đó một ý hướng chuyên nhất, một mối quan tâm chân thành đến cách làm việc cho đúng, khiến những trang sách khiêm nhường này, được nghĩ ra từ bao nhiêu năm trước, sáng lên bằng một thứ ánh sáng khác hẳn ánh sáng nghề nghiệp. Người thủy thủ già chất phác, với những lời bàn về xích và palăng, đã khiến tôi quên khu rừng rậm và những kẻ hành hương trong một cảm giác thú vị rằng mình đã tình cờ gặp được một thứ gì đó thật không thể nhầm lẫn. Việc một cuốn sách như thế có mặt ở đó đã đủ kỳ diệu rồi; nhưng còn đáng sửng sốt hơn là những ghi chú bằng bút chì bên lề, rõ ràng có liên quan đến văn bản. Tôi không tin nổi mắt mình! Chúng được viết bằng mật mã! Phải, trông nó như mật mã. Thử tưởng tượng một người lôi theo bên mình một cuốn sách loại ấy vào cái chốn hư không này mà nghiên cứu nó—và ghi chú—mà lại bằng mật mã nữa chứ! Đó là một bí ẩn quá đỗi lạ lùng.

“I had been dimly aware for some time of a worrying noise, and when I lifted my eyes I saw the wood-pile was gone, and the manager, aided by all the pilgrims, was shouting at me from the riverside. I slipped the book into my pocket. I assure you to leave off reading was like tearing myself away from the shelter of an old and solid friendship.

“Từ nãy tôi đã lờ mờ nhận thấy một tiếng ồn khó chịu, và khi ngước mắt lên tôi thấy đống củi đã biến mất, còn viên quản lý, với sự trợ giúp của tất cả những kẻ hành hương, đang từ bờ sông hò hét gọi tôi. Tôi nhét cuốn sách vào túi. Tôi cam đoan với các anh rằng ngừng đọc giống như tự giằng mình ra khỏi chốn che chở của một tình bạn lâu năm và bền chặt.

“I started the lame engine ahead. ‘It must be this miserable trader—this intruder,’ exclaimed the manager, looking back malevolently at the place we had left. ‘He must be English,’ I said. ‘It will not save him from getting into trouble if he is not careful,’ muttered the manager darkly. I observed with assumed innocence that no man was safe from trouble in this world.

“Tôi cho cỗ máy khập khiễng chạy tới. ‘Hẳn phải là cái gã lái buôn khốn khổ ấy—cái kẻ xâm nhập ấy,’ viên quản lý thốt lên, ngoái nhìn đầy ác ý về nơi chúng tôi vừa rời. ‘Hẳn ông ta là người Anh,’ tôi nói. ‘Điều đó sẽ chẳng cứu hắn khỏi gặp rắc rối nếu hắn không cẩn thận,’ viên quản lý lẩm bẩm đầy u ám. Tôi nhận xét với vẻ ngây thơ giả vờ rằng trên đời này chẳng ai tránh khỏi rắc rối.

“The current was more rapid now, the steamer seemed at her last gasp, the stern-wheel flopped languidly, and I caught myself listening on tiptoe for the next beat of the boat, for in sober truth I expected the wretched thing to give up every moment. It was like watching the last flickers of a life. But still we crawled. Sometimes I would pick out a tree a little way ahead to measure our progress towards Kurtz by, but I lost it invariably before we got abreast. To keep the eyes so long on one thing was too much for human patience. The manager displayed a beautiful resignation. I fretted and fumed and took to arguing with myself whether or no I would talk openly with Kurtz; but before I could come to any conclusion it occurred to me that my speech or my silence, indeed any action of mine, would be a mere futility. What did it matter what any one knew or ignored? What did it matter who was manager? One gets sometimes such a flash of insight. The essentials of this affair lay deep under the surface, beyond my reach, and beyond my power of meddling.

“Dòng nước giờ chảy xiết hơn, chiếc tàu dường như đang thở hơi cuối cùng, bánh guồng sau lái quạt nước uể oải, và tôi bắt gặp mình đang nhón chân lắng nghe nhịp đập tiếp theo của con tàu, vì thật lòng mà nói tôi chờ cái thứ khốn khổ ấy bỏ cuộc bất cứ lúc nào. Giống như đang nhìn những ánh chập chờn cuối cùng của một sự sống. Nhưng chúng tôi vẫn cứ bò. Đôi khi tôi chọn một cái cây ở phía trước một quãng để đo bước tiến của chúng tôi về phía Kurtz, nhưng lần nào tôi cũng để lạc mất nó trước khi chúng tôi tới ngang tầm. Dán mắt quá lâu vào một vật là quá sức kiên nhẫn của con người. Viên quản lý tỏ ra cam chịu một cách tuyệt đẹp. Tôi bứt rứt, sôi sục, và bắt đầu tranh luận với chính mình xem có nên nói chuyện thẳng thắn với Kurtz hay không; nhưng trước khi tôi kịp đi tới một kết luận nào, tôi chợt nghĩ ra rằng lời nói hay sự im lặng của tôi, mà thực ra bất cứ hành động nào của tôi, cũng chỉ là vô ích. Ai biết hay không biết điều gì thì có hề gì? Ai làm quản lý thì có hề gì? Đôi khi người ta chợt có một tia sáng thấu suốt như thế. Cốt lõi của chuyện này nằm sâu bên dưới bề mặt, ngoài tầm với của tôi, và ngoài khả năng can thiệp của tôi.

“Towards the evening of the second day we judged ourselves about eight miles from Kurtz’s station. I wanted to push on; but the manager looked grave, and told me the navigation up there was so dangerous that it would be advisable, the sun being very low already, to wait where we were till next morning. Moreover, he pointed out that if the warning to approach cautiously were to be followed, we must approach in daylight—not at dusk or in the dark. This was sensible enough. Eight miles meant nearly three hours’ steaming for us, and I could also see suspicious ripples at the upper end of the reach. Nevertheless, I was annoyed beyond expression at the delay, and most unreasonably, too, since one night more could not matter much after so many months. As we had plenty of wood, and caution was the word, I brought up in the middle of the stream. The reach was narrow, straight, with high sides like a railway cutting. The dusk came gliding into it long before the sun had set. The current ran smooth and swift, but a dumb immobility sat on the banks. The living trees, lashed together by the creepers and every living bush of the undergrowth, might have been changed into stone, even to the slenderest twig, to the lightest leaf. It was not sleep—it seemed unnatural, like a state of trance. Not the faintest sound of any kind could be heard. You looked on amazed, and began to suspect yourself of being deaf—then the night came suddenly, and struck you blind as well. About three in the morning some large fish leaped, and the loud splash made me jump as though a gun had been fired. When the sun rose there was a white fog, very warm and clammy, and more blinding than the night. It did not shift or drive; it was just there, standing all round you like something solid. At eight or nine, perhaps, it lifted as a shutter lifts. We had a glimpse of the towering multitude of trees, of the immense matted jungle, with the blazing little ball of the sun hanging over it—all perfectly still—and then the white shutter came down again, smoothly, as if sliding in greased grooves. I ordered the chain, which we had begun to heave in, to be paid out again. Before it stopped running with a muffled rattle, a cry, a very loud cry, as of infinite desolation, soared slowly in the opaque air. It ceased. A complaining clamour, modulated in savage discords, filled our ears. The sheer unexpectedness of it made my hair stir under my cap. I don’t know how it struck the others: to me it seemed as though the mist itself had screamed, so suddenly, and apparently from all sides at once, did this tumultuous and mournful uproar arise. It culminated in a hurried outbreak of almost intolerably excessive shrieking, which stopped short, leaving us stiffened in a variety of silly attitudes, and obstinately listening to the nearly as appalling and excessive silence. ‘Good God! What is the meaning—’ stammered at my elbow one of the pilgrims—a little fat man, with sandy hair and red whiskers, who wore sidespring boots, and pink pyjamas tucked into his socks. Two others remained open-mouthed a whole minute, then dashed into the little cabin, to rush out incontinently and stand darting scared glances, with Winchesters at ‘ready’ in their hands. What we could see was just the steamer we were on, her outlines blurred as though she had been on the point of dissolving, and a misty strip of water, perhaps two feet broad, around her—and that was all. The rest of the world was nowhere, as far as our eyes and ears were concerned. Just nowhere. Gone, disappeared; swept off without leaving a whisper or a shadow behind.

“Đến chiều tối ngày thứ hai, chúng tôi ước tính mình còn cách trạm của Kurtz chừng tám dặm. Tôi muốn tiếp tục đi; nhưng viên quản lý ra vẻ nghiêm trọng, và bảo tôi rằng đi tàu ở khúc trên ấy nguy hiểm đến mức tốt hơn hết, vì mặt trời đã xuống rất thấp, là nên đợi tại chỗ cho đến sáng hôm sau. Hơn nữa, hắn chỉ ra rằng nếu phải theo lời cảnh báo tiếp cận thận trọng, thì chúng tôi phải tiếp cận vào ban ngày—chứ không phải lúc chạng vạng hay trong bóng tối. Điều này cũng khá hợp lý. Tám dặm có nghĩa là gần ba tiếng chạy máy đối với chúng tôi, và tôi cũng thấy những gợn sóng khả nghi ở đầu trên khúc sông. Tuy vậy, tôi bực bội không sao tả xiết vì sự chậm trễ ấy, mà lại còn hết sức vô lý nữa, vì sau bao nhiêu tháng thì thêm một đêm cũng chẳng hề gì. Vì chúng tôi có nhiều củi, và thận trọng là khẩu hiệu, tôi cho tàu dừng lại giữa dòng. Khúc sông hẹp, thẳng, hai bên cao như một đường hào xẻ cho đường sắt. Hoàng hôn trườn vào đó từ lâu trước khi mặt trời lặn. Dòng nước chảy êm và xiết, nhưng một sự bất động câm lặng ngự trên hai bờ. Những cái cây sống, bị dây leo và từng bụi cây sống của tầng cây thấp buộc chặt vào nhau, như thể đã hóa đá, cho đến cả cành nhỏ mảnh nhất, cả chiếc lá nhẹ nhất. Đó không phải là giấc ngủ—nó có vẻ trái tự nhiên, như một trạng thái xuất thần. Không nghe thấy lấy một âm thanh mờ nhạt nhất nào. Ta kinh ngạc nhìn, và bắt đầu ngờ rằng mình bị điếc—rồi đêm đột ngột ập xuống, và làm ta mù nữa. Khoảng ba giờ sáng có con cá lớn nào đó nhảy lên, và tiếng quẫy nước lớn khiến tôi giật bắn như thể có tiếng súng nổ. Khi mặt trời lên thì có một màn sương trắng, rất ấm và nhớp nháp, và làm mù mắt hơn cả bóng đêm. Nó không chuyển dịch hay trôi dạt; nó chỉ ở đó, đứng quanh ta như một vật rắn. Vào khoảng tám hay chín giờ, có lẽ thế, nó nhấc lên như một tấm cửa chớp được nhấc lên. Chúng tôi thoáng thấy vô số cây cối cao ngất, khu rừng rậm mênh mông chằng chịt, với quả cầu mặt trời nhỏ rực lửa treo bên trên—tất cả hoàn toàn bất động—rồi tấm cửa chớp trắng lại hạ xuống, êm ru, như thể trượt trong những rãnh bôi mỡ. Tôi ra lệnh thả xích neo, thứ chúng tôi đã bắt đầu kéo lên, ra lại. Trước khi nó ngừng chạy với một tiếng lạch xạch bị bóp nghẹt, một tiếng kêu, một tiếng kêu rất to, như của một nỗi hoang vắng vô biên, chậm rãi vút lên trong không khí đục mờ. Nó ngừng. Một tràng huyên náo ai oán, ngân nga thành những âm điệu chỏi tai man rợ, tràn ngập tai chúng tôi. Chỉ riêng sự bất ngờ của nó đã khiến tóc tôi dựng lên dưới mũ. Tôi không biết những người khác cảm thấy thế nào: với tôi thì dường như chính màn sương đã thét lên, cơn náo động cuồng loạn và thê lương ấy nổi lên đột ngột đến thế, và dường như từ mọi phía cùng một lúc. Nó lên đến cực điểm trong một tràng gào thét dồn dập quá mức gần như không chịu nổi, rồi ngừng phắt, để lại chúng tôi cứng đờ trong đủ thứ tư thế ngớ ngẩn, và bướng bỉnh lắng nghe một sự im lặng cũng gần như kinh hoàng và quá mức không kém. ‘Lạy Chúa! Thế này nghĩa là—’ một trong những kẻ hành hương lắp bắp bên khuỷu tay tôi—một gã nhỏ béo, tóc màu cát và râu má đỏ, đi đôi ủng có chun hai bên, và mặc bộ pyjama hồng nhét vào trong tất. Hai gã khác đứng há hốc mồm suốt một phút, rồi lao vào cái buồng nhỏ, để rồi lại hấp tấp lao ra và đứng đảo những cái nhìn hoảng hốt, tay lăm lăm khẩu Winchester ở thế ‘sẵn sàng’. Những gì chúng tôi có thể thấy chỉ là chiếc tàu chúng tôi đang ở trên, đường nét của nó nhòe đi như thể nó sắp tan biến, và một dải nước mờ sương, có lẽ rộng hai bộ, bao quanh nó—và chỉ có thế. Phần còn lại của thế giới chẳng ở đâu cả, chừng nào còn tính đến mắt và tai chúng tôi. Chẳng ở đâu cả. Đi mất, biến mất; bị cuốn sạch đi mà không để lại một tiếng thì thầm hay một cái bóng.

“I went forward, and ordered the chain to be hauled in short, so as to be ready to trip the anchor and move the steamboat at once if necessary. ‘Will they attack?’ whispered an awed voice. ‘We will be all butchered in this fog,’ murmured another. The faces twitched with the strain, the hands trembled slightly, the eyes forgot to wink. It was very curious to see the contrast of expressions of the white men and of the black fellows of our crew, who were as much strangers to that part of the river as we, though their homes were only eight hundred miles away. The whites, of course greatly discomposed, had besides a curious look of being painfully shocked by such an outrageous row. The others had an alert, naturally interested expression; but their faces were essentially quiet, even those of the one or two who grinned as they hauled at the chain. Several exchanged short, grunting phrases, which seemed to settle the matter to their satisfaction. Their headman, a young, broad-chested black, severely draped in dark-blue fringed cloths, with fierce nostrils and his hair all done up artfully in oily ringlets, stood near me. ‘Aha!’ I said, just for good fellowship’s sake. ‘Catch ’im,’ he snapped, with a bloodshot widening of his eyes and a flash of sharp teeth—‘catch ’im. Give ’im to us.’ ‘To you, eh?’ I asked; ‘what would you do with them?’ ‘Eat ’im!’ he said curtly, and, leaning his elbow on the rail, looked out into the fog in a dignified and profoundly pensive attitude. I would no doubt have been properly horrified, had it not occurred to me that he and his chaps must be very hungry: that they must have been growing increasingly hungry for at least this month past. They had been engaged for six months (I don’t think a single one of them had any clear idea of time, as we at the end of countless ages have. They still belonged to the beginnings of time—had no inherited experience to teach them as it were), and of course, as long as there was a piece of paper written over in accordance with some farcical law or other made down the river, it didn’t enter anybody’s head to trouble how they would live. Certainly they had brought with them some rotten hippo-meat, which couldn’t have lasted very long, anyway, even if the pilgrims hadn’t, in the midst of a shocking hullabaloo, thrown a considerable quantity of it overboard. It looked like a high-handed proceeding; but it was really a case of legitimate self-defence. You can’t breathe dead hippo waking, sleeping, and eating, and at the same time keep your precarious grip on existence. Besides that, they had given them every week three pieces of brass wire, each about nine inches long; and the theory was they were to buy their provisions with that currency in riverside villages. You can see how that worked. There were either no villages, or the people were hostile, or the director, who like the rest of us fed out of tins, with an occasional old he-goat thrown in, didn’t want to stop the steamer for some more or less recondite reason. So, unless they swallowed the wire itself, or made loops of it to snare the fishes with, I don’t see what good their extravagant salary could be to them. I must say it was paid with a regularity worthy of a large and honourable trading company. For the rest, the only thing to eat—though it didn’t look eatable in the least—I saw in their possession was a few lumps of some stuff like half-cooked dough, of a dirty lavender colour, they kept wrapped in leaves, and now and then swallowed a piece of, but so small that it seemed done more for the looks of the thing than for any serious purpose of sustenance. Why in the name of all the gnawing devils of hunger they didn’t go for us—they were thirty to five—and have a good tuck-in for once, amazes me now when I think of it. They were big powerful men, with not much capacity to weigh the consequences, with courage, with strength, even yet, though their skins were no longer glossy and their muscles no longer hard. And I saw that something restraining, one of those human secrets that baffle probability, had come into play there. I looked at them with a swift quickening of interest—not because it occurred to me I might be eaten by them before very long, though I own to you that just then I perceived—in a new light, as it were—how unwholesome the pilgrims looked, and I hoped, yes, I positively hoped, that my aspect was not so—what shall I say?—so—unappetizing: a touch of fantastic vanity which fitted well with the dream-sensation that pervaded all my days at that time. Perhaps I had a little fever, too. One can’t live with one’s finger everlastingly on one’s pulse. I had often ‘a little fever,’ or a little touch of other things—the playful paw-strokes of the wilderness, the preliminary trifling before the more serious onslaught which came in due course. Yes; I looked at them as you would on any human being, with a curiosity of their impulses, motives, capacities, weaknesses, when brought to the test of an inexorable physical necessity. Restraint! What possible restraint? Was it superstition, disgust, patience, fear—or some kind of primitive honour? No fear can stand up to hunger, no patience can wear it out, disgust simply does not exist where hunger is; and as to superstition, beliefs, and what you may call principles, they are less than chaff in a breeze. Don’t you know the devilry of lingering starvation, its exasperating torment, its black thoughts, its sombre and brooding ferocity? Well, I do. It takes a man all his inborn strength to fight hunger properly. It’s really easier to face bereavement, dishonour, and the perdition of one’s soul—than this kind of prolonged hunger. Sad, but true. And these chaps, too, had no earthly reason for any kind of scruple. Restraint! I would just as soon have expected restraint from a hyena prowling amongst the corpses of a battlefield. But there was the fact facing me—the fact dazzling, to be seen, like the foam on the depths of the sea, like a ripple on an unfathomable enigma, a mystery greater—when I thought of it—than the curious, inexplicable note of desperate grief in this savage clamour that had swept by us on the river-bank, behind the blind whiteness of the fog.

“Tôi đi lên phía trước, và ra lệnh kéo ngắn xích lại, để sẵn sàng nhổ neo và cho tàu chạy ngay nếu cần. ‘Chúng có tấn công không?’ một giọng sợ hãi thì thầm. ‘Chúng ta sẽ bị tàn sát hết trong màn sương này,’ một giọng khác lẩm bẩm. Những khuôn mặt giật giật vì căng thẳng, những bàn tay hơi run, những con mắt quên cả chớp. Thật rất lạ khi thấy sự tương phản giữa nét mặt của những người da trắng và của những gã da đen trong đoàn thủy thủ chúng tôi, những người cũng xa lạ với khúc sông ấy chẳng kém chúng tôi, dù nhà họ chỉ cách đó tám trăm dặm. Những người da trắng, dĩ nhiên là hết sức bối rối, ngoài ra còn có một vẻ lạ lùng như bị xúc phạm nặng nề bởi một cơn huyên náo quá quắt đến thế. Những người kia có vẻ mặt tỉnh táo, quan tâm một cách tự nhiên; nhưng về căn bản mặt họ vẫn điềm tĩnh, ngay cả những khuôn mặt của một hai người nhăn răng cười trong khi kéo xích. Vài người trao đổi những câu ngắn, ậm ừ, dường như đã giải quyết xong vấn đề làm họ hài lòng. Người đầu lĩnh của họ, một người da đen trẻ, ngực nở, khoác những tấm vải màu xanh thẫm có tua một cách nghiêm trang, với cánh mũi phập phồng dữ tợn và mái tóc được kết khéo léo thành những lọn xoăn bóng dầu, đứng gần tôi. ‘A ha!’ tôi nói, chỉ để tỏ tình bằng hữu. ‘Bắt nó,’ anh ta nói cộc lốc, mắt trợn rộng đỏ ngầu và hàm răng nhọn lóe lên—‘bắt nó. Cho nó bọn tôi.’ ‘Cho các anh à?’ tôi hỏi; ‘các anh định làm gì với chúng?’ ‘Ăn nó!’ anh ta đáp gọn lỏn, rồi tì khuỷu tay lên lan can, nhìn ra màn sương trong một tư thế đường bệ và trầm ngâm sâu xa. Hẳn là tôi đã kinh hoàng một cách đích đáng, nếu tôi không chợt nghĩ ra rằng anh ta và đám bạn hẳn phải đói lắm: rằng hẳn họ đã ngày càng đói hơn ít nhất là suốt tháng vừa qua. Họ đã được thuê sáu tháng (tôi không nghĩ một người nào trong bọn họ có ý niệm rõ ràng về thời gian, như chúng ta, những kẻ ở tận cùng của vô số thời đại, có. Họ vẫn thuộc về những khởi thủy của thời gian—không có kinh nghiệm thừa hưởng nào để dạy dỗ họ, có thể nói như vậy), và dĩ nhiên, chừng nào còn có một mảnh giấy được viết kín theo đúng một thứ luật lệ lố bịch nào đó làm ra ở hạ lưu, thì chẳng ai nghĩ đến chuyện bận tâm họ sẽ sống ra sao. Đúng là họ có mang theo ít thịt hà mã thối, mà dẫu thế nào thì cũng không thể giữ được lâu, ngay cả khi những kẻ hành hương không, giữa một trận om sòm kinh khủng, ném một phần đáng kể xuống sông. Trông nó có vẻ là một hành động độc đoán; nhưng thực ra đó là một trường hợp tự vệ chính đáng. Ta không thể thở mùi hà mã chết lúc thức, lúc ngủ, và lúc ăn, mà đồng thời vẫn bám giữ được sự tồn tại bấp bênh của mình. Ngoài ra, mỗi tuần người ta phát cho họ ba đoạn dây đồng thau, mỗi đoạn dài chừng chín insơ; và theo lý thuyết thì họ sẽ dùng thứ tiền tệ ấy để mua lương thực ở các làng ven sông. Các anh có thể thấy chuyện ấy diễn ra thế nào. Hoặc chẳng có làng nào, hoặc dân làng thù địch, hoặc ông giám đốc, người cũng như tất cả chúng tôi sống bằng đồ hộp, thỉnh thoảng thêm một con dê đực già, không muốn dừng tàu vì một lý do ít nhiều khó hiểu nào đó. Thế nên, trừ phi họ nuốt chính sợi dây ấy, hoặc uốn nó thành thòng lọng để bẫy cá, tôi không thấy món lương hậu hĩnh ấy có thể có ích gì cho họ. Tôi phải nói rằng nó được trả đều đặn một cách xứng đáng với một công ty thương mại lớn và đáng kính. Ngoài ra, thứ duy nhất để ăn—dù trông nó chẳng có vẻ gì ăn được—mà tôi thấy họ có là vài cục một thứ gì đó giống như bột nhào nấu dở, màu hoa oải hương bẩn thỉu, họ gói trong lá, và thỉnh thoảng lại nuốt một miếng, nhưng nhỏ đến nỗi dường như họ làm thế cho có lệ hơn là vì bất cứ mục đích nghiêm túc nào để sống còn. Vì cớ gì, nhân danh tất cả lũ quỷ đói đang gặm nhấm, mà họ không xông vào chúng tôi—họ ba mươi chọi năm—và được một bữa no nê lấy một lần, điều đó khiến tôi kinh ngạc mỗi khi nghĩ lại. Họ là những người to lớn khỏe mạnh, không có nhiều khả năng cân nhắc hậu quả, có can đảm, có sức lực, thậm chí cả lúc ấy, dù da họ không còn bóng và bắp thịt không còn rắn chắc. Và tôi thấy rằng có một cái gì đó kiềm giữ, một trong những bí mật của con người khiến mọi xác suất phải bối rối, đã phát huy tác dụng ở đó. Tôi nhìn họ với một sự quan tâm đột ngột trỗi dậy—không phải vì tôi chợt nghĩ rằng chẳng bao lâu nữa có thể tôi sẽ bị họ ăn thịt, dù tôi thú thật với các anh rằng đúng lúc ấy tôi nhận ra—dưới một ánh sáng mới, có thể nói như vậy—những kẻ hành hương trông ốm yếu bệnh hoạn đến thế nào, và tôi hy vọng, phải, tôi thật sự hy vọng, rằng diện mạo của tôi không đến nỗi—nói thế nào nhỉ?—đến nỗi—khó nuốt như thế: một chút hư danh hão huyền rất hợp với cái cảm giác mộng mị tràn ngập mọi ngày tháng của tôi thời ấy. Có lẽ tôi cũng hơi sốt. Người ta không thể sống mà lúc nào cũng đặt ngón tay lên mạch mình. Tôi thường bị ‘hơi sốt,’ hoặc hơi dính chút gì đó khác—những cú vờn đùa nghịch của móng vuốt chốn hoang dã, trò đùa bỡn dạo đầu trước cuộc tấn công nghiêm trọng hơn sẽ đến đúng lúc của nó. Phải; tôi nhìn họ như các anh nhìn bất cứ con người nào, tò mò về những thôi thúc, động cơ, năng lực, yếu đuối của họ, khi bị đem ra thử thách trước một nhu cầu thể xác khắc nghiệt không gì lay chuyển. Kiềm chế! Kiềm chế nào có thể có được? Đó là mê tín, ghê tởm, kiên nhẫn, sợ hãi—hay một thứ danh dự nguyên sơ nào đó? Không nỗi sợ nào đứng vững được trước cơn đói, không sự kiên nhẫn nào làm nó mòn mỏi được, sự ghê tởm đơn giản là không tồn tại nơi có cơn đói; còn mê tín, tín ngưỡng, và những gì các anh có thể gọi là nguyên tắc, thì chúng còn kém cả trấu trước gió. Các anh không biết sự quỷ quái của nạn đói dai dẳng sao, nỗi giày vò khiến người ta phát điên của nó, những ý nghĩ đen tối của nó, sự hung dữ u ám và ủ ê của nó? Còn tôi thì biết. Phải dốc hết sức mạnh bẩm sinh của mình một người mới chống chọi nổi với cơn đói cho ra trò. Thật ra đối mặt với tang tóc, ô nhục, và sự trầm luân của linh hồn mình còn dễ hơn—là đối mặt với thứ đói kéo dài như thế này. Buồn, nhưng đúng. Mà những gã này cũng chẳng có lý do trần thế nào để có bất kỳ sự e dè nào. Kiềm chế! Tôi thà trông chờ sự kiềm chế ở một con linh cẩu lảng vảng giữa những xác chết trên chiến trường. Nhưng sự thật ở đó, đối diện với tôi—sự thật chói lòa, hiển hiện, như bọt sóng trên những vực sâu của biển cả, như một gợn sóng trên một câu đố không sao dò thấu, một bí ẩn lớn hơn—khi tôi nghĩ về nó—lớn hơn cả cái âm điệu lạ lùng, không thể giải thích, của nỗi đau đớn tuyệt vọng trong tiếng huyên náo man rợ đã quét qua chúng tôi trên bờ sông, phía sau màu trắng mù lòa của màn sương.

“Two pilgrims were quarrelling in hurried whispers as to which bank. ‘Left.’ ‘no, no; how can you? Right, right, of course.’ ‘It is very serious,’ said the manager’s voice behind me; ‘I would be desolated if anything should happen to Mr. Kurtz before we came up.’ I looked at him, and had not the slightest doubt he was sincere. He was just the kind of man who would wish to preserve appearances. That was his restraint. But when he muttered something about going on at once, I did not even take the trouble to answer him. I knew, and he knew, that it was impossible. Were we to let go our hold of the bottom, we would be absolutely in the air—in space. We wouldn’t be able to tell where we were going to—whether up or down stream, or across—till we fetched against one bank or the other—and then we wouldn’t know at first which it was. Of course I made no move. I had no mind for a smash-up. You couldn’t imagine a more deadly place for a shipwreck. Whether we drowned at once or not, we were sure to perish speedily in one way or another. ‘I authorize you to take all the risks,’ he said, after a short silence. ‘I refuse to take any,’ I said shortly; which was just the answer he expected, though its tone might have surprised him. ‘Well, I must defer to your judgment. You are captain,’ he said with marked civility. I turned my shoulder to him in sign of my appreciation, and looked into the fog. How long would it last? It was the most hopeless lookout. The approach to this Kurtz grubbing for ivory in the wretched bush was beset by as many dangers as though he had been an enchanted princess sleeping in a fabulous castle. ‘Will they attack, do you think?’ asked the manager, in a confidential tone.

“Hai kẻ hành hương đang cãi nhau bằng những tiếng thì thầm hấp tấp xem là bờ nào. ‘Bên trái.’ ‘không, không; sao anh lại thế được? Bên phải, bên phải, dĩ nhiên rồi.’ ‘Chuyện rất nghiêm trọng,’ giọng viên quản lý nói sau lưng tôi; ‘tôi sẽ đau lòng khôn xiết nếu có chuyện gì xảy đến với ông Kurtz trước khi chúng ta tới nơi.’ Tôi nhìn hắn, và không hề mảy may nghi ngờ rằng hắn thành thật. Hắn đúng là loại người muốn giữ thể diện. Đó là sự kiềm chế của hắn. Nhưng khi hắn lầm bầm điều gì đó về việc đi tiếp ngay lập tức, tôi thậm chí chẳng buồn trả lời hắn. Tôi biết, và hắn biết, rằng điều đó là không thể. Nếu chúng tôi buông neo khỏi đáy, chúng tôi sẽ hoàn toàn lơ lửng giữa không trung—giữa khoảng không. Chúng tôi sẽ không thể biết mình đang đi về đâu—ngược hay xuôi dòng, hay đi ngang—cho đến khi va vào bờ bên này hoặc bờ bên kia—và lúc đầu chúng tôi cũng sẽ không biết đó là bờ nào. Dĩ nhiên tôi chẳng động đậy gì. Tôi không có ý muốn đâm nát tàu. Các anh không thể tưởng tượng được một chỗ nào chết chóc hơn cho một vụ đắm tàu. Dù chúng tôi có chết đuối ngay hay không, chúng tôi chắc chắn cũng sẽ nhanh chóng bỏ mạng bằng cách này hay cách khác. ‘Tôi cho phép anh chấp nhận mọi rủi ro,’ hắn nói, sau một lúc im lặng ngắn. ‘Tôi từ chối chấp nhận bất cứ rủi ro nào,’ tôi nói cộc lốc; đó đúng là câu trả lời hắn chờ đợi, dù giọng điệu của nó có thể đã làm hắn ngạc nhiên. ‘Thôi được, tôi phải nghe theo phán đoán của anh. Anh là thuyền trưởng,’ hắn nói với vẻ lịch sự rõ rệt. Tôi quay vai về phía hắn để tỏ lòng cảm kích, và nhìn vào màn sương. Nó sẽ kéo dài bao lâu? Đó là viễn cảnh tuyệt vọng nhất. Đường đến với gã Kurtz đang bới ngà voi trong bụi rậm khốn khổ này bị vây bủa bởi bao nhiêu hiểm nguy như thể ông ta là một nàng công chúa bị phù phép đang ngủ trong một tòa lâu đài huyền thoại. ‘Anh có nghĩ là chúng sẽ tấn công không?’ viên quản lý hỏi, bằng giọng thân tình.

“I did not think they would attack, for several obvious reasons. The thick fog was one. If they left the bank in their canoes they would get lost in it, as we would be if we attempted to move. Still, I had also judged the jungle of both banks quite impenetrable—and yet eyes were in it, eyes that had seen us. The riverside bushes were certainly very thick; but the undergrowth behind was evidently penetrable. However, during the short lift I had seen no canoes anywhere in the reach—certainly not abreast of the steamer. But what made the idea of attack inconceivable to me was the nature of the noise—of the cries we had heard. They had not the fierce character boding immediate hostile intention. Unexpected, wild, and violent as they had been, they had given me an irresistible impression of sorrow. The glimpse of the steamboat had for some reason filled those savages with unrestrained grief. The danger, if any, I expounded, was from our proximity to a great human passion let loose. Even extreme grief may ultimately vent itself in violence—but more generally takes the form of apathy....

“Tôi không nghĩ là chúng sẽ tấn công, vì vài lý do hiển nhiên. Màn sương dày là một. Nếu chúng rời bờ trên xuồng, chúng sẽ lạc trong đó, như chúng tôi sẽ lạc nếu thử di chuyển. Dẫu vậy, tôi cũng đã cho rằng rừng rậm ở cả hai bờ là hoàn toàn không xuyên thủng nổi—thế mà vẫn có những con mắt ở trong đó, những con mắt đã nhìn thấy chúng tôi. Những bụi cây ven sông chắc chắn là rất dày; nhưng tầng cây thấp phía sau rõ ràng là xuyên qua được. Tuy nhiên, trong lúc sương nhấc lên ngắn ngủi, tôi không thấy chiếc xuồng nào ở bất cứ đâu trên khúc sông—chắc chắn là không có chiếc nào ngang tầm với chiếc tàu. Nhưng điều làm cho ý nghĩ về một cuộc tấn công trở nên không thể tưởng tượng nổi đối với tôi là tính chất của tiếng ồn—của những tiếng kêu chúng tôi đã nghe. Chúng không có cái vẻ hung dữ báo hiệu một ý đồ thù địch tức thời. Dù bất ngờ, hoang dại và dữ dội đến thế, chúng đã cho tôi một ấn tượng không cưỡng nổi về nỗi buồn đau. Cái thoáng nhìn thấy chiếc tàu, vì lý do nào đó, đã khiến những người man rợ ấy tràn ngập một nỗi đau buồn không kìm giữ được. Mối nguy hiểm, nếu có, tôi giảng giải, là ở chỗ chúng tôi đang ở gần một cơn đam mê lớn lao của con người đã bị thả xích. Ngay cả nỗi đau buồn tột cùng rốt cuộc cũng có thể trút ra thành bạo lực—nhưng thường thì mang hình thức của sự thờ ơ lãnh đạm....

“You should have seen the pilgrims stare! They had no heart to grin, or even to revile me: but I believe they thought me gone mad—with fright, maybe. I delivered a regular lecture. My dear boys, it was no good bothering. Keep a lookout? Well, you may guess I watched the fog for the signs of lifting as a cat watches a mouse; but for anything else our eyes were of no more use to us than if we had been buried miles deep in a heap of cotton-wool. It felt like it, too—choking, warm, stifling. Besides, all I said, though it sounded extravagant, was absolutely true to fact. What we afterwards alluded to as an attack was really an attempt at repulse. The action was very far from being aggressive—it was not even defensive, in the usual sense: it was undertaken under the stress of desperation, and in its essence was purely protective.

“Các anh phải thấy những kẻ hành hương trố mắt nhìn như thế nào! Họ chẳng còn bụng dạ nào mà nhăn răng cười, hay thậm chí mắng nhiếc tôi: nhưng tôi tin là họ nghĩ tôi đã phát điên—vì sợ, có lẽ thế. Tôi đã giảng cả một bài ra trò. Các cậu thân mến ơi, lo lắng cũng chẳng ích gì. Canh chừng ư? Này, các anh có thể đoán là tôi đã theo dõi màn sương tìm dấu hiệu nó nhấc lên như con mèo rình con chuột; nhưng ngoài chuyện đó ra thì mắt chúng tôi cũng chẳng ích gì hơn là nếu chúng tôi bị chôn sâu hàng dặm trong một đống bông gòn. Cảm giác cũng y như thế—nghẹt thở, ấm, ngột ngạt. Vả lại, tất cả những gì tôi nói, dù nghe có vẻ ngông cuồng, đều hoàn toàn đúng với sự thật. Cái mà về sau chúng tôi nhắc đến như một cuộc tấn công thực ra là một nỗ lực đẩy lui. Hành động ấy còn rất xa mới là gây hấn—nó thậm chí còn chẳng phải là phòng thủ, theo nghĩa thông thường: nó được tiến hành dưới sức ép của sự tuyệt vọng, và về bản chất thì thuần túy là để che chở.

“It developed itself, I should say, two hours after the fog lifted, and its commencement was at a spot, roughly speaking, about a mile and a half below Kurtz’s station. We had just floundered and flopped round a bend, when I saw an islet, a mere grassy hummock of bright green, in the middle of the stream. It was the only thing of the kind; but as we opened the reach more, I perceived it was the head of a long sand-bank, or rather of a chain of shallow patches stretching down the middle of the river. They were discoloured, just awash, and the whole lot was seen just under the water, exactly as a man’s backbone is seen running down the middle of his back under the skin. Now, as far as I did see, I could go to the right or to the left of this. I didn’t know either channel, of course. The banks looked pretty well alike, the depth appeared the same; but as I had been informed the station was on the west side, I naturally headed for the western passage.

“Nó diễn ra, tôi phải nói là, hai giờ sau khi sương tan, và khởi đầu ở một chỗ, nói đại khái, cách trạm của Kurtz chừng một dặm rưỡi về phía hạ lưu. Chúng tôi vừa lóng ngóng lạch bạch vòng qua một khúc quanh thì tôi thấy một hòn đảo nhỏ, chỉ là một gò cỏ màu xanh lục tươi, ở giữa dòng. Đó là thứ duy nhất như vậy; nhưng khi khúc sông mở ra rộng hơn, tôi nhận ra đó là đầu của một bãi cát dài, hay đúng hơn là của một chuỗi những chỗ nông trải dọc giữa lòng sông. Chúng đổi màu, nước vừa lấp xấp trên mặt, và cả dãy hiện ra ngay dưới mặt nước, hệt như xương sống của một người hiện ra chạy dọc giữa lưng dưới lớp da. Lúc này, theo chỗ tôi thấy, tôi có thể đi bên phải hoặc bên trái của nó. Dĩ nhiên là tôi không biết luồng nào cả. Hai bờ trông khá giống nhau, độ sâu có vẻ như nhau; nhưng vì tôi đã được báo rằng trạm nằm ở phía tây, tôi tự nhiên hướng vào lối đi phía tây.

“No sooner had we fairly entered it than I became aware it was much narrower than I had supposed. To the left of us there was the long uninterrupted shoal, and to the right a high, steep bank heavily overgrown with bushes. Above the bush the trees stood in serried ranks. The twigs overhung the current thickly, and from distance to distance a large limb of some tree projected rigidly over the stream. It was then well on in the afternoon, the face of the forest was gloomy, and a broad strip of shadow had already fallen on the water. In this shadow we steamed up—very slowly, as you may imagine. I sheered her well inshore—the water being deepest near the bank, as the sounding-pole informed me.

“Chúng tôi vừa mới đi hẳn vào đó thì tôi nhận ra nó hẹp hơn tôi tưởng nhiều. Bên trái chúng tôi là bãi cạn dài liền một dải, và bên phải là một bờ cao, dốc đứng, cây bụi mọc dày đặc. Bên trên bụi cây, những cái cây đứng thành hàng ngũ san sát. Cành nhánh rủ dày trên dòng nước, và cứ cách quãng lại có một cành lớn của cây nào đó chìa cứng đờ ra trên mặt sông. Lúc ấy đã về chiều, mặt khu rừng u ám, và một dải bóng rộng đã đổ xuống mặt nước. Trong dải bóng ấy chúng tôi chạy ngược lên—rất chậm, như các anh có thể hình dung. Tôi lái nó áp sát vào bờ—vì nước sâu nhất là ở gần bờ, theo như cây sào dò cho tôi biết.

“One of my hungry and forbearing friends was sounding in the bows just below me. This steamboat was exactly like a decked scow. On the deck, there were two little teakwood houses, with doors and windows. The boiler was in the fore-end, and the machinery right astern. Over the whole there was a light roof, supported on stanchions. The funnel projected through that roof, and in front of the funnel a small cabin built of light planks served for a pilot-house. It contained a couch, two camp-stools, a loaded Martini-Henry leaning in one corner, a tiny table, and the steering-wheel. It had a wide door in front and a broad shutter at each side. All these were always thrown open, of course. I spent my days perched up there on the extreme fore-end of that roof, before the door. At night I slept, or tried to, on the couch. An athletic black belonging to some coast tribe and educated by my poor predecessor, was the helmsman. He sported a pair of brass earrings, wore a blue cloth wrapper from the waist to the ankles, and thought all the world of himself. He was the most unstable kind of fool I had ever seen. He steered with no end of a swagger while you were by; but if he lost sight of you, he became instantly the prey of an abject funk, and would let that cripple of a steamboat get the upper hand of him in a minute.

“Một trong những người bạn đói khát và nhẫn nhịn của tôi đang dò nước ở mũi tàu, ngay bên dưới tôi. Chiếc tàu này giống hệt một chiếc sà lan đáy bằng có boong. Trên boong có hai gian nhà nhỏ bằng gỗ tếch, có cửa ra vào và cửa sổ. Nồi hơi nằm ở đầu mũi, còn máy móc thì ở tận đằng lái. Trên tất cả là một mái che nhẹ, đỡ bằng những cột chống. Ống khói nhô xuyên qua mái ấy, và phía trước ống khói là một buồng nhỏ đóng bằng ván mỏng dùng làm buồng lái. Trong đó có một chiếc giường hẹp, hai ghế xếp, một khẩu Martini-Henry đã nạp đạn dựng ở một góc, một chiếc bàn tí hon, và bánh lái. Nó có một cửa rộng ở phía trước và một tấm cửa chớp rộng ở mỗi bên. Dĩ nhiên tất cả lúc nào cũng mở toang. Tôi trải qua những ngày của mình ngồi chễm chệ ở đó, trên tận đầu mũi của mái che ấy, trước cửa. Ban đêm tôi ngủ, hay cố ngủ, trên chiếc giường hẹp. Một người da đen lực lưỡng thuộc một bộ lạc vùng duyên hải nào đó và được người tiền nhiệm đáng thương của tôi dạy dỗ, là người lái tàu. Anh ta đeo một đôi khuyên tai bằng đồng thau, quấn một tấm vải xanh từ thắt lưng xuống mắt cá chân, và tự cho mình là nhất thiên hạ. Anh ta là loại ngốc thất thường nhất mà tôi từng gặp. Anh ta cầm lái với vẻ vênh vang không bờ bến khi có ta ở bên; nhưng hễ không thấy ta đâu, anh ta lập tức trở thành con mồi của một nỗi sợ hãi hèn hạ, và có thể để cho cái của nợ tàn tật là chiếc tàu ấy lấn át mình chỉ trong một phút.

“I was looking down at the sounding-pole, and feeling much annoyed to see at each try a little more of it stick out of that river, when I saw my poleman give up on the business suddenly, and stretch himself flat on the deck, without even taking the trouble to haul his pole in. He kept hold on it though, and it trailed in the water. At the same time the fireman, whom I could also see below me, sat down abruptly before his furnace and ducked his head. I was amazed. Then I had to look at the river mighty quick, because there was a snag in the fairway. Sticks, little sticks, were flying about—thick: they were whizzing before my nose, dropping below me, striking behind me against my pilot-house. All this time the river, the shore, the woods, were very quiet—perfectly quiet. I could only hear the heavy splashing thump of the stern-wheel and the patter of these things. We cleared the snag clumsily. Arrows, by Jove! We were being shot at! I stepped in quickly to close the shutter on the landside. That fool-helmsman, his hands on the spokes, was lifting his knees high, stamping his feet, champing his mouth, like a reined-in horse. Confound him! And we were staggering within ten feet of the bank. I had to lean right out to swing the heavy shutter, and I saw a face amongst the leaves on the level with my own, looking at me very fierce and steady; and then suddenly, as though a veil had been removed from my eyes, I made out, deep in the tangled gloom, naked breasts, arms, legs, glaring eyes—the bush was swarming with human limbs in movement, glistening of bronze colour. The twigs shook, swayed, and rustled, the arrows flew out of them, and then the shutter came to. ‘Steer her straight,’ I said to the helmsman. He held his head rigid, face forward; but his eyes rolled, he kept on lifting and setting down his feet gently, his mouth foamed a little. ‘Keep quiet!’ I said in a fury. I might just as well have ordered a tree not to sway in the wind. I darted out. Below me there was a great scuffle of feet on the iron deck; confused exclamations; a voice screamed, ‘Can you turn back?’ I caught sight of a V-shaped ripple on the water ahead. What? Another snag! A fusillade burst out under my feet. The pilgrims had opened with their Winchesters, and were simply squirting lead into that bush. A deuce of a lot of smoke came up and drove slowly forward. I swore at it. Now I couldn’t see the ripple or the snag either. I stood in the doorway, peering, and the arrows came in swarms. They might have been poisoned, but they looked as though they wouldn’t kill a cat. The bush began to howl. Our wood-cutters raised a warlike whoop; the report of a rifle just at my back deafened me. I glanced over my shoulder, and the pilot-house was yet full of noise and smoke when I made a dash at the wheel. The fool-nigger had dropped everything, to throw the shutter open and let off that Martini-Henry. He stood before the wide opening, glaring, and I yelled at him to come back, while I straightened the sudden twist out of that steamboat. There was no room to turn even if I had wanted to, the snag was somewhere very near ahead in that confounded smoke, there was no time to lose, so I just crowded her into the bank—right into the bank, where I knew the water was deep.

“Tôi đang nhìn xuống cây sào dò, và cảm thấy rất bực mình khi thấy mỗi lần thử nó lại nhô khỏi mặt sông thêm một chút, thì tôi thấy người cầm sào của tôi đột ngột bỏ dở công việc, và nằm sóng soài trên boong, thậm chí chẳng buồn kéo sào lên. Tuy vậy anh ta vẫn nắm giữ nó, và nó kéo lê trong nước. Cùng lúc ấy người thợ đốt lò, mà tôi cũng nhìn thấy được bên dưới mình, đột ngột ngồi thụp xuống trước lò và cúi rụt đầu. Tôi kinh ngạc. Rồi tôi phải nhìn ra sông thật nhanh, vì có một gốc cây chìm giữa luồng. Những que gậy, những que gậy nhỏ, đang bay tứ tung—dày đặc: chúng rít vút qua trước mũi tôi, rơi xuống bên dưới tôi, cắm vào buồng lái sau lưng tôi. Suốt lúc đó dòng sông, bờ sông, cánh rừng, đều rất yên tĩnh—hoàn toàn yên tĩnh. Tôi chỉ có thể nghe thấy tiếng bánh guồng sau lái quạt nước nặng nề bì bõm và tiếng lộp độp của những thứ kia. Chúng tôi vụng về tránh được gốc cây chìm. Tên, trời đất ơi! Chúng tôi đang bị bắn! Tôi bước vội vào trong để đóng tấm cửa chớp phía bờ. Gã lái tàu ngu ngốc kia, tay nắm lấy các tay quay bánh lái, đang co gối lên cao, giậm chân, nhai nhóp nhép miệng, như một con ngựa bị ghìm cương. Quỷ tha ma bắt hắn đi! Mà chúng tôi lại đang loạng choạng cách bờ chưa đầy mười bộ. Tôi phải nhoài hẳn người ra để kéo tấm cửa chớp nặng, và tôi thấy một khuôn mặt giữa đám lá ngang tầm với mặt tôi, đang nhìn tôi rất dữ tợn và chằm chằm; rồi đột nhiên, như thể một tấm màn được vén khỏi mắt tôi, tôi nhận ra, sâu trong bóng tối rối rắm, những bộ ngực trần, những cánh tay, những cẳng chân, những con mắt trừng trừng—bụi rậm lúc nhúc những tay chân người đang cử động, bóng loáng màu đồng thiếc. Cành lá rung, lắc lư, và xào xạc, những mũi tên bay ra từ đó, rồi tấm cửa chớp đóng lại. ‘Giữ cho nó đi thẳng,’ tôi nói với người lái tàu. Anh ta giữ đầu cứng đờ, mặt nhìn thẳng về phía trước; nhưng mắt anh ta đảo lia lịa, anh ta cứ nhẹ nhàng nhấc chân lên rồi đặt chân xuống, miệng sùi chút bọt. ‘Đứng yên!’ tôi giận dữ nói. Thà tôi ra lệnh cho một cái cây đừng lay động trong gió còn hơn. Tôi lao ra ngoài. Bên dưới tôi có tiếng chân giẫm loạn xạ trên boong sắt; những tiếng kêu lẫn lộn; một giọng thét lên, ‘Anh có quay lại được không?’ Tôi thoáng thấy một gợn sóng hình chữ V trên mặt nước phía trước. Cái gì? Lại một gốc cây chìm nữa! Một loạt súng nổ bùng lên dưới chân tôi. Những kẻ hành hương đã bắt đầu nổ súng bằng những khẩu Winchester, và chỉ đơn giản là xịt chì vào bụi rậm ấy. Một đám khói khủng khiếp bốc lên và chậm chạp trôi về phía trước. Tôi chửi rủa nó. Giờ tôi không thể nhìn thấy cả gợn sóng lẫn gốc cây chìm. Tôi đứng ở cửa, căng mắt nhìn, và những mũi tên bay đến từng đàn. Có thể chúng đã được tẩm thuốc độc, nhưng trông chúng như thể chẳng giết nổi một con mèo. Bụi rậm bắt đầu gào rú. Những người đốn củi của chúng tôi cất lên một tiếng hò hét hiếu chiến; tiếng một phát súng trường ngay sau lưng làm tôi điếc tai. Tôi liếc qua vai, và buồng lái vẫn còn đầy tiếng ồn và khói khi tôi lao tới bánh lái. Thằng mọi đen ngu ngốc đã buông hết mọi thứ, để mở toang tấm cửa chớp và nổ khẩu Martini-Henry ấy. Hắn đứng trước khoảng trống rộng, trừng trừng nhìn, và tôi quát hắn quay lại, trong khi tôi nắn thẳng chiếc tàu khỏi cú ngoặt đột ngột. Không có chỗ để quay đầu ngay cả nếu tôi có muốn, gốc cây chìm thì ở đâu đó rất gần phía trước trong đám khói chết tiệt ấy, không có thời gian để mất, nên tôi cứ thế ép nó vào bờ—sát rạt vào bờ, nơi tôi biết nước sâu.

“We tore slowly along the overhanging bushes in a whirl of broken twigs and flying leaves. The fusillade below stopped short, as I had foreseen it would when the squirts got empty. I threw my head back to a glinting whizz that traversed the pilot-house, in at one shutter-hole and out at the other. Looking past that mad helmsman, who was shaking the empty rifle and yelling at the shore, I saw vague forms of men running bent double, leaping, gliding, distinct, incomplete, evanescent. Something big appeared in the air before the shutter, the rifle went overboard, and the man stepped back swiftly, looked at me over his shoulder in an extraordinary, profound, familiar manner, and fell upon my feet. The side of his head hit the wheel twice, and the end of what appeared a long cane clattered round and knocked over a little camp-stool. It looked as though after wrenching that thing from somebody ashore he had lost his balance in the effort. The thin smoke had blown away, we were clear of the snag, and looking ahead I could see that in another hundred yards or so I would be free to sheer off, away from the bank; but my feet felt so very warm and wet that I had to look down. The man had rolled on his back and stared straight up at me; both his hands clutched that cane. It was the shaft of a spear that, either thrown or lunged through the opening, had caught him in the side, just below the ribs; the blade had gone in out of sight, after making a frightful gash; my shoes were full; a pool of blood lay very still, gleaming dark-red under the wheel; his eyes shone with an amazing lustre. The fusillade burst out again. He looked at me anxiously, gripping the spear like something precious, with an air of being afraid I would try to take it away from him. I had to make an effort to free my eyes from his gaze and attend to the steering. With one hand I felt above my head for the line of the steam whistle, and jerked out screech after screech hurriedly. The tumult of angry and warlike yells was checked instantly, and then from the depths of the woods went out such a tremulous and prolonged wail of mournful fear and utter despair as may be imagined to follow the flight of the last hope from the earth. There was a great commotion in the bush; the shower of arrows stopped, a few dropping shots rang out sharply—then silence, in which the languid beat of the stern-wheel came plainly to my ears. I put the helm hard a-starboard at the moment when the pilgrim in pink pyjamas, very hot and agitated, appeared in the doorway. ‘The manager sends me—’ he began in an official tone, and stopped short. ‘Good God!’ he said, glaring at the wounded man.

“Chúng tôi chậm chạp xé dọc những bụi cây rủ xuống trong một cơn lốc cành gãy và lá bay. Loạt súng bên dưới ngừng phắt, như tôi đã đoán trước là nó sẽ ngừng khi những ống xịt rỗng không. Tôi ngửa đầu ra sau tránh một tiếng rít lóe sáng xuyên qua buồng lái, vào ở lỗ cửa chớp này và ra ở lỗ cửa chớp kia. Nhìn qua gã lái tàu điên khùng kia, kẻ đang lắc khẩu súng trường hết đạn và la hét về phía bờ, tôi thấy những hình người mờ ảo chạy cong gập người, nhảy vọt, lướt đi, rõ rệt, dở dang, thoáng qua rồi biến mất. Một vật gì to lớn xuất hiện trong không trung trước tấm cửa chớp, khẩu súng trường văng xuống sông, và người kia lùi lại thật nhanh, ngoái qua vai nhìn tôi một cách khác thường, sâu xa, thân thuộc, rồi ngã xuống chân tôi. Một bên đầu anh ta đập vào bánh lái hai lần, và đầu của thứ trông như một cây gậy dài kêu lạch cạch quét một vòng và hất đổ một chiếc ghế xếp nhỏ. Trông như thể sau khi giằng được cái vật ấy khỏi tay ai đó trên bờ, anh ta đã mất thăng bằng vì gắng sức. Làn khói mỏng đã bay đi, chúng tôi đã thoát khỏi gốc cây chìm, và nhìn về phía trước tôi có thể thấy chỉ chừng một trăm yard nữa là tôi có thể lái tránh ra, xa khỏi bờ; nhưng chân tôi cảm thấy ấm và ướt đến nỗi tôi phải nhìn xuống. Người kia đã lăn ngửa ra và nhìn thẳng lên tôi; cả hai tay anh ta nắm chặt cây gậy ấy. Đó là cán của một ngọn giáo, hoặc được phóng vào hoặc được đâm qua khoảng trống, đã trúng vào sườn anh ta, ngay dưới xương sườn; lưỡi giáo đã ngập vào khuất hẳn, sau khi tạo ra một vết toác khủng khiếp; giày tôi đầy máu; một vũng máu nằm im lìm, lấp lánh màu đỏ thẫm dưới bánh lái; mắt anh ta sáng lên một ánh long lanh đáng kinh ngạc. Loạt súng lại nổ bùng lên. Anh ta nhìn tôi đầy lo âu, nắm chặt ngọn giáo như một vật gì quý giá, với vẻ sợ rằng tôi sẽ tìm cách lấy nó khỏi tay anh ta. Tôi phải gắng sức mới gỡ được mắt mình khỏi cái nhìn của anh ta và chú tâm vào việc lái tàu. Một tay tôi lần trên đầu tìm sợi dây còi hơi, và hấp tấp giật ra hết tiếng rú này đến tiếng rú khác. Cơn náo loạn của những tiếng hò hét giận dữ và hiếu chiến lập tức bị chặn đứng, rồi từ chiều sâu của cánh rừng vọng ra một tiếng than khóc run rẩy và kéo dài, đầy nỗi sợ thê lương và tuyệt vọng hoàn toàn, như người ta có thể tưởng tượng sẽ theo sau cuộc ra đi của niềm hy vọng cuối cùng khỏi trái đất. Có một cơn náo động lớn trong bụi rậm; trận mưa tên ngừng lại, vài phát súng lẻ tẻ vang lên đanh gọn—rồi im lặng, trong đó nhịp đập uể oải của bánh guồng sau lái vọng rõ đến tai tôi. Tôi bẻ lái hết cỡ sang mạn phải đúng lúc kẻ hành hương mặc bộ pyjama hồng, người nóng bừng và bấn loạn, xuất hiện ở cửa. ‘Viên quản lý sai tôi—’ hắn bắt đầu bằng giọng công vụ, rồi ngừng phắt. ‘Lạy Chúa!’ hắn nói, trừng trừng nhìn người bị thương.

“We two whites stood over him, and his lustrous and inquiring glance enveloped us both. I declare it looked as though he would presently put to us some questions in an understandable language; but he died without uttering a sound, without moving a limb, without twitching a muscle. Only in the very last moment, as though in response to some sign we could not see, to some whisper we could not hear, he frowned heavily, and that frown gave to his black death-mask an inconceivably sombre, brooding, and menacing expression. The lustre of inquiring glance faded swiftly into vacant glassiness. ‘Can you steer?’ I asked the agent eagerly. He looked very dubious; but I made a grab at his arm, and he understood at once I meant him to steer whether or no. To tell you the truth, I was morbidly anxious to change my shoes and socks. ‘He is dead,’ murmured the fellow, immensely impressed. ‘No doubt about it,’ said I, tugging like mad at the shoe-laces. ‘And by the way, I suppose Mr. Kurtz is dead as well by this time.’

“Hai người da trắng chúng tôi đứng bên trên anh ta, và cái nhìn long lanh dò hỏi của anh ta bao trùm lấy cả hai chúng tôi. Tôi xin thề là trông như thể chốc nữa anh ta sẽ hỏi chúng tôi mấy câu bằng một thứ ngôn ngữ hiểu được; nhưng anh ta chết mà không thốt ra một tiếng, không động đậy một chi, không giật một thớ thịt. Chỉ vào khoảnh khắc cuối cùng, như thể đáp lại một dấu hiệu nào đó chúng tôi không nhìn thấy, một lời thì thầm nào đó chúng tôi không nghe được, anh ta cau mày nặng nề, và cái cau mày ấy đem lại cho chiếc mặt nạ tử thần màu đen của anh ta một vẻ u uất, trầm tư, và đe dọa không thể tưởng tượng nổi. Ánh long lanh của cái nhìn dò hỏi nhanh chóng nhạt dần thành một vẻ trống rỗng đờ đẫn như thủy tinh. ‘Anh có lái được không?’ tôi hối hả hỏi gã nhân viên. Hắn có vẻ rất ngần ngừ; nhưng tôi chộp lấy cánh tay hắn, và hắn hiểu ngay rằng tôi muốn hắn lái dù muốn hay không. Nói thật với các anh, tôi nóng lòng đến mức bệnh hoạn muốn thay giày và tất. ‘Anh ta chết rồi,’ gã kia lẩm bẩm, xúc động vô cùng. ‘Chẳng còn nghi ngờ gì nữa,’ tôi nói, giật dây giày như điên. ‘Mà nhân tiện, tôi cho là đến giờ này ông Kurtz cũng đã chết rồi.’

“For the moment that was the dominant thought. There was a sense of extreme disappointment, as though I had found out I had been striving after something altogether without a substance. I couldn’t have been more disgusted if I had travelled all this way for the sole purpose of talking with Mr. Kurtz. Talking with... I flung one shoe overboard, and became aware that that was exactly what I had been looking forward to—a talk with Kurtz. I made the strange discovery that I had never imagined him as doing, you know, but as discoursing. I didn’t say to myself, ‘Now I will never see him,’ or ‘Now I will never shake him by the hand,’ but, ‘Now I will never hear him.’ The man presented himself as a voice. Not of course that I did not connect him with some sort of action. Hadn’t I been told in all the tones of jealousy and admiration that he had collected, bartered, swindled, or stolen more ivory than all the other agents together? That was not the point. The point was in his being a gifted creature, and that of all his gifts the one that stood out preeminently, that carried with it a sense of real presence, was his ability to talk, his words—the gift of expression, the bewildering, the illuminating, the most exalted and the most contemptible, the pulsating stream of light, or the deceitful flow from the heart of an impenetrable darkness.

“Trong lúc ấy, đó là ý nghĩ trội hẳn lên. Có một cảm giác thất vọng tột độ, như thể tôi đã phát hiện ra rằng mình vẫn ra sức theo đuổi một thứ hoàn toàn không có thực chất. Tôi không thể chán ghét hơn được nữa nếu tôi đã đi suốt chặng đường này chỉ với một mục đích duy nhất là nói chuyện với ông Kurtz. Nói chuyện với... Tôi ném một chiếc giày xuống sông, và nhận ra rằng đó chính xác là điều tôi vẫn mong đợi—một cuộc chuyện trò với Kurtz. Tôi đã có một phát hiện lạ lùng rằng tôi chưa bao giờ hình dung ông ta đang làm gì, các anh biết đấy, mà là đang diễn thuyết. Tôi không tự nhủ, ‘Giờ thì mình sẽ không bao giờ gặp ông ta,’ hay ‘Giờ thì mình sẽ không bao giờ bắt tay ông ta,’ mà là, ‘Giờ thì mình sẽ không bao giờ nghe ông ta nói.’ Con người ấy hiện ra như một giọng nói. Dĩ nhiên không phải là tôi không gắn ông ta với một kiểu hành động nào đó. Chẳng phải tôi đã được nghe kể bằng đủ mọi giọng điệu ghen tị và thán phục rằng ông ta đã thu gom, đổi chác, lừa gạt, hay đánh cắp được nhiều ngà voi hơn tất cả các nhân viên khác cộng lại hay sao? Đó không phải là điều cốt yếu. Điều cốt yếu là ở chỗ ông ta là một con người có thiên bẩm, và trong tất cả các thiên bẩm của ông ta, cái nổi bật hơn hẳn, cái mang theo nó cảm giác về một sự hiện diện thật sự, là tài ăn nói của ông ta, những lời lẽ của ông ta—thiên bẩm diễn đạt, thứ làm người ta hoang mang, thứ soi sáng, thứ cao cả nhất và đáng khinh nhất, dòng ánh sáng đập rộn ràng, hay dòng chảy dối trá từ trái tim của một bóng tối không xuyên thủng nổi.

“The other shoe went flying unto the devil-god of that river. I thought, ‘By Jove! it’s all over. We are too late; he has vanished—the gift has vanished, by means of some spear, arrow, or club. I will never hear that chap speak after all’—and my sorrow had a startling extravagance of emotion, even such as I had noticed in the howling sorrow of these savages in the bush. I couldn’t have felt more of lonely desolation somehow, had I been robbed of a belief or had missed my destiny in life.... Why do you sigh in this beastly way, somebody? Absurd? Well, absurd. Good Lord! mustn’t a man ever—Here, give me some tobacco.”...

“Chiếc giày còn lại bay đến với vị thần-quỷ của dòng sông ấy. Tôi nghĩ, ‘Trời đất ơi! thế là hết. Chúng ta đến quá muộn; ông ta đã biến mất—thiên bẩm ấy đã biến mất, bởi một ngọn giáo, mũi tên, hay chùy gậy nào đó. Rốt cuộc mình sẽ không bao giờ được nghe gã ấy nói’—và nỗi buồn của tôi có một sự thái quá đáng sửng sốt về cảm xúc, hệt như cái tôi đã nhận thấy trong nỗi buồn gào rú của những người man rợ kia trong bụi rậm. Không hiểu sao, tôi không thể cảm thấy hoang vắng cô độc hơn, dẫu tôi có bị cướp mất một niềm tin hay đã lỡ mất số mệnh đời mình.... Sao lại thở dài kiểu thô bỉ thế kia, ai đấy? Vô lý ư? Thì, vô lý. Lạy Chúa! chẳng lẽ một người đàn ông không bao giờ được—Này, cho tôi ít thuốc lá.”...

There was a pause of profound stillness, then a match flared, and Marlow’s lean face appeared, worn, hollow, with downward folds and dropped eyelids, with an aspect of concentrated attention; and as he took vigorous draws at his pipe, it seemed to retreat and advance out of the night in the regular flicker of tiny flame. The match went out.

Có một quãng ngừng tĩnh lặng sâu thẳm, rồi một que diêm lóe lên, và khuôn mặt gầy của Marlow hiện ra, mệt mỏi, hõm sâu, với những nếp nhăn trĩu xuống và mí mắt sụp xuống, mang một vẻ chú tâm tập trung; và khi ông rít mạnh tẩu thuốc, khuôn mặt ấy dường như lùi lại rồi tiến ra khỏi màn đêm theo nhịp chập chờn đều đặn của ngọn lửa tí hon. Que diêm tắt.

“Absurd!” he cried. “This is the worst of trying to tell.... Here you all are, each moored with two good addresses, like a hulk with two anchors, a butcher round one corner, a policeman round another, excellent appetites, and temperature normal—you hear—normal from year’s end to year’s end. And you say, Absurd! Absurd be—exploded! Absurd! My dear boys, what can you expect from a man who out of sheer nervousness had just flung overboard a pair of new shoes! Now I think of it, it is amazing I did not shed tears. I am, upon the whole, proud of my fortitude. I was cut to the quick at the idea of having lost the inestimable privilege of listening to the gifted Kurtz. Of course I was wrong. The privilege was waiting for me. Oh, yes, I heard more than enough. And I was right, too. A voice. He was very little more than a voice. And I heard—him—it—this voice—other voices—all of them were so little more than voices—and the memory of that time itself lingers around me, impalpable, like a dying vibration of one immense jabber, silly, atrocious, sordid, savage, or simply mean, without any kind of sense. Voices, voices—even the girl herself—now—”

“Vô lý!” ông kêu lên. “Đó là cái tệ hại nhất của việc cố kể lại.... Các anh đều ở đây, mỗi người neo chặt với hai địa chỉ đàng hoàng, như một thân tàu cũ với hai mỏ neo, một người hàng thịt ở góc phố này, một viên cảnh sát ở góc phố kia, khẩu vị tuyệt vời, và thân nhiệt bình thường—các anh nghe chứ—bình thường từ đầu năm đến cuối năm. Thế mà các anh bảo, Vô lý! Vô lý cái—khỉ gió! Vô lý! Các cậu thân mến ơi, các cậu có thể trông đợi gì ở một người vừa mới vì quá căng thẳng mà ném xuống sông một đôi giày mới! Giờ nghĩ lại, thật đáng ngạc nhiên là tôi đã không rơi lệ. Nhìn chung, tôi tự hào về sự kiên cường của mình. Tôi đau nhói tận tâm can khi nghĩ rằng mình đã mất cái đặc ân vô giá được nghe Kurtz tài hoa nói. Dĩ nhiên là tôi đã lầm. Đặc ân ấy đang chờ tôi. Ồ, phải, tôi đã nghe quá đủ. Và tôi cũng đã đúng. Một giọng nói. Ông ta chẳng hơn một giọng nói là bao. Và tôi đã nghe—ông ta—nó—giọng nói này—những giọng nói khác—tất cả bọn họ đều chẳng hơn những giọng nói là bao—và chính ký ức về thời ấy còn vương vấn quanh tôi, không sờ thấy được, như rung động đang tắt dần của một tràng huyên thuyên mênh mông, ngớ ngẩn, tàn bạo, nhơ nhớp, man rợ, hay đơn giản là hèn hạ, chẳng có chút ý nghĩa nào. Những giọng nói, những giọng nói—ngay cả chính cô gái—bây giờ—”

He was silent for a long time.

Ông im lặng hồi lâu.

“I laid the ghost of his gifts at last with a lie,” he began, suddenly. “Girl! What? Did I mention a girl? Oh, she is out of it—completely. They—the women, I mean—are out of it—should be out of it. We must help them to stay in that beautiful world of their own, lest ours gets worse. Oh, she had to be out of it. You should have heard the disinterred body of Mr. Kurtz saying, ‘My Intended.’ You would have perceived directly then how completely she was out of it. And the lofty frontal bone of Mr. Kurtz! They say the hair goes on growing sometimes, but this—ah—specimen, was impressively bald. The wilderness had patted him on the head, and, behold, it was like a ball—an ivory ball; it had caressed him, and—lo!—he had withered; it had taken him, loved him, embraced him, got into his veins, consumed his flesh, and sealed his soul to its own by the inconceivable ceremonies of some devilish initiation. He was its spoiled and pampered favourite. Ivory? I should think so. Heaps of it, stacks of it. The old mud shanty was bursting with it. You would think there was not a single tusk left either above or below the ground in the whole country. ‘Mostly fossil,’ the manager had remarked, disparagingly. It was no more fossil than I am; but they call it fossil when it is dug up. It appears these niggers do bury the tusks sometimes—but evidently they couldn’t bury this parcel deep enough to save the gifted Mr. Kurtz from his fate. We filled the steamboat with it, and had to pile a lot on the deck. Thus he could see and enjoy as long as he could see, because the appreciation of this favour had remained with him to the last. You should have heard him say, ‘My ivory.’ Oh, yes, I heard him. ‘My Intended, my ivory, my station, my river, my—’ everything belonged to him. It made me hold my breath in expectation of hearing the wilderness burst into a prodigious peal of laughter that would shake the fixed stars in their places. Everything belonged to him—but that was a trifle. The thing was to know what he belonged to, how many powers of darkness claimed him for their own. That was the reflection that made you creepy all over. It was impossible—it was not good for one either—trying to imagine. He had taken a high seat amongst the devils of the land—I mean literally. You can’t understand. How could you?—with solid pavement under your feet, surrounded by kind neighbours ready to cheer you or to fall on you, stepping delicately between the butcher and the policeman, in the holy terror of scandal and gallows and lunatic asylums—how can you imagine what particular region of the first ages a man’s untrammelled feet may take him into by the way of solitude—utter solitude without a policeman—by the way of silence—utter silence, where no warning voice of a kind neighbour can be heard whispering of public opinion? These little things make all the great difference. When they are gone you must fall back upon your own innate strength, upon your own capacity for faithfulness. Of course you may be too much of a fool to go wrong—too dull even to know you are being assaulted by the powers of darkness. I take it, no fool ever made a bargain for his soul with the devil; the fool is too much of a fool, or the devil too much of a devil—I don’t know which. Or you may be such a thunderingly exalted creature as to be altogether deaf and blind to anything but heavenly sights and sounds. Then the earth for you is only a standing place—and whether to be like this is your loss or your gain I won’t pretend to say. But most of us are neither one nor the other. The earth for us is a place to live in, where we must put up with sights, with sounds, with smells, too, by Jove!—breathe dead hippo, so to speak, and not be contaminated. And there, don’t you see? Your strength comes in, the faith in your ability for the digging of unostentatious holes to bury the stuff in—your power of devotion, not to yourself, but to an obscure, back-breaking business. And that’s difficult enough. Mind, I am not trying to excuse or even explain—I am trying to account to myself for—for—Mr. Kurtz—for the shade of Mr. Kurtz. This initiated wraith from the back of Nowhere honoured me with its amazing confidence before it vanished altogether. This was because it could speak English to me. The original Kurtz had been educated partly in England, and—as he was good enough to say himself—his sympathies were in the right place. His mother was half-English, his father was half-French. All Europe contributed to the making of Kurtz; and by and by I learned that, most appropriately, the International Society for the Suppression of Savage Customs had intrusted him with the making of a report, for its future guidance. And he had written it, too. I’ve seen it. I’ve read it. It was eloquent, vibrating with eloquence, but too high-strung, I think. Seventeen pages of close writing he had found time for! But this must have been before his—let us say—nerves, went wrong, and caused him to preside at certain midnight dances ending with unspeakable rites, which—as far as I reluctantly gathered from what I heard at various times—were offered up to him—do you understand?—to Mr. Kurtz himself. But it was a beautiful piece of writing. The opening paragraph, however, in the light of later information, strikes me now as ominous. He began with the argument that we whites, from the point of development we had arrived at, ‘must necessarily appear to them [savages] in the nature of supernatural beings—we approach them with the might of a deity,’ and so on, and so on. ‘By the simple exercise of our will we can exert a power for good practically unbounded,’ etc., etc. From that point he soared and took me with him. The peroration was magnificent, though difficult to remember, you know. It gave me the notion of an exotic Immensity ruled by an august Benevolence. It made me tingle with enthusiasm. This was the unbounded power of eloquence—of words—of burning noble words. There were no practical hints to interrupt the magic current of phrases, unless a kind of note at the foot of the last page, scrawled evidently much later, in an unsteady hand, may be regarded as the exposition of a method. It was very simple, and at the end of that moving appeal to every altruistic sentiment it blazed at you, luminous and terrifying, like a flash of lightning in a serene sky: ‘Exterminate all the brutes!’ The curious part was that he had apparently forgotten all about that valuable postscriptum, because, later on, when he in a sense came to himself, he repeatedly entreated me to take good care of ‘my pamphlet’ (he called it), as it was sure to have in the future a good influence upon his career. I had full information about all these things, and, besides, as it turned out, I was to have the care of his memory. I’ve done enough for it to give me the indisputable right to lay it, if I choose, for an everlasting rest in the dust-bin of progress, amongst all the sweepings and, figuratively speaking, all the dead cats of civilization. But then, you see, I can’t choose. He won’t be forgotten. Whatever he was, he was not common. He had the power to charm or frighten rudimentary souls into an aggravated witch-dance in his honour; he could also fill the small souls of the pilgrims with bitter misgivings: he had one devoted friend at least, and he had conquered one soul in the world that was neither rudimentary nor tainted with self-seeking. No; I can’t forget him, though I am not prepared to affirm the fellow was exactly worth the life we lost in getting to him. I missed my late helmsman awfully—I missed him even while his body was still lying in the pilot-house. Perhaps you will think it passing strange this regret for a savage who was no more account than a grain of sand in a black Sahara. Well, don’t you see, he had done something, he had steered; for months I had him at my back—a help—an instrument. It was a kind of partnership. He steered for me—I had to look after him, I worried about his deficiencies, and thus a subtle bond had been created, of which I only became aware when it was suddenly broken. And the intimate profundity of that look he gave me when he received his hurt remains to this day in my memory—like a claim of distant kinship affirmed in a supreme moment.

“Cuối cùng tôi đã trấn yểm bóng ma của những thiên bẩm nơi ông ta bằng một lời nói dối,” ông bắt đầu, đột ngột. “Cô gái! Cái gì? Tôi có nhắc đến một cô gái à? Ồ, cô ấy ở ngoài chuyện này—hoàn toàn. Họ—ý tôi là đàn bà—ở ngoài chuyện này—phải được ở ngoài chuyện này. Chúng ta phải giúp họ ở lại trong cái thế giới tươi đẹp của riêng họ, kẻo thế giới của chúng ta trở nên tồi tệ hơn. Ồ, cô ấy phải được ở ngoài chuyện này. Các anh phải nghe cái thân xác như được đào lên từ mồ của ông Kurtz nói, ‘Người Hứa hôn của tôi.’ Khi ấy các anh sẽ nhận ra ngay cô ấy hoàn toàn ở ngoài chuyện này đến mức nào. Và cái xương trán cao ngất của ông Kurtz! Người ta bảo đôi khi tóc vẫn tiếp tục mọc, nhưng cái—à—mẫu vật này, thì hói một cách ấn tượng. Chốn hoang dã đã vỗ về đầu ông ta, và, kìa xem, nó giống như một quả cầu—một quả cầu ngà voi; nó đã mơn trớn ông ta, và—ô kìa!—ông ta đã héo hon; nó đã chiếm lấy ông ta, yêu ông ta, ôm ấp ông ta, len vào mạch máu ông ta, ăn mòn da thịt ông ta, và gắn chặt linh hồn ông ta vào linh hồn của nó bằng những nghi lễ không thể tưởng tượng nổi của một cuộc thụ pháp quỷ quái nào đó. Ông ta là đứa con cưng được nuông chiều hư hỏng của nó. Ngà voi ư? Tôi cho là thế. Hàng đống, hàng chồng. Cái lán đất cũ kỹ chật cứng ngà voi. Các anh sẽ tưởng rằng trong cả xứ ấy không còn sót lại lấy một chiếc ngà nào ở trên hay dưới mặt đất. ‘Phần lớn là hóa thạch,’ viên quản lý đã nhận xét, giọng chê bai. Nó cũng chẳng hóa thạch hơn tôi; nhưng người ta gọi là hóa thạch khi nó được đào lên. Có vẻ như đôi khi bọn mọi đen này quả có chôn ngà voi—nhưng rõ ràng là chúng đã không thể chôn lô hàng này đủ sâu để cứu ông Kurtz tài hoa khỏi số phận của ông ta. Chúng tôi chất đầy tàu, và phải xếp đống rất nhiều trên boong. Như thế ông ta có thể nhìn thấy và hưởng thụ chừng nào còn nhìn thấy được, vì lòng trân trọng ân huệ này vẫn ở lại với ông ta cho đến phút cuối. Các anh phải nghe ông ta nói, ‘Ngà voi của tôi.’ Ồ, phải, tôi đã nghe ông ta nói. ‘Người Hứa hôn của tôi, ngà voi của tôi, trạm của tôi, dòng sông của tôi, của tôi—’ mọi thứ đều thuộc về ông ta. Điều đó khiến tôi nín thở chờ đợi nghe chốn hoang dã bật lên một tràng cười vang dội khủng khiếp làm rung chuyển cả những vì định tinh khỏi chỗ của chúng. Mọi thứ đều thuộc về ông ta—nhưng đó là chuyện vặt. Điều quan trọng là biết ông ta thuộc về cái gì, bao nhiêu thế lực của bóng tối đã đòi ông ta làm của riêng chúng. Đó là ý nghĩ khiến ta rờn rợn khắp người. Không thể nào—mà cũng chẳng tốt lành gì cho ta—cố mà hình dung. Ông ta đã chiếm một chỗ ngồi cao giữa đám quỷ thần của xứ ấy—tôi nói theo nghĩa đen. Các anh không thể hiểu được. Làm sao mà hiểu được?—với mặt đường lát vững chắc dưới chân, xung quanh là những người láng giềng tử tế sẵn sàng hoan hô hay xông vào các anh, rón rén bước giữa người hàng thịt và viên cảnh sát, trong nỗi khiếp sợ thiêng liêng trước tai tiếng, giá treo cổ và nhà thương điên—làm sao các anh có thể hình dung được đôi chân không gì ràng buộc của một con người có thể đưa người ấy vào vùng đặc biệt nào của những thời đại đầu tiên qua con đường cô độc—cô độc tuyệt đối không có một viên cảnh sát—qua con đường im lặng—im lặng tuyệt đối, nơi chẳng thể nghe thấy giọng cảnh báo của một người láng giềng tử tế nào thì thầm về dư luận? Những điều nhỏ nhặt ấy làm nên tất cả sự khác biệt lớn lao. Khi chúng không còn, ta phải dựa vào sức mạnh bẩm sinh của chính mình, vào khả năng trung thành của chính mình. Dĩ nhiên ta có thể ngu đến mức không lầm lạc nổi—đần độn đến mức thậm chí không biết rằng mình đang bị các thế lực của bóng tối tấn công. Tôi cho rằng, chưa từng có kẻ ngốc nào mặc cả linh hồn mình với quỷ dữ; kẻ ngốc thì quá ngốc, hoặc quỷ dữ thì quá quỷ—tôi không biết là bên nào. Hoặc ta có thể là một sinh vật cao siêu kinh thiên động địa đến độ hoàn toàn điếc và mù trước bất cứ thứ gì ngoài những cảnh tượng và âm thanh thiên đường. Khi ấy đối với ta trái đất chỉ là một chỗ đứng—và được như thế là thiệt hay lợi cho ta thì tôi không dám nói. Nhưng phần lớn chúng ta chẳng phải loại này cũng chẳng phải loại kia. Trái đất đối với chúng ta là một nơi để sống, nơi chúng ta phải chịu đựng những cảnh tượng, những âm thanh, cả những mùi nữa, trời đất ơi!—thở mùi hà mã chết, có thể nói như vậy, mà không bị nhiễm bẩn. Và chính ở đó, các anh không thấy sao? Sức mạnh của ta phát huy, niềm tin vào khả năng của mình trong việc đào những cái hố không phô trương để chôn thứ ấy xuống—năng lực tận tụy của ta, không phải cho bản thân, mà cho một công việc tối tăm, gãy lưng. Và như thế đã đủ khó rồi. Nhớ cho, tôi không cố bào chữa hay thậm chí giải thích—tôi đang cố tự giải trình với chính mình về—về—ông Kurtz—về cái bóng của ông Kurtz. Hồn ma đã thụ pháp ấy từ tận cùng của Chốn Hư Không đã ban cho tôi vinh dự của lòng tin cậy đáng kinh ngạc của nó trước khi nó biến mất hoàn toàn. Đó là vì nó có thể nói tiếng Anh với tôi. Kurtz nguyên bản đã được giáo dục một phần ở Anh, và—như chính ông ta đã có lòng tốt tự nói ra—lòng thiện cảm của ông ta đặt đúng chỗ. Mẹ ông ta là người lai Anh, cha ông ta là người lai Pháp. Cả châu Âu đã góp phần tạo nên Kurtz; và dần dần tôi được biết rằng, hết sức thích đáng, Hội Quốc tế Bài trừ Các Tập tục Man rợ đã giao phó cho ông ta việc soạn một bản báo cáo, để định hướng cho hội trong tương lai. Và ông ta cũng đã viết nó. Tôi đã thấy nó. Tôi đã đọc nó. Nó hùng hồn, rung lên bằng sự hùng hồn, nhưng quá căng thẳng, tôi nghĩ vậy. Mười bảy trang viết kín mà ông ta đã tìm được thời gian để viết! Nhưng hẳn là việc này đã diễn ra trước khi—ta hãy nói là—thần kinh của ông ta trở chứng, và khiến ông ta chủ trì những điệu nhảy lúc nửa đêm kết thúc bằng những nghi lễ không thể nói ra, những nghi lễ mà—theo chỗ tôi miễn cưỡng góp nhặt được từ những gì nghe được vào nhiều lúc khác nhau—được dâng lên ông ta—các anh hiểu chứ?—dâng lên chính ông Kurtz. Nhưng đó là một áng văn đẹp. Tuy vậy, đoạn mở đầu, dưới ánh sáng của những thông tin về sau, giờ đây làm tôi thấy đầy điềm gở. Ông ta bắt đầu bằng lập luận rằng người da trắng chúng ta, từ mức độ phát triển mà chúng ta đã đạt tới, ‘tất yếu phải hiện ra trước mắt họ [những người man rợ] như những đấng siêu nhiên—chúng ta đến với họ bằng uy lực của một vị thần,’ vân vân, và vân vân. ‘Chỉ bằng việc đơn thuần vận dụng ý chí của mình, chúng ta có thể thực thi một quyền năng hướng thiện hầu như vô hạn,’ v.v., v.v. Từ chỗ ấy ông ta bay vút lên và đưa tôi theo cùng. Đoạn kết thật tráng lệ, dù khó nhớ, các anh biết đấy. Nó cho tôi ý niệm về một Cõi Mênh Mông xa lạ được cai trị bởi một Lòng Nhân Từ uy nghiêm. Nó khiến tôi rần rật vì hăng hái. Đó là quyền năng vô hạn của tài hùng biện—của ngôn từ—của những lời lẽ cao quý cháy bỏng. Không có lời chỉ dẫn thực tế nào làm gián đoạn dòng chảy kỳ diệu của câu chữ, trừ phi một kiểu ghi chú ở cuối trang chót, rõ ràng được viết nguệch ngoạc muộn hơn nhiều, bằng nét chữ run rẩy, có thể được coi là sự trình bày một phương pháp. Nó rất đơn giản, và ở cuối lời kêu gọi cảm động gửi đến mọi tình cảm vị tha ấy, nó rực lên trước mắt ta, sáng chói và kinh hoàng, như một tia chớp trên bầu trời quang đãng: ‘Tiêu diệt hết lũ súc vật!’ Điều kỳ lạ là hình như ông ta đã quên hẳn cái tái bút quý giá ấy, bởi vì, về sau, khi theo một nghĩa nào đó ông ta tỉnh lại, ông ta đã nhiều lần khẩn khoản xin tôi giữ gìn cẩn thận ‘cuốn sách nhỏ của tôi’ (ông ta gọi nó như thế), vì chắc chắn trong tương lai nó sẽ có ảnh hưởng tốt đến sự nghiệp của ông ta. Tôi đã có đầy đủ thông tin về tất cả những chuyện này, và, hơn nữa, như về sau mới rõ, tôi là người phải trông nom ký ức về ông ta. Tôi đã làm đủ cho nó để có quyền không thể chối cãi được đặt nó, nếu tôi muốn, vào giấc yên nghỉ vĩnh hằng trong thùng rác của tiến bộ, giữa tất cả những thứ quét dọn và, nói theo nghĩa bóng, tất cả những xác mèo chết của nền văn minh. Nhưng rồi, các anh thấy đấy, tôi không thể chọn. Ông ta sẽ không bị lãng quên. Dù ông ta là gì đi nữa, ông ta không phải hạng tầm thường. Ông ta có quyền năng mê hoặc hay làm khiếp sợ những linh hồn sơ khai, khiến họ lao vào một điệu nhảy phù thủy cuồng loạn để tôn vinh ông ta; ông ta cũng có thể làm cho những linh hồn nhỏ nhoi của những kẻ hành hương đầy ắp những mối ngờ vực cay đắng: ông ta có ít nhất một người bạn tận tụy, và ông ta đã chinh phục được một linh hồn trên đời không sơ khai cũng chẳng vấy bẩn vì vụ lợi. Không; tôi không thể quên ông ta, dù tôi không sẵn sàng khẳng định rằng gã ấy thật xứng đáng với mạng người chúng tôi đã mất để đến được với ông ta. Tôi nhớ người lái tàu quá cố của tôi kinh khủng—tôi nhớ anh ta ngay cả khi thi thể anh ta vẫn còn nằm trong buồng lái. Có lẽ các anh sẽ nghĩ thật lạ lùng quá đỗi cái nỗi tiếc thương dành cho một người man rợ chẳng đáng kể gì hơn một hạt cát trong một sa mạc Sahara đen. Nhưng, các anh không thấy sao, anh ta đã làm được một việc, anh ta đã lái tàu; suốt nhiều tháng tôi có anh ta sau lưng—một sự trợ giúp—một công cụ. Đó là một kiểu cộng tác. Anh ta lái tàu cho tôi—tôi phải trông chừng anh ta, tôi lo lắng về những thiếu sót của anh ta, và thế là một mối dây ràng buộc tinh tế đã hình thành, điều mà tôi chỉ nhận ra khi nó đột ngột bị cắt đứt. Và chiều sâu thân thiết của cái nhìn anh ta trao cho tôi khi bị thương đến nay vẫn còn trong ký ức tôi—như một lời khẳng định về mối họ hàng xa xôi vào một khoảnh khắc tối thượng.

“Poor fool! If he had only left that shutter alone. He had no restraint, no restraint—just like Kurtz—a tree swayed by the wind. As soon as I had put on a dry pair of slippers, I dragged him out, after first jerking the spear out of his side, which operation I confess I performed with my eyes shut tight. His heels leaped together over the little doorstep; his shoulders were pressed to my breast; I hugged him from behind desperately. Oh! he was heavy, heavy; heavier than any man on earth, I should imagine. Then without more ado I tipped him overboard. The current snatched him as though he had been a wisp of grass, and I saw the body roll over twice before I lost sight of it for ever. All the pilgrims and the manager were then congregated on the awning-deck about the pilot-house, chattering at each other like a flock of excited magpies, and there was a scandalized murmur at my heartless promptitude. What they wanted to keep that body hanging about for I can’t guess. Embalm it, maybe. But I had also heard another, and a very ominous, murmur on the deck below. My friends the wood-cutters were likewise scandalized, and with a better show of reason—though I admit that the reason itself was quite inadmissible. Oh, quite! I had made up my mind that if my late helmsman was to be eaten, the fishes alone should have him. He had been a very second-rate helmsman while alive, but now he was dead he might have become a first-class temptation, and possibly cause some startling trouble. Besides, I was anxious to take the wheel, the man in pink pyjamas showing himself a hopeless duffer at the business.

“Gã ngốc tội nghiệp! Giá mà anh ta cứ để yên tấm cửa chớp ấy. Anh ta không có sự kiềm chế, không có sự kiềm chế—y như Kurtz—một cái cây lay động trong gió. Ngay khi đã xỏ vào một đôi dép khô, tôi kéo anh ta ra, sau khi trước hết giật ngọn giáo khỏi sườn anh ta, một thao tác mà tôi thú nhận là đã thực hiện với hai mắt nhắm nghiền. Hai gót chân anh ta cùng nảy lên qua bậc cửa nhỏ; hai vai anh ta áp vào ngực tôi; tôi tuyệt vọng ôm ghì anh ta từ phía sau. Ôi! anh ta nặng, nặng quá; nặng hơn bất cứ người nào trên đời, tôi đoán thế. Rồi chẳng chần chừ gì thêm tôi lật anh ta xuống sông. Dòng nước chộp lấy anh ta như thể anh ta là một cọng cỏ, và tôi thấy cái xác lật nhào hai lần trước khi tôi mất dấu nó mãi mãi. Tất cả những kẻ hành hương và viên quản lý khi ấy đang tụ tập trên boong mái che quanh buồng lái, ríu rít với nhau như một đàn chim ác là bị kích động, và có tiếng xì xào phẫn nộ trước sự nhanh nhảu nhẫn tâm của tôi. Họ muốn giữ cái xác ấy lại để làm gì thì tôi không đoán nổi. Ướp nó, có lẽ thế. Nhưng tôi cũng đã nghe thấy một tiếng xì xào khác, rất đáng ngại, ở boong dưới. Những người bạn đốn củi của tôi cũng phẫn nộ, và với lý lẽ có vẻ chính đáng hơn—dù tôi thừa nhận rằng bản thân lý lẽ ấy hoàn toàn không thể chấp nhận được. Ồ, hoàn toàn! Tôi đã quyết định rằng nếu người lái tàu quá cố của tôi phải bị ăn, thì chỉ có cá mới được hưởng anh ta. Lúc còn sống anh ta là một người lái tàu rất xoàng, nhưng giờ anh ta đã chết thì có thể đã trở thành một sự cám dỗ hạng nhất, và có khi gây ra những rắc rối đáng sửng sốt. Vả lại, tôi nóng lòng muốn cầm lái, vì gã mặc bộ pyjama hồng đã tỏ ra là một kẻ vụng về hết thuốc chữa trong việc này.

“This I did directly the simple funeral was over. We were going half-speed, keeping right in the middle of the stream, and I listened to the talk about me. They had given up Kurtz, they had given up the station; Kurtz was dead, and the station had been burnt—and so on—and so on. The red-haired pilgrim was beside himself with the thought that at least this poor Kurtz had been properly avenged. ‘Say! We must have made a glorious slaughter of them in the bush. Eh? What do you think? Say?’ He positively danced, the bloodthirsty little gingery beggar. And he had nearly fainted when he saw the wounded man! I could not help saying, ‘You made a glorious lot of smoke, anyhow.’ I had seen, from the way the tops of the bushes rustled and flew, that almost all the shots had gone too high. You can’t hit anything unless you take aim and fire from the shoulder; but these chaps fired from the hip with their eyes shut. The retreat, I maintained—and I was right—was caused by the screeching of the steam whistle. Upon this they forgot Kurtz, and began to howl at me with indignant protests.

“Tôi làm việc ấy ngay khi đám tang đơn sơ kết thúc. Chúng tôi chạy nửa tốc độ, giữ đúng giữa dòng, và tôi lắng nghe những lời bàn tán quanh mình. Họ đã từ bỏ Kurtz, họ đã từ bỏ cái trạm; Kurtz đã chết, và cái trạm đã bị đốt—vân vân—và vân vân. Gã hành hương tóc đỏ mừng cuống lên với ý nghĩ rằng ít ra thì ông Kurtz tội nghiệp này cũng đã được báo thù đích đáng. ‘Này! Hẳn chúng ta đã tàn sát chúng một trận vẻ vang trong bụi rậm. Hả? Anh nghĩ sao? Này?’ Hắn nhảy cẫng lên thật sự, cái gã khốn nhỏ thó tóc hoe khát máu ấy. Thế mà hắn đã suýt ngất xỉu khi trông thấy người bị thương! Tôi không nhịn được mà nói, ‘Dẫu sao thì các anh cũng đã tạo ra cả một đám khói vẻ vang.’ Tôi đã thấy, qua cách những ngọn bụi cây xào xạc và tung bay, rằng hầu như tất cả các phát súng đều bắn quá cao. Ta không thể bắn trúng thứ gì trừ phi ngắm và bắn tì vai; nhưng những gã này bắn ngang hông với hai mắt nhắm tịt. Cuộc rút lui, tôi khẳng định—và tôi đã đúng—là do tiếng rú của còi hơi. Nghe thế họ quên bẵng Kurtz, và bắt đầu gào lên với tôi những lời phản đối đầy phẫn nộ.

“The manager stood by the wheel murmuring confidentially about the necessity of getting well away down the river before dark at all events, when I saw in the distance a clearing on the riverside and the outlines of some sort of building. ‘What’s this?’ I asked. He clapped his hands in wonder. ‘The station!’ he cried. I edged in at once, still going half-speed.

“Viên quản lý đứng bên bánh lái thì thầm với vẻ tâm tình về sự cần thiết dù thế nào cũng phải xuôi dòng thật xa trước khi trời tối, thì tôi thấy ở đằng xa một khoảng đất trống bên bờ sông và đường nét của một kiểu nhà cửa nào đó. ‘Cái gì thế kia?’ tôi hỏi. Hắn vỗ tay kinh ngạc. ‘Cái trạm!’ hắn kêu lên. Tôi lập tức lái tàu nhích vào, vẫn chạy nửa tốc độ.

“Through my glasses I saw the slope of a hill interspersed with rare trees and perfectly free from undergrowth. A long decaying building on the summit was half buried in the high grass; the large holes in the peaked roof gaped black from afar; the jungle and the woods made a background. There was no enclosure or fence of any kind; but there had been one apparently, for near the house half-a-dozen slim posts remained in a row, roughly trimmed, and with their upper ends ornamented with round carved balls. The rails, or whatever there had been between, had disappeared. Of course the forest surrounded all that. The river-bank was clear, and on the waterside I saw a white man under a hat like a cart-wheel beckoning persistently with his whole arm. Examining the edge of the forest above and below, I was almost certain I could see movements—human forms gliding here and there. I steamed past prudently, then stopped the engines and let her drift down. The man on the shore began to shout, urging us to land. ‘We have been attacked,’ screamed the manager. ‘I know—I know. It’s all right,’ yelled back the other, as cheerful as you please. ‘Come along. It’s all right. I am glad.’

“Qua ống nhòm tôi thấy sườn một ngọn đồi lác đác vài cái cây và hoàn toàn sạch bóng cây bụi. Một tòa nhà dài mục nát trên đỉnh đồi bị cỏ cao vùi lấp một nửa; những lỗ thủng lớn trên mái nhọn há ra đen ngòm từ xa; rừng rậm và cây cối làm nền phía sau. Không có tường rào hay hàng rào thuộc bất cứ loại nào; nhưng hình như đã từng có, vì gần ngôi nhà còn sót lại năm sáu cây cọc mảnh xếp thành hàng, được đẽo sơ sài, và ở đầu trên trang trí bằng những quả cầu chạm tròn. Những thanh ngang, hay bất cứ thứ gì từng có ở giữa, đã biến mất. Dĩ nhiên khu rừng bao quanh tất cả những thứ ấy. Bờ sông quang đãng, và bên mép nước tôi thấy một người da trắng đội một chiếc mũ to như bánh xe bò đang dai dẳng vẫy gọi bằng cả cánh tay. Quan sát bìa rừng phía trên và phía dưới, tôi gần như chắc chắn là mình có thể thấy những chuyển động—những hình người lướt đi đây đó. Tôi thận trọng cho tàu chạy qua, rồi tắt máy và để nó trôi xuống. Người trên bờ bắt đầu la to, giục chúng tôi cập bờ. ‘Chúng tôi đã bị tấn công,’ viên quản lý thét lên. ‘Tôi biết—tôi biết. Không sao đâu,’ người kia hét trả lại, vui vẻ hết chỗ nói. ‘Vào đi. Không sao đâu. Tôi mừng lắm.’

“His aspect reminded me of something I had seen—something funny I had seen somewhere. As I manoeuvred to get alongside, I was asking myself, ‘What does this fellow look like?’ Suddenly I got it. He looked like a harlequin. His clothes had been made of some stuff that was brown holland probably, but it was covered with patches all over, with bright patches, blue, red, and yellow—patches on the back, patches on the front, patches on elbows, on knees; coloured binding around his jacket, scarlet edging at the bottom of his trousers; and the sunshine made him look extremely gay and wonderfully neat withal, because you could see how beautifully all this patching had been done. A beardless, boyish face, very fair, no features to speak of, nose peeling, little blue eyes, smiles and frowns chasing each other over that open countenance like sunshine and shadow on a wind-swept plain. ‘Look out, captain!’ he cried; ‘there’s a snag lodged in here last night.’ What! Another snag? I confess I swore shamefully. I had nearly holed my cripple, to finish off that charming trip. The harlequin on the bank turned his little pug-nose up to me. ‘You English?’ he asked, all smiles. ‘Are you?’ I shouted from the wheel. The smiles vanished, and he shook his head as if sorry for my disappointment. Then he brightened up. ‘Never mind!’ he cried encouragingly. ‘Are we in time?’ I asked. ‘He is up there,’ he replied, with a toss of the head up the hill, and becoming gloomy all of a sudden. His face was like the autumn sky, overcast one moment and bright the next.

“Dáng vẻ của anh ta làm tôi nhớ đến một cái gì đó tôi đã thấy—một cái gì đó buồn cười tôi đã thấy ở đâu đó. Trong khi điều khiển tàu để áp mạn, tôi tự hỏi, ‘Gã này trông giống cái gì nhỉ?’ Đột nhiên tôi nghĩ ra. Anh ta trông giống một anh hề. Quần áo anh ta được may bằng một thứ vải mà có lẽ là vải lanh nâu, nhưng chi chít những miếng vá khắp nơi, những miếng vá rực rỡ, xanh, đỏ, và vàng—vá ở lưng, vá ở ngực, vá ở khuỷu tay, ở đầu gối; viền màu quanh áo khoác, đường viền đỏ thắm ở gấu quần; và ánh nắng khiến anh ta trông vô cùng vui tươi mà lại còn gọn gàng đến lạ lùng, vì ta có thể thấy tất cả những miếng vá ấy đã được vá khéo léo đến thế nào. Một khuôn mặt không râu, trẻ con, rất trắng, chẳng có nét gì đáng nói, mũi tróc da, đôi mắt xanh nhỏ, những nụ cười và những cái cau mày đuổi nhau trên gương mặt cởi mở ấy như ánh nắng và bóng râm trên một cánh đồng lộng gió. ‘Coi chừng, thuyền trưởng!’ anh ta kêu lên; ‘có một gốc cây chìm mắc kẹt ở đây đêm qua.’ Gì cơ! Lại một gốc cây chìm nữa? Tôi thú nhận là tôi đã chửi thề một cách đáng hổ thẹn. Tôi đã suýt làm thủng con tàu tàn tật của mình, để kết thúc chuyến đi thú vị ấy. Anh hề trên bờ hếch cái mũi tẹt nhỏ lên nhìn tôi. ‘Anh là người Anh?’ anh ta hỏi, cười tươi rói. ‘Còn anh?’ tôi hét lên từ chỗ bánh lái. Những nụ cười biến mất, và anh ta lắc đầu như thể lấy làm tiếc vì sự thất vọng của tôi. Rồi anh ta tươi tỉnh lên. ‘Không sao!’ anh ta kêu lên khích lệ. ‘Chúng tôi có đến kịp không?’ tôi hỏi. ‘Ông ấy ở trên kia,’ anh ta đáp, hất đầu về phía đỉnh đồi, và bỗng nhiên trở nên u sầu. Mặt anh ta giống như bầu trời mùa thu, lúc này u ám, lúc sau đã sáng sủa.

“When the manager, escorted by the pilgrims, all of them armed to the teeth, had gone to the house this chap came on board. ‘I say, I don’t like this. These natives are in the bush,’ I said. He assured me earnestly it was all right. ‘They are simple people,’ he added; ‘well, I am glad you came. It took me all my time to keep them off.’ ‘But you said it was all right,’ I cried. ‘Oh, they meant no harm,’ he said; and as I stared he corrected himself, ‘Not exactly.’ Then vivaciously, ‘My faith, your pilot-house wants a clean-up!’ In the next breath he advised me to keep enough steam on the boiler to blow the whistle in case of any trouble. ‘One good screech will do more for you than all your rifles. They are simple people,’ he repeated. He rattled away at such a rate he quite overwhelmed me. He seemed to be trying to make up for lots of silence, and actually hinted, laughing, that such was the case. ‘Don’t you talk with Mr. Kurtz?’ I said. ‘You don’t talk with that man—you listen to him,’ he exclaimed with severe exaltation. ‘But now—’ He waved his arm, and in the twinkling of an eye was in the uttermost depths of despondency. In a moment he came up again with a jump, possessed himself of both my hands, shook them continuously, while he gabbled: ‘Brother sailor... honour... pleasure... delight... introduce myself... Russian... son of an arch-priest... Government of Tambov... What? Tobacco! English tobacco; the excellent English tobacco! Now, that’s brotherly. Smoke? Where’s a sailor that does not smoke?”

“Khi viên quản lý, có những kẻ hành hương hộ tống, tất cả đều vũ trang đến tận răng, đã đi lên ngôi nhà, thì gã này lên tàu. ‘Này, tôi không thích thế này. Bọn thổ dân đang ở trong bụi rậm,’ tôi nói. Anh ta tha thiết cam đoan với tôi rằng không sao cả. ‘Họ là những người chất phác,’ anh ta nói thêm; ‘mà, tôi mừng là các anh đã đến. Tôi đã phải mất hết thời giờ để giữ họ không xông vào.’ ‘Nhưng anh vừa bảo là không sao cơ mà,’ tôi kêu lên. ‘Ồ, họ không có ý hại ai,’ anh ta nói; và khi tôi trố mắt nhìn, anh ta chữa lại, ‘Không hẳn thế.’ Rồi hoạt bát, ‘Thề có Chúa, buồng lái của anh cần dọn dẹp quá!’ Ngay hơi thở sau anh ta khuyên tôi giữ đủ hơi trong nồi hơi để thổi còi phòng khi có rắc rối. ‘Một tiếng rú ra trò sẽ giúp anh được nhiều hơn tất cả súng trường của các anh. Họ là những người chất phác,’ anh ta nhắc lại. Anh ta liến thoắng nhanh đến nỗi làm tôi hoàn toàn choáng ngợp. Anh ta dường như đang cố bù lại cho bao nhiêu im lặng, và thực tình đã cười mà ám chỉ rằng quả là như vậy. ‘Anh không nói chuyện với ông Kurtz à?’ tôi nói. ‘Người ta không nói chuyện với con người ấy—người ta lắng nghe ông ấy,’ anh ta thốt lên với một vẻ say mê nghiêm khắc. ‘Nhưng giờ thì—’ Anh ta vung tay, và trong nháy mắt đã rơi xuống tận đáy sâu nhất của nỗi chán chường. Một lát sau anh ta lại bật lên, nắm lấy cả hai bàn tay tôi, lắc lấy lắc để không ngừng, trong khi liến thoắng: ‘Bạn thủy thủ... vinh dự... hân hạnh... vui sướng... xin tự giới thiệu... người Nga... con trai một vị tổng linh mục... Tỉnh Tambov... Gì cơ? Thuốc lá! Thuốc lá Anh; thứ thuốc lá Anh tuyệt hảo! Đấy, thế mới là tình huynh đệ. Hút không? Có thủy thủ nào lại không hút thuốc?”

“The pipe soothed him, and gradually I made out he had run away from school, had gone to sea in a Russian ship; ran away again; served some time in English ships; was now reconciled with the arch-priest. He made a point of that. ‘But when one is young one must see things, gather experience, ideas; enlarge the mind.’ ‘Here!’ I interrupted. ‘You can never tell! Here I met Mr. Kurtz,’ he said, youthfully solemn and reproachful. I held my tongue after that. It appears he had persuaded a Dutch trading-house on the coast to fit him out with stores and goods, and had started for the interior with a light heart and no more idea of what would happen to him than a baby. He had been wandering about that river for nearly two years alone, cut off from everybody and everything. ‘I am not so young as I look. I am twenty-five,’ he said. ‘At first old Van Shuyten would tell me to go to the devil,’ he narrated with keen enjoyment; ‘but I stuck to him, and talked and talked, till at last he got afraid I would talk the hind-leg off his favourite dog, so he gave me some cheap things and a few guns, and told me he hoped he would never see my face again. Good old Dutchman, Van Shuyten. I’ve sent him one small lot of ivory a year ago, so that he can’t call me a little thief when I get back. I hope he got it. And for the rest I don’t care. I had some wood stacked for you. That was my old house. Did you see?’

“Tẩu thuốc làm anh ta dịu lại, và dần dần tôi hiểu ra rằng anh ta đã bỏ trốn khỏi trường, đã đi biển trên một con tàu Nga; lại bỏ trốn lần nữa; phục vụ một thời gian trên những con tàu Anh; giờ đã làm lành với vị tổng linh mục. Anh ta nhấn mạnh điểm ấy. ‘Nhưng khi còn trẻ người ta phải đi đây đi đó, thu lượm kinh nghiệm, ý tưởng; mở mang đầu óc.’ ‘Ở đây ư!’ tôi ngắt lời. ‘Ai mà biết được! Ở đây tôi đã gặp ông Kurtz,’ anh ta nói, trang nghiêm và trách móc một cách trẻ trung. Sau đó tôi giữ mồm giữ miệng. Có vẻ như anh ta đã thuyết phục được một hãng buôn Hà Lan ở bờ biển trang bị cho mình đồ dự trữ và hàng hóa, rồi lên đường vào nội địa với một trái tim nhẹ nhõm và chẳng có ý niệm gì về những gì sẽ xảy đến với mình hơn một đứa bé. Anh ta đã lang thang trên dòng sông ấy gần hai năm trời một mình, cách biệt với mọi người và mọi thứ. ‘Tôi không trẻ như vẻ ngoài đâu. Tôi hai mươi lăm tuổi rồi,’ anh ta nói. ‘Lúc đầu lão Van Shuyten cứ bảo tôi cút xuống địa ngục cho rảnh,’ anh ta kể lại với vẻ thích thú ra mặt; ‘nhưng tôi cứ bám lấy lão, và nói mãi nói mãi, cho đến khi cuối cùng lão sợ tôi sẽ nói đến rụng cả chân sau con chó cưng của lão, nên lão cho tôi ít đồ rẻ tiền và mấy khẩu súng, rồi bảo tôi rằng lão mong sẽ không bao giờ phải nhìn thấy mặt tôi nữa. Lão Hà Lan già tốt bụng, Van Shuyten ấy. Cách đây một năm tôi đã gửi cho lão một ít ngà voi, để lão không thể gọi tôi là thằng ăn cắp vặt khi tôi trở về. Tôi mong là lão đã nhận được. Còn những chuyện khác thì tôi chẳng cần. Tôi đã xếp sẵn ít củi cho các anh. Đó là nhà cũ của tôi. Các anh có thấy không?’

“I gave him Towson’s book. He made as though he would kiss me, but restrained himself. ‘The only book I had left, and I thought I had lost it,’ he said, looking at it ecstatically. ‘So many accidents happen to a man going about alone, you know. Canoes get upset sometimes—and sometimes you’ve got to clear out so quick when the people get angry.’ He thumbed the pages. ‘You made notes in Russian?’ I asked. He nodded. ‘I thought they were written in cipher,’ I said. He laughed, then became serious. ‘I had lots of trouble to keep these people off,’ he said. ‘Did they want to kill you?’ I asked. ‘Oh, no!’ he cried, and checked himself. ‘Why did they attack us?’ I pursued. He hesitated, then said shamefacedly, ‘They don’t want him to go.’ ‘Don’t they?’ I said curiously. He nodded a nod full of mystery and wisdom. ‘I tell you,’ he cried, ‘this man has enlarged my mind.’ He opened his arms wide, staring at me with his little blue eyes that were perfectly round.”

“Tôi đưa cho anh ta cuốn sách của Towson. Anh ta làm như sắp hôn tôi, nhưng đã kiềm chế lại. ‘Cuốn sách duy nhất tôi còn lại, thế mà tôi cứ tưởng đã mất nó,’ anh ta nói, nhìn nó say sưa ngây ngất. ‘Bao nhiêu là rủi ro xảy đến với một người đi lại một mình, anh biết đấy. Đôi khi xuồng bị lật—và đôi khi ta phải chuồn thật nhanh khi người ta nổi giận.’ Anh ta lật giở các trang sách. ‘Anh ghi chú bằng tiếng Nga à?’ tôi hỏi. Anh ta gật đầu. ‘Tôi cứ tưởng chúng được viết bằng mật mã,’ tôi nói. Anh ta cười, rồi trở nên nghiêm trang. ‘Tôi đã gặp bao nhiêu là khó khăn để giữ những người này không xông vào,’ anh ta nói. ‘Họ muốn giết anh à?’ tôi hỏi. ‘Ồ, không!’ anh ta kêu lên, rồi kìm lại. ‘Tại sao họ lại tấn công chúng tôi?’ tôi gặng hỏi. Anh ta ngập ngừng, rồi nói với vẻ ngượng ngùng, ‘Họ không muốn ông ấy đi.’ ‘Không muốn à?’ tôi tò mò nói. Anh ta gật đầu, một cái gật đầu đầy bí ẩn và minh triết. ‘Tôi nói anh nghe,’ anh ta kêu lên, ‘con người này đã mở mang đầu óc tôi.’ Anh ta dang rộng hai tay, nhìn tôi chằm chằm bằng đôi mắt xanh nhỏ tròn xoe.”

“I looked at him, lost in astonishment. There he was before me, in motley, as though he had absconded from a troupe of mimes, enthusiastic, fabulous. His very existence was improbable, inexplicable, and altogether bewildering. He was an insoluble problem. It was inconceivable how he had existed, how he had succeeded in getting so far, how he had managed to remain—why he did not instantly disappear. ‘I went a little farther,’ he said, ‘then still a little farther—till I had gone so far that I don’t know how I’ll ever get back. Never mind. Plenty time. I can manage. You take Kurtz away quick—quick—I tell you.’ The glamour of youth enveloped his parti-coloured rags, his destitution, his loneliness, the essential desolation of his futile wanderings. For months—for years—his life hadn’t been worth a day’s purchase; and there he was gallantly, thoughtlessly alive, to all appearances indestructible solely by the virtue of his few years and of his unreflecting audacity. I was seduced into something like admiration—like envy. Glamour urged him on, glamour kept him unscathed. He surely wanted nothing from the wilderness but space to breathe in and to push on through. His need was to exist, and to move onwards at the greatest possible risk, and with a maximum of privation. If the absolutely pure, uncalculating, unpractical spirit of adventure had ever ruled a human being, it ruled this bepatched youth. I almost envied him the possession of this modest and clear flame. It seemed to have consumed all thought of self so completely, that even while he was talking to you, you forgot that it was he—the man before your eyes—who had gone through these things. I did not envy him his devotion to Kurtz, though. He had not meditated over it. It came to him, and he accepted it with a sort of eager fatalism. I must say that to me it appeared about the most dangerous thing in every way he had come upon so far.

“Tôi nhìn anh ta, sững sờ kinh ngạc. Anh ta đứng đó trước mặt tôi, trong bộ áo sặc sỡ, như thể vừa trốn khỏi một gánh kịch câm, hăng hái, hoang đường. Chính sự tồn tại của anh ta đã là điều khó tin, không sao giải thích nổi, và hoàn toàn khiến người ta bối rối. Anh ta là một bài toán không lời giải. Không thể hình dung nổi anh ta đã sống sót bằng cách nào, đã xoay xở thế nào để đi được xa đến thế, đã làm sao trụ lại được—tại sao anh ta không lập tức biến mất. ‘Tôi đi xa thêm một chút,’ anh ta nói, ‘rồi lại xa thêm một chút nữa—cho tới khi đã đi xa đến mức chẳng biết rồi làm sao mà quay về được. Không sao. Còn khối thời gian. Tôi xoay xở được. Các ông mang Kurtz đi nhanh lên—nhanh lên—tôi bảo các ông đấy.’ Hào quang của tuổi trẻ bao phủ lấy những mảnh giẻ rách nhiều màu của anh ta, cảnh túng quẫn của anh ta, nỗi cô đơn của anh ta, sự hoang vắng cốt tủy trong những chuyến lang thang vô ích của anh ta. Hàng tháng trời—hàng năm trời—mạng sống của anh ta chẳng ai dám đánh cược sẽ còn được thêm một ngày; vậy mà anh ta vẫn ở đó, sống một cách hiên ngang, vô tư lự, nhìn bề ngoài thì như không gì hủy diệt nổi, chỉ nhờ vào mấy năm tuổi đời ít ỏi và sự táo bạo không suy tính của mình. Tôi bị lôi cuốn đến chỗ cảm thấy một điều gì như thán phục—như ghen tị. Hào quang thúc anh ta tiến tới, hào quang giữ cho anh ta vô sự. Chắc chắn anh ta chẳng đòi gì ở chốn hoang dã ngoài một khoảng không gian để thở và để cứ thế mà xông tới. Nhu cầu của anh ta là được tồn tại, và được tiến lên phía trước với rủi ro lớn nhất có thể, với mức thiếu thốn tột cùng. Nếu tinh thần phiêu lưu tuyệt đối thuần khiết, không toan tính, không thực tế từng ngự trị một con người, thì nó đã ngự trị chàng trai vá víu chằng chịt này. Tôi gần như ghen tị với anh ta vì anh ta có được ngọn lửa khiêm nhường và trong sáng ấy. Nó dường như đã thiêu rụi mọi ý nghĩ về bản thân hoàn toàn đến nỗi ngay cả khi anh ta đang nói chuyện với ta, ta cũng quên mất rằng chính anh ta—con người đang đứng trước mắt ta—đã trải qua những điều ấy. Dẫu vậy, tôi không ghen tị với lòng tận tụy của anh ta đối với Kurtz. Anh ta chưa hề nghiền ngẫm về nó. Nó đến với anh ta, và anh ta đón nhận nó với một thứ cam chịu định mệnh đầy hăm hở. Phải nói rằng đối với tôi, nó có vẻ là thứ nguy hiểm nhất về mọi mặt mà anh ta từng gặp phải cho tới lúc ấy.

“They had come together unavoidably, like two ships becalmed near each other, and lay rubbing sides at last. I suppose Kurtz wanted an audience, because on a certain occasion, when encamped in the forest, they had talked all night, or more probably Kurtz had talked. ‘We talked of everything,’ he said, quite transported at the recollection. ‘I forgot there was such a thing as sleep. The night did not seem to last an hour. Everything! Everything!... Of love, too.’ ‘Ah, he talked to you of love!’ I said, much amused. ‘It isn’t what you think,’ he cried, almost passionately. ‘It was in general. He made me see things—things.’

“Họ đã đến với nhau một cách không tránh khỏi, như hai con tàu lặng gió nằm gần nhau, rốt cuộc cọ mạn vào nhau. Tôi đoán Kurtz cần một người nghe, bởi có một lần, khi cắm trại trong rừng, họ đã trò chuyện suốt đêm, hay đúng hơn có lẽ là Kurtz đã nói suốt đêm. ‘Chúng tôi nói đủ thứ chuyện,’ anh ta bảo, mê mẩn hẳn đi khi nhớ lại. ‘Tôi quên rằng trên đời có cái gọi là giấc ngủ. Đêm ấy dường như chẳng kéo dài đến một giờ. Mọi thứ! Mọi thứ!... Cả về tình yêu nữa.’ ‘À, ông ấy nói với anh về tình yêu!’ tôi nói, rất lấy làm buồn cười. ‘Không phải như ông nghĩ đâu,’ anh ta kêu lên, gần như say sưa. ‘Là nói chung chung thôi. Ông ấy làm tôi thấy được nhiều điều—nhiều điều.’

“He threw his arms up. We were on deck at the time, and the headman of my wood-cutters, lounging near by, turned upon him his heavy and glittering eyes. I looked around, and I don’t know why, but I assure you that never, never before, did this land, this river, this jungle, the very arch of this blazing sky, appear to me so hopeless and so dark, so impenetrable to human thought, so pitiless to human weakness. ‘And, ever since, you have been with him, of course?’ I said.

“Anh ta giơ hai tay lên trời. Lúc ấy chúng tôi đang ở trên boong, và gã đầu mục đám thợ đốn củi của tôi, đang uể oải đứng gần đó, quay đôi mắt nặng nề và long lanh về phía anh ta. Tôi nhìn quanh, và tôi chẳng biết tại sao, nhưng tôi cam đoan với các anh rằng chưa bao giờ, chưa bao giờ trước đó, vùng đất này, dòng sông này, cánh rừng rậm này, chính vòm trời rực lửa này lại hiện ra trước mắt tôi tuyệt vọng đến thế và u tối đến thế, không thể thâm nhập đến thế đối với tư duy con người, tàn nhẫn đến thế đối với sự yếu đuối của con người. ‘Và từ đó đến nay, dĩ nhiên anh vẫn ở bên ông ấy chứ?’ tôi hỏi.

“On the contrary. It appears their intercourse had been very much broken by various causes. He had, as he informed me proudly, managed to nurse Kurtz through two illnesses (he alluded to it as you would to some risky feat), but as a rule Kurtz wandered alone, far in the depths of the forest. ‘Very often coming to this station, I had to wait days and days before he would turn up,’ he said. ‘Ah, it was worth waiting for!—sometimes.’ ‘What was he doing? exploring or what?’ I asked. ‘Oh, yes, of course’; he had discovered lots of villages, a lake, too—he did not know exactly in what direction; it was dangerous to inquire too much—but mostly his expeditions had been for ivory. ‘But he had no goods to trade with by that time,’ I objected. ‘There’s a good lot of cartridges left even yet,’ he answered, looking away. ‘To speak plainly, he raided the country,’ I said. He nodded. ‘Not alone, surely!’ He muttered something about the villages round that lake. ‘Kurtz got the tribe to follow him, did he?’ I suggested. He fidgeted a little. ‘They adored him,’ he said. The tone of these words was so extraordinary that I looked at him searchingly. It was curious to see his mingled eagerness and reluctance to speak of Kurtz. The man filled his life, occupied his thoughts, swayed his emotions. ‘What can you expect?’ he burst out; ‘he came to them with thunder and lightning, you know—and they had never seen anything like it—and very terrible. He could be very terrible. You can’t judge Mr. Kurtz as you would an ordinary man. No, no, no! Now—just to give you an idea—I don’t mind telling you, he wanted to shoot me, too, one day—but I don’t judge him.’ ‘Shoot you!’ I cried. ‘What for?’ ‘Well, I had a small lot of ivory the chief of that village near my house gave me. You see I used to shoot game for them. Well, he wanted it, and wouldn’t hear reason. He declared he would shoot me unless I gave him the ivory and then cleared out of the country, because he could do so, and had a fancy for it, and there was nothing on earth to prevent him killing whom he jolly well pleased. And it was true, too. I gave him the ivory. What did I care! But I didn’t clear out. No, no. I couldn’t leave him. I had to be careful, of course, till we got friendly again for a time. He had his second illness then. Afterwards I had to keep out of the way; but I didn’t mind. He was living for the most part in those villages on the lake. When he came down to the river, sometimes he would take to me, and sometimes it was better for me to be careful. This man suffered too much. He hated all this, and somehow he couldn’t get away. When I had a chance I begged him to try and leave while there was time; I offered to go back with him. And he would say yes, and then he would remain; go off on another ivory hunt; disappear for weeks; forget himself amongst these people—forget himself—you know.’ ‘Why! he’s mad,’ I said. He protested indignantly. Mr. Kurtz couldn’t be mad. If I had heard him talk, only two days ago, I wouldn’t dare hint at such a thing.... I had taken up my binoculars while we talked, and was looking at the shore, sweeping the limit of the forest at each side and at the back of the house. The consciousness of there being people in that bush, so silent, so quiet—as silent and quiet as the ruined house on the hill—made me uneasy. There was no sign on the face of nature of this amazing tale that was not so much told as suggested to me in desolate exclamations, completed by shrugs, in interrupted phrases, in hints ending in deep sighs. The woods were unmoved, like a mask—heavy, like the closed door of a prison—they looked with their air of hidden knowledge, of patient expectation, of unapproachable silence. The Russian was explaining to me that it was only lately that Mr. Kurtz had come down to the river, bringing along with him all the fighting men of that lake tribe. He had been absent for several months—getting himself adored, I suppose—and had come down unexpectedly, with the intention to all appearance of making a raid either across the river or down stream. Evidently the appetite for more ivory had got the better of the—what shall I say?—less material aspirations. However he had got much worse suddenly. ‘I heard he was lying helpless, and so I came up—took my chance,’ said the Russian. ‘Oh, he is bad, very bad.’ I directed my glass to the house. There were no signs of life, but there was the ruined roof, the long mud wall peeping above the grass, with three little square window-holes, no two of the same size; all this brought within reach of my hand, as it were. And then I made a brusque movement, and one of the remaining posts of that vanished fence leaped up in the field of my glass. You remember I told you I had been struck at the distance by certain attempts at ornamentation, rather remarkable in the ruinous aspect of the place. Now I had suddenly a nearer view, and its first result was to make me throw my head back as if before a blow. Then I went carefully from post to post with my glass, and I saw my mistake. These round knobs were not ornamental but symbolic; they were expressive and puzzling, striking and disturbing—food for thought and also for vultures if there had been any looking down from the sky; but at all events for such ants as were industrious enough to ascend the pole. They would have been even more impressive, those heads on the stakes, if their faces had not been turned to the house. Only one, the first I had made out, was facing my way. I was not so shocked as you may think. The start back I had given was really nothing but a movement of surprise. I had expected to see a knob of wood there, you know. I returned deliberately to the first I had seen—and there it was, black, dried, sunken, with closed eyelids—a head that seemed to sleep at the top of that pole, and, with the shrunken dry lips showing a narrow white line of the teeth, was smiling, too, smiling continuously at some endless and jocose dream of that eternal slumber.

“Hoàn toàn ngược lại. Có vẻ như sự giao du giữa họ đã bị gián đoạn rất nhiều bởi đủ thứ nguyên do. Anh ta, như anh ta hãnh diện cho tôi biết, đã xoay xở chăm sóc Kurtz qua hai trận ốm (anh ta nhắc tới chuyện ấy như người ta nhắc tới một chiến công liều lĩnh), nhưng thường thì Kurtz lang thang một mình, xa tít trong những chốn sâu thẳm của rừng già. ‘Rất nhiều lần đến trạm này, tôi phải chờ hết ngày này sang ngày khác ông ấy mới xuất hiện,’ anh ta nói. ‘À, mà cũng đáng để chờ lắm!—đôi khi.’ ‘Ông ấy làm gì? Thám hiểm hay sao?’ tôi hỏi. ‘Ồ, vâng, tất nhiên rồi’; ông ấy đã khám phá ra hàng lô làng mạc, cả một cái hồ nữa—anh ta không biết chính xác ở hướng nào; hỏi han nhiều quá thì nguy hiểm—nhưng phần lớn các chuyến đi của ông ấy là để tìm ngà voi. ‘Nhưng đến lúc ấy ông ta đâu còn hàng hóa gì để đổi chác,’ tôi vặn lại. ‘Vẫn còn khối đạn đấy,’ anh ta đáp, mắt nhìn đi chỗ khác. ‘Nói thẳng ra, ông ta đi cướp bóc cả vùng,’ tôi nói. Anh ta gật đầu. ‘Chắc không phải một mình chứ!’ Anh ta lẩm bẩm điều gì đó về những ngôi làng quanh cái hồ kia. ‘Kurtz đã khiến cả bộ lạc đi theo mình, phải không?’ tôi gợi ý. Anh ta hơi bồn chồn. ‘Họ tôn thờ ông ấy,’ anh ta nói. Giọng điệu của mấy lời ấy khác thường đến nỗi tôi phải nhìn anh ta dò xét. Thật lạ khi thấy anh ta vừa háo hức vừa ngần ngại khi nói về Kurtz. Con người ấy lấp đầy cuộc đời anh ta, chiếm cứ tâm trí anh ta, chi phối cảm xúc của anh ta. ‘Ông còn mong gì nữa?’ anh ta bật ra; ‘ông ấy đến với họ cùng sấm sét, ông hiểu không—mà họ thì chưa từng thấy thứ gì như thế—và rất khủng khiếp. Ông ấy có thể rất khủng khiếp. Ông không thể phán xét ông Kurtz như phán xét một người bình thường. Không, không, không! Này—chỉ để ông hình dung thôi—tôi cũng chẳng ngại kể với ông, có một hôm ông ấy cũng định bắn tôi nữa—nhưng tôi không phán xét ông ấy.’ ‘Bắn anh!’ tôi kêu lên. ‘Để làm gì?’ ‘Thì, tôi có một ít ngà voi mà ông tù trưởng cái làng gần nhà tôi cho. Ông biết đấy, tôi vẫn hay săn thú cho họ. Thế là ông ấy muốn có chỗ ngà ấy, và nhất quyết không chịu nghe lẽ phải. Ông ấy tuyên bố sẽ bắn tôi trừ phi tôi đưa ngà cho ông ấy rồi cút khỏi vùng này, bởi vì ông ấy làm được thế, và thích làm thế, và chẳng có gì trên đời ngăn được ông ấy giết bất cứ ai mà ông ấy muốn giết. Mà điều ấy cũng đúng thật. Tôi đưa ngà cho ông ấy. Tôi cần gì chứ! Nhưng tôi không cút đi. Không, không. Tôi không thể bỏ ông ấy. Dĩ nhiên tôi phải cẩn thận, cho tới khi chúng tôi lại thân thiết với nhau được một thời gian. Lúc ấy ông ấy bị trận ốm thứ hai. Sau đó tôi phải lánh mặt; nhưng tôi chẳng bận tâm. Phần lớn thời gian ông ấy sống ở mấy ngôi làng bên hồ. Khi ông ấy xuống sông, có lúc ông ấy quý mến tôi, có lúc tôi nên cẩn thận thì hơn. Con người này đã chịu đựng quá nhiều. Ông ấy căm ghét tất cả những thứ này, mà chẳng hiểu sao lại không thể thoát ra được. Khi có dịp tôi đã van ông ấy cố mà đi khỏi đây khi vẫn còn kịp; tôi đề nghị cùng đi về với ông ấy. Và ông ấy sẽ bảo vâng, rồi lại ở lại; lại đi một chuyến săn ngà voi nữa; biến mất hàng tuần liền; quên mình giữa những người này—quên mình—ông hiểu đấy.’ ‘Sao! ông ta điên rồi,’ tôi nói. Anh ta phẫn nộ phản đối. Ông Kurtz không thể điên được. Nếu tôi được nghe ông ấy nói, mới chỉ hai ngày trước thôi, thì tôi sẽ chẳng dám ám chỉ một điều như thế.... Trong lúc chúng tôi trò chuyện, tôi đã cầm ống nhòm lên và nhìn về phía bờ, quét dọc bìa rừng ở hai bên và phía sau ngôi nhà. Ý thức rằng có người trong bụi rậm kia, im lìm đến thế, lặng lẽ đến thế—im lìm và lặng lẽ như ngôi nhà đổ nát trên đồi—làm tôi bứt rứt. Trên gương mặt thiên nhiên chẳng có dấu hiệu gì của câu chuyện lạ lùng này, một câu chuyện không hẳn được kể ra mà được gợi lên cho tôi qua những tiếng thốt hiu quạnh, được bổ sung bằng những cái nhún vai, qua những câu đứt quãng, qua những lời bóng gió kết thúc bằng những tiếng thở dài sâu thẳm. Rừng cây vẫn trơ trơ, như một chiếc mặt nạ—nặng nề, như cánh cửa đóng kín của một nhà ngục—chúng nhìn ra với vẻ của một tri thức giấu kín, của một sự chờ đợi nhẫn nại, của một sự im lặng không thể đến gần. Anh chàng người Nga đang giải thích với tôi rằng chỉ mới gần đây ông Kurtz mới xuống sông, mang theo tất cả những chiến binh của bộ lạc bên hồ kia. Ông ấy đã vắng mặt mấy tháng trời—để được người ta tôn thờ, tôi đoán thế—rồi bất ngờ đi xuống, xem chừng là với ý định tiến hành một cuộc cướp phá hoặc bên kia sông hoặc ở hạ lưu. Rõ ràng lòng thèm khát thêm ngà voi đã lấn át những—biết nói thế nào nhỉ?—những khát vọng ít vật chất hơn. Tuy nhiên ông ta đột nhiên trở bệnh nặng hơn nhiều. ‘Tôi nghe nói ông ấy đang nằm bất lực, nên tôi lên đây—liều một phen,’ anh chàng người Nga nói. ‘Ồ, ông ấy yếu lắm, yếu lắm.’ Tôi hướng ống kính về phía ngôi nhà. Không có dấu hiệu sự sống nào, nhưng có mái nhà đổ nát, bức tường đất dài ló lên trên đám cỏ, với ba lỗ cửa sổ vuông nhỏ, chẳng có hai cái nào bằng nhau; tất cả những thứ ấy như được đưa đến tầm tay tôi. Rồi tôi làm một cử động đột ngột, và một trong những chiếc cọc còn sót lại của hàng rào đã biến mất kia nhảy vọt vào tầm ống kính của tôi. Các anh còn nhớ tôi đã kể với các anh rằng từ xa tôi đã sững sờ trước một vài nỗ lực trang trí, khá đáng chú ý giữa vẻ hoang tàn của nơi này. Giờ đây đột nhiên tôi được nhìn gần hơn, và kết quả đầu tiên là nó khiến tôi ngửa đầu ra sau như trước một cú đấm. Rồi tôi cẩn thận đưa ống kính đi từ cọc này sang cọc khác, và tôi nhận ra mình đã lầm. Những cái núm tròn ấy không phải để trang trí mà mang tính biểu tượng; chúng biểu cảm và khó hiểu, gây ấn tượng mạnh và gây bất an—món ăn cho suy tưởng và cũng cho lũ kền kền nếu có con nào đang nhìn xuống từ trên trời; nhưng dù sao đi nữa cũng là món ăn cho những con kiến nào đủ cần mẫn để bò lên cây cọc. Chúng hẳn còn gây ấn tượng mạnh hơn nữa, những cái đầu trên cọc ấy, nếu mặt chúng không quay vào phía ngôi nhà. Chỉ có một cái, cái đầu tiên tôi nhận ra, là quay về phía tôi. Tôi không bị chấn động đến mức như các anh có thể nghĩ. Cái giật lùi của tôi khi ấy thật ra chẳng qua chỉ là một cử động ngạc nhiên. Các anh hiểu không, tôi đã tưởng sẽ thấy một cái núm gỗ ở đó. Tôi thong thả quay lại cái đầu tiên tôi đã thấy—và nó ở đó, đen sạm, khô quắt, hõm sâu, mí mắt khép kín—một cái đầu dường như đang ngủ trên đỉnh cây cọc kia, và, với đôi môi khô teo để lộ một vệt răng trắng hẹp, nó cũng đang mỉm cười, mỉm cười không dứt trước một giấc mơ bất tận và hài hước nào đó của giấc ngủ vĩnh hằng ấy.

“I am not disclosing any trade secrets. In fact, the manager said afterwards that Mr. Kurtz’s methods had ruined the district. I have no opinion on that point, but I want you clearly to understand that there was nothing exactly profitable in these heads being there. They only showed that Mr. Kurtz lacked restraint in the gratification of his various lusts, that there was something wanting in him—some small matter which, when the pressing need arose, could not be found under his magnificent eloquence. Whether he knew of this deficiency himself I can’t say. I think the knowledge came to him at last—only at the very last. But the wilderness had found him out early, and had taken on him a terrible vengeance for the fantastic invasion. I think it had whispered to him things about himself which he did not know, things of which he had no conception till he took counsel with this great solitude—and the whisper had proved irresistibly fascinating. It echoed loudly within him because he was hollow at the core.... I put down the glass, and the head that had appeared near enough to be spoken to seemed at once to have leaped away from me into inaccessible distance.

“Tôi chẳng tiết lộ bí mật nghề nghiệp gì đâu. Thật ra, sau này viên quản lý đã nói rằng phương pháp của ông Kurtz đã làm hỏng cả khu vực. Tôi không có ý kiến gì về điểm ấy, nhưng tôi muốn các anh hiểu rõ rằng việc những cái đầu ấy ở đó chẳng có gì gọi là sinh lợi. Chúng chỉ cho thấy ông Kurtz thiếu sự tự chế trong việc thỏa mãn những dục vọng đủ loại của mình, rằng trong ông ta có cái gì đó còn khiếm khuyết—một điều nhỏ nhặt mà, khi nhu cầu cấp bách nảy sinh, không thể tìm thấy dưới tài hùng biện lộng lẫy của ông ta. Bản thân ông ta có biết về sự thiếu hụt ấy hay không thì tôi không dám nói. Tôi nghĩ cuối cùng ông ta cũng biết—chỉ vào giây phút cuối cùng. Nhưng chốn hoang dã đã sớm khám phá ra ông ta, và đã trả một mối thù khủng khiếp lên ông ta vì cuộc xâm lăng kỳ quái ấy. Tôi nghĩ nó đã thì thầm với ông ta những điều về chính bản thân ông ta mà ông ta không biết, những điều mà ông ta không hề hình dung ra cho tới khi ông ta bàn bạc với sự cô tịch vĩ đại này—và lời thì thầm ấy hóa ra có sức mê hoặc không gì cưỡng nổi. Nó vang dội trong ông ta bởi vì ông ta trống rỗng tận cốt lõi.... Tôi hạ ống kính xuống, và cái đầu vừa nãy hiện ra gần đến mức có thể bắt chuyện được dường như lập tức nhảy vọt khỏi tôi vào một khoảng xa xăm không thể với tới.

“The admirer of Mr. Kurtz was a bit crestfallen. In a hurried, indistinct voice he began to assure me he had not dared to take these—say, symbols—down. He was not afraid of the natives; they would not stir till Mr. Kurtz gave the word. His ascendancy was extraordinary. The camps of these people surrounded the place, and the chiefs came every day to see him. They would crawl.... ‘I don’t want to know anything of the ceremonies used when approaching Mr. Kurtz,’ I shouted. Curious, this feeling that came over me that such details would be more intolerable than those heads drying on the stakes under Mr. Kurtz’s windows. After all, that was only a savage sight, while I seemed at one bound to have been transported into some lightless region of subtle horrors, where pure, uncomplicated savagery was a positive relief, being something that had a right to exist—obviously—in the sunshine. The young man looked at me with surprise. I suppose it did not occur to him that Mr. Kurtz was no idol of mine. He forgot I hadn’t heard any of these splendid monologues on, what was it? on love, justice, conduct of life—or what not. If it had come to crawling before Mr. Kurtz, he crawled as much as the veriest savage of them all. I had no idea of the conditions, he said: these heads were the heads of rebels. I shocked him excessively by laughing. Rebels! What would be the next definition I was to hear? There had been enemies, criminals, workers—and these were rebels. Those rebellious heads looked very subdued to me on their sticks. ‘You don’t know how such a life tries a man like Kurtz,’ cried Kurtz’s last disciple. ‘Well, and you?’ I said. ‘I! I! I am a simple man. I have no great thoughts. I want nothing from anybody. How can you compare me to...?’ His feelings were too much for speech, and suddenly he broke down. ‘I don’t understand,’ he groaned. ‘I’ve been doing my best to keep him alive, and that’s enough. I had no hand in all this. I have no abilities. There hasn’t been a drop of medicine or a mouthful of invalid food for months here. He was shamefully abandoned. A man like this, with such ideas. Shamefully! Shamefully! I—I—haven’t slept for the last ten nights...’

“Kẻ ngưỡng mộ ông Kurtz có phần cụt hứng. Bằng một giọng vội vã, không rõ ràng, anh ta bắt đầu cam đoan với tôi rằng anh ta đã không dám gỡ những—tạm gọi là—biểu tượng ấy xuống. Anh ta không sợ thổ dân; họ sẽ không nhúc nhích chừng nào ông Kurtz chưa ra lệnh. Uy thế của ông ấy thật phi thường. Trại của những người này bao quanh nơi đây, và các tù trưởng ngày nào cũng đến gặp ông ấy. Họ bò.... ‘Tôi không muốn biết gì về những nghi lễ dùng khi tiếp cận ông Kurtz,’ tôi quát lên. Lạ thay, cái cảm giác chợt đến với tôi rằng những chi tiết như thế sẽ còn khó chịu đựng hơn cả những cái đầu đang khô dần trên cọc dưới cửa sổ nhà ông Kurtz. Dẫu sao đó cũng chỉ là một cảnh tượng man rợ, trong khi tôi dường như chỉ trong một bước nhảy đã bị đưa vào một miền không ánh sáng nào đó của những nỗi ghê rợn tinh vi, nơi sự man rợ thuần túy, không phức tạp lại là một sự giải thoát thực sự, vì đó là thứ có quyền tồn tại—hiển nhiên—dưới ánh mặt trời. Chàng trai trẻ nhìn tôi ngạc nhiên. Tôi đoán anh ta không hề nghĩ ra rằng ông Kurtz chẳng phải là thần tượng của tôi. Anh ta quên rằng tôi chưa được nghe bất kỳ bài độc thoại tuyệt diệu nào về, gì nhỉ? về tình yêu, công lý, cách sống ở đời—hay gì gì đó. Nếu phải bò trước ông Kurtz, thì anh ta cũng bò chẳng kém gì kẻ man rợ đích thực nhất trong bọn họ. Tôi chẳng biết gì về hoàn cảnh cả, anh ta nói: những cái đầu này là đầu của những kẻ nổi loạn. Tôi làm anh ta sửng sốt cực độ khi bật cười. Kẻ nổi loạn! Định nghĩa tiếp theo tôi sẽ được nghe là gì đây? Đã có kẻ thù, tội phạm, nhân công—và giờ đây là những kẻ nổi loạn. Những cái đầu nổi loạn ấy, với tôi, trông rất ngoan ngoãn trên những cây gậy của chúng. ‘Ông không biết một cuộc sống như thế thử thách một người như Kurtz đến thế nào đâu,’ người môn đồ cuối cùng của Kurtz kêu lên. ‘Thế còn anh?’ tôi nói. ‘Tôi! Tôi! Tôi là một người đơn giản. Tôi chẳng có tư tưởng lớn lao gì. Tôi chẳng cần gì ở ai. Làm sao ông có thể so sánh tôi với...?’ Cảm xúc dâng trào quá sức lời nói, và đột nhiên anh ta suy sụp. ‘Tôi không hiểu,’ anh ta rên rỉ. ‘Tôi đã cố hết sức để giữ cho ông ấy sống, thế là đủ rồi. Tôi chẳng nhúng tay vào những chuyện này. Tôi chẳng có tài cán gì. Đã hàng tháng nay ở đây không có lấy một giọt thuốc hay một miếng đồ ăn cho người ốm. Ông ấy bị bỏ rơi một cách nhục nhã. Một con người như thế, với những tư tưởng như thế. Nhục nhã! Nhục nhã! Tôi—tôi—đã mười đêm nay không ngủ...’

“His voice lost itself in the calm of the evening. The long shadows of the forest had slipped downhill while we talked, had gone far beyond the ruined hovel, beyond the symbolic row of stakes. All this was in the gloom, while we down there were yet in the sunshine, and the stretch of the river abreast of the clearing glittered in a still and dazzling splendour, with a murky and overshadowed bend above and below. Not a living soul was seen on the shore. The bushes did not rustle.

“Giọng anh ta tan vào sự tĩnh lặng của buổi chiều tà. Những bóng dài của rừng già đã trườn xuống đồi trong lúc chúng tôi trò chuyện, đã vượt xa khỏi túp lều đổ nát, xa khỏi hàng cọc mang tính biểu tượng. Tất cả những thứ ấy chìm trong bóng tối mờ, trong khi chúng tôi ở dưới này vẫn còn trong nắng, và khúc sông ngang bãi đất trống lấp lánh một vẻ huy hoàng tĩnh lặng và chói lòa, với một khúc quanh u ám và rợp bóng ở phía trên và phía dưới. Không một bóng người sống nào trên bờ. Những bụi cây không hề xào xạc.

“Suddenly round the corner of the house a group of men appeared, as though they had come up from the ground. They waded waist-deep in the grass, in a compact body, bearing an improvised stretcher in their midst. Instantly, in the emptiness of the landscape, a cry arose whose shrillness pierced the still air like a sharp arrow flying straight to the very heart of the land; and, as if by enchantment, streams of human beings—of naked human beings—with spears in their hands, with bows, with shields, with wild glances and savage movements, were poured into the clearing by the dark-faced and pensive forest. The bushes shook, the grass swayed for a time, and then everything stood still in attentive immobility.

“Đột nhiên, từ góc nhà, một nhóm người xuất hiện, như thể họ từ dưới đất chui lên. Họ lội trong cỏ ngập tới thắt lưng, thành một khối chặt chẽ, khiêng ở giữa một chiếc cáng tạm bợ. Tức thì, giữa sự trống trải của cảnh vật, một tiếng thét vang lên, sắc lanh lảnh xuyên qua bầu không khí tĩnh lặng như một mũi tên nhọn bay thẳng vào tận trái tim của vùng đất; và, như do phép thuật, những dòng người—những dòng người trần truồng—tay cầm giáo, cầm cung, cầm khiên, với những ánh mắt hoang dại và những cử động man rợ, bị cánh rừng mặt sẫm và trầm tư đổ ào ra bãi đất trống. Bụi cây rung lên, cỏ lay động một lúc, rồi mọi thứ đứng im trong một sự bất động chăm chú.

“‘Now, if he does not say the right thing to them we are all done for,’ said the Russian at my elbow. The knot of men with the stretcher had stopped, too, halfway to the steamer, as if petrified. I saw the man on the stretcher sit up, lank and with an uplifted arm, above the shoulders of the bearers. ‘Let us hope that the man who can talk so well of love in general will find some particular reason to spare us this time,’ I said. I resented bitterly the absurd danger of our situation, as if to be at the mercy of that atrocious phantom had been a dishonouring necessity. I could not hear a sound, but through my glasses I saw the thin arm extended commandingly, the lower jaw moving, the eyes of that apparition shining darkly far in its bony head that nodded with grotesque jerks. Kurtz—Kurtz—that means short in German—don’t it? Well, the name was as true as everything else in his life—and death. He looked at least seven feet long. His covering had fallen off, and his body emerged from it pitiful and appalling as from a winding-sheet. I could see the cage of his ribs all astir, the bones of his arm waving. It was as though an animated image of death carved out of old ivory had been shaking its hand with menaces at a motionless crowd of men made of dark and glittering bronze. I saw him open his mouth wide—it gave him a weirdly voracious aspect, as though he had wanted to swallow all the air, all the earth, all the men before him. A deep voice reached me faintly. He must have been shouting. He fell back suddenly. The stretcher shook as the bearers staggered forward again, and almost at the same time I noticed that the crowd of savages was vanishing without any perceptible movement of retreat, as if the forest that had ejected these beings so suddenly had drawn them in again as the breath is drawn in a long aspiration.

“‘Giờ đây, nếu ông ấy không nói với họ đúng điều cần nói thì tất cả chúng ta tiêu đời,’ anh chàng người Nga đứng sát bên tôi nói. Nhóm người khiêng cáng cũng đã dừng lại, giữa chừng đường tới con tàu hơi nước, như thể bị hóa đá. Tôi thấy người nằm trên cáng ngồi dậy, gầy dong dỏng, một cánh tay giơ cao, phía trên vai những người khiêng. ‘Hãy hy vọng rằng con người nói hay đến thế về tình yêu nói chung sẽ tìm ra một lý do riêng nào đó để tha cho chúng ta lần này,’ tôi nói. Tôi cay đắng phẫn uất trước mối hiểm nguy phi lý của tình cảnh chúng tôi, như thể việc phải phó mặc cho bóng ma tàn ác kia là một sự bắt buộc ô nhục. Tôi không nghe được một âm thanh nào, nhưng qua ống nhòm tôi thấy cánh tay gầy guộc vươn ra đầy uy quyền, hàm dưới mấp máy, đôi mắt của bóng ma ấy rực sáng u tối sâu hoắm trong cái đầu xương xẩu đang gật gù những cái giật kỳ quái. Kurtz—Kurtz—trong tiếng Đức nghĩa là ngắn—phải không nhỉ? Ồ, cái tên ấy cũng đúng như mọi thứ khác trong cuộc đời ông ta—và trong cái chết. Ông ta trông dài ít nhất bảy bộ. Tấm đắp đã tuột khỏi người ông ta, và thân thể ông ta lộ ra từ đó thảm hại và kinh hoàng như từ một tấm vải liệm. Tôi có thể thấy cái lồng xương sườn của ông ta phập phồng, những cái xương tay vung vẩy. Cứ như thể một hình tượng sống động của thần chết tạc bằng ngà voi cũ đang vung tay đe dọa một đám đông bất động những con người làm bằng đồng thanh sẫm màu và lấp lánh. Tôi thấy ông ta há miệng thật rộng—điều đó khiến ông ta có một vẻ tham lam kỳ dị, như thể ông ta muốn nuốt chửng hết thảy không khí, hết thảy đất đai, hết thảy những con người trước mặt. Một giọng trầm vọng đến tôi yếu ớt. Hẳn ông ta đang gào lên. Ông ta đột ngột ngã vật ra sau. Chiếc cáng chao đảo khi những người khiêng lại loạng choạng tiến lên, và gần như cùng lúc ấy tôi nhận thấy đám đông người man rợ đang tan biến đi mà không có một cử động rút lui nào có thể nhận thấy được, như thể cánh rừng vừa đột ngột tống những sinh vật này ra nay lại hút chúng vào như hơi thở được hít vào trong một hơi dài.

“Some of the pilgrims behind the stretcher carried his arms—two shot-guns, a heavy rifle, and a light revolver-carbine—the thunderbolts of that pitiful Jupiter. The manager bent over him murmuring as he walked beside his head. They laid him down in one of the little cabins—just a room for a bed place and a camp-stool or two, you know. We had brought his belated correspondence, and a lot of torn envelopes and open letters littered his bed. His hand roamed feebly amongst these papers. I was struck by the fire of his eyes and the composed languor of his expression. It was not so much the exhaustion of disease. He did not seem in pain. This shadow looked satiated and calm, as though for the moment it had had its fill of all the emotions.

“Vài kẻ hành hương đi sau cáng mang vũ khí của ông ta—hai khẩu súng săn, một khẩu súng trường nặng, và một khẩu các-bin ổ quay nhẹ—những tia sét của vị thần Jupiter thảm hại ấy. Viên quản lý cúi xuống bên ông ta, rì rầm trong khi đi cạnh đầu ông ta. Họ đặt ông ta nằm trong một trong mấy cabin nhỏ—chỉ đủ chỗ cho một giường nằm và một hai chiếc ghế xếp, các anh biết đấy. Chúng tôi đã mang theo thư từ đến muộn của ông ta, và cả đống phong bì xé toạc cùng những lá thư mở tung vương vãi trên giường ông ta. Bàn tay ông ta lần mò yếu ớt giữa đống giấy ấy. Tôi sững sờ trước ngọn lửa trong đôi mắt ông ta và vẻ uể oải điềm tĩnh trên nét mặt ông ta. Đó không hẳn là sự kiệt quệ vì bệnh tật. Ông ta có vẻ không đau đớn. Cái bóng này trông thỏa mãn và bình thản, như thể trong lúc này nó đã no nê mọi cảm xúc.

“He rustled one of the letters, and looking straight in my face said, ‘I am glad.’ Somebody had been writing to him about me. These special recommendations were turning up again. The volume of tone he emitted without effort, almost without the trouble of moving his lips, amazed me. A voice! a voice! It was grave, profound, vibrating, while the man did not seem capable of a whisper. However, he had enough strength in him—factitious no doubt—to very nearly make an end of us, as you shall hear directly.

“Ông ta làm sột soạt một lá thư, và nhìn thẳng vào mặt tôi mà nói, ‘Tôi rất vui.’ Ai đó đã viết thư cho ông ta về tôi. Những lời tiến cử đặc biệt kia lại xuất hiện. Âm lượng của giọng nói mà ông ta phát ra không chút gắng sức, gần như chẳng cần nhọc công mấp máy môi, khiến tôi kinh ngạc. Một giọng nói! một giọng nói! Nó trang nghiêm, sâu thẳm, rung ngân, trong khi con người ấy dường như không đủ sức thì thầm. Tuy vậy, trong ông ta vẫn còn đủ sức lực—hẳn là sức lực giả tạo—để suýt nữa thì kết liễu tất cả chúng tôi, như các anh sẽ được nghe ngay đây.

“The manager appeared silently in the doorway; I stepped out at once and he drew the curtain after me. The Russian, eyed curiously by the pilgrims, was staring at the shore. I followed the direction of his glance.

“Viên quản lý lặng lẽ xuất hiện ở ngưỡng cửa; tôi lập tức bước ra và hắn kéo tấm rèm lại sau lưng tôi. Anh chàng người Nga, bị những kẻ hành hương tò mò nhìn ngó, đang chằm chằm nhìn về phía bờ. Tôi nhìn theo hướng mắt anh ta.

“Dark human shapes could be made out in the distance, flitting indistinctly against the gloomy border of the forest, and near the river two bronze figures, leaning on tall spears, stood in the sunlight under fantastic head-dresses of spotted skins, warlike and still in statuesque repose. And from right to left along the lighted shore moved a wild and gorgeous apparition of a woman.

“Có thể nhận ra những hình người sẫm màu ở đằng xa, thấp thoáng lờ mờ trên nền bìa rừng u ám, và gần bờ sông có hai hình người màu đồng, tựa trên những ngọn giáo cao, đứng dưới ánh nắng với những chiếc mũ kỳ dị làm bằng da thú lốm đốm, đầy vẻ hiếu chiến và bất động trong tư thế tĩnh tại như tượng. Và từ phải sang trái dọc theo bờ sông sáng rực, một bóng hình phụ nữ hoang dại và lộng lẫy đang di chuyển.

“She walked with measured steps, draped in striped and fringed cloths, treading the earth proudly, with a slight jingle and flash of barbarous ornaments. She carried her head high; her hair was done in the shape of a helmet; she had brass leggings to the knee, brass wire gauntlets to the elbow, a crimson spot on her tawny cheek, innumerable necklaces of glass beads on her neck; bizarre things, charms, gifts of witch-men, that hung about her, glittered and trembled at every step. She must have had the value of several elephant tusks upon her. She was savage and superb, wild-eyed and magnificent; there was something ominous and stately in her deliberate progress. And in the hush that had fallen suddenly upon the whole sorrowful land, the immense wilderness, the colossal body of the fecund and mysterious life seemed to look at her, pensive, as though it had been looking at the image of its own tenebrous and passionate soul.

“Người đàn bà bước đi những bước khoan thai, quấn những tấm vải kẻ sọc có tua rua, giẫm lên mặt đất một cách kiêu hãnh, cùng tiếng leng keng khe khẽ và ánh lấp lóa của những đồ trang sức man dã. Bà ta ngẩng cao đầu; tóc bà ta búi thành hình chiếc mũ trụ; bà ta mang xà cạp bằng đồng thau tới đầu gối, găng bằng dây đồng thau tới khuỷu tay, một chấm đỏ thắm trên gò má màu nâu vàng, vô số chuỗi hạt thủy tinh trên cổ; những vật kỳ quặc, bùa hộ mệnh, quà tặng của các thầy phù thủy, treo khắp người bà ta, lấp lánh và rung rinh theo từng bước chân. Hẳn trên người bà ta có giá trị bằng mấy chiếc ngà voi. Bà ta man rợ và tuyệt đẹp, mắt hoang dại và lộng lẫy; có điều gì đó vừa gở vừa uy nghi trong bước tiến chậm rãi của bà ta. Và trong sự im ắng đột ngột phủ xuống toàn bộ vùng đất sầu thảm, chốn hoang dã mênh mông, cái thân thể khổng lồ của sự sống phồn thực và bí ẩn dường như đang nhìn bà ta, trầm tư, như thể nó đang nhìn vào hình ảnh linh hồn u tối và nồng nhiệt của chính nó.

“She came abreast of the steamer, stood still, and faced us. Her long shadow fell to the water’s edge. Her face had a tragic and fierce aspect of wild sorrow and of dumb pain mingled with the fear of some struggling, half-shaped resolve. She stood looking at us without a stir, and like the wilderness itself, with an air of brooding over an inscrutable purpose. A whole minute passed, and then she made a step forward. There was a low jingle, a glint of yellow metal, a sway of fringed draperies, and she stopped as if her heart had failed her. The young fellow by my side growled. The pilgrims murmured at my back. She looked at us all as if her life had depended upon the unswerving steadiness of her glance. Suddenly she opened her bared arms and threw them up rigid above her head, as though in an uncontrollable desire to touch the sky, and at the same time the swift shadows darted out on the earth, swept around on the river, gathering the steamer into a shadowy embrace. A formidable silence hung over the scene.

“Bà ta đến ngang con tàu hơi nước, đứng lặng, và quay mặt về phía chúng tôi. Cái bóng dài của bà ta đổ xuống tận mép nước. Gương mặt bà ta mang một vẻ bi thảm và dữ dội của nỗi sầu muộn hoang dại và của niềm đau câm lặng, hòa lẫn với nỗi sợ trước một quyết tâm nào đó đang giằng xé, chỉ mới thành hình một nửa. Bà ta đứng nhìn chúng tôi không nhúc nhích, và giống hệt như chính chốn hoang dã, với vẻ đang ấp ủ một mục đích khó dò. Cả một phút trôi qua, rồi bà ta bước tới một bước. Có tiếng leng keng khe khẽ, một ánh lóe của kim loại vàng, một cái đung đưa của những tấm vải có tua, và bà ta dừng lại như thể trái tim bà ta đã chùn bước. Chàng trai đứng bên tôi gầm gừ. Những kẻ hành hương rì rầm sau lưng tôi. Bà ta nhìn tất cả chúng tôi như thể sinh mạng của bà ta tùy thuộc vào sự kiên định không lay chuyển của ánh mắt ấy. Đột nhiên bà ta dang đôi cánh tay trần, rồi giơ thẳng cứng chúng lên trên đầu, như thể trong một khát vọng không sao kìm nén được muốn chạm tới bầu trời, và cùng lúc ấy những bóng đen nhanh nhẹn vụt lao ra trên mặt đất, quét vòng trên mặt sông, thu con tàu hơi nước vào một vòng ôm đầy bóng tối. Một sự im lặng ghê gớm treo lơ lửng trên cảnh tượng.

“She turned away slowly, walked on, following the bank, and passed into the bushes to the left. Once only her eyes gleamed back at us in the dusk of the thickets before she disappeared.

“Bà ta chậm rãi quay đi, tiếp tục bước, men theo bờ sông, và đi vào những bụi rậm bên trái. Chỉ một lần duy nhất đôi mắt bà ta lóe sáng ngoái lại nhìn chúng tôi trong bóng chạng vạng của lùm cây trước khi bà ta biến mất.

“‘If she had offered to come aboard I really think I would have tried to shoot her,’ said the man of patches, nervously. ‘I have been risking my life every day for the last fortnight to keep her out of the house. She got in one day and kicked up a row about those miserable rags I picked up in the storeroom to mend my clothes with. I wasn’t decent. At least it must have been that, for she talked like a fury to Kurtz for an hour, pointing at me now and then. I don’t understand the dialect of this tribe. Luckily for me, I fancy Kurtz felt too ill that day to care, or there would have been mischief. I don’t understand.... No—it’s too much for me. Ah, well, it’s all over now.’

“‘Nếu bà ta đòi lên tàu thì tôi nghĩ thật sự tôi đã cố bắn bà ta rồi,’ con người chắp vá kia nói, giọng bồn chồn. ‘Suốt hai tuần nay ngày nào tôi cũng liều mạng để giữ bà ta khỏi vào nhà. Có một hôm bà ta vào được và làm ầm ĩ lên về mấy mảnh giẻ khốn khổ tôi nhặt được trong kho để vá quần áo. Tôi không được tề chỉnh. Ít ra hẳn là vì thế, bởi bà ta nói với Kurtz như một nữ thần báo oán suốt một tiếng đồng hồ, chốc chốc lại chỉ vào tôi. Tôi không hiểu thổ ngữ của bộ lạc này. May cho tôi, tôi đoán hôm ấy Kurtz thấy mệt quá nên chẳng bận tâm, nếu không thì đã có chuyện chẳng lành. Tôi không hiểu.... Không—chuyện này quá sức tôi. À, thôi, giờ thì xong cả rồi.’

“At this moment I heard Kurtz’s deep voice behind the curtain: ‘Save me!—save the ivory, you mean. Don’t tell me. Save me! Why, I’ve had to save you. You are interrupting my plans now. Sick! Sick! Not so sick as you would like to believe. Never mind. I’ll carry my ideas out yet—I will return. I’ll show you what can be done. You with your little peddling notions—you are interfering with me. I will return. I....’

“Đúng lúc ấy tôi nghe thấy giọng trầm của Kurtz sau tấm rèm: ‘Cứu tôi!—cứu ngà voi thì có, ý ông là thế. Đừng có nói với tôi. Cứu tôi! Ơ hay, chính tôi đã phải cứu ông. Giờ ông đang phá ngang kế hoạch của tôi. Ốm! Ốm! Không ốm đến mức như ông muốn tin đâu. Không sao. Tôi vẫn sẽ thực hiện những ý tưởng của tôi—tôi sẽ trở lại. Tôi sẽ cho ông thấy có thể làm được những gì. Ông với mấy cái ý nghĩ buôn thúng bán mẹt của ông—ông đang cản đường tôi. Tôi sẽ trở lại. Tôi....’

“The manager came out. He did me the honour to take me under the arm and lead me aside. ‘He is very low, very low,’ he said. He considered it necessary to sigh, but neglected to be consistently sorrowful. ‘We have done all we could for him—haven’t we? But there is no disguising the fact, Mr. Kurtz has done more harm than good to the Company. He did not see the time was not ripe for vigorous action. Cautiously, cautiously—that’s my principle. We must be cautious yet. The district is closed to us for a time. Deplorable! Upon the whole, the trade will suffer. I don’t deny there is a remarkable quantity of ivory—mostly fossil. We must save it, at all events—but look how precarious the position is—and why? Because the method is unsound.’ ‘Do you,’ said I, looking at the shore, ‘call it “unsound method?”’ ‘Without doubt,’ he exclaimed hotly. ‘Don’t you?’... ‘No method at all,’ I murmured after a while. ‘Exactly,’ he exulted. ‘I anticipated this. Shows a complete want of judgment. It is my duty to point it out in the proper quarter.’ ‘Oh,’ said I, ‘that fellow—what’s his name?—the brickmaker, will make a readable report for you.’ He appeared confounded for a moment. It seemed to me I had never breathed an atmosphere so vile, and I turned mentally to Kurtz for relief—positively for relief. ‘Nevertheless I think Mr. Kurtz is a remarkable man,’ I said with emphasis. He started, dropped on me a heavy glance, said very quietly, ‘he was,’ and turned his back on me. My hour of favour was over; I found myself lumped along with Kurtz as a partisan of methods for which the time was not ripe: I was unsound! Ah! but it was something to have at least a choice of nightmares.

“Viên quản lý bước ra. Hắn hạ cố khoác tay tôi và dẫn tôi sang một bên. ‘Ông ấy yếu lắm, yếu lắm,’ hắn nói. Hắn thấy cần phải thở dài, nhưng lại sao nhãng việc tỏ ra buồn rầu cho nhất quán. ‘Chúng ta đã làm mọi điều có thể cho ông ấy—phải không? Nhưng chẳng thể che giấu sự thật là ông Kurtz đã gây hại cho Công ty nhiều hơn là đem lại lợi ích. Ông ấy không thấy rằng thời cơ chưa chín muồi cho hành động mạnh tay. Thận trọng, thận trọng—đó là nguyên tắc của tôi. Chúng ta vẫn phải thận trọng. Khu vực này sẽ đóng cửa với chúng ta một thời gian. Đáng tiếc thay! Nhìn chung, việc buôn bán sẽ bị ảnh hưởng. Tôi không phủ nhận là có một lượng ngà voi đáng kể—phần lớn là ngà hóa thạch. Dù thế nào chúng ta cũng phải cứu lấy nó—nhưng ông xem tình thế bấp bênh đến mức nào—mà tại sao? Bởi vì phương pháp không đúng đắn.’ ‘Ông,’ tôi nói, mắt nhìn về phía bờ, ‘gọi đó là “phương pháp không đúng đắn” ư?’ ‘Không nghi ngờ gì nữa,’ hắn nóng nảy kêu lên. ‘Ông không thấy thế sao?’... ‘Chẳng phải phương pháp gì cả,’ một lúc sau tôi lẩm bẩm. ‘Chính xác,’ hắn hớn hở. ‘Tôi đã lường trước điều này. Cho thấy sự thiếu óc phán đoán hoàn toàn. Bổn phận của tôi là phải trình bày điều đó với cấp có thẩm quyền.’ ‘Ồ,’ tôi nói, ‘cái gã ấy—tên hắn là gì nhỉ?—anh thợ làm gạch, sẽ viết cho ông một bản báo cáo đọc được đấy.’ Hắn có vẻ bối rối trong giây lát. Tôi cảm thấy dường như mình chưa bao giờ hít thở một bầu không khí ghê tởm đến thế, và trong tâm tưởng tôi quay sang Kurtz để tìm sự khuây khỏa—thật sự là để tìm sự khuây khỏa. ‘Dẫu vậy tôi nghĩ ông Kurtz là một người phi thường,’ tôi nói, nhấn mạnh. Hắn giật mình, buông xuống tôi một cái nhìn nặng nề, nói rất khẽ, ‘ông ấy đã từng là thế,’ rồi quay lưng lại với tôi. Giờ phút được sủng ái của tôi đã qua; tôi thấy mình bị gộp chung với Kurtz như một kẻ ủng hộ những phương pháp mà thời cơ chưa chín muồi: tôi không đúng đắn! À! nhưng ít ra được chọn lựa giữa các cơn ác mộng cũng là đáng kể rồi.

“I had turned to the wilderness really, not to Mr. Kurtz, who, I was ready to admit, was as good as buried. And for a moment it seemed to me as if I also were buried in a vast grave full of unspeakable secrets. I felt an intolerable weight oppressing my breast, the smell of the damp earth, the unseen presence of victorious corruption, the darkness of an impenetrable night.... The Russian tapped me on the shoulder. I heard him mumbling and stammering something about ‘brother seaman—couldn’t conceal—knowledge of matters that would affect Mr. Kurtz’s reputation.’ I waited. For him evidently Mr. Kurtz was not in his grave; I suspect that for him Mr. Kurtz was one of the immortals. ‘Well!’ said I at last, ‘speak out. As it happens, I am Mr. Kurtz’s friend—in a way.’

“Thật ra tôi đã quay sang chốn hoang dã, chứ không phải sang ông Kurtz, người mà, tôi sẵn sàng thừa nhận, coi như đã nằm trong mồ. Và trong một khoảnh khắc tôi có cảm giác như chính mình cũng bị chôn vùi trong một nấm mồ mênh mông đầy những bí mật không thể nói thành lời. Tôi cảm thấy một sức nặng không chịu đựng nổi đè lên ngực, mùi đất ẩm, sự hiện diện vô hình của sự mục ruỗng đắc thắng, bóng tối của một đêm không thể xuyên thấu.... Anh chàng người Nga vỗ vai tôi. Tôi nghe anh ta lúng búng lắp bắp điều gì đó về ‘người anh em đi biển—không thể giấu—biết những chuyện có thể ảnh hưởng đến thanh danh của ông Kurtz.’ Tôi chờ đợi. Đối với anh ta, rõ ràng ông Kurtz chưa nằm trong mồ; tôi ngờ rằng với anh ta ông Kurtz là một trong những bậc bất tử. ‘Thế nào!’ cuối cùng tôi nói, ‘cứ nói thẳng ra đi. Thật tình cờ, tôi là bạn của ông Kurtz—theo một nghĩa nào đó.’

“He stated with a good deal of formality that had we not been ‘of the same profession,’ he would have kept the matter to himself without regard to consequences. ‘He suspected there was an active ill-will towards him on the part of these white men that—’ ‘You are right,’ I said, remembering a certain conversation I had overheard. ‘The manager thinks you ought to be hanged.’ He showed a concern at this intelligence which amused me at first. ‘I had better get out of the way quietly,’ he said earnestly. ‘I can do no more for Kurtz now, and they would soon find some excuse. What’s to stop them? There’s a military post three hundred miles from here.’ ‘Well, upon my word,’ said I, ‘perhaps you had better go if you have any friends amongst the savages near by.’ ‘Plenty,’ he said. ‘They are simple people—and I want nothing, you know.’ He stood biting his lip, then: ‘I don’t want any harm to happen to these whites here, but of course I was thinking of Mr. Kurtz’s reputation—but you are a brother seaman and—’ ‘All right,’ said I, after a time. ‘Mr. Kurtz’s reputation is safe with me.’ I did not know how truly I spoke.

“Anh ta tuyên bố với khá nhiều nghi thức rằng nếu chúng tôi không phải là ‘người cùng nghề,’ thì anh ta đã giữ kín chuyện ấy cho riêng mình bất kể hậu quả ra sao. ‘Anh ta ngờ rằng có một ác ý tích cực đối với mình từ phía những người da trắng này, những người mà—’ ‘Anh nói đúng,’ tôi nói, nhớ lại một cuộc trò chuyện tôi đã tình cờ nghe được. ‘Viên quản lý nghĩ rằng anh đáng bị treo cổ.’ Anh ta tỏ ra lo lắng trước tin ấy, điều mà thoạt đầu khiến tôi buồn cười. ‘Tốt hơn tôi nên lặng lẽ lánh đi,’ anh ta nói một cách nghiêm túc. ‘Giờ tôi chẳng thể làm gì thêm cho Kurtz nữa, và họ sẽ sớm tìm ra cớ nào đó. Cái gì ngăn được họ? Có một đồn quân sự cách đây ba trăm dặm.’ ‘Chà, thật tình,’ tôi nói, ‘có lẽ anh nên đi thì hơn, nếu anh có bạn bè nào trong đám người man rợ gần đây.’ ‘Nhiều lắm,’ anh ta nói. ‘Họ là những người giản dị—mà tôi thì chẳng cần gì, ông biết đấy.’ Anh ta đứng cắn môi, rồi: ‘Tôi không muốn có chuyện gì hại đến những người da trắng ở đây, nhưng dĩ nhiên tôi đang nghĩ đến thanh danh của ông Kurtz—nhưng ông là một người anh em đi biển và—’ ‘Được rồi,’ một lúc sau tôi nói. ‘Thanh danh của ông Kurtz ở trong tay tôi là an toàn.’ Tôi không biết mình đã nói đúng đến mức nào.

“He informed me, lowering his voice, that it was Kurtz who had ordered the attack to be made on the steamer. ‘He hated sometimes the idea of being taken away—and then again.... But I don’t understand these matters. I am a simple man. He thought it would scare you away—that you would give it up, thinking him dead. I could not stop him. Oh, I had an awful time of it this last month.’ ‘Very well,’ I said. ‘He is all right now.’ ‘Ye-e-es,’ he muttered, not very convinced apparently. ‘Thanks,’ said I; ‘I shall keep my eyes open.’ ‘But quiet-eh?’ he urged anxiously. ‘It would be awful for his reputation if anybody here—’ I promised a complete discretion with great gravity. ‘I have a canoe and three black fellows waiting not very far. I am off. Could you give me a few Martini-Henry cartridges?’ I could, and did, with proper secrecy. He helped himself, with a wink at me, to a handful of my tobacco. ‘Between sailors—you know—good English tobacco.’ At the door of the pilot-house he turned round—‘I say, haven’t you a pair of shoes you could spare?’ He raised one leg. ‘Look.’ The soles were tied with knotted strings sandalwise under his bare feet. I rooted out an old pair, at which he looked with admiration before tucking it under his left arm. One of his pockets (bright red) was bulging with cartridges, from the other (dark blue) peeped ‘Towson’s Inquiry,’ etc., etc. He seemed to think himself excellently well equipped for a renewed encounter with the wilderness. ‘Ah! I’ll never, never meet such a man again. You ought to have heard him recite poetry—his own, too, it was, he told me. Poetry!’ He rolled his eyes at the recollection of these delights. ‘Oh, he enlarged my mind!’ ‘Good-bye,’ said I. He shook hands and vanished in the night. Sometimes I ask myself whether I had ever really seen him—whether it was possible to meet such a phenomenon!...

“Anh ta hạ giọng cho tôi biết rằng chính Kurtz đã ra lệnh tấn công con tàu hơi nước. ‘Đôi khi ông ấy ghét cái ý nghĩ bị đưa đi—rồi lại.... Nhưng tôi không hiểu những chuyện này. Tôi là một người đơn giản. Ông ấy nghĩ việc đó sẽ dọa được các ông bỏ đi—rằng các ông sẽ bỏ cuộc, tưởng ông ấy đã chết. Tôi không ngăn được ông ấy. Ôi, tháng vừa rồi tôi đã trải qua một thời gian kinh khủng.’ ‘Được lắm,’ tôi nói. ‘Giờ thì ông ta ổn rồi.’ ‘Vâ-â-âng,’ anh ta lẩm bẩm, xem chừng không mấy tin tưởng. ‘Cảm ơn,’ tôi nói; ‘tôi sẽ để mắt canh chừng.’ ‘Nhưng giữ kín—nhé?’ anh ta lo lắng nài nỉ. ‘Sẽ thật kinh khủng cho thanh danh của ông ấy nếu ai đó ở đây—’ Tôi hứa sẽ hoàn toàn kín miệng với vẻ hết sức nghiêm trang. ‘Tôi có một chiếc xuồng và ba gã da đen đang chờ cách đây không xa lắm. Tôi đi đây. Ông có thể cho tôi ít đạn Martini-Henry không?’ Tôi có thể, và đã cho, với sự bí mật thích đáng. Anh ta tự bốc lấy một nắm thuốc lá của tôi, nháy mắt với tôi. ‘Giữa dân đi biển với nhau—ông biết đấy—thuốc lá Anh ngon.’ Tới cửa buồng lái anh ta quay lại—‘Này, ông không có đôi giày nào để cho tôi sao?’ Anh ta giơ một chân lên. ‘Ông xem.’ Đế giày được buộc bằng những sợi dây thắt nút kiểu dép xăng-đan dưới bàn chân trần. Tôi lục ra một đôi cũ, anh ta ngắm nó đầy thán phục trước khi kẹp nó vào dưới nách trái. Một bên túi áo anh ta (đỏ tươi) căng phồng đạn, từ túi bên kia (xanh sẫm) ló ra cuốn ‘“Khảo cứu về một số Điểm trong Nghề Đi biển” của Towson,’ vân vân, vân vân. Anh ta có vẻ nghĩ mình đã được trang bị cực kỳ đầy đủ cho một cuộc chạm trán mới với chốn hoang dã. ‘À! Tôi sẽ chẳng bao giờ, chẳng bao giờ gặp lại một con người như thế. Lẽ ra ông phải được nghe ông ấy ngâm thơ—mà là thơ của chính ông ấy làm, ông ấy bảo tôi thế. Thơ đấy!’ Anh ta đảo tròn mắt khi nhớ lại những niềm khoái lạc ấy. ‘Ồ, ông ấy đã mở mang đầu óc tôi!’ ‘Tạm biệt,’ tôi nói. Anh ta bắt tay rồi biến mất vào màn đêm. Đôi khi tôi tự hỏi liệu mình đã từng thật sự gặp anh ta chưa—liệu có thể nào gặp được một hiện tượng như thế!...

“When I woke up shortly after midnight his warning came to my mind with its hint of danger that seemed, in the starred darkness, real enough to make me get up for the purpose of having a look round. On the hill a big fire burned, illuminating fitfully a crooked corner of the station-house. One of the agents with a picket of a few of our blacks, armed for the purpose, was keeping guard over the ivory; but deep within the forest, red gleams that wavered, that seemed to sink and rise from the ground amongst confused columnar shapes of intense blackness, showed the exact position of the camp where Mr. Kurtz’s adorers were keeping their uneasy vigil. The monotonous beating of a big drum filled the air with muffled shocks and a lingering vibration. A steady droning sound of many men chanting each to himself some weird incantation came out from the black, flat wall of the woods as the humming of bees comes out of a hive, and had a strange narcotic effect upon my half-awake senses. I believe I dozed off leaning over the rail, till an abrupt burst of yells, an overwhelming outbreak of a pent-up and mysterious frenzy, woke me up in a bewildered wonder. It was cut short all at once, and the low droning went on with an effect of audible and soothing silence. I glanced casually into the little cabin. A light was burning within, but Mr. Kurtz was not there.

“Khi tôi thức giấc ngay sau nửa đêm, lời cảnh báo của anh ta chợt hiện về trong trí tôi cùng với cái ám chỉ về hiểm nguy mà, trong bóng tối đầy sao, dường như đủ thật để khiến tôi trở dậy nhằm đi một vòng xem xét. Trên đồi một đống lửa lớn đang cháy, chập chờn soi sáng một góc xiêu vẹo của ngôi nhà trạm. Một trong những nhân viên, cùng một toán gác gồm vài người da đen của chúng tôi được vũ trang cho mục đích ấy, đang canh giữ chỗ ngà voi; nhưng sâu trong rừng, những ánh đỏ chập chờn, dường như lúc chìm lúc nổi lên khỏi mặt đất giữa những hình thù như cột đen kịt lộn xộn, chỉ ra chính xác vị trí khu trại nơi những kẻ tôn thờ ông Kurtz đang thức canh đầy bất an. Tiếng trống lớn đập đều đều đơn điệu tràn ngập không trung bằng những chấn động trầm đục và một cơn rung ngân dai dẳng. Một âm thanh rền rĩ đều đặn của nhiều người, mỗi người tự tụng cho mình một câu thần chú kỳ quái nào đó, thoát ra từ bức tường rừng đen và phẳng như tiếng vo ve của bầy ong thoát ra từ tổ, và có một tác dụng gây mê kỳ lạ lên các giác quan nửa tỉnh nửa mơ của tôi. Tôi tin là mình đã ngủ gà ngủ gật khi tựa người vào lan can, cho tới khi một tràng gào thét đột ngột, một cơn bùng nổ áp đảo của một cơn cuồng loạn bí ẩn bị dồn nén, đánh thức tôi dậy trong nỗi ngỡ ngàng hoang mang. Nó bị cắt ngang ngay tức khắc, và tiếng rền rĩ trầm thấp lại tiếp tục với hiệu quả của một sự im lặng nghe được và êm dịu. Tôi lơ đãng liếc vào cabin nhỏ. Bên trong một ngọn đèn đang cháy, nhưng ông Kurtz không có ở đó.

“I think I would have raised an outcry if I had believed my eyes. But I didn’t believe them at first—the thing seemed so impossible. The fact is I was completely unnerved by a sheer blank fright, pure abstract terror, unconnected with any distinct shape of physical danger. What made this emotion so overpowering was—how shall I define it?—the moral shock I received, as if something altogether monstrous, intolerable to thought and odious to the soul, had been thrust upon me unexpectedly. This lasted of course the merest fraction of a second, and then the usual sense of commonplace, deadly danger, the possibility of a sudden onslaught and massacre, or something of the kind, which I saw impending, was positively welcome and composing. It pacified me, in fact, so much that I did not raise an alarm.

“Tôi nghĩ tôi đã la lên nếu tôi tin vào mắt mình. Nhưng thoạt đầu tôi không tin—chuyện ấy dường như quá đỗi bất khả. Sự thật là tôi hoàn toàn mất bình tĩnh vì một nỗi sợ hãi trống rỗng tuyệt đối, một nỗi kinh hoàng trừu tượng thuần túy, không gắn với bất kỳ hình dạng rõ rệt nào của hiểm nguy thể xác. Điều khiến cảm xúc này áp đảo đến thế là—biết định nghĩa thế nào đây?—cú sốc về mặt đạo đức mà tôi phải nhận, như thể một điều gì đó hoàn toàn quái gở, không thể chịu đựng nổi đối với tư duy và ghê tởm đối với linh hồn, đã bất ngờ bị dúi vào tôi. Dĩ nhiên điều này chỉ kéo dài một phần rất nhỏ của một giây, rồi cái cảm giác quen thuộc về hiểm nguy chết người tầm thường, khả năng của một cuộc tấn công bất ngờ và tàn sát, hay điều gì đó đại loại, mà tôi thấy đang lơ lửng sắp xảy ra, lại thật sự là điều đáng hoan nghênh và khiến tôi bình tâm. Thật ra nó làm tôi yên lòng đến mức tôi đã không báo động.

“There was an agent buttoned up inside an ulster and sleeping on a chair on deck within three feet of me. The yells had not awakened him; he snored very slightly; I left him to his slumbers and leaped ashore. I did not betray Mr. Kurtz—it was ordered I should never betray him—it was written I should be loyal to the nightmare of my choice. I was anxious to deal with this shadow by myself alone—and to this day I don’t know why I was so jealous of sharing with any one the peculiar blackness of that experience.

“Có một nhân viên cài khuy kín mít trong chiếc áo khoác dài đang ngủ trên ghế ngoài boong cách tôi chưa đầy ba bộ. Những tiếng gào thét không đánh thức được hắn; hắn ngáy rất khẽ; tôi để mặc hắn với giấc ngủ của hắn và nhảy lên bờ. Tôi không phản bội ông Kurtz—số phận đã định rằng tôi sẽ chẳng bao giờ phản bội ông ta—đã được viết sẵn rằng tôi sẽ trung thành với cơn ác mộng mà tôi đã chọn. Tôi nóng lòng muốn một mình đối phó với cái bóng này—và cho tới tận hôm nay tôi vẫn không biết tại sao mình lại ghen tuông đến thế, không muốn chia sẻ với bất kỳ ai cái màu đen kỳ dị của trải nghiệm ấy.

“As soon as I got on the bank I saw a trail—a broad trail through the grass. I remember the exultation with which I said to myself, ‘He can’t walk—he is crawling on all-fours—I’ve got him.’ The grass was wet with dew. I strode rapidly with clenched fists. I fancy I had some vague notion of falling upon him and giving him a drubbing. I don’t know. I had some imbecile thoughts. The knitting old woman with the cat obtruded herself upon my memory as a most improper person to be sitting at the other end of such an affair. I saw a row of pilgrims squirting lead in the air out of Winchesters held to the hip. I thought I would never get back to the steamer, and imagined myself living alone and unarmed in the woods to an advanced age. Such silly things—you know. And I remember I confounded the beat of the drum with the beating of my heart, and was pleased at its calm regularity.

“Vừa lên tới bờ tôi đã thấy một vệt đường—một vệt rộng xuyên qua đám cỏ. Tôi nhớ niềm hân hoan khi tôi tự nhủ, ‘Ông ta không đi được—ông ta đang bò bằng cả tứ chi—mình tóm được ông ta rồi.’ Cỏ ướt đẫm sương. Tôi sải bước nhanh, nắm chặt hai tay. Tôi đoán mình đã có một ý định mơ hồ nào đó là xông vào ông ta và nện cho ông ta một trận. Tôi không biết nữa. Tôi có vài ý nghĩ ngớ ngẩn. Bà già ngồi đan len với con mèo xen vào ký ức tôi như một người hết sức không phải chỗ để ngồi ở đầu bên kia của một sự vụ như thế. Tôi thấy một hàng những kẻ hành hương đang xịt chì lên trời từ những khẩu Winchester tì bên hông. Tôi nghĩ mình sẽ chẳng bao giờ quay lại được con tàu hơi nước nữa, và tưởng tượng mình sống một mình, không vũ khí, trong rừng cho tới tuổi già. Những chuyện ngớ ngẩn như thế—các anh biết đấy. Và tôi nhớ mình đã lẫn tiếng trống với tiếng tim mình đập, và hài lòng vì nhịp đều đặn bình thản của nó.

“I kept to the track though—then stopped to listen. The night was very clear; a dark blue space, sparkling with dew and starlight, in which black things stood very still. I thought I could see a kind of motion ahead of me. I was strangely cocksure of everything that night. I actually left the track and ran in a wide semicircle (I verily believe chuckling to myself) so as to get in front of that stir, of that motion I had seen—if indeed I had seen anything. I was circumventing Kurtz as though it had been a boyish game.

“Dẫu vậy tôi vẫn bám theo vệt đường—rồi dừng lại lắng nghe. Đêm rất trong; một khoảng không xanh thẫm, lấp lánh sương và ánh sao, trong đó những vật đen đứng hết sức im lìm. Tôi tưởng mình thấy một thứ chuyển động nào đó phía trước. Đêm ấy tôi tự tin một cách lạ lùng về mọi thứ. Tôi thực sự rời khỏi vệt đường và chạy theo một hình bán nguyệt rộng (tôi tin thật là mình còn đang cười khúc khích một mình) để vượt lên trước sự xao động ấy, cái chuyển động mà tôi đã thấy—nếu quả thật tôi có thấy gì. Tôi đang đi vòng chặn đầu Kurtz như thể đó là một trò chơi trẻ con.

“I came upon him, and, if he had not heard me coming, I would have fallen over him, too, but he got up in time. He rose, unsteady, long, pale, indistinct, like a vapour exhaled by the earth, and swayed slightly, misty and silent before me; while at my back the fires loomed between the trees, and the murmur of many voices issued from the forest. I had cut him off cleverly; but when actually confronting him I seemed to come to my senses, I saw the danger in its right proportion. It was by no means over yet. Suppose he began to shout? Though he could hardly stand, there was still plenty of vigour in his voice. ‘Go away—hide yourself,’ he said, in that profound tone. It was very awful. I glanced back. We were within thirty yards from the nearest fire. A black figure stood up, strode on long black legs, waving long black arms, across the glow. It had horns—antelope horns, I think—on its head. Some sorcerer, some witch-man, no doubt: it looked fiendlike enough. ‘Do you know what you are doing?’ I whispered. ‘Perfectly,’ he answered, raising his voice for that single word: it sounded to me far off and yet loud, like a hail through a speaking-trumpet. ‘If he makes a row we are lost,’ I thought to myself. This clearly was not a case for fisticuffs, even apart from the very natural aversion I had to beat that Shadow—this wandering and tormented thing. ‘You will be lost,’ I said—‘utterly lost.’ One gets sometimes such a flash of inspiration, you know. I did say the right thing, though indeed he could not have been more irretrievably lost than he was at this very moment, when the foundations of our intimacy were being laid—to endure—to endure—even to the end—even beyond.

“Tôi bắt gặp ông ta, và, nếu ông ta không nghe thấy tôi đến, thì có lẽ tôi đã vấp ngã đè lên ông ta rồi, nhưng ông ta đã kịp đứng dậy. Ông ta trỗi dậy, chênh vênh, dài ngoẵng, nhợt nhạt, mờ ảo, như một làn hơi do mặt đất thở ra, và khẽ đung đưa, mù sương và câm lặng trước mặt tôi; trong khi sau lưng tôi những đống lửa lờ mờ hiện ra giữa những thân cây, và tiếng rì rầm của nhiều giọng người thoát ra từ rừng sâu. Tôi đã khéo léo chặn đầu ông ta; nhưng khi thực sự đối mặt với ông ta, tôi dường như tỉnh trí lại, tôi thấy hiểm nguy đúng với tầm vóc thật của nó. Mọi chuyện chưa hề kết thúc. Giả sử ông ta bắt đầu la hét thì sao? Tuy ông ta gần như không đứng vững được, giọng nói ông ta vẫn còn dồi dào sinh lực. ‘Đi đi—trốn đi,’ ông ta nói, bằng cái giọng sâu thẳm ấy. Thật là ghê rợn. Tôi liếc ra sau. Chúng tôi chỉ cách đống lửa gần nhất chưa đầy ba mươi yard. Một hình người đen đứng dậy, sải bước trên đôi chân dài đen, vung vẩy đôi tay dài đen, băng ngang vầng sáng. Nó có sừng—sừng linh dương, tôi nghĩ thế—trên đầu. Một thầy phù thủy, một thầy mo nào đó, chắc chắn rồi: trông nó đủ giống quỷ dữ. ‘Ông có biết mình đang làm gì không?’ tôi thì thầm. ‘Hoàn toàn biết,’ ông ta đáp, cất cao giọng cho riêng mấy chữ ấy: nghe với tôi nó vừa xa xôi lại vừa vang dội, như một tiếng gọi qua loa ống. ‘Nếu ông ta làm ầm lên thì chúng ta toi mạng,’ tôi tự nhủ. Đây rõ ràng không phải chuyện để giải quyết bằng nắm đấm, chưa kể đến nỗi ghê sợ hết sức tự nhiên mà tôi có trước việc đánh cái Bóng ấy—cái vật lang thang và đầy dày vò này. ‘Ông sẽ hư mất,’ tôi nói—‘hư mất hoàn toàn.’ Các anh biết đấy, đôi khi người ta có được một tia cảm hứng lóe lên như thế. Quả thật tôi đã nói đúng điều cần nói, dù thật ra ông ta không thể nào hư mất một cách vô phương cứu vãn hơn chính lúc này được nữa, khi nền móng của mối thân tình giữa chúng tôi đang được đặt xuống—để bền lâu—để bền lâu—thậm chí cho tới tận cùng—thậm chí vượt qua cả tận cùng.

“‘I had immense plans,’ he muttered irresolutely. ‘Yes,’ said I; ‘but if you try to shout I’ll smash your head with—’ There was not a stick or a stone near. ‘I will throttle you for good,’ I corrected myself. ‘I was on the threshold of great things,’ he pleaded, in a voice of longing, with a wistfulness of tone that made my blood run cold. ‘And now for this stupid scoundrel—’ ‘Your success in Europe is assured in any case,’ I affirmed steadily. I did not want to have the throttling of him, you understand—and indeed it would have been very little use for any practical purpose. I tried to break the spell—the heavy, mute spell of the wilderness—that seemed to draw him to its pitiless breast by the awakening of forgotten and brutal instincts, by the memory of gratified and monstrous passions. This alone, I was convinced, had driven him out to the edge of the forest, to the bush, towards the gleam of fires, the throb of drums, the drone of weird incantations; this alone had beguiled his unlawful soul beyond the bounds of permitted aspirations. And, don’t you see, the terror of the position was not in being knocked on the head—though I had a very lively sense of that danger, too—but in this, that I had to deal with a being to whom I could not appeal in the name of anything high or low. I had, even like the niggers, to invoke him—himself—his own exalted and incredible degradation. There was nothing either above or below him, and I knew it. He had kicked himself loose of the earth. Confound the man! he had kicked the very earth to pieces. He was alone, and I before him did not know whether I stood on the ground or floated in the air. I’ve been telling you what we said—repeating the phrases we pronounced—but what’s the good? They were common everyday words—the familiar, vague sounds exchanged on every waking day of life. But what of that? They had behind them, to my mind, the terrific suggestiveness of words heard in dreams, of phrases spoken in nightmares. Soul! If anybody ever struggled with a soul, I am the man. And I wasn’t arguing with a lunatic either. Believe me or not, his intelligence was perfectly clear—concentrated, it is true, upon himself with horrible intensity, yet clear; and therein was my only chance—barring, of course, the killing him there and then, which wasn’t so good, on account of unavoidable noise. But his soul was mad. Being alone in the wilderness, it had looked within itself, and, by heavens! I tell you, it had gone mad. I had—for my sins, I suppose—to go through the ordeal of looking into it myself. No eloquence could have been so withering to one’s belief in mankind as his final burst of sincerity. He struggled with himself, too. I saw it—I heard it. I saw the inconceivable mystery of a soul that knew no restraint, no faith, and no fear, yet struggling blindly with itself. I kept my head pretty well; but when I had him at last stretched on the couch, I wiped my forehead, while my legs shook under me as though I had carried half a ton on my back down that hill. And yet I had only supported him, his bony arm clasped round my neck—and he was not much heavier than a child.

“‘Tôi đã có những kế hoạch to lớn,’ ông ta lẩm bẩm, do dự. ‘Phải,’ tôi nói; ‘nhưng nếu ông định la hét thì tôi sẽ đập vỡ đầu ông bằng—’ Gần đó chẳng có lấy một cây gậy hay hòn đá. ‘Tôi sẽ bóp cổ ông chết luôn,’ tôi tự chữa lời. ‘Tôi đã đứng trước ngưỡng cửa của những điều vĩ đại,’ ông ta van vỉ, bằng một giọng khát khao, với một âm điệu thèm thuồng khiến máu tôi lạnh buốt. ‘Thế mà bây giờ vì cái thằng vô lại ngu xuẩn này—’ ‘Dù thế nào thành công của ông ở châu Âu cũng đã được bảo đảm,’ tôi khẳng định một cách vững vàng. Tôi không muốn phải bóp cổ ông ta, các anh hiểu chứ—và quả thật việc ấy cũng chẳng mấy ích lợi cho bất cứ mục đích thực tế nào. Tôi cố phá vỡ bùa mê—thứ bùa mê nặng nề, câm lặng của chốn hoang dã—thứ dường như đang kéo ông ta vào lồng ngực tàn nhẫn của nó bằng cách đánh thức những bản năng tàn bạo đã bị lãng quên, bằng ký ức về những đam mê quái gở đã được thỏa mãn. Chỉ riêng thứ này, tôi tin chắc, đã đẩy ông ta ra tới bìa rừng, vào bụi rậm, về phía ánh lửa lấp lóa, nhịp trống dồn, tiếng rền rĩ của những câu thần chú kỳ quái; chỉ riêng thứ này đã dụ dỗ linh hồn phi pháp của ông ta vượt khỏi giới hạn của những khát vọng được cho phép. Và, các anh không thấy sao, cái ghê rợn của tình thế không nằm ở chỗ bị đập vỡ đầu—dù tôi cũng cảm nhận rất rõ mối nguy ấy—mà nằm ở chỗ này, rằng tôi phải đối phó với một sinh vật mà tôi không thể kêu gọi nhân danh bất cứ điều gì, cao cả hay thấp hèn. Tôi phải, hệt như bọn mọi đen, khẩn cầu ông ta—chính ông ta—sự sa đọa được tôn vinh và không thể tin nổi của chính ông ta. Không có gì ở trên hay ở dưới ông ta cả, và tôi biết điều đó. Ông ta đã đạp mình thoát khỏi mặt đất. Quỷ tha ma bắt con người ấy! ông ta đã đạp chính mặt đất ra thành từng mảnh. Ông ta chỉ có một mình, và tôi đứng trước ông ta không biết mình đang đứng trên mặt đất hay đang lơ lửng giữa không trung. Tôi vừa kể với các anh những gì chúng tôi đã nói—nhắc lại những câu chúng tôi đã thốt ra—nhưng được ích gì? Đó là những lời thông thường hằng ngày—những âm thanh quen thuộc, mơ hồ được trao đổi vào mỗi ngày thức giấc của đời người. Nhưng thế thì đã sao? Đằng sau chúng, theo tôi, là sức gợi khủng khiếp của những lời nghe được trong mơ, của những câu nói ra trong cơn ác mộng. Linh hồn! Nếu có ai từng vật lộn với một linh hồn, thì người đó là tôi. Mà tôi cũng chẳng phải đang tranh cãi với một kẻ điên. Tin hay không tùy các anh, trí tuệ ông ta hoàn toàn minh mẫn—đúng là đang tập trung vào bản thân với một cường độ khủng khiếp, nhưng vẫn minh mẫn; và đó là cơ hội duy nhất của tôi—dĩ nhiên là trừ việc giết ông ta ngay tại chỗ, điều chẳng hay ho lắm, vì không thể tránh khỏi gây tiếng động. Nhưng linh hồn ông ta đã điên. Một mình giữa chốn hoang dã, nó đã nhìn vào bên trong chính nó, và, có trời chứng giám! tôi nói với các anh, nó đã hóa điên. Tôi đã phải—chắc là để đền tội, tôi đoán thế—tự mình trải qua thử thách nhìn vào bên trong nó. Không tài hùng biện nào có thể làm héo úa niềm tin của người ta vào loài người cho bằng cơn bùng nổ chân thành cuối cùng của ông ta. Ông ta cũng vật lộn với chính mình. Tôi đã thấy—tôi đã nghe. Tôi đã thấy cái bí ẩn không thể hình dung nổi của một linh hồn không biết đến sự tự chế, đức tin, hay nỗi sợ, vậy mà vẫn mù quáng vật lộn với chính nó. Tôi giữ được bình tĩnh khá tốt; nhưng khi cuối cùng đã đặt được ông ta nằm dài trên trường kỷ, tôi lau trán, trong khi đôi chân tôi run rẩy như thể tôi vừa cõng nửa tấn trên lưng xuống ngọn đồi kia. Vậy mà tôi chỉ đỡ ông ta, cánh tay xương xẩu của ông ta quàng quanh cổ tôi—và ông ta cũng chẳng nặng hơn một đứa trẻ là mấy.

“When next day we left at noon, the crowd, of whose presence behind the curtain of trees I had been acutely conscious all the time, flowed out of the woods again, filled the clearing, covered the slope with a mass of naked, breathing, quivering, bronze bodies. I steamed up a bit, then swung down stream, and two thousand eyes followed the evolutions of the splashing, thumping, fierce river-demon beating the water with its terrible tail and breathing black smoke into the air. In front of the first rank, along the river, three men, plastered with bright red earth from head to foot, strutted to and fro restlessly. When we came abreast again, they faced the river, stamped their feet, nodded their horned heads, swayed their scarlet bodies; they shook towards the fierce river-demon a bunch of black feathers, a mangy skin with a pendent tail—something that looked a dried gourd; they shouted periodically together strings of amazing words that resembled no sounds of human language; and the deep murmurs of the crowd, interrupted suddenly, were like the responses of some satanic litany.

“Hôm sau khi chúng tôi rời đi vào buổi trưa, đám đông, mà suốt thời gian ấy tôi vẫn ý thức sắc nhọn về sự hiện diện của nó sau bức màn cây, lại tràn ra khỏi rừng, lấp đầy bãi đất trống, phủ kín sườn dốc bằng một khối những thân thể màu đồng trần truồng, đang thở, đang run rẩy. Tôi cho tàu tiến lên một chút, rồi quay xuôi dòng, và hai nghìn con mắt dõi theo những vòng lượn của con quỷ sông hung tợn đang té nước, đang thình thịch, quẫy mặt nước bằng cái đuôi khủng khiếp của nó và phả khói đen lên không trung. Phía trước hàng đầu tiên, dọc bờ sông, ba người đàn ông trát đất đỏ tươi từ đầu tới chân, bồn chồn nghênh ngang đi tới đi lui. Khi chúng tôi lại đến ngang tầm, họ quay mặt ra sông, giậm chân, gật những cái đầu có sừng, lắc lư những thân mình đỏ thắm; họ vung về phía con quỷ sông hung tợn một bó lông chim đen, một tấm da thú lở loét có cái đuôi lủng lẳng—một vật trông như quả bầu khô; họ chốc chốc lại cùng hét lên những chuỗi lời lạ lùng chẳng giống âm thanh nào của ngôn ngữ loài người; và những tiếng rì rầm trầm đục của đám đông, đột ngột ngắt quãng, giống như những lời đáp xướng của một bài kinh cầu quỷ dữ nào đó.

“We had carried Kurtz into the pilot-house: there was more air there. Lying on the couch, he stared through the open shutter. There was an eddy in the mass of human bodies, and the woman with helmeted head and tawny cheeks rushed out to the very brink of the stream. She put out her hands, shouted something, and all that wild mob took up the shout in a roaring chorus of articulated, rapid, breathless utterance.

“Chúng tôi đã khiêng Kurtz vào buồng lái: ở đó thoáng khí hơn. Nằm trên trường kỷ, ông ta nhìn chằm chằm qua cánh cửa chớp mở. Có một cơn xoáy trong khối thân người, và người đàn bà đầu đội mũ trụ, gò má nâu vàng lao ra tận mép dòng nước. Bà ta chìa hai tay ra, hét lên điều gì đó, và cả đám đông hoang dại ấy hòa theo tiếng hét thành một dàn đồng ca gầm vang những lời phát âm rành rọt, nhanh, hổn hển.

“‘Do you understand this?’ I asked.

“‘Ông có hiểu cái này không?’ tôi hỏi.

“He kept on looking out past me with fiery, longing eyes, with a mingled expression of wistfulness and hate. He made no answer, but I saw a smile, a smile of indefinable meaning, appear on his colourless lips that a moment after twitched convulsively. ‘Do I not?’ he said slowly, gasping, as if the words had been torn out of him by a supernatural power.

“Ông ta vẫn tiếp tục nhìn ra ngoài, vượt qua tôi, bằng đôi mắt rực lửa, khao khát, với một vẻ mặt pha trộn giữa nỗi thèm thuồng và lòng căm hận. Ông ta không trả lời, nhưng tôi thấy một nụ cười, một nụ cười mang ý nghĩa không thể xác định, hiện lên trên đôi môi không còn chút sắc máu, đôi môi mà một lát sau giật lên co quắp. ‘Tôi lại không hiểu sao?’ ông ta chậm rãi nói, hổn hển, như thể những lời ấy bị một sức mạnh siêu nhiên giật ra khỏi người ông ta.

“I pulled the string of the whistle, and I did this because I saw the pilgrims on deck getting out their rifles with an air of anticipating a jolly lark. At the sudden screech there was a movement of abject terror through that wedged mass of bodies. ‘Don’t! don’t you frighten them away,’ cried some one on deck disconsolately. I pulled the string time after time. They broke and ran, they leaped, they crouched, they swerved, they dodged the flying terror of the sound. The three red chaps had fallen flat, face down on the shore, as though they had been shot dead. Only the barbarous and superb woman did not so much as flinch, and stretched tragically her bare arms after us over the sombre and glittering river.

“Tôi giật dây còi, và tôi làm thế bởi tôi thấy những kẻ hành hương trên boong đang lấy súng trường ra với vẻ chờ đợi một trò vui thú vị. Trước tiếng rít đột ngột, một làn sóng kinh hoàng hèn mọn chạy qua khối thân người chen chúc ấy. ‘Đừng! đừng có dọa chúng chạy mất,’ ai đó trên boong kêu lên rầu rĩ. Tôi giật dây hết lần này đến lần khác. Họ tan tác và bỏ chạy, họ nhảy, họ nép xuống, họ ngoặt ngang, họ né tránh nỗi kinh hoàng đang bay vút của âm thanh. Ba gã đỏ rực đã nằm sấp mặt xuống bờ, như thể đã bị bắn chết. Chỉ có người đàn bà man rợ và tuyệt đẹp kia là không hề nao núng, và bi thảm vươn đôi cánh tay trần về phía chúng tôi qua dòng sông u ám và lấp lánh.

“And then that imbecile crowd down on the deck started their little fun, and I could see nothing more for smoke.

“Rồi cái đám đông ngu xuẩn dưới boong bắt đầu trò vui nho nhỏ của chúng, và tôi chẳng còn thấy gì nữa vì khói.

“The brown current ran swiftly out of the heart of darkness, bearing us down towards the sea with twice the speed of our upward progress; and Kurtz’s life was running swiftly, too, ebbing, ebbing out of his heart into the sea of inexorable time. The manager was very placid, he had no vital anxieties now, he took us both in with a comprehensive and satisfied glance: the ‘affair’ had come off as well as could be wished. I saw the time approaching when I would be left alone of the party of ‘unsound method.’ The pilgrims looked upon me with disfavour. I was, so to speak, numbered with the dead. It is strange how I accepted this unforeseen partnership, this choice of nightmares forced upon me in the tenebrous land invaded by these mean and greedy phantoms.

“Dòng nước nâu chảy xiết ra khỏi trái tim của bóng tối, cuốn chúng tôi xuôi về phía biển với tốc độ gấp đôi lúc chúng tôi ngược dòng; và sự sống của Kurtz cũng đang chảy xiết, đang rút đi, rút đi khỏi trái tim ông ta để đổ vào biển cả của thời gian không khoan nhượng. Viên quản lý rất điềm tĩnh, giờ đây hắn chẳng còn mối lo nào hệ trọng, hắn bao quát cả hai chúng tôi bằng một cái nhìn trọn vẹn và mãn nguyện: ‘vụ việc’ đã diễn ra tốt đẹp như mong muốn. Tôi thấy thời điểm đang tới gần khi tôi sẽ bị bỏ lại một mình trong phe ‘phương pháp không đúng đắn.’ Những kẻ hành hương nhìn tôi với vẻ không ưa. Có thể nói, tôi đã bị xếp vào hàng người chết. Thật lạ là tôi đã chấp nhận sự cộng tác không lường trước này, sự lựa chọn giữa các cơn ác mộng bị áp đặt lên tôi trong vùng đất u tối bị những bóng ma hèn hạ và tham lam ấy xâm chiếm.

“Kurtz discoursed. A voice! a voice! It rang deep to the very last. It survived his strength to hide in the magnificent folds of eloquence the barren darkness of his heart. Oh, he struggled! he struggled! The wastes of his weary brain were haunted by shadowy images now—images of wealth and fame revolving obsequiously round his unextinguishable gift of noble and lofty expression. My Intended, my station, my career, my ideas—these were the subjects for the occasional utterances of elevated sentiments. The shade of the original Kurtz frequented the bedside of the hollow sham, whose fate it was to be buried presently in the mould of primeval earth. But both the diabolic love and the unearthly hate of the mysteries it had penetrated fought for the possession of that soul satiated with primitive emotions, avid of lying fame, of sham distinction, of all the appearances of success and power.

“Kurtz diễn thuyết. Một giọng nói! một giọng nói! Nó vang trầm cho tới tận phút cuối. Nó còn sống lâu hơn sức lực của ông ta để giấu trong những nếp gấp lộng lẫy của tài hùng biện cái bóng tối cằn cỗi của trái tim ông ta. Ôi, ông ta đã vật lộn! ông ta đã vật lộn! Những vùng hoang phế trong bộ óc mệt mỏi của ông ta giờ đây bị ám bởi những hình ảnh mờ ảo—những hình ảnh của giàu sang và danh vọng xoay quanh một cách khúm núm cái tài năng không thể dập tắt của ông ta trong việc diễn đạt cao quý và cao siêu. Người Hứa hôn của tôi, trạm của tôi, sự nghiệp của tôi, tư tưởng của tôi—đó là những đề tài cho những lần thỉnh thoảng thốt ra những tình cảm cao thượng. Cái bóng của Kurtz nguyên thủy năng lui tới bên giường của cái vỏ giả trá rỗng tuếch, kẻ mà số phận đã định sẽ sớm bị chôn vùi trong lớp mùn của đất đai nguyên sơ. Nhưng cả tình yêu quỷ quái lẫn lòng căm hận phi trần thế của những bí ẩn mà nó đã thâm nhập đều tranh giành quyền chiếm hữu linh hồn ấy, một linh hồn đã no nê những cảm xúc nguyên thủy, thèm khát thứ danh vọng dối trá, thứ vinh hiển giả tạo, mọi dáng vẻ bề ngoài của thành công và quyền lực.

“Sometimes he was contemptibly childish. He desired to have kings meet him at railway-stations on his return from some ghastly Nowhere, where he intended to accomplish great things. ‘You show them you have in you something that is really profitable, and then there will be no limits to the recognition of your ability,’ he would say. ‘Of course you must take care of the motives—right motives—always.’ The long reaches that were like one and the same reach, monotonous bends that were exactly alike, slipped past the steamer with their multitude of secular trees looking patiently after this grimy fragment of another world, the forerunner of change, of conquest, of trade, of massacres, of blessings. I looked ahead—piloting. ‘Close the shutter,’ said Kurtz suddenly one day; ‘I can’t bear to look at this.’ I did so. There was a silence. ‘Oh, but I will wring your heart yet!’ he cried at the invisible wilderness.

“Đôi khi ông ta trẻ con một cách đáng khinh. Ông ta mong muốn có các vị vua ra đón mình ở nhà ga xe lửa khi ông ta trở về từ một Chốn Không Đâu ghê rợn nào đó, nơi ông ta định thực hiện những điều vĩ đại. ‘Ông hãy cho họ thấy trong ông có thứ gì đó thực sự sinh lợi, và rồi sự công nhận tài năng của ông sẽ không có giới hạn,’ ông ta thường nói. ‘Dĩ nhiên ông phải chú ý đến động cơ—động cơ đúng đắn—luôn luôn.’ Những đoạn sông dài giống hệt như cùng một đoạn sông, những khúc quanh đơn điệu giống nhau như đúc, trôi tuột qua con tàu hơi nước cùng vô số cây cổ thụ hàng trăm năm nhẫn nại dõi theo cái mảnh vụn nhem nhuốc của một thế giới khác này, kẻ đi trước của đổi thay, của chinh phục, của buôn bán, của tàn sát, của ban phước. Tôi nhìn về phía trước—cầm lái. ‘Đóng cửa chớp lại,’ một hôm Kurtz đột nhiên nói; ‘tôi không chịu nổi khi nhìn cảnh này.’ Tôi làm theo. Có một sự im lặng. ‘Ồ, nhưng rồi ta sẽ vắt kiệt trái tim mi!’ ông ta kêu lên với chốn hoang dã vô hình.

“We broke down—as I had expected—and had to lie up for repairs at the head of an island. This delay was the first thing that shook Kurtz’s confidence. One morning he gave me a packet of papers and a photograph—the lot tied together with a shoe-string. ‘Keep this for me,’ he said. ‘This noxious fool’ (meaning the manager) ‘is capable of prying into my boxes when I am not looking.’ In the afternoon I saw him. He was lying on his back with closed eyes, and I withdrew quietly, but I heard him mutter, ‘Live rightly, die, die...’ I listened. There was nothing more. Was he rehearsing some speech in his sleep, or was it a fragment of a phrase from some newspaper article? He had been writing for the papers and meant to do so again, ‘for the furthering of my ideas. It’s a duty.’

“Tàu chúng tôi bị hỏng—như tôi đã đoán trước—và phải nằm lại sửa chữa ở đầu một hòn đảo. Sự chậm trễ này là điều đầu tiên làm lung lay lòng tự tin của Kurtz. Một buổi sáng ông ta đưa cho tôi một gói giấy tờ và một tấm ảnh—tất cả được buộc lại với nhau bằng một sợi dây giày. ‘Giữ hộ tôi cái này,’ ông ta nói. ‘Thằng ngốc độc địa này’ (ý chỉ viên quản lý) ‘có thể lục lọi hòm của tôi khi tôi không để ý.’ Buổi chiều tôi gặp ông ta. Ông ta nằm ngửa, mắt nhắm, và tôi lặng lẽ rút lui, nhưng tôi nghe thấy ông ta lẩm bẩm, ‘Sống cho ngay thẳng, chết, chết...’ Tôi lắng nghe. Không có gì thêm nữa. Ông ta đang diễn tập một bài diễn văn nào đó trong giấc ngủ, hay đó là mẩu vụn của một câu trong bài báo nào đó? Ông ta đã từng viết cho các báo và định sẽ lại viết nữa, ‘để thúc đẩy những tư tưởng của tôi. Đó là một bổn phận.’

“His was an impenetrable darkness. I looked at him as you peer down at a man who is lying at the bottom of a precipice where the sun never shines. But I had not much time to give him, because I was helping the engine-driver to take to pieces the leaky cylinders, to straighten a bent connecting-rod, and in other such matters. I lived in an infernal mess of rust, filings, nuts, bolts, spanners, hammers, ratchet-drills—things I abominate, because I don’t get on with them. I tended the little forge we fortunately had aboard; I toiled wearily in a wretched scrap-heap—unless I had the shakes too bad to stand.

“Bóng tối của ông ta là một bóng tối không thể xuyên thấu. Tôi nhìn ông ta như người ta nhìn xuống một kẻ đang nằm dưới đáy một vực thẳm nơi mặt trời không bao giờ chiếu tới. Nhưng tôi chẳng có mấy thời gian dành cho ông ta, bởi tôi đang giúp người thợ máy tháo rời những xi-lanh bị rò, nắn thẳng một thanh truyền bị cong, và những việc tương tự khác. Tôi sống trong một mớ hỗn độn địa ngục gồm gỉ sắt, mạt kim loại, đai ốc, bu-lông, cờ-lê, búa, khoan cóc—những thứ tôi ghê tởm, vì tôi chẳng hợp với chúng. Tôi trông nom cái lò rèn nhỏ mà may thay chúng tôi có trên tàu; tôi mệt mỏi cặm cụi giữa một đống sắt vụn khốn khổ—trừ khi những cơn sốt rét run làm tôi không đứng nổi.

“One evening coming in with a candle I was startled to hear him say a little tremulously, ‘I am lying here in the dark waiting for death.’ The light was within a foot of his eyes. I forced myself to murmur, ‘Oh, nonsense!’ and stood over him as if transfixed.

“Một buổi tối, khi mang nến vào, tôi giật mình nghe ông ta nói, giọng hơi run, ‘Tôi đang nằm đây trong bóng tối chờ chết.’ Ánh nến cách mắt ông ta chưa đầy một bộ. Tôi cố gắng lắm mới thì thầm được, ‘Ồ, vớ vẩn!’ và đứng sững bên ông ta như bị đóng đinh.

“Anything approaching the change that came over his features I have never seen before, and hope never to see again. Oh, I wasn’t touched. I was fascinated. It was as though a veil had been rent. I saw on that ivory face the expression of sombre pride, of ruthless power, of craven terror—of an intense and hopeless despair. Did he live his life again in every detail of desire, temptation, and surrender during that supreme moment of complete knowledge? He cried in a whisper at some image, at some vision—he cried out twice, a cry that was no more than a breath:

“Bất cứ điều gì gần giống với sự biến đổi hiện lên trên nét mặt ông ta khi ấy, tôi chưa từng thấy bao giờ, và mong sẽ chẳng bao giờ phải thấy lại. Ồ, tôi không xúc động. Tôi bị mê hoặc. Cứ như thể một tấm màn vừa bị xé toạc. Tôi thấy trên khuôn mặt ngà voi ấy vẻ kiêu hãnh u ám, quyền lực tàn nhẫn, nỗi kinh hoàng hèn nhát—một nỗi tuyệt vọng mãnh liệt và vô vọng. Phải chăng ông ta đang sống lại cuộc đời mình trong từng chi tiết của dục vọng, cám dỗ, và đầu hàng, trong khoảnh khắc tối thượng của sự hiểu biết trọn vẹn ấy? Ông ta thì thào kêu lên trước một hình ảnh nào đó, trước một ảo cảnh nào đó—ông ta kêu lên hai lần, một tiếng kêu chẳng hơn gì một hơi thở:

“‘The horror! The horror!’

“‘Ghê rợn! Ghê rợn!’

“I blew the candle out and left the cabin. The pilgrims were dining in the mess-room, and I took my place opposite the manager, who lifted his eyes to give me a questioning glance, which I successfully ignored. He leaned back, serene, with that peculiar smile of his sealing the unexpressed depths of his meanness. A continuous shower of small flies streamed upon the lamp, upon the cloth, upon our hands and faces. Suddenly the manager’s boy put his insolent black head in the doorway, and said in a tone of scathing contempt:

“Tôi thổi tắt nến và rời khỏi cabin. Những kẻ hành hương đang dùng bữa trong phòng ăn, và tôi ngồi vào chỗ của mình đối diện viên quản lý, hắn ngước mắt lên ném cho tôi một cái nhìn dò hỏi, mà tôi khéo léo lờ đi được. Hắn ngả người ra sau, thanh thản, với nụ cười đặc biệt của hắn niêm phong những chiều sâu không nói ra của sự đê tiện nơi hắn. Một trận mưa ruồi nhỏ liên tục đổ xuống ngọn đèn, xuống khăn bàn, xuống tay và mặt chúng tôi. Đột nhiên thằng hầu của viên quản lý thò cái đầu đen láo xược của nó vào ngưỡng cửa, và nói bằng một giọng khinh miệt cay độc:

“‘Mistah Kurtz—he dead.’

“‘Mít-tơ Kurtz—hắn chết.’

“All the pilgrims rushed out to see. I remained, and went on with my dinner. I believe I was considered brutally callous. However, I did not eat much. There was a lamp in there—light, don’t you know—and outside it was so beastly, beastly dark. I went no more near the remarkable man who had pronounced a judgment upon the adventures of his soul on this earth. The voice was gone. What else had been there? But I am of course aware that next day the pilgrims buried something in a muddy hole.

“Tất cả những kẻ hành hương lao ra xem. Tôi ở lại, và tiếp tục bữa ăn của mình. Tôi tin là người ta coi tôi nhẫn tâm một cách tàn bạo. Tuy vậy, tôi không ăn được mấy. Trong ấy có một ngọn đèn—ánh sáng, các anh hiểu không—còn bên ngoài thì tối kinh khủng, tối kinh khủng. Tôi không đến gần con người phi thường đã tuyên một bản án về những cuộc phiêu lưu của linh hồn mình trên cõi đời này nữa. Giọng nói đã mất. Còn có gì khác ở đó nữa đâu? Nhưng dĩ nhiên tôi biết rằng hôm sau những kẻ hành hương đã chôn một thứ gì đó trong một cái hố bùn.

“And then they very nearly buried me.

“Và rồi chúng suýt nữa thì chôn luôn cả tôi.

“However, as you see, I did not go to join Kurtz there and then. I did not. I remained to dream the nightmare out to the end, and to show my loyalty to Kurtz once more. Destiny. My destiny! Droll thing life is—that mysterious arrangement of merciless logic for a futile purpose. The most you can hope from it is some knowledge of yourself—that comes too late—a crop of unextinguishable regrets. I have wrestled with death. It is the most unexciting contest you can imagine. It takes place in an impalpable greyness, with nothing underfoot, with nothing around, without spectators, without clamour, without glory, without the great desire of victory, without the great fear of defeat, in a sickly atmosphere of tepid scepticism, without much belief in your own right, and still less in that of your adversary. If such is the form of ultimate wisdom, then life is a greater riddle than some of us think it to be. I was within a hair’s breadth of the last opportunity for pronouncement, and I found with humiliation that probably I would have nothing to say. This is the reason why I affirm that Kurtz was a remarkable man. He had something to say. He said it. Since I had peeped over the edge myself, I understand better the meaning of his stare, that could not see the flame of the candle, but was wide enough to embrace the whole universe, piercing enough to penetrate all the hearts that beat in the darkness. He had summed up—he had judged. ‘The horror!’ He was a remarkable man. After all, this was the expression of some sort of belief; it had candour, it had conviction, it had a vibrating note of revolt in its whisper, it had the appalling face of a glimpsed truth—the strange commingling of desire and hate. And it is not my own extremity I remember best—a vision of greyness without form filled with physical pain, and a careless contempt for the evanescence of all things—even of this pain itself. No! It is his extremity that I seem to have lived through. True, he had made that last stride, he had stepped over the edge, while I had been permitted to draw back my hesitating foot. And perhaps in this is the whole difference; perhaps all the wisdom, and all truth, and all sincerity, are just compressed into that inappreciable moment of time in which we step over the threshold of the invisible. Perhaps! I like to think my summing-up would not have been a word of careless contempt. Better his cry—much better. It was an affirmation, a moral victory paid for by innumerable defeats, by abominable terrors, by abominable satisfactions. But it was a victory! That is why I have remained loyal to Kurtz to the last, and even beyond, when a long time after I heard once more, not his own voice, but the echo of his magnificent eloquence thrown to me from a soul as translucently pure as a cliff of crystal.

“Tuy nhiên, như các anh thấy, tôi đã không đi theo Kurtz ngay lúc ấy. Tôi đã không đi. Tôi ở lại để mơ cho trọn cơn ác mộng đến tận cùng, và để một lần nữa tỏ lòng trung thành với Kurtz. Số phận. Số phận của tôi! Cuộc đời là một thứ khôi hài—cái sự sắp đặt bí ẩn của một thứ logic tàn nhẫn cho một mục đích vô ích. Điều nhiều nhất ta có thể hy vọng ở nó là một chút hiểu biết về chính mình—thứ hiểu biết đến quá muộn—một vụ mùa những nỗi ân hận không thể dập tắt. Tôi đã vật lộn với cái chết. Đó là cuộc đấu nhạt nhẽo nhất mà các anh có thể tưởng tượng. Nó diễn ra trong một màu xám không sờ thấy được, chẳng có gì dưới chân, chẳng có gì xung quanh, không khán giả, không ồn ào, không vinh quang, không khát vọng chiến thắng lớn lao, không nỗi sợ thất bại lớn lao, trong một bầu không khí bệnh hoạn của sự hoài nghi âm ấm, chẳng mấy tin vào lẽ phải của chính mình, và lại càng chẳng tin vào lẽ phải của đối thủ. Nếu đó là hình thái của sự minh triết tối hậu, thì cuộc đời là một câu đố lớn hơn so với điều mà một số người trong chúng ta vẫn nghĩ. Tôi chỉ còn cách cơ hội cuối cùng để phán định đúng một sợi tóc, và tôi nhục nhã nhận ra rằng có lẽ tôi sẽ chẳng có gì để nói. Đó là lý do tại sao tôi khẳng định rằng Kurtz là một con người phi thường. Ông ta có điều để nói. Ông ta đã nói ra điều đó. Kể từ khi chính tôi đã ngó qua mép vực, tôi hiểu rõ hơn ý nghĩa của cái nhìn chằm chằm của ông ta, cái nhìn không thể thấy ngọn lửa của cây nến, nhưng đủ rộng để ôm trọn cả vũ trụ, đủ sắc để xuyên thấu mọi trái tim đang đập trong bóng tối. Ông ta đã tổng kết—ông ta đã phán xét. ‘Ghê rợn!’ Ông ta là một con người phi thường. Xét cho cùng, đây là lời biểu đạt cho một thứ niềm tin nào đó; nó có sự thẳng thắn, nó có xác tín, nó có một nốt rung của sự nổi loạn trong lời thì thầm của nó, nó có gương mặt kinh hoàng của một chân lý được thoáng thấy—sự hòa trộn lạ lùng giữa dục vọng và căm hận. Và điều tôi nhớ rõ nhất không phải là giới hạn tận cùng của chính tôi—một ảo cảnh màu xám không hình dạng đầy đau đớn thể xác, và một sự khinh miệt hờ hững đối với tính phù du của vạn vật—kể cả chính nỗi đau này. Không! Dường như chính giới hạn tận cùng của ông ta là cái mà tôi đã sống qua. Đúng là ông ta đã sải bước cuối cùng ấy, ông ta đã bước qua mép vực, trong khi tôi được phép rút lại bàn chân ngập ngừng của mình. Và có lẽ toàn bộ sự khác biệt nằm ở đây; có lẽ tất cả sự minh triết, tất cả chân lý, và tất cả sự chân thành đều chỉ được nén lại trong cái khoảnh khắc nhỏ đến không thể đo đếm được ấy, khi ta bước qua ngưỡng cửa của cõi vô hình. Có lẽ! Tôi muốn nghĩ rằng lời tổng kết của tôi sẽ không phải là một lời khinh miệt hờ hững. Tiếng kêu của ông ta hay hơn—hay hơn nhiều. Đó là một lời khẳng định, một chiến thắng đạo đức được trả giá bằng vô số thất bại, bằng những nỗi kinh hoàng ghê tởm, bằng những sự thỏa mãn ghê tởm. Nhưng đó là một chiến thắng! Đó là lý do tại sao tôi vẫn trung thành với Kurtz cho tới phút cuối, và thậm chí cả sau đó nữa, khi rất lâu về sau tôi lại được nghe, không phải chính giọng nói của ông ta, mà là tiếng vọng của tài hùng biện lộng lẫy của ông ta dội đến tôi từ một linh hồn trong suốt tinh khiết như một vách núi pha lê.

“No, they did not bury me, though there is a period of time which I remember mistily, with a shuddering wonder, like a passage through some inconceivable world that had no hope in it and no desire. I found myself back in the sepulchral city resenting the sight of people hurrying through the streets to filch a little money from each other, to devour their infamous cookery, to gulp their unwholesome beer, to dream their insignificant and silly dreams. They trespassed upon my thoughts. They were intruders whose knowledge of life was to me an irritating pretence, because I felt so sure they could not possibly know the things I knew. Their bearing, which was simply the bearing of commonplace individuals going about their business in the assurance of perfect safety, was offensive to me like the outrageous flauntings of folly in the face of a danger it is unable to comprehend. I had no particular desire to enlighten them, but I had some difficulty in restraining myself from laughing in their faces so full of stupid importance. I daresay I was not very well at that time. I tottered about the streets—there were various affairs to settle—grinning bitterly at perfectly respectable persons. I admit my behaviour was inexcusable, but then my temperature was seldom normal in these days. My dear aunt’s endeavours to ‘nurse up my strength’ seemed altogether beside the mark. It was not my strength that wanted nursing, it was my imagination that wanted soothing. I kept the bundle of papers given me by Kurtz, not knowing exactly what to do with it. His mother had died lately, watched over, as I was told, by his Intended. A clean-shaved man, with an official manner and wearing gold-rimmed spectacles, called on me one day and made inquiries, at first circuitous, afterwards suavely pressing, about what he was pleased to denominate certain ‘documents.’ I was not surprised, because I had had two rows with the manager on the subject out there. I had refused to give up the smallest scrap out of that package, and I took the same attitude with the spectacled man. He became darkly menacing at last, and with much heat argued that the Company had the right to every bit of information about its ‘territories.’ And said he, ‘Mr. Kurtz’s knowledge of unexplored regions must have been necessarily extensive and peculiar—owing to his great abilities and to the deplorable circumstances in which he had been placed: therefore—’ I assured him Mr. Kurtz’s knowledge, however extensive, did not bear upon the problems of commerce or administration. He invoked then the name of science. ‘It would be an incalculable loss if,’ etc., etc. I offered him the report on the ‘Suppression of Savage Customs,’ with the postscriptum torn off. He took it up eagerly, but ended by sniffing at it with an air of contempt. ‘This is not what we had a right to expect,’ he remarked. ‘Expect nothing else,’ I said. ‘There are only private letters.’ He withdrew upon some threat of legal proceedings, and I saw him no more; but another fellow, calling himself Kurtz’s cousin, appeared two days later, and was anxious to hear all the details about his dear relative’s last moments. Incidentally he gave me to understand that Kurtz had been essentially a great musician. ‘There was the making of an immense success,’ said the man, who was an organist, I believe, with lank grey hair flowing over a greasy coat-collar. I had no reason to doubt his statement; and to this day I am unable to say what was Kurtz’s profession, whether he ever had any—which was the greatest of his talents. I had taken him for a painter who wrote for the papers, or else for a journalist who could paint—but even the cousin (who took snuff during the interview) could not tell me what he had been—exactly. He was a universal genius—on that point I agreed with the old chap, who thereupon blew his nose noisily into a large cotton handkerchief and withdrew in senile agitation, bearing off some family letters and memoranda without importance. Ultimately a journalist anxious to know something of the fate of his ‘dear colleague’ turned up. This visitor informed me Kurtz’s proper sphere ought to have been politics ‘on the popular side.’ He had furry straight eyebrows, bristly hair cropped short, an eyeglass on a broad ribbon, and, becoming expansive, confessed his opinion that Kurtz really couldn’t write a bit—‘but heavens! how that man could talk. He electrified large meetings. He had faith—don’t you see?—he had the faith. He could get himself to believe anything—anything. He would have been a splendid leader of an extreme party.’ ‘What party?’ I asked. ‘Any party,’ answered the other. ‘He was an—an—extremist.’ Did I not think so? I assented. Did I know, he asked, with a sudden flash of curiosity, ‘what it was that had induced him to go out there?’ ‘Yes,’ said I, and forthwith handed him the famous Report for publication, if he thought fit. He glanced through it hurriedly, mumbling all the time, judged ‘it would do,’ and took himself off with this plunder.

“Không, chúng đã không chôn tôi, dù có một quãng thời gian mà tôi nhớ lại mờ mịt, với một nỗi ngỡ ngàng rùng mình, như một cuộc hành trình qua một thế giới không thể hình dung nổi nào đó, nơi chẳng có hy vọng cũng chẳng có khát vọng. Tôi thấy mình trở lại thành phố như mồ mả, bực bội khi trông thấy người ta hối hả qua các phố phường để móc túi nhau chút tiền, để ngấu nghiến những món ăn tồi tệ của họ, để nốc thứ bia độc hại của họ, để mơ những giấc mơ vụn vặt và ngớ ngẩn của họ. Họ xâm phạm vào tư tưởng của tôi. Họ là những kẻ đột nhập mà sự hiểu biết về cuộc đời, đối với tôi, là một thứ giả vờ đáng bực mình, bởi tôi cảm thấy thật chắc chắn rằng họ không đời nào có thể biết những điều tôi biết. Dáng điệu của họ, vốn chỉ là dáng điệu của những cá nhân tầm thường đi lo công việc của mình trong niềm tin chắc vào sự an toàn tuyệt đối, đối với tôi thật chướng mắt, như sự phô trương trơ tráo của thói ngu xuẩn trước một hiểm nguy mà nó không thể hiểu thấu. Tôi chẳng có mong muốn gì đặc biệt là khai sáng cho họ, nhưng tôi phải khó khăn lắm mới kìm được mình không cười vào những bộ mặt đầy vẻ quan trọng ngu đần của họ. Tôi dám nói rằng hồi ấy tôi không được khỏe lắm. Tôi lảo đảo đi khắp các phố—có đủ thứ việc phải thu xếp—cay đắng nhăn nhở cười với những con người hoàn toàn đáng kính. Tôi thừa nhận cách cư xử của mình là không thể tha thứ, nhưng hồi ấy thân nhiệt của tôi hiếm khi bình thường. Những nỗ lực của bà dì thân yêu nhằm ‘bồi bổ sức lực’ cho tôi có vẻ hoàn toàn trật chỗ. Không phải sức lực của tôi cần được bồi bổ, mà là trí tưởng tượng của tôi cần được xoa dịu. Tôi giữ cái bó giấy tờ mà Kurtz đã đưa cho tôi, chẳng biết chính xác phải làm gì với nó. Mẹ ông ta vừa mới qua đời, dưới sự chăm nom, như người ta kể với tôi, của Người Hứa hôn của ông ta. Một người đàn ông mày râu nhẵn nhụi, dáng điệu quan chức và đeo kính gọng vàng, một hôm đến thăm tôi và dò hỏi, thoạt đầu vòng vo, sau đó thì thúc ép một cách ngọt ngào, về những thứ mà ông ta thích gọi là một số ‘tài liệu’ nào đó. Tôi không ngạc nhiên, bởi tôi đã hai lần cãi nhau với viên quản lý về chuyện này ở bên ấy. Tôi đã từ chối giao ra dù chỉ một mẩu nhỏ nhất trong cái gói ấy, và tôi cũng giữ thái độ như thế với người đàn ông đeo kính. Cuối cùng ông ta trở nên đe dọa một cách u ám, và hết sức nóng nảy lập luận rằng Công ty có quyền đối với từng mẩu thông tin về những ‘lãnh thổ’ của mình. Rồi ông ta nói, ‘Hiểu biết của ông Kurtz về những vùng chưa được thám hiểm hẳn phải sâu rộng và đặc biệt—nhờ vào tài năng lớn của ông ấy và những hoàn cảnh đáng thương mà ông ấy đã bị đặt vào: vì vậy—’ Tôi cam đoan với ông ta rằng hiểu biết của ông Kurtz, dù sâu rộng đến đâu, cũng chẳng liên quan gì đến các vấn đề thương mại hay hành chính. Thế là ông ta viện đến danh nghĩa khoa học. ‘Sẽ là một tổn thất không thể tính đếm nếu,’ vân vân, vân vân. Tôi đưa ông ta bản báo cáo về ‘Bài trừ các Tập tục Man rợ,’ với phần tái bút đã bị xé đi. Ông ta háo hức cầm lấy, nhưng rốt cuộc lại khịt mũi với nó bằng một vẻ khinh khỉnh. ‘Đây không phải là thứ chúng tôi có quyền chờ đợi,’ ông ta nhận xét. ‘Đừng chờ đợi gì khác,’ tôi nói. ‘Chỉ còn những lá thư riêng thôi.’ Ông ta rút lui sau khi buông một lời đe dọa nào đó về việc kiện tụng, và tôi không gặp lại ông ta nữa; nhưng một gã khác, tự xưng là anh em họ của Kurtz, xuất hiện hai ngày sau đó, và nóng lòng muốn nghe mọi chi tiết về những giây phút cuối cùng của người thân yêu của gã. Nhân tiện gã cho tôi hiểu rằng về bản chất Kurtz là một nhạc sĩ vĩ đại. ‘Ông ấy có đủ tố chất để thành công rực rỡ,’ người đàn ông nói, gã là một người chơi đàn ống, tôi tin thế, với mái tóc xám thẳng đuột xõa xuống cổ áo khoác bóng mỡ. Tôi chẳng có lý do gì để nghi ngờ lời gã; và cho tới tận hôm nay tôi vẫn không thể nói nghề nghiệp của Kurtz là gì, liệu ông ta đã từng có nghề nào chưa—tài năng nào là lớn nhất trong các tài năng của ông ta. Tôi đã tưởng ông ta là một họa sĩ có viết báo, hoặc là một nhà báo biết vẽ—nhưng ngay cả người anh em họ (kẻ hít thuốc lá bột trong suốt cuộc gặp) cũng không thể cho tôi biết ông ta đã từng là gì—một cách chính xác. Ông ta là một thiên tài toàn năng—về điểm này tôi đồng ý với gã già, gã bèn hỉ mũi ầm ĩ vào một chiếc khăn tay vải bông to tướng rồi rút lui trong cơn bối rối lẩm cẩm của tuổi già, mang theo vài lá thư gia đình và mấy mẩu ghi chép chẳng có gì quan trọng. Cuối cùng một nhà báo nóng lòng muốn biết đôi điều về số phận của ‘người đồng nghiệp thân mến’ của mình xuất hiện. Vị khách này cho tôi biết lĩnh vực thích hợp của Kurtz lẽ ra phải là chính trị ‘theo phe quần chúng.’ Ông ta có cặp lông mày rậm thẳng đuột, mái tóc lởm chởm cắt ngắn, một chiếc kính một mắt đeo trên dải ruy băng rộng, và, khi đã trở nên cởi mở, ông ta thú nhận ý kiến của mình rằng Kurtz thực ra chẳng biết viết lách tí nào—‘nhưng trời ơi! con người ấy nói mới hay làm sao. Ông ấy khiến những cuộc mít tinh lớn sôi sục như có điện. Ông ấy có niềm tin—ông không thấy sao?—ông ấy có niềm tin. Ông ấy có thể khiến mình tin vào bất cứ điều gì—bất cứ điều gì. Lẽ ra ông ấy đã là một lãnh tụ tuyệt vời của một đảng cực đoan.’ ‘Đảng nào?’ tôi hỏi. ‘Đảng nào cũng được,’ người kia đáp. ‘Ông ấy là một—một—người cực đoan.’ Tôi có nghĩ thế không? Tôi tán thành. Tôi có biết không, ông ta hỏi, với một tia tò mò chợt lóe lên, ‘cái gì đã khiến ông ấy đi sang bên ấy?’ ‘Có,’ tôi nói, và lập tức đưa cho ông ta bản Báo cáo nổi tiếng để đăng báo, nếu ông ta thấy thích hợp. Ông ta vội vã đọc lướt qua, miệng lúc nào cũng lầm bầm, phán rằng ‘được đấy,’ rồi cuốn gói đi cùng chiến lợi phẩm này.

“Thus I was left at last with a slim packet of letters and the girl’s portrait. She struck me as beautiful—I mean she had a beautiful expression. I know that the sunlight can be made to lie, too, yet one felt that no manipulation of light and pose could have conveyed the delicate shade of truthfulness upon those features. She seemed ready to listen without mental reservation, without suspicion, without a thought for herself. I concluded I would go and give her back her portrait and those letters myself. Curiosity? Yes; and also some other feeling perhaps. All that had been Kurtz’s had passed out of my hands: his soul, his body, his station, his plans, his ivory, his career. There remained only his memory and his Intended—and I wanted to give that up, too, to the past, in a way—to surrender personally all that remained of him with me to that oblivion which is the last word of our common fate. I don’t defend myself. I had no clear perception of what it was I really wanted. Perhaps it was an impulse of unconscious loyalty, or the fulfilment of one of those ironic necessities that lurk in the facts of human existence. I don’t know. I can’t tell. But I went.

“Thế là cuối cùng tôi chỉ còn lại một gói thư mỏng và bức chân dung của cô gái. Tôi thấy cô ấy đẹp—ý tôi là cô ấy có một vẻ mặt đẹp. Tôi biết ánh mặt trời cũng có thể bị buộc phải nói dối, vậy mà người ta vẫn cảm thấy rằng không một sự sắp đặt ánh sáng và tư thế nào có thể truyền đạt được sắc thái chân thật tinh tế trên những nét mặt ấy. Cô ấy dường như sẵn sàng lắng nghe mà không chút dè dặt trong tâm trí, không chút ngờ vực, không một ý nghĩ nào cho bản thân. Tôi kết luận rằng tôi sẽ đích thân đi trao lại cho cô ấy bức chân dung và những lá thư kia. Tò mò ư? Phải; và có lẽ cả một cảm giác nào khác nữa. Mọi thứ từng là của Kurtz đều đã rời khỏi tay tôi: linh hồn ông ta, thể xác ông ta, trạm của ông ta, những kế hoạch của ông ta, ngà voi của ông ta, sự nghiệp của ông ta. Chỉ còn lại ký ức về ông ta và Người Hứa hôn của ông ta—và theo một nghĩa nào đó, tôi cũng muốn trao nốt những thứ ấy cho quá khứ—muốn đích thân trao tất cả những gì còn lại của ông ta nơi tôi cho sự lãng quên, vốn là lời cuối cùng của số phận chung của chúng ta. Tôi không tự bào chữa. Tôi không nhận thức rõ điều mình thực sự muốn là gì. Có lẽ đó là một thôi thúc của lòng trung thành vô thức, hay sự hoàn tất một trong những tất yếu trớ trêu vẫn rình rập trong những sự kiện của kiếp người. Tôi không biết. Tôi không thể nói được. Nhưng tôi đã đi.

“I thought his memory was like the other memories of the dead that accumulate in every man’s life—a vague impress on the brain of shadows that had fallen on it in their swift and final passage; but before the high and ponderous door, between the tall houses of a street as still and decorous as a well-kept alley in a cemetery, I had a vision of him on the stretcher, opening his mouth voraciously, as if to devour all the earth with all its mankind. He lived then before me; he lived as much as he had ever lived—a shadow insatiable of splendid appearances, of frightful realities; a shadow darker than the shadow of the night, and draped nobly in the folds of a gorgeous eloquence. The vision seemed to enter the house with me—the stretcher, the phantom-bearers, the wild crowd of obedient worshippers, the gloom of the forests, the glitter of the reach between the murky bends, the beat of the drum, regular and muffled like the beating of a heart—the heart of a conquering darkness. It was a moment of triumph for the wilderness, an invading and vengeful rush which, it seemed to me, I would have to keep back alone for the salvation of another soul. And the memory of what I had heard him say afar there, with the horned shapes stirring at my back, in the glow of fires, within the patient woods, those broken phrases came back to me, were heard again in their ominous and terrifying simplicity. I remembered his abject pleading, his abject threats, the colossal scale of his vile desires, the meanness, the torment, the tempestuous anguish of his soul. And later on I seemed to see his collected languid manner, when he said one day, ‘This lot of ivory now is really mine. The Company did not pay for it. I collected it myself at a very great personal risk. I am afraid they will try to claim it as theirs though. H’m. It is a difficult case. What do you think I ought to do—resist? Eh? I want no more than justice.’... He wanted no more than justice—no more than justice. I rang the bell before a mahogany door on the first floor, and while I waited he seemed to stare at me out of the glassy panel—stare with that wide and immense stare embracing, condemning, loathing all the universe. I seemed to hear the whispered cry, “The horror! The horror!”

“Tôi đã nghĩ ký ức về ông ta cũng giống như những ký ức khác về người chết vẫn tích tụ lại trong đời mỗi người—một dấu ấn mơ hồ trên bộ óc của những cái bóng đã đổ lên nó trong lần lướt qua mau lẹ và sau chót của chúng; nhưng trước cánh cửa cao và nặng nề, giữa những ngôi nhà cao của một con phố tĩnh lặng và đoan trang như một lối đi được chăm sóc cẩn thận trong nghĩa địa, tôi có một ảo ảnh về ông ta trên chiếc cáng, há miệng thèm khát, như thể muốn nuốt chửng cả mặt đất cùng toàn thể loài người trên đó. Lúc ấy ông ta sống trước mặt tôi; ông ta sống y như ông ta từng sống—một cái bóng không bao giờ thỏa mãn những vẻ bề ngoài lộng lẫy, những thực tại khủng khiếp; một cái bóng tối hơn cả bóng đêm, và được khoác lên một cách cao quý những nếp gấp của một tài hùng biện huy hoàng. Ảo ảnh dường như cùng tôi bước vào ngôi nhà—chiếc cáng, những người khiêng như bóng ma, đám đông hoang dại những kẻ tôn thờ phục tùng, bóng u ám của rừng già, ánh lấp lánh của đoạn sông giữa những khúc quanh tối sầm, tiếng trống đập, đều đặn và trầm đục như tiếng tim đập—trái tim của một bóng tối đang chinh phục. Đó là một khoảnh khắc chiến thắng của chốn hoang dã, một cơn ào tới xâm lấn và báo thù mà, tôi có cảm giác, tôi sẽ phải một mình ngăn lại để cứu rỗi một linh hồn khác. Và ký ức về những điều tôi đã nghe ông ta nói ở chốn xa xôi bên ấy, với những hình thù có sừng đang cựa quậy sau lưng tôi, trong ánh lửa, giữa cánh rừng nhẫn nại, những câu nói đứt quãng ấy trở về với tôi, lại được nghe thấy trong sự giản đơn đầy điềm gở và kinh hoàng của chúng. Tôi nhớ lại những lời van nài hèn hạ của ông ta, những lời đe dọa hèn hạ của ông ta, tầm vóc khổng lồ của những dục vọng đê tiện của ông ta, sự hèn mọn, nỗi dày vò, cơn thống khổ dữ dội như bão tố của linh hồn ông ta. Và rồi sau đó tôi dường như thấy lại cái dáng vẻ điềm tĩnh uể oải của ông ta, khi một hôm ông ta nói, ‘Chỗ ngà voi này giờ thật sự là của tôi. Công ty không trả tiền cho nó. Chính tôi đã thu gom nó với một rủi ro cá nhân rất lớn. Dẫu vậy tôi e rằng họ sẽ tìm cách đòi nó là của họ. Hừm. Một trường hợp khó đây. Ông nghĩ tôi nên làm gì—chống lại ư? Hả? Tôi chẳng muốn gì hơn ngoài công lý.’... Ông ta chẳng muốn gì hơn ngoài công lý—chẳng gì hơn ngoài công lý. Tôi bấm chuông trước một cánh cửa gỗ gụ ở tầng một, và trong lúc tôi chờ đợi, ông ta dường như nhìn chằm chằm vào tôi từ tấm ván cửa bóng như gương—nhìn chằm chằm bằng cái nhìn rộng mở và mênh mông ấy, ôm trọn, kết án, ghê tởm toàn thể vũ trụ. Tôi dường như nghe thấy tiếng kêu thì thào, “Ghê rợn! Ghê rợn!”

“The dusk was falling. I had to wait in a lofty drawing-room with three long windows from floor to ceiling that were like three luminous and bedraped columns. The bent gilt legs and backs of the furniture shone in indistinct curves. The tall marble fireplace had a cold and monumental whiteness. A grand piano stood massively in a corner; with dark gleams on the flat surfaces like a sombre and polished sarcophagus. A high door opened—closed. I rose.

“Hoàng hôn đang buông xuống. Tôi phải chờ trong một phòng khách cao rộng có ba khung cửa sổ dài từ sàn tới trần, trông như ba cột trụ sáng ngời phủ rèm. Những chân ghế và lưng ghế mạ vàng uốn cong ánh lên thành những đường cong mờ ảo. Chiếc lò sưởi cao bằng cẩm thạch mang một màu trắng lạnh lẽo và đồ sộ như một tượng đài. Một cây đàn dương cầm lớn đứng sừng sững nặng nề ở một góc; với những ánh sẫm trên các mặt phẳng như một cỗ quan tài đá u ám và bóng loáng. Một cánh cửa cao mở ra—khép lại. Tôi đứng dậy.

“She came forward, all in black, with a pale head, floating towards me in the dusk. She was in mourning. It was more than a year since his death, more than a year since the news came; she seemed as though she would remember and mourn forever. She took both my hands in hers and murmured, ‘I had heard you were coming.’ I noticed she was not very young—I mean not girlish. She had a mature capacity for fidelity, for belief, for suffering. The room seemed to have grown darker, as if all the sad light of the cloudy evening had taken refuge on her forehead. This fair hair, this pale visage, this pure brow, seemed surrounded by an ashy halo from which the dark eyes looked out at me. Their glance was guileless, profound, confident, and trustful. She carried her sorrowful head as though she were proud of that sorrow, as though she would say, ‘I—I alone know how to mourn for him as he deserves.’ But while we were still shaking hands, such a look of awful desolation came upon her face that I perceived she was one of those creatures that are not the playthings of Time. For her he had died only yesterday. And, by Jove! the impression was so powerful that for me, too, he seemed to have died only yesterday—nay, this very minute. I saw her and him in the same instant of time—his death and her sorrow—I saw her sorrow in the very moment of his death. Do you understand? I saw them together—I heard them together. She had said, with a deep catch of the breath, ‘I have survived’ while my strained ears seemed to hear distinctly, mingled with her tone of despairing regret, the summing up whisper of his eternal condemnation. I asked myself what I was doing there, with a sensation of panic in my heart as though I had blundered into a place of cruel and absurd mysteries not fit for a human being to behold. She motioned me to a chair. We sat down. I laid the packet gently on the little table, and she put her hand over it.... ‘You knew him well,’ she murmured, after a moment of mourning silence.

“Cô bước tới, toàn thân mặc đồ đen, mái đầu nhợt nhạt, lướt về phía tôi trong bóng hoàng hôn. Cô đang để tang. Đã hơn một năm kể từ khi ông ta chết, hơn một năm kể từ khi tin tức về đến; cô trông như thể sẽ nhớ thương và để tang mãi mãi. Cô nắm lấy cả hai tay tôi trong tay mình và thì thầm, ‘Tôi đã nghe nói ông sẽ đến.’ Tôi để ý thấy cô không còn trẻ lắm—ý tôi là không còn dáng thiếu nữ. Cô có một khả năng chín chắn cho sự chung thủy, cho niềm tin, cho khổ đau. Căn phòng dường như đã tối hơn, như thể tất cả ánh sáng buồn bã của buổi chiều nhiều mây đã tìm chỗ ẩn náu trên vầng trán cô. Mái tóc vàng nhạt này, gương mặt nhợt nhạt này, vầng trán thuần khiết này, dường như được bao quanh bởi một vầng hào quang màu tro, từ trong đó đôi mắt sẫm nhìn ra tôi. Ánh mắt ấy ngây thơ, sâu thẳm, tự tin, và đầy tin cậy. Cô mang mái đầu sầu muộn của mình như thể cô kiêu hãnh vì nỗi sầu muộn ấy, như thể cô muốn nói, ‘Tôi—chỉ mình tôi biết cách để tang ông ấy cho xứng đáng.’ Nhưng trong khi chúng tôi vẫn còn đang bắt tay, một vẻ hoang vắng khủng khiếp đến thế hiện lên trên gương mặt cô khiến tôi nhận ra rằng cô là một trong những con người không phải là đồ chơi của Thời gian. Đối với cô, ông ta mới chết hôm qua thôi. Và, trời đất ơi! ấn tượng ấy mạnh mẽ đến mức đối với tôi nữa, ông ta dường như cũng mới chết hôm qua—không, mới chết ngay phút này. Tôi thấy cô và ông ta trong cùng một khoảnh khắc—cái chết của ông ta và nỗi sầu muộn của cô—tôi thấy nỗi sầu muộn của cô ngay trong khoảnh khắc ông ta chết. Các anh có hiểu không? Tôi thấy họ cùng nhau—tôi nghe họ cùng nhau. Cô đã nói, với một tiếng nấc nghẹn sâu, ‘Tôi đã sống sót,’ trong khi đôi tai căng ra của tôi dường như nghe rõ mồn một, hòa lẫn với giọng nuối tiếc tuyệt vọng của cô, lời thì thầm tổng kết bản án vĩnh viễn của ông ta. Tôi tự hỏi mình đang làm gì ở đây, với một cảm giác hoảng loạn trong tim như thể tôi đã lỡ bước sa vào một chốn của những bí ẩn tàn nhẫn và phi lý không phải để cho con người nhìn thấy. Cô ra hiệu mời tôi ngồi xuống ghế. Chúng tôi ngồi xuống. Tôi nhẹ nhàng đặt cái gói lên chiếc bàn nhỏ, và cô đặt tay mình lên trên nó.... ‘Ông biết rõ ông ấy,’ cô thì thầm, sau một lúc im lặng tang tóc.

“‘Intimacy grows quickly out there,’ I said. ‘I knew him as well as it is possible for one man to know another.’

“‘Ở bên ấy người ta thân nhau nhanh lắm,’ tôi nói. ‘Tôi biết ông ấy rõ đến mức một con người có thể hiểu một con người khác.’

“‘And you admired him,’ she said. ‘It was impossible to know him and not to admire him. Was it?’

“‘Và ông đã ngưỡng mộ ông ấy,’ cô nói. ‘Không thể nào biết ông ấy mà lại không ngưỡng mộ ông ấy. Phải không?’

“‘He was a remarkable man,’ I said, unsteadily. Then before the appealing fixity of her gaze, that seemed to watch for more words on my lips, I went on, ‘It was impossible not to—’

“‘Ông ấy là một con người phi thường,’ tôi nói, giọng run run. Rồi trước ánh nhìn đăm đăm khẩn khoản của cô, dường như đang chờ thêm những lời khác trên môi tôi, tôi nói tiếp, ‘Không thể nào không—’

“‘Love him,’ she finished eagerly, silencing me into an appalled dumbness. ‘How true! how true! But when you think that no one knew him so well as I! I had all his noble confidence. I knew him best.’

“‘Yêu ông ấy,’ cô háo hức nói nốt, khiến tôi im bặt trong một sự câm lặng kinh hoàng. ‘Đúng biết bao! đúng biết bao! Nhưng khi ông nghĩ rằng không ai biết ông ấy rõ như tôi! Tôi có được tất cả lòng tin cao quý của ông ấy. Tôi biết ông ấy rõ nhất.’

“‘You knew him best,’ I repeated. And perhaps she did. But with every word spoken the room was growing darker, and only her forehead, smooth and white, remained illumined by the inextinguishable light of belief and love.

“‘Cô biết ông ấy rõ nhất,’ tôi nhắc lại. Và có lẽ đúng là thế. Nhưng với mỗi lời được thốt ra căn phòng lại tối thêm, và chỉ còn vầng trán cô, mịn màng và trắng trẻo, vẫn được soi sáng bởi ánh sáng không thể dập tắt của niềm tin và tình yêu.

“‘You were his friend,’ she went on. ‘His friend,’ she repeated, a little louder. ‘You must have been, if he had given you this, and sent you to me. I feel I can speak to you—and oh! I must speak. I want you—you who have heard his last words—to know I have been worthy of him.... It is not pride.... Yes! I am proud to know I understood him better than any one on earth—he told me so himself. And since his mother died I have had no one—no one—to—to—’

“‘Ông là bạn của ông ấy,’ cô nói tiếp. ‘Bạn của ông ấy,’ cô nhắc lại, to hơn một chút. ‘Hẳn ông phải là bạn của ông ấy, nếu ông ấy đã trao cho ông thứ này, và gửi ông đến với tôi. Tôi cảm thấy mình có thể nói chuyện với ông—và ôi! tôi phải nói. Tôi muốn ông—ông là người đã nghe những lời cuối cùng của ông ấy—biết rằng tôi đã xứng đáng với ông ấy.... Đó không phải là kiêu hãnh.... Phải! Tôi kiêu hãnh khi biết rằng tôi đã hiểu ông ấy hơn bất kỳ ai trên đời—chính ông ấy đã nói với tôi như thế. Và từ khi mẹ ông ấy mất tôi chẳng còn ai—chẳng còn ai—để—để—’

“I listened. The darkness deepened. I was not even sure whether he had given me the right bundle. I rather suspect he wanted me to take care of another batch of his papers which, after his death, I saw the manager examining under the lamp. And the girl talked, easing her pain in the certitude of my sympathy; she talked as thirsty men drink. I had heard that her engagement with Kurtz had been disapproved by her people. He wasn’t rich enough or something. And indeed I don’t know whether he had not been a pauper all his life. He had given me some reason to infer that it was his impatience of comparative poverty that drove him out there.

“Tôi lắng nghe. Bóng tối dày thêm. Tôi thậm chí còn không chắc ông ta có đưa cho tôi đúng bó giấy hay không. Tôi khá ngờ rằng ông ta đã muốn tôi giữ một tập giấy tờ khác của ông ta, tập giấy mà, sau khi ông ta chết, tôi đã thấy viên quản lý xem xét dưới ngọn đèn. Và cô gái cứ nói, xoa dịu nỗi đau của mình trong niềm tin chắc vào sự cảm thông của tôi; cô nói như người khát uống nước. Tôi đã nghe nói rằng gia đình cô không tán thành việc cô đính hôn với Kurtz. Ông ta không đủ giàu hay vì điều gì đó. Và quả thật tôi không biết liệu ông ta có phải là kẻ nghèo khó suốt cả đời hay không. Ông ta đã cho tôi đôi chút lý do để suy ra rằng chính sự nôn nóng không chịu nổi cảnh tương đối nghèo túng đã đẩy ông ta sang bên ấy.

“‘... Who was not his friend who had heard him speak once?’ she was saying. ‘He drew men towards him by what was best in them.’ She looked at me with intensity. ‘It is the gift of the great,’ she went on, and the sound of her low voice seemed to have the accompaniment of all the other sounds, full of mystery, desolation, and sorrow, I had ever heard—the ripple of the river, the soughing of the trees swayed by the wind, the murmurs of the crowds, the faint ring of incomprehensible words cried from afar, the whisper of a voice speaking from beyond the threshold of an eternal darkness. ‘But you have heard him! You know!’ she cried.

“‘... Ai đã từng nghe ông ấy nói một lần mà lại không trở thành bạn của ông ấy?’ cô đang nói. ‘Ông ấy thu hút mọi người về phía mình bằng những gì tốt đẹp nhất trong họ.’ Cô nhìn tôi chăm chú. ‘Đó là thiên bẩm của những bậc vĩ nhân,’ cô nói tiếp, và âm thanh của giọng nói trầm thấp của cô dường như có sự phụ họa của tất cả những âm thanh khác, đầy bí ẩn, hoang vắng, và sầu muộn, mà tôi từng nghe—tiếng sóng gợn của dòng sông, tiếng xào xạc của cây cối lay động trong gió, tiếng rì rầm của đám đông, tiếng vang yếu ớt của những lời khó hiểu được hét lên từ xa, tiếng thì thầm của một giọng nói vọng ra từ bên kia ngưỡng cửa của một bóng tối vĩnh hằng. ‘Nhưng ông đã được nghe ông ấy! Ông biết mà!’ cô kêu lên.

“‘Yes, I know,’ I said with something like despair in my heart, but bowing my head before the faith that was in her, before that great and saving illusion that shone with an unearthly glow in the darkness, in the triumphant darkness from which I could not have defended her—from which I could not even defend myself.

“‘Vâng, tôi biết,’ tôi nói, với một điều gì như tuyệt vọng trong tim, nhưng cúi đầu trước niềm tin trong cô, trước cái ảo tưởng lớn lao và cứu rỗi ấy đang tỏa sáng một thứ ánh phi trần thế trong bóng tối, trong bóng tối đắc thắng mà tôi không thể bảo vệ cô khỏi nó—mà thậm chí tôi còn không thể bảo vệ chính mình khỏi nó.

“‘What a loss to me—to us!’—she corrected herself with beautiful generosity; then added in a murmur, ‘To the world.’ By the last gleams of twilight I could see the glitter of her eyes, full of tears—of tears that would not fall.

“‘Thật là một mất mát đối với tôi—đối với chúng ta!’—cô tự chữa lời với một sự độ lượng đẹp đẽ; rồi thì thầm thêm, ‘Đối với cả thế giới.’ Trong những tia sáng cuối cùng của hoàng hôn, tôi có thể thấy ánh long lanh trong đôi mắt cô, đầy nước mắt—những giọt nước mắt không chịu rơi.

“‘I have been very happy—very fortunate—very proud,’ she went on. ‘Too fortunate. Too happy for a little while. And now I am unhappy for—for life.’

“‘Tôi đã rất hạnh phúc—rất may mắn—rất kiêu hãnh,’ cô nói tiếp. ‘Quá may mắn. Quá hạnh phúc trong một thời gian ngắn ngủi. Và giờ đây tôi bất hạnh suốt—suốt đời.’

“She stood up; her fair hair seemed to catch all the remaining light in a glimmer of gold. I rose, too.

“Cô đứng dậy; mái tóc vàng nhạt của cô dường như hứng lấy tất cả chút ánh sáng còn sót lại thành một vầng ánh vàng lấp lánh. Tôi cũng đứng dậy.

“‘And of all this,’ she went on mournfully, ‘of all his promise, and of all his greatness, of his generous mind, of his noble heart, nothing remains—nothing but a memory. You and I—’

“‘Và của tất cả những điều ấy,’ cô nói tiếp đầy sầu muộn, ‘của tất cả những hứa hẹn của ông ấy, và của tất cả sự vĩ đại của ông ấy, của trí tuệ hào phóng của ông ấy, của trái tim cao quý của ông ấy, chẳng còn lại gì—chẳng còn gì ngoài một ký ức. Ông và tôi—’

“‘We shall always remember him,’ I said hastily.

“‘Chúng ta sẽ mãi mãi nhớ đến ông ấy,’ tôi vội vàng nói.

“‘No!’ she cried. ‘It is impossible that all this should be lost—that such a life should be sacrificed to leave nothing—but sorrow. You know what vast plans he had. I knew of them, too—I could not perhaps understand—but others knew of them. Something must remain. His words, at least, have not died.’

“‘Không!’ cô kêu lên. ‘Không thể nào tất cả những điều này lại mất đi—rằng một cuộc đời như thế lại bị hy sinh để chẳng để lại gì—ngoài nỗi sầu muộn. Ông biết những kế hoạch lớn lao của ông ấy mà. Tôi cũng biết về chúng—có lẽ tôi không thể hiểu được—nhưng những người khác biết về chúng. Phải có điều gì đó còn lại. Ít nhất những lời nói của ông ấy vẫn chưa chết.’

“‘His words will remain,’ I said.

“‘Những lời nói của ông ấy sẽ còn lại,’ tôi nói.

“‘And his example,’ she whispered to herself. ‘Men looked up to him—his goodness shone in every act. His example—’

“‘Và tấm gương của ông ấy,’ cô thì thầm với chính mình. ‘Mọi người ngưỡng vọng ông ấy—lòng tốt của ông ấy tỏa sáng trong mọi hành động. Tấm gương của ông ấy—’

“‘True,’ I said; ‘his example, too. Yes, his example. I forgot that.’

“‘Đúng thế,’ tôi nói; ‘cả tấm gương của ông ấy nữa. Phải, tấm gương của ông ấy. Tôi quên mất điều đó.’

“‘But I do not. I cannot—I cannot believe—not yet. I cannot believe that I shall never see him again, that nobody will see him again, never, never, never.’

“‘Nhưng tôi thì không. Tôi không thể—tôi không thể tin—chưa thể tin. Tôi không thể tin rằng tôi sẽ chẳng bao giờ gặp lại ông ấy nữa, rằng không ai sẽ gặp lại ông ấy nữa, không bao giờ, không bao giờ, không bao giờ.’

“She put out her arms as if after a retreating figure, stretching them back and with clasped pale hands across the fading and narrow sheen of the window. Never see him! I saw him clearly enough then. I shall see this eloquent phantom as long as I live, and I shall see her, too, a tragic and familiar Shade, resembling in this gesture another one, tragic also, and bedecked with powerless charms, stretching bare brown arms over the glitter of the infernal stream, the stream of darkness. She said suddenly very low, ‘He died as he lived.’

“Cô dang tay ra như thể với theo một bóng hình đang lùi xa, vươn chúng ra sau, đôi bàn tay nhợt nhạt đan vào nhau, ngang qua vệt sáng hẹp đang nhạt dần nơi khung cửa sổ. Không bao giờ gặp lại ông ta! Lúc ấy tôi thấy ông ta rõ lắm chứ. Tôi sẽ còn thấy bóng ma hùng biện này chừng nào tôi còn sống, và tôi cũng sẽ thấy cô, một Bóng Hình bi thảm và quen thuộc, mà trong cử chỉ này giống với một bóng hình khác, cũng bi thảm, và đeo đầy những bùa chú bất lực, vươn đôi cánh tay trần màu nâu trên ánh lấp lánh của dòng sông địa ngục, dòng sông của bóng tối. Cô đột nhiên nói rất khẽ, ‘Ông ấy đã chết như ông ấy đã sống.’

“‘His end,’ said I, with dull anger stirring in me, ‘was in every way worthy of his life.’

“‘Cái chết của ông ấy,’ tôi nói, với một cơn giận âm ỉ cựa quậy trong lòng, ‘về mọi mặt đều xứng đáng với cuộc đời ông ấy.’

“‘And I was not with him,’ she murmured. My anger subsided before a feeling of infinite pity.

“‘Vậy mà tôi đã không ở bên ông ấy,’ cô thì thầm. Cơn giận của tôi lắng xuống trước một niềm thương xót vô hạn.

“‘Everything that could be done—’ I mumbled.

“‘Mọi điều có thể làm được—’ tôi lúng búng.

“‘Ah, but I believed in him more than any one on earth—more than his own mother, more than—himself. He needed me! Me! I would have treasured every sigh, every word, every sign, every glance.’

“‘À, nhưng tôi đã tin ông ấy hơn bất kỳ ai trên đời—hơn cả mẹ ông ấy, hơn cả—chính ông ấy. Ông ấy cần tôi! Tôi! Tôi sẽ nâng niu từng tiếng thở dài, từng lời nói, từng dấu hiệu, từng ánh nhìn.’

“I felt like a chill grip on my chest. ‘Don’t,’ I said, in a muffled voice.

“Tôi cảm thấy như có một bàn tay lạnh giá bóp chặt lấy ngực mình. ‘Đừng,’ tôi nói, giọng nghẹn lại.

“‘Forgive me. I—I have mourned so long in silence—in silence.... You were with him—to the last? I think of his loneliness. Nobody near to understand him as I would have understood. Perhaps no one to hear....’

“‘Xin ông tha lỗi. Tôi—tôi đã để tang lâu đến thế trong im lặng—trong im lặng.... Ông đã ở bên ông ấy—cho tới phút cuối? Tôi nghĩ đến nỗi cô đơn của ông ấy. Không ai ở gần để hiểu ông ấy như tôi lẽ ra đã hiểu. Có lẽ chẳng có ai để nghe....’

“‘To the very end,’ I said, shakily. ‘I heard his very last words....’ I stopped in a fright.

“‘Cho tới tận phút cuối,’ tôi nói, giọng run rẩy. ‘Tôi đã nghe chính những lời cuối cùng của ông ấy....’ Tôi hoảng sợ dừng lại.

“‘Repeat them,’ she murmured in a heart-broken tone. ‘I want—I want—something—something—to—to live with.’

“‘Hãy nhắc lại những lời ấy,’ cô thì thầm bằng một giọng tan nát cõi lòng. ‘Tôi muốn—tôi muốn—một điều gì đó—một điều gì đó—để—để sống cùng.’

“I was on the point of crying at her, ‘Don’t you hear them?’ The dusk was repeating them in a persistent whisper all around us, in a whisper that seemed to swell menacingly like the first whisper of a rising wind. ‘The horror! The horror!’

“Tôi suýt nữa thì kêu lên với cô, ‘Cô không nghe thấy chúng sao?’ Bóng hoàng hôn đang nhắc lại chúng bằng một lời thì thầm dai dẳng khắp xung quanh chúng tôi, bằng một lời thì thầm dường như đang phình to lên đầy đe dọa như tiếng thì thầm đầu tiên của một cơn gió đang nổi. ‘Ghê rợn! Ghê rợn!’

“‘His last word—to live with,’ she insisted. ‘Don’t you understand I loved him—I loved him—I loved him!’

“‘Lời cuối cùng của ông ấy—để sống cùng,’ cô khăng khăng. ‘Ông không hiểu sao, tôi đã yêu ông ấy—tôi đã yêu ông ấy—tôi đã yêu ông ấy!’

“I pulled myself together and spoke slowly.

“Tôi trấn tĩnh lại và chậm rãi nói.

“‘The last word he pronounced was—your name.’

“‘Lời cuối cùng ông ấy thốt ra là—tên cô.’

“I heard a light sigh and then my heart stood still, stopped dead short by an exulting and terrible cry, by the cry of inconceivable triumph and of unspeakable pain. ‘I knew it—I was sure!’... She knew. She was sure. I heard her weeping; she had hidden her face in her hands. It seemed to me that the house would collapse before I could escape, that the heavens would fall upon my head. But nothing happened. The heavens do not fall for such a trifle. Would they have fallen, I wonder, if I had rendered Kurtz that justice which was his due? Hadn’t he said he wanted only justice? But I couldn’t. I could not tell her. It would have been too dark—too dark altogether....”

“Tôi nghe thấy một tiếng thở dài khe khẽ rồi trái tim tôi đứng lặng, ngừng bặt bởi một tiếng kêu hân hoan và khủng khiếp, bởi tiếng kêu của một niềm đắc thắng không thể hình dung nổi và của một nỗi đau không thể nói thành lời. ‘Tôi biết mà—tôi đã chắc chắn thế!’... Cô biết. Cô đã chắc chắn. Tôi nghe thấy cô khóc; cô đã úp mặt vào hai bàn tay. Tôi có cảm giác như ngôi nhà sẽ sụp đổ trước khi tôi kịp thoát ra, như trời cao sẽ đổ sập xuống đầu tôi. Nhưng chẳng có gì xảy ra cả. Trời cao không đổ sập vì một chuyện vặt vãnh như thế. Tôi tự hỏi, liệu trời có sập xuống không, nếu tôi trả cho Kurtz cái công lý mà ông ta đáng được hưởng? Chẳng phải ông ta đã nói ông ta chỉ muốn công lý thôi sao? Nhưng tôi không thể. Tôi không thể nói với cô ấy. Điều đó sẽ quá tăm tối—hoàn toàn quá tăm tối....”

Marlow ceased, and sat apart, indistinct and silent, in the pose of a meditating Buddha. Nobody moved for a time. “We have lost the first of the ebb,” said the Director suddenly. I raised my head. The offing was barred by a black bank of clouds, and the tranquil waterway leading to the uttermost ends of the earth flowed sombre under an overcast sky—seemed to lead into the heart of an immense darkness.

Marlow ngừng lời, và ngồi tách riêng, mờ ảo và lặng im, trong tư thế của một vị Phật đang trầm tư. Một lúc lâu không ai cựa mình. “Chúng ta lỡ mất đầu con nước ròng rồi,” Ông Giám đốc đột nhiên nói. Tôi ngẩng đầu lên. Ngoài khơi bị chắn ngang bởi một dải mây đen dày đặc, và dòng nước yên tĩnh dẫn tới những tận cùng xa xôi nhất của trái đất trôi đi sẫm tối dưới bầu trời phủ kín mây—dường như dẫn vào trái tim của một bóng tối mênh mông.