Trái tim của bóng tối Joseph Conrad Original title: Heart of Darkness Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: conrad-heart-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/conrad-heart-of-darkness/conrad-heart-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.93/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/conrad-heart-of-darkness/conrad-heart-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-02.json Source edition: conrad-heart-en-pg219 Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/conrad-heart-of-darkness/conrad-heart-en-pg219/ Source: Joseph Conrad, “Heart of Darkness”, Blackwood’s Edinburgh Magazine, February–April 1899; collected in Youth: A Narrative, and Two Other Stories (Edinburgh and London: William Blackwood, 1902). Electronic text: Project Gutenberg #219. Source witness URL: https://www.gutenberg.org/cache/epub/219/pg219-images.html Source catalog URL: https://www.gutenberg.org/ebooks/219 Source witness description: Parts I–III of Project Gutenberg #219. Not collated with a print facsimile. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified English source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: be00a71091ff2db14abcfcfba16795f312d9c7aacbd957e94e01fe4d272ae521 Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [conrad-heart-of-darkness:1.1] Chiếc Nellie, một du thuyền buồm hai cột, xoay quanh mỏ neo mà không một cánh buồm nào phất động, rồi nằm yên. Nước triều đã lên đầy, gió gần như lặng, và vì tàu đang xuôi dòng, chẳng còn cách nào khác hơn là dừng lại và chờ con nước đổi chiều. [conrad-heart-of-darkness:1.2] Đoạn cửa sông Thames trải ra trước mặt chúng tôi như khởi đầu của một thủy lộ dằng dặc không cùng. Ngoài khơi xa, biển và trời hàn liền vào nhau không một đường nối, và trong khoảng không sáng rỡ ấy những cánh buồm màu da thuộc của các xà lan đang trôi ngược lên theo con nước dường như đứng im, thành những chùm vải bạt đỏ nhô nhọn sắc, lấp lánh những cây sào buồm quét dầu bóng. Một làn sương mờ đọng trên những bờ đất thấp chạy dài ra biển trong một vẻ phẳng lặng xa dần rồi tan biến. Không khí sẫm tối phía trên Gravesend, và lùi xa hơn nữa thì dường như cô đặc lại thành một màn u ám thê lương, lặng lẽ trầm tư phủ trên thành phố lớn nhất, và vĩ đại nhất, trên mặt đất. [conrad-heart-of-darkness:1.3] Ông Giám đốc các Công ty là thuyền trưởng và cũng là chủ nhân của chúng tôi. Bốn người chúng tôi trìu mến nhìn tấm lưng ông khi ông đứng nơi mũi tàu, phóng mắt ra phía biển. Trên khắp dòng sông không có gì trông đượm vẻ hàng hải bằng một nửa ông. Ông giống một hoa tiêu, mà đối với người đi biển thì hoa tiêu chính là hiện thân của sự đáng tin cậy. Thật khó mà hình dung rằng công việc của ông không nằm ngoài kia, giữa cửa sông sáng rỡ, mà ở sau lưng ông, bên trong màn u ám trầm tư kia. [conrad-heart-of-darkness:1.4] Giữa chúng tôi, như tôi đã có lần nói ở đâu đó, có mối dây liên kết của biển cả. Ngoài việc giữ cho lòng chúng tôi gắn bó với nhau qua những quãng chia lìa dài đằng đẵng, nó còn khiến chúng tôi biết khoan dung với những chuyện kể của nhau—và cả những niềm tin của nhau nữa. Ông Luật sư—người bạn già tốt nhất trần đời—nhờ tuổi tác cao và đức hạnh nhiều, được hưởng chiếc gối đệm duy nhất trên boong, và đang nằm trên tấm thảm duy nhất. Ông Kế toán đã lấy ra một hộp cờ đôminô, và đang mân mê xếp những quân cờ bằng xương như người dựng một công trình kiến trúc. Marlow ngồi xếp bằng tít ở đuôi tàu, tựa lưng vào cột buồm lái. Ông có đôi má hóp, nước da vàng vọt, tấm lưng thẳng, một dáng vẻ khổ hạnh, và với hai cánh tay buông thõng, lòng bàn tay ngửa ra ngoài, trông ông giống một pho tượng thần. Ông giám đốc, hài lòng thấy mỏ neo đã bám chắc, đi về phía đuôi tàu và ngồi xuống giữa chúng tôi. Chúng tôi uể oải trao đổi dăm câu. Sau đó trên du thuyền là sự im lặng. Vì lẽ này lẽ khác, chúng tôi không bắt đầu ván đôminô ấy. Chúng tôi cảm thấy trầm ngâm, và chẳng thiết làm gì ngoài việc đăm đăm nhìn một cách bình thản. Ngày đang tàn trong một vẻ thanh bình của thứ ánh sáng tĩnh lặng và tuyệt diệu. Mặt nước lấp lánh hiền hòa; bầu trời, không một vết gợn, là một khoảng mênh mông nhân từ của thứ ánh sáng không vết nhơ; ngay cả màn sương trên đầm lầy Essex cũng như một tấm vải mỏng như tơ và rực rỡ, treo từ những gò đồi cây cối phía trong đất liền, phủ lên những bờ đất thấp thành những nếp gấp trong suốt. Chỉ có màn u ám ở phía tây, trầm tư phủ trên những khúc sông thượng nguồn, mỗi phút lại thêm sầm tối, như thể nổi giận vì mặt trời đang đến gần. [conrad-heart-of-darkness:1.5] Và rốt cuộc, trong đường rơi cong vòng không thể nhận thấy, mặt trời xuống thấp, và từ trắng rực chuyển sang một màu đỏ đục, không tia sáng và không hơi nóng, như thể sắp sửa tắt phụt đi, bị giáng đòn chí tử bởi cái chạm của màn u ám đang trầm tư phủ trên một đám đông người. [conrad-heart-of-darkness:1.6] Tức thì một sự đổi thay lan trên mặt nước, và vẻ thanh bình bớt rực rỡ nhưng thêm sâu thẳm. Con sông già trên khúc rộng của nó nằm yên không gợn sóng lúc ngày tàn, sau bao thời đại phục vụ tận tụy cho giống người cư ngụ dọc đôi bờ, trải ra trong vẻ uy nghi tĩnh tại của một thủy lộ dẫn tới những tận cùng xa xăm nhất của trái đất. Chúng tôi nhìn dòng sông đáng kính ấy không phải trong ánh hồng rực rỡ của một ngày ngắn ngủi đến rồi đi mãi mãi, mà trong thứ ánh sáng uy nghiêm của những ký ức bền lâu. Và quả thật, chẳng có gì dễ dàng hơn đối với một người, như người ta vẫn nói, đã “theo nghề biển” với lòng tôn kính và yêu mến, là gợi dậy linh hồn vĩ đại của quá khứ trên những khúc hạ lưu sông Thames. Dòng triều chảy tới chảy lui trong sự phục vụ không ngừng nghỉ của nó, chen chúc những ký ức về người và tàu mà nó đã chở về chốn nghỉ ngơi nơi quê nhà hay ra những trận chiến trên biển. Nó đã biết và phục vụ tất cả những con người mà dân tộc này lấy làm tự hào, từ Ngài Francis Drake đến Ngài John Franklin, thảy đều là hiệp sĩ, có tước hiệu hay không tước hiệu—những hiệp sĩ giang hồ vĩ đại của biển cả. Nó đã chở tất cả những con tàu mà tên tuổi như những viên ngọc lóe sáng trong đêm dài của thời gian, từ chiếc Golden Hind trở về với đôi mạn tròn căng đầy châu báu, để được Đức Nữ hoàng ngự lãm và nhờ thế bước ra khỏi câu chuyện khổng lồ, cho đến chiếc Erebus và chiếc Terror, lên đường đi những cuộc chinh phục khác—và chẳng bao giờ trở về. Nó đã biết những con tàu và những con người. Họ đã giương buồm từ Deptford, từ Greenwich, từ Erith—những kẻ phiêu lưu và những người khai khẩn; tàu của các vua và tàu của những người buôn bán nơi Sở Giao dịch; thuyền trưởng, đô đốc, những “kẻ xâm nhập” bí ẩn của nghề buôn phương Đông, và những “viên tướng” được ủy nhiệm của các hạm đội Đông Ấn. Kẻ săn vàng hay người đuổi theo danh vọng, tất cả họ đều đã ra đi trên dòng nước ấy, mang theo thanh gươm, và thường cả ngọn đuốc, những sứ giả của sức mạnh trong lòng đất nước, những người mang theo một tia lửa từ ngọn lửa thiêng. Có sự vĩ đại nào lại chẳng từng trôi theo con nước ròng của dòng sông ấy vào cõi bí ẩn của một vùng đất chưa ai biết!... Những giấc mơ của con người, hạt giống của những khối thịnh vượng chung, mầm mống của những đế chế. [conrad-heart-of-darkness:1.7] Mặt trời lặn; hoàng hôn buông xuống dòng sông, và những ngọn đèn bắt đầu hiện ra dọc bờ. Ngọn hải đăng Chapman, một vật ba chân đứng sừng sững trên bãi bùn, tỏa sáng mạnh mẽ. Đèn của những con tàu di chuyển trên luồng lạch—một cuộc xao động lớn của những ánh đèn đi lên và đi xuống. Và xa hơn về phía tây, trên những khúc sông thượng nguồn, chỗ của thành phố khổng lồ vẫn còn in hằn một cách đầy điềm gở lên bầu trời, một màn u ám trầm tư giữa nắng, một ánh chói rợn người dưới các vì sao. [conrad-heart-of-darkness:1.8] “Và nơi này nữa,” Marlow đột nhiên nói, “cũng đã từng là một trong những chốn tăm tối của trái đất.” [conrad-heart-of-darkness:1.9] Ông là người duy nhất trong bọn chúng tôi vẫn còn “theo nghề biển.” Điều tệ nhất người ta có thể nói về ông là ông không tiêu biểu cho giới của mình. Ông là một thủy thủ, nhưng ông cũng là một kẻ lang bạt, trong khi phần đông thủy thủ sống, nếu có thể nói như vậy, một cuộc đời ngồi một chỗ. Đầu óc họ thuộc loại ở nhà, và nhà của họ luôn ở bên họ—con tàu; và đất nước của họ cũng vậy—biển cả. Con tàu này cũng rất giống con tàu kia, và biển thì bao giờ cũng thế. Trong sự bất biến của cảnh vật quanh họ, những bờ biển xa lạ, những gương mặt xa lạ, sự mênh mông đổi thay của cuộc đời, cứ lướt qua, được che phủ không phải bởi một cảm thức về điều bí ẩn mà bởi một sự thiếu hiểu biết hơi có phần khinh khỉnh; bởi vì chẳng có gì bí ẩn đối với một thủy thủ, trừ phi đó là chính biển cả, bà chủ của đời anh ta và khôn dò như Định mệnh. Còn lại, sau những giờ làm việc, một cuộc dạo chơi tình cờ hay một cuộc chè chén tình cờ trên bờ là đủ để mở ra cho anh ta bí mật của cả một lục địa, và nói chung anh ta thấy bí mật ấy chẳng đáng để biết. Những chuyện kể của thủy thủ có một vẻ giản dị thẳng thắn, mà toàn bộ ý nghĩa nằm gọn trong vỏ một hạt dẻ đã nứt. Nhưng Marlow không phải người điển hình (nếu gác lại cái thói thích kể chuyện của ông), và đối với ông ý nghĩa của một tình tiết không nằm bên trong như cái nhân, mà ở bên ngoài, bao bọc lấy câu chuyện, cái câu chuyện chỉ làm nó hiện ra như một quầng sáng làm hiện ra một làn sương, giống như một trong những vầng hào quang mờ sương đôi khi trở nên hữu hình nhờ thứ ánh sáng ma quái của trăng. [conrad-heart-of-darkness:1.10] Lời nhận xét của ông dường như chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Nó đúng là kiểu của Marlow. Nó được đón nhận trong im lặng. Không ai buồn cả đến ậm ừ một tiếng; và lát sau ông nói, rất chậm—“Tôi đang nghĩ đến những thời xa xưa lắm, khi người La Mã lần đầu tiên đến đây, mười chín trăm năm trước—mới hôm nọ thôi.... Ánh sáng đã từ dòng sông này tỏa ra kể từ đó—các anh nói các Hiệp sĩ ư? Phải; nhưng nó giống như một ngọn lửa chạy lan trên đồng bằng, như một tia chớp lóe giữa mây. Chúng ta sống trong cái chập chờn ấy—mong nó kéo dài chừng nào trái đất già nua này còn quay! Nhưng bóng tối đã ở đây mới hôm qua. Hãy hình dung cảm giác của một viên chỉ huy một chiếc—gọi chúng là gì nhỉ?—thuyền ba tầng chèo tuyệt đẹp trên Địa Trung Hải, đột nhiên bị lệnh điều lên phương bắc; vội vã băng đường bộ qua xứ Gaul; được giao chỉ huy một trong những con thuyền mà lính lê dương—hẳn họ cũng là một lũ người khéo tay kỳ lạ—vẫn đóng, xem chừng hàng trăm chiếc, trong một hai tháng, nếu ta có thể tin những gì ta đọc được. Hãy hình dung ông ta ở đây—chính nơi tận cùng thế giới, một vùng biển màu chì, một bầu trời màu khói, một thứ thuyền cứng cáp chừng ngang một cây đàn xếp—và đi ngược dòng sông này với lương thực, hay mệnh lệnh, hay gì tùy các anh. Bãi cát, đầm lầy, rừng rậm, người man rợ,—chẳng có mấy thứ ăn được cho một người văn minh, chẳng có gì uống ngoài nước sông Thames. Ở đây không có rượu vang Falernia, không có chuyện lên bờ. Đây đó một doanh trại quân đội lạc lõng giữa hoang vu, như cây kim trong bó cỏ khô—giá lạnh, sương mù, bão tố, bệnh tật, lưu đày, và cái chết—cái chết lẩn lút trong không khí, trong nước, trong bụi rậm. Hẳn họ đã chết như ruồi ở đây. Ồ, phải—ông ta đã làm được. Mà làm rất giỏi nữa, chắc chắn thế, và cũng chẳng nghĩ ngợi nhiều về chuyện ấy, trừ về sau, có lẽ, để khoe khoang những gì mình đã trải qua thời trước. Họ đủ là đàn ông để đối mặt với bóng tối. Và có lẽ ông ta được an ủi bằng cách đăm đăm chờ một cơ hội được thăng chức về hạm đội ở Ravenna nay mai, nếu ông ta có bạn tốt ở La Mã và sống sót qua cái khí hậu kinh khủng này. Hoặc hãy nghĩ đến một chàng công dân trẻ tử tế mặc áo toga—có lẽ đã đổ xúc xắc hơi quá tay, các anh biết đấy—đến đây theo đoàn tùy tùng của một viên thái thú nào đó, hay một viên thu thuế, hay thậm chí một con buôn, để gây dựng lại cơ nghiệp. Đổ bộ xuống một đầm lầy, hành quân xuyên qua rừng, và tại một đồn tiền tiêu nào đó sâu trong nội địa cảm thấy sự man rợ, sự man rợ tuyệt đối, đã khép chặt quanh mình—toàn bộ cái đời sống bí ẩn của hoang vu đang cựa quậy trong rừng, trong rừng rậm, trong lòng những con người hoang dã. Mà cũng chẳng có lễ nhập môn nào vào những điều bí ẩn như thế. Anh ta phải sống giữa cái không thể hiểu nổi, mà cũng là cái đáng ghê tởm. Và nó cũng có một sức mê hoặc, cái sức mê hoặc bắt đầu tác động lên anh ta. Sức mê hoặc của sự ghê tởm—các anh biết đấy, hãy hình dung những nỗi tiếc nuối ngày một lớn, khát khao trốn chạy, nỗi kinh tởm bất lực, sự đầu hàng, lòng căm hận.” [conrad-heart-of-darkness:1.11] Ông ngừng lời. [conrad-heart-of-darkness:1.12] “Xin lưu ý,” ông lại bắt đầu, giơ một cánh tay lên từ khuỷu, lòng bàn tay ngửa ra ngoài, khiến cho, với đôi chân xếp bằng trước mặt, ông mang dáng ngồi của một vị Phật đang thuyết giảng trong y phục châu Âu và không có hoa sen—“Xin lưu ý, không ai trong chúng ta lại cảm thấy đúng như thế. Điều cứu rỗi chúng ta là tính hiệu quả—sự tận tụy với tính hiệu quả. Nhưng mấy gã ấy thật ra chẳng đáng kể gì. Họ không phải những người khai thuộc địa; sự cai trị của họ chỉ là một sự bóp nặn, và chẳng hơn gì thế, tôi ngờ là vậy. Họ là những kẻ chinh phục, và để làm việc đó anh chỉ cần sức mạnh thô bạo—chẳng có gì đáng khoe khoang khi anh có nó, vì sức mạnh của anh chỉ là một sự tình cờ nảy sinh từ sự yếu đuối của kẻ khác. Họ chộp lấy những gì họ có thể chộp, chỉ vì có cái để mà chộp. Đó chỉ là cướp bóc bằng bạo lực, giết người có tình tiết tăng nặng trên quy mô lớn, và những con người lao vào đó một cách mù quáng—như thế là rất thích đáng đối với những kẻ đương đầu với một bóng tối. Cuộc chinh phục trái đất, mà phần nhiều nghĩa là cướp nó khỏi tay những người có nước da khác hay mũi tẹt hơn chúng ta một chút, không phải là chuyện đẹp đẽ gì khi anh soi xét nó quá kỹ. Điều chuộc lỗi cho nó chỉ là ý tưởng. Một ý tưởng đằng sau nó; không phải một sự giả vờ đa cảm mà là một ý tưởng; và một niềm tin vô vị kỷ vào ý tưởng ấy—một cái gì đó anh có thể dựng lên, và cúi lạy trước nó, và dâng lễ hiến tế cho nó....” [conrad-heart-of-darkness:1.13] Ông ngưng bặt. Những ngọn lửa lướt trên dòng sông, những ngọn lửa nhỏ màu xanh lục, những ngọn lửa đỏ, những ngọn lửa trắng, đuổi theo, vượt qua, nhập vào, cắt ngang nhau—rồi tách rời chầm chậm hoặc vội vã. Sự tấp nập của thành phố lớn vẫn tiếp diễn trong màn đêm mỗi lúc một dày trên dòng sông không ngủ. Chúng tôi ngồi nhìn, kiên nhẫn chờ đợi—chẳng còn gì khác để làm cho đến khi hết con nước lên; nhưng phải mãi sau một hồi im lặng dài, khi ông nói, bằng một giọng ngập ngừng, “Tôi đoán các anh còn nhớ có một dạo tôi đã làm thủy thủ nước ngọt một thời gian,” chúng tôi mới biết rằng mình đã được số phận định sẵn, trước khi nước ròng bắt đầu chảy, phải nghe kể về một trong những trải nghiệm dở dang không đi đến kết luận của Marlow. [conrad-heart-of-darkness:1.14] “Tôi không muốn làm phiền các anh nhiều với những gì đã xảy ra cho riêng bản thân tôi,” ông bắt đầu, để lộ trong câu nói ấy cái nhược điểm của nhiều người kể chuyện, những người dường như thường không hay biết thính giả của mình thích nghe nhất điều gì; “thế nhưng để hiểu tác động của nó lên tôi, các anh cần biết tôi đã đến được đó bằng cách nào, tôi đã thấy những gì, tôi đã đi ngược dòng sông ấy ra sao đến nơi lần đầu tiên tôi gặp con người tội nghiệp kia. Đó là điểm xa nhất tàu bè có thể đi tới và là điểm tột đỉnh trong trải nghiệm của tôi. Bằng cách nào đó, nó dường như rọi một thứ ánh sáng lên mọi sự quanh tôi—và vào trong những ý nghĩ của tôi. Nó cũng đủ u buồn nữa—và đáng thương—chẳng phi thường chút nào—mà cũng chẳng rõ ràng lắm. Không, chẳng rõ ràng lắm. Thế nhưng nó dường như vẫn rọi một thứ ánh sáng. [conrad-heart-of-darkness:1.15] “Hồi ấy, như các anh còn nhớ, tôi vừa trở về London sau một chặp dài Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương, các biển Trung Hoa—một liều phương Đông đúng nghĩa—chừng sáu năm, và tôi cứ lang thang vơ vẩn, cản trở các anh làm việc và xâm chiếm nhà cửa các anh, cứ như thể tôi được giao một sứ mệnh thiêng liêng phải khai hóa các anh vậy. Một thời gian thì rất dễ chịu, nhưng ít lâu sau tôi đâm chán nghỉ ngơi. Thế là tôi bắt đầu đi tìm một con tàu—tôi cho đó là công việc khó nhất trên trái đất. Nhưng các con tàu thậm chí chẳng thèm nhìn đến tôi. Và tôi cũng đâm chán luôn trò đó. [conrad-heart-of-darkness:1.16] “Này, hồi còn bé tí tôi rất mê bản đồ. Tôi có thể nhìn hàng giờ liền vào Nam Mỹ, hay châu Phi, hay châu Úc, và đắm mình trong mọi vinh quang của các cuộc thám hiểm. Thời ấy trên trái đất còn nhiều khoảng trống, và khi thấy một khoảng trông đặc biệt mời gọi trên bản đồ (mà khoảng nào trông cũng thế) tôi lại đặt ngón tay lên đó mà nói, ‘Khi nào lớn lên mình sẽ đến đó.’ Bắc Cực là một trong những chốn ấy, tôi nhớ thế. Ấy, tôi vẫn chưa đến đó, và giờ thì sẽ chẳng thử nữa. Cái hào quang đã phai rồi. Những chốn khác rải rác khắp hai bán cầu. Tôi đã đến vài nơi trong số đó, và... thôi, ta sẽ không nói chuyện ấy. Nhưng còn một nơi nữa—nơi lớn nhất, có thể nói là trống trơn nhất—mà tôi cứ khao khát mãi. [conrad-heart-of-darkness:1.17] “Đúng là đến lúc ấy nó chẳng còn là một khoảng trống nữa. Từ hồi tôi còn bé nó đã được lấp đầy bằng sông ngòi, hồ ao và tên gọi. Nó đã thôi là một khoảng trống của điều bí ẩn đầy thích thú—một mảng trắng để một cậu bé mơ mộng huy hoàng. Nó đã trở thành một chốn của bóng tối. Nhưng trong đó có một dòng sông đặc biệt, một dòng sông to lớn hùng vĩ, mà các anh có thể thấy trên bản đồ, giống một con rắn khổng lồ duỗi mình, đầu nằm trong biển, thân nằm yên uốn cong xa tít trên một xứ sở mênh mông, và đuôi mất hút vào những miền sâu thẳm của đất liền. Và khi tôi nhìn tấm bản đồ của nó trong một ô kính cửa hiệu, nó mê hoặc tôi như con rắn mê hoặc một con chim—một con chim nhỏ ngốc nghếch. Rồi tôi nhớ ra có một hãng lớn, một Công ty buôn bán trên dòng sông ấy. Quỷ tha ma bắt! tôi tự nhủ, họ không thể buôn bán mà không dùng thứ thuyền bè nào đó trên ngần ấy nước ngọt—tàu hơi nước! Tại sao mình lại không thử xin chỉ huy một chiếc? Tôi tiếp tục đi dọc phố Fleet, nhưng không sao rũ bỏ được ý nghĩ ấy. Con rắn đã bỏ bùa tôi. [conrad-heart-of-darkness:1.18] “Các anh hiểu cho, đó là một hãng ở Lục địa, cái hội Buôn bán ấy; nhưng tôi có khối họ hàng sống ở Lục địa, vì ở đó rẻ và không đến nỗi tồi tệ như vẻ ngoài của nó, người ta bảo thế. [conrad-heart-of-darkness:1.19] “Tôi lấy làm xấu hổ mà thú nhận rằng tôi bắt đầu quấy rầy họ. Riêng điều đó đã là một bước ngoặt mới đối với tôi. Tôi không quen đạt được mọi thứ theo cách ấy, các anh biết đấy. Tôi luôn đi con đường riêng của mình và bằng đôi chân của mình đến bất cứ nơi nào tôi muốn đi. Tôi sẽ chẳng tin chuyện đó ở bản thân mình; nhưng mà—các anh thấy đấy—bằng cách nào đó tôi cảm thấy mình phải đến được đó, bằng mọi giá, dù thẳng hay quanh co. Thế là tôi quấy rầy họ. Cánh đàn ông bảo ‘Anh bạn thân mến ơi,’ rồi chẳng làm gì cả. Thế rồi—các anh có tin không?—tôi thử đến cánh phụ nữ. Tôi, Charlie Marlow, lại đi nhờ cánh phụ nữ ra tay—để kiếm một chân việc. Trời đất ơi! Ấy, các anh thấy đấy, cái ý nghĩ ấy thôi thúc tôi. Tôi có một bà dì, một tâm hồn nhiệt thành đáng mến. Bà viết: ‘Thật là tuyệt diệu. Dì sẵn lòng làm bất cứ điều gì, bất cứ điều gì cho cháu. Đó là một ý tưởng vẻ vang. Dì quen bà vợ của một nhân vật rất cao cấp trong Bộ máy Hành chính, và cũng quen một người có rất nhiều ảnh hưởng với,’ vân vân. Bà quyết làm ầm ĩ không biết bao nhiêu mà kể để tôi được bổ nhiệm làm thuyền trưởng một chiếc tàu hơi nước đường sông, nếu tôi thích như vậy. [conrad-heart-of-darkness:1.20] “Tôi được bổ nhiệm—dĩ nhiên rồi; và được rất nhanh. Hình như Công ty vừa nhận được tin một trong những thuyền trưởng của họ đã bị giết trong một vụ xô xát với thổ dân. Đây là cơ hội của tôi, và nó làm tôi càng nóng lòng muốn đi. Phải mãi nhiều tháng sau, khi tôi tìm cách thu nhặt những gì còn lại của thi thể, tôi mới nghe nói cuộc cãi cọ ban đầu nảy sinh từ một sự hiểu lầm về mấy con gà mái. Phải, hai con gà mái đen. Fresleven—đó là tên gã ấy, một người Đan Mạch—cho rằng mình bị thiệt thòi thế nào đó trong vụ mua bán, thế là gã lên bờ và bắt đầu nện ông tù trưởng của làng bằng một cây gậy. Ồ, tôi chẳng ngạc nhiên chút nào khi nghe chuyện ấy, đồng thời lại được bảo rằng Fresleven là sinh vật hiền lành, trầm lặng nhất từng đi trên hai chân. Hẳn là thế thật; nhưng gã đã ở ngoài ấy được vài năm rồi, dấn thân vào sự nghiệp cao quý, các anh biết đấy, và có lẽ rốt cuộc gã cảm thấy cần khẳng định lòng tự trọng của mình bằng cách nào đó. Vì vậy gã quật lão mọi đen già không chút thương xót, trong khi một đám đông lớn người làng đứng nhìn, chết lặng như bị sét đánh, cho đến khi một người nào đó—tôi được kể là con trai ông tù trưởng—tuyệt vọng khi nghe ông già gào thét, đâm thử một mũi giáo vào người da trắng—và dĩ nhiên nó lọt vào khá dễ dàng giữa hai bả vai. Thế rồi toàn bộ dân làng bỏ chạy vào rừng, chờ đợi đủ mọi tai họa xảy đến, trong khi, mặt khác, chiếc tàu hơi nước Fresleven chỉ huy cũng bỏ đi trong cơn hoảng loạn tệ hại, dưới sự điều khiển của viên thợ máy, tôi tin là vậy. Về sau dường như chẳng ai bận tâm mấy đến hài cốt của Fresleven, cho đến khi tôi ra đó và thế chân gã. Tuy vậy, tôi không thể để chuyện ấy yên; nhưng khi cuối cùng có dịp gặp người tiền nhiệm của mình, cỏ mọc xuyên qua xương sườn gã đã đủ cao để che khuất bộ xương. Xương cốt vẫn còn đủ cả. Đấng siêu nhiên ấy đã không bị ai đụng đến sau khi ngã xuống. Còn ngôi làng thì bỏ hoang, những túp lều há miệng đen ngòm, mục nát, xiêu vẹo bên trong những hàng rào đổ. Một tai họa đã giáng xuống nó, quả thật như vậy. Dân làng đã biến mất. Nỗi kinh hoàng điên dại đã xua tan họ, đàn ông, đàn bà, và trẻ con, vào khắp bụi rậm, và họ chẳng bao giờ trở lại. Mấy con gà mái ra sao thì tôi cũng chẳng biết. Dẫu sao, tôi nghĩ sự nghiệp tiến bộ đã lấy được chúng. Tuy nhiên, nhờ vụ việc vẻ vang ấy mà tôi được bổ nhiệm, trước cả khi tôi kịp thực sự bắt đầu hy vọng. [conrad-heart-of-darkness:1.21] “Tôi chạy đôn chạy đáo như điên để chuẩn bị, và chưa đầy bốn mươi tám giờ sau tôi đã vượt eo biển Manche để trình diện các ông chủ của mình, và ký hợp đồng. Chỉ trong vài giờ tôi đã đến một thành phố luôn khiến tôi nghĩ tới một nấm mồ tô vôi trắng. Định kiến, hẳn vậy. Tôi chẳng khó khăn gì khi tìm các văn phòng của Công ty. Đó là thứ lớn nhất trong thành phố, và ai tôi gặp cũng đầy ắp chuyện về nó. Họ sắp điều hành một đế chế bên kia biển, và kiếm được tiền nhiều vô kể nhờ buôn bán. [conrad-heart-of-darkness:1.22] “Một con phố hẹp và vắng vẻ chìm trong bóng tối sâu, những ngôi nhà cao, vô số cửa sổ với rèm sáo, một sự im lặng chết chóc, cỏ mọc lên giữa các phiến đá, những vòm cổng xe ngựa đồ sộ bên phải và bên trái, những cánh cửa kép khổng lồ nặng nề khép hờ. Tôi lách qua một trong những khe hở ấy, đi lên một cầu thang được quét dọn sạch sẽ mà trơ trụi, khô khốc như sa mạc, và mở cánh cửa đầu tiên tôi gặp. Hai người đàn bà, một béo và một gầy, ngồi trên những chiếc ghế đáy đan rơm, đang đan len đen. Người gầy đứng dậy và đi thẳng về phía tôi—vẫn đan, mắt nhìn xuống—và chỉ đúng lúc tôi bắt đầu nghĩ đến chuyện tránh sang một bên cho bà ta, như người ta vẫn làm với một kẻ mộng du, bà ta mới đứng lại, và ngước lên. Chiếc áo của bà ta giản dị như một cái bao ô, và bà ta quay đi không nói một lời rồi dẫn tôi vào một phòng chờ. Tôi xưng tên, và nhìn quanh. Một chiếc bàn gỗ thông ở giữa, những chiếc ghế trơn kê quanh khắp các bức tường, ở một đầu là một tấm bản đồ lớn bóng loáng, tô đủ mọi màu cầu vồng. Có một khoảng đỏ mênh mông—lúc nào nhìn cũng thấy dễ chịu, vì người ta biết rằng ở trong đó có những công việc thật sự đang được làm, một mớ xanh lam nhiều kinh khủng, một chút xanh lục, những vệt cam, và, trên Bờ Đông, một mảng tím, để chỉ nơi những người tiên phong vui tính của tiến bộ uống thứ bia lager vui tính. Tuy nhiên, tôi không đi vào bất cứ chỗ nào trong số ấy. Tôi sắp đi vào màu vàng. Ngay chính giữa. Và dòng sông ở đó—mê hoặc—chết người—như một con rắn. Ứ! Một cánh cửa mở ra, một cái đầu thư ký tóc bạc, nhưng mang vẻ mặt thương cảm, hiện ra, và một ngón trỏ gầy nhẳng vẫy tôi vào thánh đường. Ánh sáng trong đó lờ mờ, và một chiếc bàn giấy nặng nề ngồi chồm hỗm ở giữa. Từ sau cái công trình ấy toát ra một ấn tượng về sự đẫy đà nhợt nhạt trong chiếc áo đuôi tôm. Chính bậc vĩ nhân. Ông ta cao năm bộ sáu insơ, tôi đoán thế, và nắm trong tay đầu cán của chẳng biết bao nhiêu triệu. Ông ta bắt tay, tôi nghĩ vậy, lẩm bẩm mơ hồ, hài lòng với vốn tiếng Pháp của tôi. Bon Voyage. [conrad-heart-of-darkness:1.23] “Trong khoảng bốn mươi lăm giây tôi lại thấy mình ở trong phòng chờ cùng viên thư ký đầy lòng thương cảm, người, tràn ngập vẻ sầu não và cảm thông, bắt tôi ký vào một văn bản nào đó. Tôi tin rằng, trong số những điều khác, tôi đã cam kết không tiết lộ bất kỳ bí mật buôn bán nào. Ấy, tôi sẽ không tiết lộ đâu. [conrad-heart-of-darkness:1.24] “Tôi bắt đầu cảm thấy hơi bứt rứt. Các anh biết tôi không quen với những nghi lễ như thế, và có một cái gì đó đầy điềm gở trong bầu không khí. Cứ như thể tôi vừa được cho tham dự vào một âm mưu nào đó—tôi không biết nữa—một cái gì đó không hẳn ổn; và tôi mừng là được ra khỏi đó. Ở phòng ngoài hai người đàn bà đan len đen một cách cuồng nhiệt. Người ta đang lục tục đến, và người trẻ hơn đi tới đi lui giới thiệu họ. Người già thì ngồi trên ghế. Đôi dép vải bẹt của bà ta gác trên một lò sưởi chân, và một con mèo nằm nghỉ trong lòng. Bà ta đội một thứ trắng hồ cứng trên đầu, có một cái mụn cóc trên một bên má, và cặp kính gọng bạc trễ trên chóp mũi. Bà ta liếc nhìn tôi qua phía trên mắt kính. Vẻ bình thản lẹ làng và dửng dưng của cái nhìn ấy làm tôi bối rối. Hai chàng trai trẻ với gương mặt ngớ ngẩn và hớn hở đang được dẫn qua, và bà ta ném vào họ cùng cái liếc nhanh của một sự khôn ngoan chẳng bận tâm. Bà ta dường như biết hết mọi điều về họ và về cả tôi nữa. Một cảm giác rờn rợn xâm chiếm tôi. Bà ta có vẻ quái dị và như hiện thân của định mệnh. Nhiều lần ở nơi xa xôi kia tôi đã nghĩ đến hai người đàn bà ấy, canh giữ cánh cửa của Bóng tối, đan len đen như để làm một tấm vải liệm ấm áp, một người giới thiệu, giới thiệu không ngừng vào cõi chưa biết, người kia soi xét những gương mặt hớn hở và ngớ ngẩn bằng đôi mắt già nua chẳng bận tâm. Ave! Hỡi bà già đan len đen. Morituri te salutant. Không mấy ai trong số những người bà ta nhìn từng gặp lại bà—chưa được một nửa, còn kém xa. [conrad-heart-of-darkness:1.25] “Còn một cuộc thăm khám bác sĩ nữa. ‘Một thủ tục đơn giản thôi,’ viên thư ký trấn an tôi, với vẻ như đang chia sẻ một phần vô cùng lớn trong mọi nỗi buồn của tôi. Theo đó một gã trẻ tuổi đội mũ lệch che bên lông mày trái, một tay thư lại nào đó tôi đoán thế—hẳn phải có thư lại trong cái hãng này, mặc dù ngôi nhà lặng ngắt như một ngôi nhà trong thành phố của người chết—từ đâu đó trên lầu đi xuống, và dẫn tôi ra. Gã ăn mặc xoàng xĩnh và lôi thôi, với những vết mực trên tay áo vét, và chiếc ca vát của gã to và phồng như sóng, nằm dưới một cái cằm có hình mũi một chiếc ủng cũ. Lúc ấy còn hơi sớm để gặp bác sĩ, nên tôi đề nghị đi uống một ly, và thế là gã bộc lộ ra một tính khí vui nhộn. Khi chúng tôi ngồi bên những ly vermouth, gã ca tụng công việc làm ăn của Công ty, và lát sau tôi thản nhiên tỏ ý ngạc nhiên sao gã lại không ra ngoài đó. Gã bỗng trở nên rất lạnh lùng và điềm tĩnh. ‘Ta không ngu như vẻ ngoài của ta đâu, Plato phán với các môn đồ,’ gã nói bằng giọng răn dạy, dốc cạn ly với một quyết tâm lớn lao, và chúng tôi đứng dậy. [conrad-heart-of-darkness:1.26] “Ông bác sĩ già bắt mạch cho tôi, rõ ràng trong lúc ấy đang nghĩ đến chuyện khác. ‘Tốt, tốt cho ngoài đó,’ ông lầm bầm, rồi với một vẻ háo hức nào đó hỏi tôi có cho phép ông đo đầu tôi không. Khá ngạc nhiên, tôi bảo Vâng, thế là ông lấy ra một thứ giống cái com-pa đo và đo kích thước phía sau phía trước và mọi chiều, cẩn thận ghi chép. Ông là một người đàn ông nhỏ thó râu ria không cạo, mặc chiếc áo khoác sờn chỉ như áo choàng gabardine, chân đi dép lê, và tôi nghĩ ông là một gã ngốc vô hại. ‘Tôi luôn xin phép, vì lợi ích của khoa học, được đo sọ những người ra ngoài đó,’ ông nói. ‘Thế cả khi họ trở về nữa chứ?’ tôi hỏi. ‘Ồ, tôi chẳng bao giờ gặp lại họ,’ ông nhận xét; ‘vả lại, những thay đổi diễn ra ở bên trong, anh biết đấy.’ Ông mỉm cười, như thể vì một câu đùa thầm lặng nào đó. ‘Vậy là anh sắp ra ngoài đó. Tuyệt lắm. Lại thú vị nữa.’ Ông ném cho tôi một cái nhìn dò xét, và ghi thêm một dòng. ‘Trong gia đình anh có ai từng bị điên không?’ ông hỏi, bằng một giọng thản nhiên như chuyện thường. Tôi cảm thấy rất bực mình. ‘Câu hỏi ấy cũng vì lợi ích của khoa học chăng?’ ‘Đối với khoa học,’ ông nói, chẳng để ý gì đến sự cáu kỉnh của tôi, ‘sẽ là thú vị nếu được theo dõi những thay đổi tâm thần của các cá nhân, ngay tại chỗ, nhưng...’ ‘Ông là bác sĩ tâm thần à?’ tôi ngắt lời. ‘Bác sĩ nào cũng nên là—một chút,’ con người kỳ quặc ấy đáp, điềm nhiên không hề nao núng. ‘Tôi có một lý thuyết nho nhỏ mà các messieurs ra ngoài đó phải giúp tôi chứng minh. Đó là phần của tôi trong những lợi lộc mà đất nước tôi sẽ thu được từ việc sở hữu một xứ thuộc địa lộng lẫy như thế. Còn của cải đơn thuần thì tôi để cho người khác. Xin thứ lỗi cho những câu hỏi của tôi, nhưng anh là người Anh đầu tiên rơi vào tầm quan sát của tôi...’ Tôi vội trấn an ông rằng tôi chẳng điển hình chút nào. ‘Nếu tôi điển hình,’ tôi nói, ‘thì tôi đã chẳng nói chuyện với ông như thế này.’ ‘Điều anh nói khá sâu sắc, và có lẽ sai lầm,’ ông nói, kèm một tiếng cười. ‘Hãy tránh sự cáu kỉnh hơn là tránh phơi mình dưới nắng. Adieu. Người Anh các anh nói thế nào nhỉ, hả? Good-bye. À! Good-bye. Adieu. Ở xứ nhiệt đới, trước hết mọi sự, người ta phải giữ bình tĩnh.’... Ông giơ một ngón trỏ lên cảnh cáo.... ‘Du calme, du calme.’ [conrad-heart-of-darkness:1.27] “Còn một việc nữa phải làm—từ biệt bà dì tuyệt vời của tôi. Tôi thấy bà đắc thắng. Tôi uống một tách trà—tách trà tử tế cuối cùng trong nhiều ngày—và trong một căn phòng trông, một cách hết sức êm dịu, đúng như người ta vẫn chờ đợi phòng khách của một quý bà trông như thế, chúng tôi có một cuộc chuyện trò dài lặng lẽ bên lò sưởi. Trong quá trình những lời tâm sự ấy, tôi thấy rõ ràng rằng tôi đã được giới thiệu với bà vợ của vị quan chức cao cấp, và có trời mới biết với bao nhiêu người khác nữa, như một sinh vật đặc biệt và tài năng—một vận may cho Công ty—một người mà chẳng phải ngày nào cũng tóm được. Lạy trời! thế mà tôi chỉ sắp đi chỉ huy một chiếc tàu hơi nước đường sông rẻ mạt hai xu rưỡi có gắn kèm một cái còi một xu! Tuy nhiên, hình như tôi cũng là một trong những Người Lao động, viết hoa—các anh biết đấy. Một thứ gì đó như một sứ giả của ánh sáng, một thứ gì đó như một tông đồ hạng thấp. Đúng vào thời gian ấy có rất nhiều thứ nhảm nhí như thế được tung ra trên báo chí và trong các câu chuyện, và người đàn bà tuyệt vời này, sống ngay giữa cơn lũ của tất cả những trò bịp bợm ấy, đã bị cuốn phăng đi. Bà nói về chuyện ‘cai cho hàng triệu kẻ ngu dốt kia khỏi những lối sống ghê tởm của họ,’ cho đến khi, thề có trời, bà làm tôi thấy khá khó chịu. Tôi đánh bạo bóng gió rằng Công ty được điều hành là vì lợi nhuận. [conrad-heart-of-darkness:1.28] “‘Cháu quên rồi sao, Charlie thân yêu, rằng người làm công thì đáng được trả công,’ bà nói, rạng rỡ. Thật lạ lùng khi phụ nữ xa rời sự thật đến thế. Họ sống trong một thế giới của riêng họ, và chưa từng có gì giống như thế, và cũng không bao giờ có thể có. Nó quá ư đẹp đẽ, và nếu họ mà dựng nó lên thì nó sẽ tan tành trước buổi hoàng hôn đầu tiên. Một sự thật chết tiệt nào đó mà cánh đàn ông chúng ta đã sống chung một cách mãn nguyện từ ngày tạo thiên lập địa sẽ bật dậy và xô đổ toàn bộ. [conrad-heart-of-darkness:1.29] “Sau đó tôi được ôm hôn, được dặn mặc áo vải flanen, nhớ viết thư thường xuyên, vân vân—và tôi ra đi. Ngoài phố—tôi không biết vì sao—một cảm giác kỳ quặc đến với tôi rằng tôi là một kẻ mạo danh. Thật lạ là tôi, người vẫn thường lên đường đi bất cứ nơi nào trên thế giới chỉ với hai mươi bốn giờ báo trước, mà ít bận tâm hơn cả phần đông người ta bận tâm khi băng qua một con phố, lại có một khoảnh khắc—tôi sẽ không nói là do dự, mà là một sự khựng lại giật mình, trước chuyện tầm thường này. Cách tốt nhất để tôi giải thích cho các anh là nói rằng, trong một hai giây, tôi cảm thấy như thể, thay vì đi tới trung tâm của một lục địa, tôi sắp sửa lên đường tới trung tâm của trái đất. [conrad-heart-of-darkness:1.30] “Tôi ra đi trên một chiếc tàu hơi nước Pháp, và nó ghé vào mọi cái cảng chết tiệt mà họ có ở ngoài đó, theo như tôi thấy, chỉ với mục đích duy nhất là đổ lính và nhân viên hải quan lên bờ. Tôi ngắm bờ biển. Ngắm một bờ biển trôi qua bên mạn tàu cũng giống như nghĩ về một câu đố bí hiểm. Nó ở đó trước mặt anh—mỉm cười, cau mày, mời gọi, hùng vĩ, hèn mọn, nhạt nhẽo, hay man rợ, và bao giờ cũng câm lặng với vẻ như đang thì thầm, ‘Hãy đến mà khám phá.’ Bờ biển này gần như chẳng có nét gì đặc biệt, như thể vẫn còn đang trong quá trình hình thành, với một vẻ khắc nghiệt đơn điệu. Bìa một cánh rừng rậm khổng lồ, xanh sẫm đến gần như đen, viền bằng sóng bạc đầu trắng xóa, chạy thẳng tắp như một đường kẻ thước, xa, xa mãi dọc theo một vùng biển xanh mà ánh lấp lánh bị nhòa đi bởi một màn sương mù đang bò tới. Nắng dữ dội, mặt đất dường như lấp loáng và nhỏ giọt hơi nước. Đây đó những đốm trăng trắng xam xám hiện ra tụm lại bên trong làn sóng trắng, có lẽ với một lá cờ bay phấp phới bên trên. Những khu định cư đã vài thế kỷ, mà vẫn chẳng lớn hơn những đầu ghim trên khoảng mênh mông chưa ai chạm tới làm nền cho chúng. Chúng tôi rầm rập tiến tới, dừng lại, đổ lính lên bờ; đi tiếp, đổ các thư lại hải quan lên bờ để thu thuế ở một nơi trông như chốn hoang vu bị Chúa bỏ rơi, với một cái lán tôn và một cột cờ lạc lõng giữa đó; đổ thêm lính lên bờ—hẳn là để trông nom các thư lại hải quan. Một vài người, tôi nghe nói, đã chết đuối trong sóng; nhưng dù họ có chết đuối hay không, dường như chẳng ai đặc biệt bận tâm. Họ chỉ bị quăng ra đó, và chúng tôi lại đi tiếp. Ngày nào bờ biển trông cũng như nhau, như thể chúng tôi chưa hề di chuyển; nhưng chúng tôi đã đi qua nhiều nơi khác nhau—những nơi buôn bán—với những cái tên như Gran’ Bassam, Little Popo; những cái tên dường như thuộc về một vở hề bẩn thỉu nào đó diễn trước một tấm phông nền gở dữ. Sự nhàn rỗi của một hành khách, sự cô lập của tôi giữa tất cả những con người mà tôi chẳng có điểm tiếp xúc nào, vùng biển nhờn bóng như dầu và uể oải, vẻ u ám đồng đều của bờ biển, dường như giữ tôi cách xa sự thật của sự vật, bên trong cái tròng của một ảo tưởng thê lương và vô nghĩa. Tiếng sóng đôi lúc vọng đến là một niềm vui thực sự, như lời nói của một người anh em. Đó là một cái gì tự nhiên, có lý do của nó, có một ý nghĩa. Đôi lúc một chiếc thuyền từ bờ ra cho người ta một sự tiếp xúc chốc lát với thực tại. Nó được chèo bởi những gã da đen. Từ xa các anh đã có thể thấy lòng trắng mắt họ lấp lánh. Họ hò hét, ca hát; thân thể họ đẫm mồ hôi chảy ròng ròng; họ có những gương mặt như những chiếc mặt nạ kỳ dị—mấy gã ấy; nhưng họ có xương cốt, bắp thịt, một sinh lực hoang dã, một năng lượng chuyển động mãnh liệt, tự nhiên và chân thật như những con sóng dọc bờ biển của họ. Họ chẳng cần lý do gì để biện hộ cho việc có mặt ở đó. Nhìn họ là một niềm an ủi lớn. Trong một lúc tôi cảm thấy mình vẫn còn thuộc về một thế giới của những sự thật thẳng thắn; nhưng cảm giác ấy chẳng kéo dài lâu. Lại có một cái gì đó xuất hiện để xua nó đi. Có lần, tôi nhớ, chúng tôi bắt gặp một chiếc chiến hạm thả neo ngoài khơi bờ biển. Ở đó thậm chí chẳng có lấy một cái lán, vậy mà nó đang nã pháo vào bụi rậm. Hình như người Pháp đang có một trong những cuộc chiến tranh của họ diễn ra quanh vùng ấy. Lá quốc kỳ của nó rủ xuống mềm oặt như một mảnh giẻ; nòng những khẩu đại bác dài sáu insơ chĩa ra khắp thân tàu thấp; con sóng lừng nhờn nhụa, nhầy nhụa nâng nó lên một cách uể oải rồi hạ xuống, làm đung đưa những cột buồm mảnh khảnh. Giữa khoảng mênh mông trống rỗng của đất, trời, và nước, nó ở đó, không thể hiểu nổi, đang bắn vào một lục địa. Bụp, một khẩu đại bác sáu insơ nổ; một ngọn lửa nhỏ phụt ra rồi tắt, một làn khói trắng nhỏ tan biến, một viên đạn bé tí rít lên yếu ớt—và chẳng có gì xảy ra. Chẳng có gì có thể xảy ra. Có một chút điên rồ trong việc làm ấy, một cảm giác hài hước thê lương trong cảnh tượng ấy; và nó không hề tan đi khi có ai đó trên tàu nghiêm trang quả quyết với tôi rằng có một trại thổ dân—anh ta gọi họ là quân thù!—ẩn khuất đâu đó. [conrad-heart-of-darkness:1.31] “Chúng tôi trao thư từ cho nó (tôi nghe nói những người trên con tàu cô quạnh ấy đang chết vì sốt với tốc độ ba người một ngày) rồi đi tiếp. Chúng tôi ghé thêm vài nơi có những cái tên như trò hề, nơi điệu vũ vui nhộn của cái chết và buôn bán tiếp diễn trong một bầu không khí tĩnh lặng và hăng mùi đất như của một hầm mộ bị nung quá nóng; dọc suốt bờ biển vô hình thù viền bởi những con sóng hiểm nguy, như thể chính Tự nhiên đã cố xua đuổi những kẻ xâm nhập; ra vào những dòng sông, những dòng chảy của cái chết giữa sự sống, mà đôi bờ đang mục rữa thành bùn, mà nước, đặc quánh lại thành chất nhầy, tràn vào những rừng đước vặn vẹo, những cây đước dường như đang quằn quại về phía chúng tôi trong cơn tột cùng của một nỗi tuyệt vọng bất lực. Không ở đâu chúng tôi dừng lại đủ lâu để có được một ấn tượng cụ thể, nhưng cảm giác chung về một nỗi kinh ngạc mơ hồ và ngột ngạt cứ lớn dần trong tôi. Nó giống như một cuộc hành hương mỏi mệt giữa những gợi ý cho các cơn ác mộng. [conrad-heart-of-darkness:1.32] “Phải hơn ba mươi ngày tôi mới thấy cửa con sông lớn. Chúng tôi thả neo ngoài khơi nơi đặt trụ sở chính quyền. Nhưng công việc của tôi phải chừng hai trăm dặm xa hơn nữa mới bắt đầu. Vì thế ngay khi có thể tôi lên đường đến một nơi ở phía trên ba mươi dặm. [conrad-heart-of-darkness:1.33] “Tôi được đi nhờ trên một chiếc tàu hơi nước nhỏ đi biển. Thuyền trưởng của nó là một người Thụy Điển, và biết tôi là dân đi biển, đã mời tôi lên đài chỉ huy. Anh ta là một người trẻ tuổi, gầy gò, tóc vàng, và rầu rĩ, với mái tóc dài thượt và dáng đi lê bước. Khi chúng tôi rời cái cầu tàu nhỏ thảm hại, anh ta hất đầu một cách khinh miệt về phía bờ. ‘Đã sống ở đó à?’ anh ta hỏi. Tôi nói, ‘Phải.’ ‘Bọn quan chức chính quyền ấy là một lũ hay ho—có phải không?’ anh ta tiếp, nói tiếng Anh rất chính xác và khá cay đắng. ‘Thật buồn cười là có những người sẵn sàng làm những gì vì vài quan tiền một tháng. Tôi tự hỏi loại người ấy sẽ ra sao khi họ đi lên mạn ngược?’ Tôi bảo anh ta rằng tôi mong sẽ sớm được thấy điều đó. ‘Thế-ế-ế!’ anh ta thốt lên. Anh ta lê bước ngang qua đài, một mắt vẫn cảnh giác nhìn về phía trước. ‘Đừng có chắc quá,’ anh ta tiếp. ‘Hôm nọ tôi chở một người đã treo cổ tự tử dọc đường. Ông ta cũng là người Thụy Điển.’ ‘Treo cổ tự tử! Nhân danh Chúa, sao lại thế?’ tôi kêu lên. Anh ta vẫn chăm chú canh chừng phía trước. ‘Ai mà biết được? Có lẽ nắng quá sức chịu đựng của ông ta, hoặc cũng có thể là xứ sở này.’ [conrad-heart-of-darkness:1.34] “Cuối cùng chúng tôi mở ra một khúc sông. Một vách đá hiện ra, những đống đất bị đào xới bên bờ, những ngôi nhà trên một ngọn đồi, những ngôi nhà khác mái tôn, giữa một bãi hoang của những hố đào, hoặc bám chênh vênh vào sườn dốc. Một tiếng ồn không dứt của những thác ghềnh phía trên lởn vởn phủ lên cảnh tượng tàn phá có người ở ấy. Rất nhiều người, phần lớn da đen và trần truồng, đi lại như kiến. Một bến tàu nhô ra sông. Thỉnh thoảng một thứ ánh nắng chói lòa nhấn chìm tất cả trong một đợt chói sáng bùng lên đột ngột. ‘Trạm của Công ty anh đấy,’ người Thụy Điển nói, chỉ vào ba công trình bằng gỗ trông như trại lính trên sườn đá. ‘Tôi sẽ cho người mang đồ đạc của anh lên. Bốn cái hòm phải không? Thế. Vĩnh biệt.’ [conrad-heart-of-darkness:1.35] “Tôi bắt gặp một cái nồi hơi nằm lăn lóc trong cỏ, rồi tìm thấy một lối mòn dẫn lên đồi. Nó rẽ tránh những tảng đá lớn, và tránh cả một chiếc toa goòng cỡ nhỏ nằm ngửa ở đó, bánh chổng lên trời. Một bánh đã rời ra. Cái vật ấy trông chết cứng như xác của một con thú nào đó. Tôi bắt gặp thêm những mảnh máy móc đang mục nát, một đống đường ray hoen gỉ. Bên trái một lùm cây tạo nên một chỗ râm mát, nơi những vật gì đó sẫm màu dường như đang cựa quậy yếu ớt. Tôi chớp mắt, lối mòn dốc đứng. Một tiếng tù và rúc lên bên phải, và tôi thấy những người da đen chạy. Một tiếng nổ nặng nề và đục ngầu làm rung chuyển mặt đất, một luồng khói phụt ra từ vách đá, và chỉ có thế. Chẳng có thay đổi nào hiện ra trên mặt đá. Họ đang xây một đường xe lửa. Vách đá chẳng hề cản đường hay gì cả; nhưng việc phá đá vô mục đích ấy là toàn bộ công việc đang diễn ra. [conrad-heart-of-darkness:1.36] “Một tiếng leng keng khẽ sau lưng khiến tôi quay đầu lại. Sáu người đàn ông da đen tiến lên thành một hàng, nhọc nhằn leo lên lối mòn. Họ bước đi thẳng người và chậm rãi, giữ thăng bằng những chiếc giỏ nhỏ đầy đất trên đầu, và tiếng leng keng giữ nhịp theo bước chân họ. Những mảnh giẻ đen quấn quanh hông họ, và những đầu thừa ngắn phía sau ve vẩy qua lại như những cái đuôi. Tôi có thể thấy từng chiếc xương sườn, các khớp chân tay họ như những nút thắt trên sợi thừng; mỗi người đeo một cái vòng sắt quanh cổ, và tất cả được nối với nhau bằng một sợi xích mà những đoạn võng đung đưa giữa họ, leng keng theo nhịp. Một tiếng nổ nữa từ vách đá khiến tôi đột nhiên nghĩ đến chiếc chiến hạm tôi đã thấy bắn vào một lục địa. Đó cũng là cùng một thứ âm thanh đầy điềm gở; nhưng những người này thì dẫu tưởng tượng đến đâu cũng không thể gọi là quân thù. Họ bị gọi là tội phạm, và luật pháp bị xúc phạm, như những quả đạn nổ tung, đã đến với họ, một điều bí ẩn không lời giải từ phía biển. Tất cả những bộ ngực gầy guộc của họ cùng hổn hển, những cánh mũi phập phồng dữ dội run rẩy, những đôi mắt trừng trừng như đá nhìn lên đồi. Họ đi qua chỉ cách tôi sáu insơ, không một cái liếc nhìn, với vẻ thờ ơ hoàn toàn, như người chết, của những kẻ man rợ khốn khổ. Sau cái đám nguyên liệu thô ấy một trong những kẻ đã được cải hóa, sản phẩm của những sức mạnh mới đang vận hành, thất thểu đi dạo, cầm một khẩu súng trường ở quãng giữa. Hắn mặc một chiếc áo đồng phục bị đứt một cúc, và thấy một người da trắng trên lối mòn, hắn hăm hở nhấc vũ khí lên vai. Đó là sự thận trọng đơn giản, vì người da trắng nhìn từ xa giống nhau đến nỗi hắn không thể biết tôi có thể là ai. Hắn nhanh chóng được yên lòng, và với một cái nhe răng cười rộng, trắng, ranh mãnh, cùng một cái liếc về phía những kẻ hắn áp giải, hắn dường như kết nạp tôi làm người cùng hội trong sứ mệnh cao cả được giao phó cho hắn. Xét cho cùng, tôi cũng là một phần của sự nghiệp vĩ đại của những hành động cao thượng và công chính này. [conrad-heart-of-darkness:1.37] “Thay vì đi lên, tôi quay lại và đi xuống phía bên trái. Ý tôi là để cho đoàn tù khổ sai xích chân ấy đi khuất tầm mắt rồi mới leo lên đồi. Các anh biết tôi không phải người đặc biệt mềm lòng; tôi đã từng phải đánh và phải đỡ đòn. Tôi đã từng phải chống trả và đôi khi tấn công—đó cũng chỉ là một cách chống trả—mà không tính toán chính xác cái giá phải trả, theo những đòi hỏi của cái kiểu sống mà tôi đã lỡ bước sa vào. Tôi đã thấy con quỷ của bạo lực, và con quỷ của lòng tham, và con quỷ của dục vọng nóng bỏng; nhưng, thề có tất cả các vì sao! đó là những con quỷ mạnh mẽ, cường tráng, mắt đỏ ngầu, chúng chế ngự và lùa con người đi—con người, tôi nói cho các anh biết. Nhưng khi tôi đứng trên sườn đồi này, tôi đã thấy trước rằng dưới ánh nắng chói lòa của xứ sở ấy tôi sẽ làm quen với một con quỷ nhẽo nhợt, giả trá, mắt kèm nhèm của một sự điên rồ tham tàn và nhẫn tâm. Nó còn có thể xảo quyệt đến mức nào, thì phải vài tháng sau và một nghìn dặm xa hơn nữa tôi mới khám phá ra. Trong một thoáng tôi đứng sững kinh hãi, như thể trước một lời cảnh báo. Cuối cùng tôi đi xuống đồi, chếch theo đường xiên, về phía những lùm cây tôi đã thấy. [conrad-heart-of-darkness:1.38] “Tôi tránh một cái hố nhân tạo mênh mông mà ai đó đã đào trên sườn dốc, mục đích của nó thì tôi thấy không thể nào đoán nổi. Dù sao thì đó cũng chẳng phải mỏ đá hay hố cát. Nó chỉ là một cái hố. Có thể nó liên quan đến mong muốn nhân ái là cho bọn tội phạm có việc gì đó để làm. Tôi không biết. Rồi tôi suýt ngã xuống một khe núi rất hẹp, gần như chẳng hơn gì một vết sẹo trên sườn đồi. Tôi phát hiện ra rằng rất nhiều ống thoát nước nhập khẩu dành cho khu định cư đã bị quăng xuống đó. Chẳng có ống nào là không vỡ. Đó là một cuộc đập phá bừa bãi. Cuối cùng tôi đến được dưới những tán cây. Mục đích của tôi là đi dạo vào bóng râm một lát; nhưng vừa vào bên trong tôi đã có cảm giác như mình bước vào vòng tròn u ám của một Địa ngục nào đó. Thác ghềnh ở gần, và một tiếng ồn ào ạt, cuồn cuộn, đều đều, không ngớt tràn ngập sự tĩnh lặng thê lương của lùm cây, nơi không một hơi gió động, không một chiếc lá lay, bằng một âm thanh bí ẩn—như thể nhịp lao vun vút của trái đất được phóng đi bỗng trở nên nghe thấy được. [conrad-heart-of-darkness:1.39] “Những hình thù đen thui ngồi co ro, nằm, ngồi giữa những thân cây, tựa vào gốc, bám vào mặt đất, nửa hiện ra, nửa chìm khuất trong ánh sáng lờ mờ, trong đủ mọi tư thế của đau đớn, buông xuôi, và tuyệt vọng. Một mìn nữa trên vách đá nổ, kéo theo một cơn rùng mình khẽ của mặt đất dưới chân tôi. Công việc vẫn đang tiếp diễn. Công việc! Và đây là nơi một số người phục dịch đã lui vào để chết. [conrad-heart-of-darkness:1.40] “Họ đang chết dần—điều đó rất rõ. Họ không phải quân thù, họ không phải tội phạm, giờ đây họ chẳng còn là thứ gì thuộc về trần thế—chẳng là gì ngoài những cái bóng đen của bệnh tật và đói khát, nằm ngổn ngang trong cảnh u ám xanh xanh. Được đưa đến từ mọi xó xỉnh của bờ biển trong tất cả sự hợp pháp của những bản hợp đồng có thời hạn, lạc lõng trong một cảnh vật xa lạ, ăn những thức ăn không quen, họ đổ bệnh, trở nên vô dụng, và thế là được phép bò đi nơi khác mà nghỉ ngơi. Những hình thù hấp hối ấy tự do như không khí—và cũng mỏng manh gần bằng. Tôi bắt đầu nhận ra ánh lấp lánh của những đôi mắt dưới tán cây. Rồi, liếc xuống, tôi thấy một gương mặt gần bàn tay mình. Bộ xương đen ngả dài hết cỡ, một bên vai tựa vào gốc cây, và chầm chậm đôi mi mắt nhướng lên và đôi mắt trũng sâu ngước nhìn tôi, to lớn và trống rỗng, một thứ ánh chập chờn trắng nhợt, mù lòa trong đáy sâu con ngươi, rồi chầm chậm lụi tắt. Người ấy có vẻ còn trẻ—gần như một cậu bé—nhưng các anh biết đấy, với họ thật khó mà nói được. Tôi chẳng biết làm gì khác hơn là đưa cho cậu ta một trong những chiếc bánh quy đi biển của anh bạn Thụy Điển tốt bụng mà tôi có trong túi. Những ngón tay chầm chậm khép lại quanh nó và giữ lấy—không có cử động nào khác và không có cái nhìn nào khác. Cậu ta đã buộc một mẩu sợi len trắng quanh cổ—Tại sao? Cậu ta lấy nó ở đâu? Đó là một huy hiệu—một vật trang sức—một bùa hộ mệnh—một hành động cầu an? Có ý nghĩa gì gắn với nó chăng? Trông nó thật gây sửng sốt quanh cái cổ đen ấy, mẩu chỉ trắng từ bên kia biển cả này. [conrad-heart-of-darkness:1.41] “Gần cái cây ấy còn hai bó góc nhọn nữa ngồi co chân lên. Một người, cằm tì lên đầu gối, nhìn trừng trừng vào hư không, một cách không thể chịu nổi và rợn người: con ma anh em của anh ta tựa trán, như thể bị một nỗi mệt mỏi lớn lao đè bẹp; và khắp xung quanh những người khác nằm rải rác trong đủ mọi tư thế gục ngã vặn vẹo, như trong một bức tranh nào đó về một cuộc thảm sát hay một trận dịch. Trong lúc tôi đứng đó kinh hoàng, một trong những sinh vật ấy chống tay và đầu gối nhổm dậy, rồi bò bằng bốn chân ra phía sông để uống nước. Anh ta vục nước từ bàn tay mà liếm, rồi ngồi dậy dưới ánh nắng, bắt chéo hai ống chân trước mặt, và một lúc sau để cái đầu tóc xoăn như len gục xuống xương ức. [conrad-heart-of-darkness:1.42] “Tôi chẳng muốn la cà thêm trong bóng râm nữa, và tôi vội vã đi về phía trạm. Khi đến gần các tòa nhà, tôi gặp một người da trắng, ăn mặc chải chuốt sang trọng đến bất ngờ khiến thoạt đầu tôi tưởng ông ta là một thứ ảo ảnh. Tôi thấy một chiếc cổ cồn cao hồ cứng, cổ tay áo trắng, một chiếc áo vét bằng vải len alpaca nhẹ, quần trắng như tuyết, một chiếc cà vạt sạch sẽ, và đôi ủng đánh xi bóng loáng. Không đội mũ. Tóc rẽ ngôi, chải gọn, bôi dầu, dưới một chiếc dù che nắng lót xanh cầm trong một bàn tay trắng to lớn. Ông ta thật đáng kinh ngạc, và có một cây quản bút giắt sau tai. [conrad-heart-of-darkness:1.43] “Tôi bắt tay cái phép màu ấy, và được biết ông ta là viên kế toán trưởng của Công ty, và mọi việc sổ sách đều được làm ở trạm này. Ông ta ra ngoài một lát, ông ta bảo, ‘để hít thở chút không khí trong lành. Cái cách nói ấy nghe kỳ quặc lạ lùng, với cái gợi ý về đời bàn giấy ngồi một chỗ của nó. Lẽ ra tôi chẳng nhắc đến gã ấy với các anh làm gì, chỉ có điều chính từ môi gã mà lần đầu tiên tôi nghe thấy cái tên của người gắn bó không thể tách rời với những ký ức về thời kỳ ấy. Hơn nữa, tôi kính trọng gã. Phải; tôi kính trọng những chiếc cổ cồn của gã, những cổ tay áo đồ sộ của gã, mái tóc chải gọn của gã. Vẻ ngoài của gã quả thật giống một hình nộm của tiệm cắt tóc; nhưng giữa sự suy đồi trầm trọng của xứ sở ấy gã vẫn giữ được vẻ ngoài của mình. Đó là cốt cách. Những chiếc cổ cồn hồ cứng và những vạt ngực áo sơ mi được là chỉnh tề của gã là những thành tựu của tính cách. Gã đã ở ngoài ấy gần ba năm; và, về sau, tôi không nhịn được phải hỏi gã làm thế nào mà diện được thứ quần áo vải lanh như vậy. Gã thoáng đỏ mặt hết sức nhẹ, và khiêm tốn nói, ‘Tôi đã dạy một trong những người đàn bà thổ dân quanh trạm. Khó lắm. Cô ta không thích công việc ấy.’ Như vậy con người này quả thật đã làm nên được một điều gì đó. Và gã tận tụy với sổ sách của mình, những cuốn sổ được giữ ngăn nắp tinh tươm. [conrad-heart-of-darkness:1.44] “Mọi thứ khác trong trạm đều rối tinh—đầu óc, đồ vật, nhà cửa. Từng dãy mọi đen bụi bặm chân bè bè đến rồi đi; một dòng hàng hóa chế tạo, vải bông rẻ tiền, hạt cườm, và dây đồng được gửi vào những chốn sâu thẳm của bóng tối, và đổi lại là một dòng nhỏ giọt quý báu ngà voi chảy về. [conrad-heart-of-darkness:1.45] “Tôi phải chờ ở trạm mười ngày—một sự vĩnh cửu. Tôi sống trong một túp lều ngoài sân, nhưng để thoát khỏi sự hỗn loạn đôi khi tôi vào văn phòng của viên kế toán. Nó được dựng bằng những tấm ván nằm ngang, và ghép tồi tệ đến nỗi, khi gã cúi trên chiếc bàn giấy cao, người gã bị kẻ sọc từ cổ đến gót bằng những dải nắng hẹp. Chẳng cần mở cánh cửa chớp lớn ra mới nhìn thấy được. Ở đó cũng nóng; những con ruồi to vo ve như quỷ ám, và chúng không đốt, mà đâm. Tôi thường ngồi trên sàn, trong khi, với vẻ ngoài không chê vào đâu được (và thậm chí hơi thơm mùi nước hoa), đậu trên một chiếc ghế đẩu cao, gã viết, gã viết. Thỉnh thoảng gã đứng lên để vận động. Khi một chiếc giường xếp có một người ốm (một nhân viên đau yếu nào đó từ mạn ngược về) được đặt vào đó, gã tỏ ra bực bội một cách nhẹ nhàng. ‘Tiếng rên rỉ của người bệnh này,’ gã nói, ‘làm tôi phân tán chú ý. Mà không có chuyện ấy thì ở cái khí hậu này cũng đã vô cùng khó tránh được những sai sót trong sổ sách rồi.’ [conrad-heart-of-darkness:1.46] “Một hôm gã nhận xét, không ngẩng đầu lên, ‘Trong nội địa chắc chắn anh sẽ gặp ông Kurtz.’ Khi tôi hỏi ông Kurtz là ai, gã nói ông ta là một nhân viên hạng nhất; và thấy tôi thất vọng trước thông tin ấy, gã chậm rãi nói thêm, đặt cây bút xuống, ‘Ông ấy là một người rất phi thường.’ Những câu hỏi tiếp theo moi được từ gã rằng ông Kurtz hiện đang phụ trách một trạm buôn, một trạm rất quan trọng, ở đúng xứ ngà voi thực thụ, tận ‘chính đáy sâu nhất ở trong ấy. Gửi về nhiều ngà voi bằng tất cả những người khác cộng lại...’ Gã lại bắt đầu viết. Người bệnh đã ốm quá nặng để rên rỉ. Lũ ruồi vo ve trong một sự yên bình lớn lao. [conrad-heart-of-darkness:1.47] “Đột nhiên có tiếng người rì rầm mỗi lúc một lớn và tiếng chân dậm rầm rập. Một đoàn khuân vác đã tới. Một tràng ồn ào dữ dội những âm thanh thô kệch bùng lên ở phía bên kia những tấm ván. Tất cả phu khuân vác đều nói cùng một lúc, và giữa cơn huyên náo ấy vang lên giọng than thở của viên nhân viên trưởng đang mếu máo ‘chịu thua’ lần thứ hai mươi trong ngày.... Gã chậm rãi đứng dậy. ‘Ồn ào kinh khủng quá,’ gã nói. Gã nhẹ nhàng băng qua phòng để nhìn người bệnh, và quay lại, bảo tôi, ‘Ông ta không nghe thấy gì.’ ‘Cái gì! Chết rồi à?’ tôi hỏi, giật mình. ‘Không, chưa,’ gã đáp, hết sức điềm tĩnh. Rồi, hất đầu ám chỉ cơn náo loạn ngoài sân trạm, ‘Khi người ta phải ghi sổ cho chính xác, người ta đâm ra căm ghét bọn man rợ ấy—căm ghét đến chết.’ Gã trầm ngâm một lúc. ‘Khi anh gặp ông Kurtz,’ gã nói tiếp, ‘hãy nói với ông ấy từ phía tôi rằng mọi sự ở đây’—gã liếc nhìn chiếc bàn—‘đều rất mỹ mãn. Tôi không thích viết thư cho ông ấy—với những kẻ đưa tin của chúng ta thì anh chẳng bao giờ biết ai có thể tóm được thư của anh—ở cái Trạm Trung tâm ấy.’ Gã nhìn tôi chằm chằm một lúc bằng đôi mắt lồi hiền lành. ‘Ồ, ông ấy sẽ tiến xa, rất xa,’ gã lại bắt đầu. ‘Chẳng bao lâu nữa ông ấy sẽ là một nhân vật trong Bộ máy Hành chính. Họ, ở bên trên—Hội đồng ở châu Âu, anh biết đấy—có ý định để ông ấy như vậy.’ [conrad-heart-of-darkness:1.48] “Gã quay lại với công việc. Tiếng ồn bên ngoài đã ngớt, và lát sau khi đi ra tôi dừng lại ở cửa. Trong tiếng ruồi vo ve đều đặn, viên nhân viên sắp về nước nằm đó, xong đời và mê man bất tỉnh; người kia, cúi trên những cuốn sổ, đang ghi chép chính xác những giao dịch hoàn toàn chính xác; và năm mươi bộ bên dưới bậc cửa, tôi có thể thấy những ngọn cây lặng phắc của lùm cây chết chóc. [conrad-heart-of-darkness:1.49] “Hôm sau cuối cùng tôi cũng rời trạm ấy, cùng một đoàn sáu mươi người, cho một chuyến cuốc bộ hai trăm dặm. [conrad-heart-of-darkness:1.50] “Kể nhiều với các anh về chuyện đó cũng chẳng ích gì. Những lối mòn, những lối mòn, khắp mọi nơi; một mạng lưới lối mòn giẫm nát trải khắp vùng đất trống trải, xuyên qua cỏ cao, xuyên qua cỏ cháy, xuyên qua bụi rậm, xuống rồi lên những khe núi lạnh lẽo, lên rồi xuống những ngọn đồi đá rực lửa nóng; và một sự cô tịch, một sự cô tịch, không một bóng người, không một túp lều. Dân cư đã bỏ đi từ lâu lắm rồi. Ấy, nếu một đám đông mọi đen bí ẩn được trang bị đủ mọi thứ vũ khí đáng sợ bỗng nhiên kéo nhau đi lại trên con đường giữa Deal và Gravesend, bắt bớ dân quê bên phải bên trái để khuân vác những gánh nặng cho chúng, tôi đoán là mọi trang trại và mọi mái nhà tranh quanh vùng ấy sẽ chóng vắng tanh. Chỉ có điều ở đây đến nhà cửa cũng không còn nữa. Dẫu vậy tôi đã đi qua vài ngôi làng bỏ hoang. Có cái gì đó trẻ con một cách thảm thương trong những đống đổ nát của những bức tường cỏ. Ngày lại ngày, với tiếng dậm và tiếng lê bước của sáu mươi đôi chân trần sau lưng tôi, mỗi đôi dưới một gánh nặng sáu mươi pao. Cắm trại, nấu nướng, ngủ, nhổ trại, hành quân. Thỉnh thoảng một người khuân vác chết khi đang mang ách, nằm yên nghỉ trong đám cỏ cao gần lối mòn, với một cái bầu đựng nước rỗng không và cây gậy dài nằm bên cạnh. Một sự im lặng lớn lao quanh mình và trên đầu. Có lẽ vào một đêm yên tĩnh nào đó, tiếng rung của những hồi trống xa xăm, chìm xuống, dâng lên, một tiếng rung mênh mông, mơ hồ; một âm thanh kỳ quái, khẩn cầu, gợi nhiều ý tứ, và hoang dại—và có lẽ mang một ý nghĩa sâu xa chẳng kém tiếng chuông ở một xứ sở Cơ Đốc. Có lần, một người da trắng mặc bộ đồng phục không cài cúc, cắm trại trên lối mòn với một đội hộ tống có vũ trang gồm những người Zanzibar gầy nhom, rất hiếu khách và vui nhộn—chưa nói là say khướt. Đang trông coi việc bảo dưỡng con đường, ông ta tuyên bố. Tôi không thể nói là mình đã thấy con đường nào hay việc bảo dưỡng nào, trừ phi cái xác của một người da đen trung niên, với một lỗ đạn trên trán, mà tôi đã vấp phải đúng thật ba dặm xa hơn, có thể được coi là một sự cải thiện lâu dài. Tôi cũng có một người bạn đồng hành da trắng, không phải gã tồi, nhưng hơi quá béo và có cái thói quen phát bực là hay ngất xỉu trên những sườn đồi nóng bỏng, cách hàng dặm mới có được một chút bóng râm và nước. Thật phiền toái, các anh biết đấy, khi phải cầm chính chiếc áo khoác của mình như cái dù che nắng trên đầu một gã trong lúc gã đang hồi tỉnh. Có lần tôi không nhịn được phải hỏi gã rốt cuộc đến đây làm gì. ‘Để kiếm tiền, dĩ nhiên rồi. Anh nghĩ là gì?’ gã nói, khinh khỉnh. Rồi gã bị sốt, và phải được khiêng trên một cái võng treo dưới một cây đòn. Vì gã nặng đến mười sáu xtôn nên tôi cãi vã không biết bao nhiêu lần với đám phu khuân vác. Họ chùn lại, bỏ trốn, lẻn đi cùng gánh hàng trong đêm—một cuộc nổi loạn thực sự. Thế là, một buổi tối, tôi đọc một bài diễn văn bằng tiếng Anh kèm điệu bộ, không một điệu bộ nào lọt khỏi sáu mươi đôi mắt trước mặt tôi, và sáng hôm sau tôi cho cái võng khởi hành đi trước suôn sẻ. Một giờ sau tôi bắt gặp cả mớ tan nát trong một bụi cây—người, võng, tiếng rên, chăn chiếu, những cảnh kinh hoàng. Cây đòn nặng nề đã làm tróc da cái mũi tội nghiệp của gã. Gã rất nóng lòng muốn tôi giết một ai đó, nhưng chẳng có bóng dáng một người khuân vác nào ở gần. Tôi nhớ đến ông bác sĩ già—‘Đối với khoa học sẽ là thú vị nếu được theo dõi những thay đổi tâm thần của các cá nhân, ngay tại chỗ.’ Tôi cảm thấy mình đang trở nên thú vị về mặt khoa học. Tuy nhiên, tất cả những chuyện đó chẳng ăn nhằm gì. Đến ngày thứ mười lăm tôi lại trông thấy con sông lớn, và khập khiễng bước vào Trạm Trung tâm. Nó nằm trên một vùng nước tù bao quanh bởi cây bụi và rừng, với một đường viền đẹp đẽ bằng bùn hôi thối ở một phía, và ba phía kia được rào bằng một hàng rào sậy xiêu vẹo điên rồ. Một chỗ hổng bị bỏ mặc là tất cả cái cổng mà nó có, và cái nhìn đầu tiên vào nơi này đủ để các anh thấy chính con quỷ nhẽo nhợt đang điều hành cái màn trình diễn ấy. Những người da trắng tay cầm gậy dài uể oải hiện ra từ giữa các tòa nhà, thong thả đi tới nhìn tôi một cái, rồi lại rút đi khuất đâu đó. Một người trong bọn họ, một gã to béo, dễ bị kích động với bộ ria đen, thông báo cho tôi với một sự liến thoắng lớn và nhiều lạc đề, ngay khi tôi nói tôi là ai, rằng chiếc tàu hơi nước của tôi đang nằm dưới đáy sông. Tôi sững sờ như bị sét đánh. Cái gì, thế nào, tại sao? Ồ, ‘ổn cả thôi.’ ‘Chính viên quản lý’ đã có mặt ở đó. Tất cả đều hoàn toàn đúng đắn. ‘Mọi người đã cư xử tuyệt vời! tuyệt vời!’—‘anh phải,’ gã nói một cách bồn chồn, ‘đi gặp ngài tổng quản lý ngay. Ngài đang chờ!’ [conrad-heart-of-darkness:1.51] “Tôi không thấy ngay ý nghĩa thực sự của vụ đắm tàu ấy. Tôi nghĩ bây giờ thì tôi thấy, nhưng tôi không chắc—không chắc chút nào. Chắc chắn là chuyện ấy quá ngu xuẩn—khi tôi nghĩ lại—để có thể hoàn toàn tự nhiên. Dẫu vậy... Nhưng vào lúc ấy nó chỉ hiện ra đơn giản như một sự phiền toái chết tiệt. Chiếc tàu hơi nước đã chìm. Hai ngày trước, họ đã đột ngột vội vã ngược dòng sông với viên quản lý trên tàu, do một thuyền trưởng tình nguyện nào đó điều khiển, và chưa ra đi được ba giờ thì họ đã làm toạc đáy tàu trên đá, và nó chìm gần bờ nam. Tôi tự hỏi mình sẽ làm gì ở đó, giờ khi con tàu của tôi đã mất. Thật ra, tôi có khối việc để làm trong việc vớt con tàu mình chỉ huy lên khỏi sông. Tôi phải bắt tay vào việc ngay ngày hôm sau. Việc ấy, cùng với việc sửa chữa khi tôi đem các mảnh về trạm, mất đến mấy tháng trời. [conrad-heart-of-darkness:1.52] “Cuộc gặp gỡ đầu tiên của tôi với viên quản lý thật kỳ lạ. Ông ta không mời tôi ngồi sau chặng đường hai mươi dặm cuốc bộ của tôi sáng hôm ấy. Ông ta tầm thường về nước da, về đường nét, về cung cách, và về giọng nói. Ông ta tầm vóc trung bình và thân hình bình thường. Đôi mắt ông ta, màu xanh lơ thông thường, có lẽ lạnh lùng một cách đáng chú ý, và chắc chắn ông ta có thể khiến cái nhìn của mình rơi xuống người ta sắc lẻm và nặng nề như một nhát rìu. Nhưng ngay cả những lúc ấy phần còn lại của con người ông ta dường như vẫn chối bỏ ý định đó. Ngoài ra chỉ có một nét mặt mờ nhạt, khó định nghĩa nơi đôi môi ông ta, một cái gì đó lén lút—một nụ cười—không phải một nụ cười—tôi nhớ nó, nhưng tôi không thể giải thích. Nó vô thức, nụ cười ấy, dẫu ngay sau khi ông ta nói điều gì đó nó lại đậm thêm trong một khoảnh khắc. Nó đến ở cuối những lời ông ta nói như một con dấu đóng lên ngôn từ để khiến ý nghĩa của câu nói tầm thường nhất trở nên hoàn toàn khôn dò. Ông ta là một con buôn tầm thường, từ thuở thanh niên đã làm việc ở những vùng này—chẳng hơn gì thế. Ông ta được tuân lệnh, thế nhưng ông ta không gợi lên tình yêu cũng chẳng gợi lên nỗi sợ, thậm chí cả sự kính trọng cũng không. Ông ta gợi lên sự bứt rứt. Chính là thế! Sự bứt rứt. Không phải một sự ngờ vực rõ rệt—chỉ là sự bứt rứt—chẳng hơn gì thế. Các anh không thể hình dung một... một... năng lực như thế có thể hiệu quả đến mức nào. Ông ta chẳng có tài tổ chức, tài khởi xướng, hay thậm chí cả tài giữ trật tự. Điều đó hiển nhiên trong những thứ như tình trạng thảm hại của trạm. Ông ta không có học vấn, và không có trí tuệ. Địa vị của ông ta đã đến với ông ta—vì sao? Có lẽ vì ông ta không bao giờ ốm... Ông ta đã phục vụ ba nhiệm kỳ ba năm ở ngoài ấy... Bởi vì sức khỏe đắc thắng giữa cuộc tan tác chung của những thể chất tự nó đã là một thứ quyền lực. Khi về nước nghỉ phép ông ta ăn chơi trác táng trên quy mô lớn—một cách phô trương. Một gã thủy thủ lên bờ—có điều khác biệt—chỉ ở vẻ bề ngoài. Điều này người ta có thể suy ra từ những câu chuyện tình cờ của ông ta. Ông ta chẳng khởi xướng điều gì, ông ta có thể duy trì cho công việc thường lệ chạy đều—chỉ có thế. Nhưng ông ta vĩ đại. Ông ta vĩ đại nhờ cái điều nhỏ nhặt này: không thể nào biết được cái gì có thể kiềm chế một con người như thế. Ông ta chẳng bao giờ để lộ bí mật ấy. Có lẽ bên trong ông ta chẳng có gì cả. Một mối ngờ vực như thế khiến người ta phải khựng lại—vì ngoài ấy không có những sự kiềm chế từ bên ngoài. Có lần khi đủ thứ bệnh nhiệt đới đã quật ngã gần như mọi ‘nhân viên’ trong trạm, người ta nghe ông ta nói, ‘Những kẻ ra đây không nên có ruột gan.’ Ông ta niêm phong lời phát biểu ấy bằng nụ cười của mình, như thể đó là một cánh cửa mở vào một bóng tối mà ông ta đang giữ trong tay. Người ta tưởng mình đã nhìn thấy những điều gì đó—nhưng con dấu đã đóng lại. Khi bị quấy rầy vào giờ ăn bởi những cuộc cãi vã liên miên của những người da trắng về thứ bậc chỗ ngồi, ông ta ra lệnh làm một cái bàn tròn khổng lồ, mà để đặt nó người ta phải xây riêng một ngôi nhà. Đó là phòng ăn của trạm. Chỗ ông ta ngồi là chỗ đầu tiên—những người còn lại chẳng ra gì. Người ta cảm thấy đó là niềm tin bất di bất dịch của ông ta. Ông ta không lịch sự mà cũng không bất lịch sự. Ông ta trầm lặng. Ông ta để cho ‘thằng bồi’ của mình—một gã da đen trẻ tuổi ăn quá no từ miền duyên hải—đối xử với những người da trắng, ngay trước mắt ông ta, bằng một thái độ xấc xược khiêu khích. [conrad-heart-of-darkness:1.53] “Ông ta bắt đầu nói ngay khi trông thấy tôi. Tôi đã đi đường quá lâu. Ông ta không thể chờ. Đã phải khởi hành mà không có tôi. Các trạm ở thượng nguồn phải được tiếp ứng. Đã có quá nhiều sự chậm trễ đến nỗi ông ta không biết ai đã chết và ai còn sống, và họ xoay xở ra sao—vân vân, vân vân. Ông ta chẳng để ý gì đến những lời giải thích của tôi, và, mân mê một thỏi xi gắn, nhắc đi nhắc lại nhiều lần rằng tình hình ‘rất nghiêm trọng, rất nghiêm trọng.’ Có tin đồn rằng một trạm rất quan trọng đang lâm nguy, và người đứng đầu trạm ấy, ông Kurtz, đang ốm. Mong rằng điều đó không đúng. Ông Kurtz là... Tôi cảm thấy mệt mỏi và cáu kỉnh. Kệ xác Kurtz, tôi nghĩ. Tôi ngắt lời ông ta bằng cách nói rằng tôi đã nghe nói về ông Kurtz ở miền duyên hải. ‘À! Vậy là dưới ấy người ta có nói về ông ấy,’ ông ta lẩm bẩm một mình. Rồi ông ta lại bắt đầu, quả quyết với tôi rằng ông Kurtz là nhân viên giỏi nhất mà ông ta có, một con người đặc biệt, có tầm quan trọng lớn nhất đối với Công ty; vì vậy tôi có thể hiểu được nỗi lo âu của ông ta. Ông ta, ông ta nói, ‘rất, rất bứt rứt.’ Quả thật ông ta nhấp nhổm trên ghế khá nhiều, kêu lên, ‘À, ông Kurtz!’ bẻ gãy thỏi xi gắn và có vẻ sững sờ vì sự cố ấy. Tiếp đó ông ta muốn biết ‘sẽ mất bao lâu để’... Tôi lại ngắt lời ông ta. Vì đói, các anh biết đấy, và lại bị bắt đứng nữa. Tôi đang trở nên hung tợn. ‘Làm sao tôi biết được?’ tôi nói. ‘Tôi còn chưa nhìn thấy xác tàu—vài tháng, chắc chắn thế.’ Toàn bộ cuộc chuyện trò này với tôi dường như thật vô ích. ‘Vài tháng,’ ông ta nói. ‘Thôi được, cứ cho là ba tháng trước khi chúng ta có thể khởi hành. Phải. Như thế là đủ cho công chuyện.’ Tôi hầm hầm bước ra khỏi túp lều của ông ta (ông ta sống một mình trong một túp lều đất sét có một kiểu hiên) vừa lẩm bẩm một mình nhận xét của tôi về ông ta. Ông ta là một thằng ngốc lắm mồm. Về sau tôi rút lại nhận xét ấy khi tôi bàng hoàng nhận ra ông ta đã ước tính thời gian cần thiết cho ‘công chuyện’ với độ chính xác tinh tế tột bậc đến nhường nào. [conrad-heart-of-darkness:1.54] “Tôi bắt tay vào việc ngay hôm sau, có thể nói là quay lưng lại với cái trạm ấy. Dường như chỉ bằng cách đó tôi mới có thể bám giữ được những sự thật cứu rỗi của cuộc đời. Dẫu vậy, đôi khi người ta cũng phải nhìn quanh; và thế là tôi thấy cái trạm này, những con người này lang thang vô định dưới ánh nắng ngoài sân. Đôi khi tôi tự hỏi tất cả những thứ ấy có nghĩa gì. Họ lang thang chỗ này chỗ kia với những cây gậy dài vô lý trong tay, như một đám những kẻ hành hương mất đức tin bị bỏ bùa bên trong một hàng rào mục nát. Chữ ‘ngà voi’ vang lên trong không khí, được thì thầm, được thở dài. Các anh sẽ tưởng họ đang cầu nguyện nó. Một mùi tanh tưởi của lòng tham ngu muội thổi qua tất cả, như một làn hơi từ một cái xác nào đó. Trời đất ơi! Tôi chưa từng thấy cái gì phi thực như thế trong đời. Và bên ngoài, vùng hoang vu câm lặng bao quanh cái chấm được phát quang này trên mặt đất khiến tôi có cảm giác như một cái gì đó vĩ đại và không thể khuất phục, như cái ác hay chân lý, đang kiên nhẫn chờ đợi cuộc xâm lăng kỳ quái này qua đi. [conrad-heart-of-darkness:1.55] “Ôi, những tháng ấy! Thôi, đừng bận tâm. Nhiều chuyện đã xảy ra. Một buổi tối, một cái lán cỏ chứa đầy vải trúc bâu, vải bông in hoa, hạt cườm, và tôi không biết còn những gì nữa, bùng cháy đột ngột đến nỗi các anh sẽ tưởng mặt đất đã nứt ra để một ngọn lửa báo thù thiêu rụi tất cả đống rác rưởi ấy. Tôi đang lặng lẽ hút tẩu bên chiếc tàu hơi nước đã tháo rời của mình, và thấy tất cả bọn họ nhảy cỡn lên trong ánh lửa, hai tay giơ cao, thì gã to béo có bộ ria phóng ầm ầm xuống bờ sông, một cái thùng sắt tây trong tay, quả quyết với tôi rằng mọi người đang ‘cư xử tuyệt vời, tuyệt vời,’ múc chừng một lít nước rồi lại phóng ầm ầm trở lên. Tôi để ý thấy cái thùng của gã thủng một lỗ ở đáy. [conrad-heart-of-darkness:1.56] “Tôi thong thả đi lên. Chẳng có gì phải vội. Các anh thấy đấy, cái thứ ấy đã bùng lên như một hộp diêm. Ngay từ đầu nó đã vô vọng rồi. Ngọn lửa đã bốc cao, đẩy lùi mọi người, rọi sáng mọi thứ—rồi sụp xuống. Cái lán đã thành một đống than hồng rực dữ dội. Một gã mọi đen đang bị đánh gần đó. Người ta bảo gã đã gây ra đám cháy bằng cách nào đó; dù thế nào đi nữa, gã đang rít lên khủng khiếp nhất. Về sau, trong nhiều ngày, tôi thấy gã ngồi ở một khoảnh bóng râm, trông rất ốm yếu và cố gắng hồi sức; rồi sau đó gã đứng dậy và đi ra—và vùng hoang vu không một tiếng động lại đón gã vào lòng. Khi từ bóng tối tôi tiến lại gần ánh lửa, tôi thấy mình ở sau lưng hai người đang nói chuyện. Tôi nghe thấy cái tên Kurtz được thốt ra, rồi những lời, ‘lợi dụng sự cố đáng tiếc này.’ Một trong hai người là viên quản lý. Tôi chúc ông ta buổi tối tốt lành. ‘Anh đã bao giờ thấy chuyện gì như thế chưa—hả? thật không thể tin nổi,’ ông ta nói, rồi bỏ đi. Người kia ở lại. Anh ta là một nhân viên hạng nhất, trẻ tuổi, có dáng quý phái, hơi kín đáo, với một bộ râu nhỏ chẻ đôi và một cái mũi khoằm. Anh ta xa cách với các nhân viên khác, và về phần họ, họ bảo anh ta là gián điệp của viên quản lý theo dõi họ. Về phần tôi, trước đó tôi hầu như chưa bao giờ nói chuyện với anh ta. Chúng tôi bắt chuyện, và lát sau chúng tôi thong thả rời xa đống tàn tích đang xèo xèo. Rồi anh ta mời tôi về phòng mình, ở trong tòa nhà chính của trạm. Anh ta quẹt một que diêm, và tôi nhận thấy rằng gã quý tộc trẻ này không chỉ có một hộp đồ trang điểm bọc bạc mà còn có cả một cây nến nguyên vẹn của riêng mình. Đúng vào thời gian ấy, viên quản lý là người duy nhất được coi là có quyền dùng nến. Những tấm chiếu thổ dân phủ lên các bức tường đất sét; một bộ sưu tập giáo, lao, khiên, dao được treo lên thành những bộ chiến lợi phẩm. Công việc được giao phó cho gã này là làm gạch—tôi đã được cho biết như thế; nhưng trong trạm chẳng có lấy một mảnh gạch vụn nào, và anh ta đã ở đó hơn một năm—chờ đợi. Hình như anh ta không thể làm gạch nếu thiếu một thứ gì đó, tôi không biết là gì—có lẽ là rơm. Dẫu sao, thứ ấy không thể tìm thấy ở đó, và vì không chắc nó sẽ được gửi từ châu Âu sang, nên tôi không thấy rõ anh ta đang chờ cái gì. Có lẽ là một hành động sáng thế đặc biệt. Tuy nhiên, tất cả bọn họ đều đang chờ—tất cả mười sáu hay hai mươi kẻ hành hương ấy—chờ một cái gì đó; và thề có trời, đó dường như chẳng phải một việc làm không hợp ý, xét theo cách họ đón nhận nó, mặc dù thứ duy nhất từng đến với họ là bệnh tật—theo như tôi thấy. Họ giết thời gian bằng cách nói xấu sau lưng và mưu mô chống lại nhau theo một kiểu ngớ ngẩn. Có một bầu không khí âm mưu bao trùm cái trạm ấy, nhưng dĩ nhiên chẳng đi đến đâu cả. Nó cũng phi thực như mọi thứ khác—như cái vẻ giả vờ nhân ái của toàn bộ cơ ngơi, như những câu chuyện của họ, như sự cai quản của họ, như cái màn phô diễn công việc của họ. Cảm xúc thật duy nhất là lòng khao khát được bổ nhiệm đến một trạm buôn nơi có thể kiếm được ngà voi, để họ có thể kiếm được tiền hoa hồng. Họ mưu mô, vu khống và căm ghét nhau chỉ vì lẽ đó—nhưng còn về việc thực sự nhấc lấy một ngón tay út—ồ, không. Lạy trời! xét cho cùng trên đời này có một cái gì đó cho phép một kẻ ăn cắp ngựa trong khi một kẻ khác không được nhìn vào cái dây cương. Ăn cắp hẳn một con ngựa. Được lắm. Hắn đã làm thế. Có lẽ hắn biết cưỡi. Nhưng có một cách nhìn vào cái dây cương có thể khiến vị thánh nhân từ nhất cũng phải nổi khùng mà đá cho một cái. [conrad-heart-of-darkness:1.57] “Tôi không hiểu tại sao anh ta lại muốn tỏ ra thân thiện, nhưng trong khi chúng tôi chuyện trò trong đó, tôi đột nhiên nhận ra gã này đang cố moi một điều gì đó—thật ra là đang dò hỏi tôi. Anh ta không ngớt bóng gió về châu Âu, về những người mà tôi được cho là quen biết ở đó—đặt những câu hỏi gợi ý về những người quen của tôi ở thành phố như mồ mả, vân vân. Đôi mắt nhỏ của anh ta lấp lánh như những mảnh mica—vì tò mò—mặc dù anh ta cố giữ một chút vẻ kẻ cả. Thoạt đầu tôi ngạc nhiên, nhưng chẳng bao lâu tôi trở nên tò mò kinh khủng muốn xem anh ta sẽ moi được gì ở tôi. Tôi không tài nào hình dung được trong tôi có cái gì khiến anh ta phải bỏ công như thế. Thật là hay ho khi thấy anh ta tự làm mình bối rối, vì sự thật là trong người tôi chỉ đầy những cơn ớn lạnh, và trong đầu tôi chẳng có gì ngoài cái chuyện tàu hơi nước khốn khổ ấy. Rõ ràng anh ta coi tôi là một kẻ nói quanh co hoàn toàn trơ tráo. Cuối cùng anh ta nổi giận, và, để che giấu một cử động bực bội điên tiết, anh ta ngáp. Tôi đứng dậy. Lúc ấy tôi để ý thấy một bức phác họa nhỏ bằng sơn dầu, trên một tấm ván, vẽ một người đàn bà, khoác áo choàng và bịt mắt, cầm một ngọn đuốc đang cháy. Nền tranh u tối—gần như đen. Dáng điệu người đàn bà oai nghiêm, và hiệu ứng của ánh đuốc trên gương mặt thật gở dữ. [conrad-heart-of-darkness:1.58] “Nó níu chân tôi lại, và anh ta đứng bên cạnh một cách lịch sự, cầm một cái chai sâm banh nửa panh rỗng (đồ bồi dưỡng y tế) có cắm cây nến. Trước câu hỏi của tôi anh ta nói ông Kurtz đã vẽ bức tranh này—ngay tại trạm này hơn một năm trước—trong khi chờ phương tiện để đến trạm buôn của mình. ‘Xin cho tôi biết,’ tôi nói, ‘ông Kurtz này là ai?’ [conrad-heart-of-darkness:1.59] “‘Người đứng đầu Trạm Nội địa,’ anh ta đáp cộc lốc, nhìn đi chỗ khác. ‘Cảm ơn nhiều lắm,’ tôi nói, cười. ‘Còn anh là anh thợ làm gạch của Trạm Trung tâm. Ai cũng biết thế.’ Anh ta im lặng một lúc. ‘Ông ấy là một thần đồng,’ cuối cùng anh ta nói. ‘Ông ấy là một sứ giả của lòng thương xót và khoa học và tiến bộ, và quỷ mới biết còn những gì nữa. Chúng ta cần,’ anh ta đột nhiên bắt đầu đọc như diễn thuyết, ‘để dẫn dắt sự nghiệp mà châu Âu, có thể nói vậy, đã giao phó cho chúng ta, một trí tuệ cao hơn, những mối cảm thông rộng lớn, một mục đích duy nhất không phân tâm.’ ‘Ai nói thế?’ tôi hỏi. ‘Nhiều người lắm,’ anh ta đáp. ‘Một số còn viết thế nữa kia; và vì thế ông ấy đến đây, một con người đặc biệt, như lẽ ra anh phải biết.’ ‘Tại sao lẽ ra tôi phải biết?’ tôi ngắt lời, thực sự ngạc nhiên. Anh ta không để ý. ‘Phải. Hôm nay ông ấy là người đứng đầu trạm tốt nhất, năm tới ông ấy sẽ là phó quản lý, thêm hai năm nữa và... nhưng tôi dám chắc anh biết ông ấy sẽ là gì trong hai năm tới. Anh thuộc về bọn mới—bọn đạo đức. Chính những người đã đặc biệt phái ông ấy sang cũng đã tiến cử anh. Ồ, đừng nói không. Tôi có đôi mắt của riêng tôi để tin.’ Tôi bỗng vỡ lẽ. Những người quen có thế lực của bà dì thân yêu của tôi đang gây ra một tác động bất ngờ lên gã trai trẻ ấy. Tôi suýt bật cười. ‘Anh có đọc thư từ mật của Công ty không đấy?’ tôi hỏi. Anh ta không nói được một lời. Thật là vui hết sức. ‘Khi ông Kurtz,’ tôi tiếp tục, nghiêm khắc, ‘trở thành Tổng Quản lý, anh sẽ không có cơ hội ấy đâu.’ [conrad-heart-of-darkness:1.60] “Anh ta đột ngột thổi tắt nến, và chúng tôi đi ra ngoài. Trăng đã lên. Những bóng người đen uể oải đi lại, dội nước lên đám than hồng, từ đó vọng lên một tiếng xèo xèo; hơi nước bốc lên dưới ánh trăng, gã mọi đen bị đánh rên rỉ ở đâu đó. ‘Con vật ấy làm ầm ĩ quá!’ gã ria mép không biết mệt nói, xuất hiện gần chúng tôi. ‘Đáng đời nó. Phạm tội—trừng phạt—bùm! Không thương xót, không thương xót. Đó là cách duy nhất. Như thế sẽ ngăn được mọi vụ hỏa hoạn trong tương lai. Tôi vừa mới nói với viên quản lý...’ Gã nhận ra người bạn đồng hành của tôi, và bỗng cụt hứng hẳn. ‘Chưa đi ngủ à,’ gã nói, với một kiểu niềm nở khúm núm; ‘tự nhiên thôi mà. Ha! Nguy hiểm—náo động.’ Gã biến mất. Tôi đi tiếp ra bờ sông, và người kia theo sau tôi. Tôi nghe một tiếng lẩm bẩm cay độc bên tai, ‘Một lũ đần độn—đi đi cho rảnh.’ Có thể thấy những kẻ hành hương tụm năm tụm ba khoa tay múa chân, bàn tán. Vài người vẫn còn cầm gậy trong tay. Tôi thật lòng tin là họ mang cả những cây gậy ấy lên giường. Bên kia hàng rào, cánh rừng đứng sừng sững như bóng ma dưới ánh trăng, và xuyên qua sự xao động lờ mờ ấy, xuyên qua những âm thanh mơ hồ của cái sân thảm hại ấy, sự im lặng của xứ sở thấm vào tận đáy lòng người—sự bí ẩn của nó, sự vĩ đại của nó, cái thực tại đáng kinh ngạc của đời sống ẩn giấu của nó. Gã mọi đen bị thương rên rỉ yếu ớt ở đâu đó gần bên, rồi thốt ra một tiếng thở dài sâu khiến tôi phải rảo bước rời khỏi chỗ ấy. Tôi cảm thấy một bàn tay luồn vào dưới cánh tay mình. ‘Thưa ông thân mến,’ gã kia nói, ‘tôi không muốn bị hiểu lầm, và nhất là bởi ông, người sẽ gặp ông Kurtz từ lâu trước khi tôi có được niềm vinh hạnh ấy. Tôi không muốn ông ấy có một ý niệm sai lầm về tính khí của tôi....’ [conrad-heart-of-darkness:1.61] “Tôi để mặc hắn nói, cái gã Mephistopheles bằng giấy bồi ấy, và tôi có cảm giác rằng nếu thử, tôi có thể chọc ngón trỏ xuyên qua người hắn, và sẽ chẳng thấy gì bên trong ngoài một ít đất vụn, có lẽ thế. Hắn, các anh không thấy sao, đã toan tính sẽ trở thành phó quản lý nay mai dưới quyền con người hiện thời, và tôi có thể thấy sự xuất hiện của cái ông Kurtz kia đã làm cả hai bọn họ đảo lộn không ít. Hắn nói hấp tấp, và tôi không cố ngăn hắn lại. Tôi tựa vai vào xác chiếc tàu hơi nước của mình, được kéo lên trên dốc như xác một con thú sông to lớn nào đó. Mùi bùn, mùi bùn nguyên thủy, trời đất ơi! xộc vào mũi tôi, sự tĩnh lặng cao vời của khu rừng nguyên thủy hiện ra trước mắt tôi; có những mảng sáng bóng trên con lạch đen. Vầng trăng đã trải lên mọi vật một lớp bạc mỏng—lên đám cỏ rậm rạp, lên bùn, lên bức tường thảo mộc chằng chịt đứng cao hơn tường một ngôi đền, lên dòng sông lớn mà tôi có thể thấy qua một khe hở u tối đang lấp lánh, lấp lánh, khi nó chảy rộng mênh mang ngang qua không một tiếng rì rầm. Tất cả những thứ ấy vĩ đại, chờ đợi, câm lặng, trong khi gã kia ba hoa về bản thân mình. Tôi tự hỏi sự tĩnh lặng trên gương mặt của cái mênh mông đang nhìn hai chúng tôi kia có ý là một lời khẩn cầu hay một lời đe dọa. Chúng tôi là gì, những kẻ đã lạc bước vào đây? Liệu chúng tôi có thể chế ngự được cái vật câm lặng ấy, hay nó sẽ chế ngự chúng tôi? Tôi cảm thấy nó to lớn biết bao, to lớn chết tiệt biết bao, cái vật không biết nói ấy, và có lẽ còn điếc nữa. Trong ấy có gì? Tôi có thể thấy một ít ngà voi từ trong ấy đi ra, và tôi đã nghe nói ông Kurtz ở trong ấy. Tôi cũng đã nghe nói về chuyện ấy đủ rồi—có Chúa biết! Thế nhưng không hiểu sao nó chẳng mang theo hình ảnh nào cả—chẳng hơn gì nếu tôi được bảo rằng có một thiên thần hay một con quỷ ở trong ấy. Tôi tin điều đó cũng theo cái cách một người trong các anh có thể tin rằng có cư dân trên Hỏa tinh. Có lần tôi biết một người thợ may buồm người Scotland tin chắc, tin chắc như đinh đóng cột, rằng có người trên Hỏa tinh. Nếu các anh hỏi ông ta chút ý niệm về việc họ trông thế nào và cư xử ra sao, ông ta sẽ đâm ngượng và lẩm bẩm điều gì đó về chuyện ‘đi bằng bốn chân.’ Nếu các anh chỉ cần mỉm cười thôi, ông ta sẽ—dẫu đã là người sáu mươi tuổi—đòi đánh nhau với các anh. Tôi sẽ không đi xa đến mức đánh nhau vì Kurtz, nhưng vì ông ta tôi đã đi gần sát đến một lời nói dối. Các anh biết tôi căm ghét, ghê tởm, và không thể chịu đựng nổi một lời nói dối, không phải vì tôi thẳng thắn hơn tất cả chúng ta, mà đơn giản vì nó làm tôi kinh hoàng. Có một vết nhơ của cái chết, một mùi vị của sự hữu tử trong những lời nói dối—mà đó chính là điều tôi căm ghét và ghê tởm trên đời—điều tôi muốn quên đi. Nó làm tôi khổ sở và buồn nôn, như cắn phải một cái gì thối rữa. Tính khí, tôi cho là vậy. Ấy, tôi đã đi gần sát đến nó bằng cách để cho thằng ngốc trẻ tuổi ở đó tin bất cứ điều gì hắn thích tưởng tượng về thế lực của tôi ở châu Âu. Trong chớp mắt tôi trở nên giả dối chẳng kém đám hành hương bị bỏ bùa còn lại. Chỉ đơn giản vì tôi có ý nghĩ rằng bằng cách nào đó điều này sẽ giúp ích cho cái ông Kurtz mà lúc ấy tôi chưa nhìn thấy—các anh hiểu chứ. Đối với tôi ông ta chỉ là một cái tên. Tôi không nhìn thấy con người trong cái tên ấy, cũng như các anh vậy. Các anh có nhìn thấy ông ta không? Các anh có nhìn thấy câu chuyện không? Các anh có nhìn thấy gì không? Tôi có cảm giác như mình đang cố kể cho các anh một giấc mơ—một cố gắng vô ích, vì không lời thuật lại nào về một giấc mơ có thể truyền đạt được cảm giác mơ, cái sự hòa trộn giữa phi lý, ngạc nhiên, và hoang mang trong cơn run rẩy của một cuộc nổi loạn đang vùng vẫy, cái ý niệm bị cái không thể tin nổi bắt giữ, vốn là bản chất của chính những giấc mơ....” [conrad-heart-of-darkness:1.62] Ông im lặng một lúc. [conrad-heart-of-darkness:1.63] “... Không, điều đó là không thể; không thể nào truyền đạt được cảm giác sống của bất kỳ thời kỳ nào trong đời người—cái làm nên sự thật của nó, ý nghĩa của nó—cái bản chất tinh tế và thấm sâu của nó. Điều đó là không thể. Chúng ta sống, như chúng ta mơ—đơn độc....” [conrad-heart-of-darkness:1.64] Ông lại ngừng lời như đang suy ngẫm, rồi nói thêm: [conrad-heart-of-darkness:1.65] “Dĩ nhiên trong chuyện này các anh thấy được nhiều hơn tôi hồi ấy. Các anh thấy tôi, người các anh biết....” [conrad-heart-of-darkness:1.66] Trời đã tối đen như mực đến nỗi những người nghe chúng tôi hầu như không còn nhìn thấy nhau. Từ lâu rồi ông, ngồi riêng một chỗ, đối với chúng tôi chẳng còn là gì hơn một giọng nói. Không ai nói một lời nào. Những người khác có lẽ đã ngủ, nhưng tôi thì thức. Tôi lắng nghe, tôi lắng nghe, rình chờ câu nói, chờ cái từ, sẽ cho tôi đầu mối của nỗi bứt rứt mơ hồ gợi lên từ câu chuyện kể này, câu chuyện dường như tự thành hình mà không cần đôi môi người nào trong bầu không khí đêm nặng nề của dòng sông. [conrad-heart-of-darkness:1.67] “... Phải—tôi để mặc hắn nói,” Marlow lại bắt đầu, “và nghĩ gì tùy ý về những thế lực đứng sau lưng tôi. Tôi đã để thế! Mà sau lưng tôi chẳng có gì cả! Chẳng có gì ngoài chiếc tàu hơi nước cũ kỹ, khốn khổ, tan nát mà tôi đang tựa vào, trong khi hắn nói trơn tru về ‘sự cần thiết đối với mỗi người là phải tiến thân.’ ‘Và khi người ta ra đây, ông hiểu cho, không phải là để ngắm trăng.’ Ông Kurtz là một ‘thiên tài toàn năng,’ nhưng ngay cả một thiên tài cũng sẽ thấy dễ làm việc hơn với ‘những công cụ thích đáng—những con người thông minh.’ Hắn không làm gạch—chà, có một sự bất khả về mặt vật chất cản đường—như tôi biết rõ; và nếu hắn làm công việc thư ký cho viên quản lý, đó là vì ‘không người khôn ngoan nào lại vô cớ khước từ lòng tin của cấp trên.’ Tôi có thấy điều đó không? Tôi thấy. Tôi còn muốn gì hơn nữa? Điều tôi thực sự muốn là đinh tán, thề có trời! Đinh tán. Để tiếp tục công việc—để bịt cái lỗ thủng. Đinh tán là cái tôi cần. Có cả những hòm đinh tán dưới miền duyên hải—những hòm—chất đống—bục ra—vỡ toác! Cứ hai bước một là các anh lại đá phải một cái đinh tán rơi vãi trong cái sân trạm trên sườn đồi ấy. Đinh tán đã lăn cả vào lùm cây chết chóc. Các anh có thể nhét đầy túi đinh tán chỉ bằng công cúi xuống—vậy mà chẳng tìm đâu ra một cái đinh tán ở nơi cần đến nó. Chúng tôi có những tấm tôn dùng được, nhưng chẳng có gì để ghép chúng lại. Và mỗi tuần người đưa thư, một người da đen cao lêu nghêu, túi thư trên vai và gậy trong tay, lại rời trạm chúng tôi xuống miền duyên hải. Và vài lần mỗi tuần một đoàn khuân vác từ miền duyên hải lại đến với hàng hóa buôn bán—thứ vải trúc bâu láng bóng gớm ghiếc khiến các anh rùng mình chỉ cần nhìn thấy, hạt cườm thủy tinh giá chừng một xu một lít, những chiếc khăn tay vải bông chấm bi chết tiệt. Mà không có đinh tán. Ba người khuân vác là có thể mang đến tất cả những gì cần thiết để cho chiếc tàu hơi nước ấy nổi lên. [conrad-heart-of-darkness:1.68] “Giờ đây hắn bắt đầu thổ lộ tâm tình, nhưng tôi đoán thái độ không đáp ứng của tôi rốt cuộc hẳn đã làm hắn bực tức, vì hắn thấy cần phải cho tôi biết rằng hắn không sợ Chúa cũng chẳng sợ quỷ, huống chi một con người tầm thường. Tôi nói tôi có thể thấy rất rõ điều đó, nhưng điều tôi muốn là một số lượng đinh tán nhất định—và đinh tán chính là thứ ông Kurtz thực sự muốn, giá như ông ta biết điều đó. Mà thư từ thì tuần nào cũng xuống miền duyên hải.... ‘Thưa ông thân mến,’ hắn kêu lên, ‘tôi viết theo lời đọc.’ Tôi đòi đinh tán. Có một cách—đối với một người thông minh. Hắn đổi thái độ; trở nên rất lạnh lùng, và đột nhiên bắt đầu nói về một con hà mã; tự hỏi liệu khi ngủ trên tàu (tôi bám riết lấy con tàu vớt được của mình cả ngày lẫn đêm) tôi có bị quấy rầy không. Có một con hà mã già có cái thói xấu là trèo lên bờ và lang thang ban đêm khắp khu đất của trạm. Những kẻ hành hương thường kéo ra cả lũ và bắn hết đạn mọi khẩu súng trường họ vớ được vào nó. Một số còn thức trắng nhiều đêm để rình nó. Tuy vậy, tất cả nghị lực ấy đều phí hoài. ‘Con vật ấy có bùa hộ mệnh,’ hắn nói; ‘nhưng ở xứ này người ta chỉ có thể nói điều đó về loài thú vật. Không một con người nào—ông hiểu ý tôi chứ?—không một con người nào ở đây có bùa hộ mệnh cả.’ Hắn đứng đó một lúc dưới ánh trăng với cái mũi khoằm thanh tú hơi lệch sang một bên, và đôi mắt mica lấp lánh không chớp, rồi, với một câu Chúc ngủ ngon cộc lốc, hắn sải bước bỏ đi. Tôi có thể thấy hắn bị xáo động và khá bối rối, điều đó khiến tôi cảm thấy hy vọng hơn cả mấy ngày qua. Thật là một niềm an ủi lớn khi quay lưng lại với gã ấy để đến với người bạn có thế lực của tôi, chiếc tàu hơi nước tồi tàn, móp méo, vặn vẹo, tan nát. Tôi leo lên tàu. Nó kêu loong coong dưới chân tôi như một cái hộp bánh quy Huntley & Palmer rỗng bị đá lăn dọc một rãnh nước; cấu tạo của nó chẳng chắc chắn gì hơn thế, và hình dáng thì còn kém xinh hơn, nhưng tôi đã bỏ vào nó đủ công sức nhọc nhằn để khiến tôi yêu nó. Không người bạn có thế lực nào có thể giúp tôi đắc lực hơn. Nó đã cho tôi một cơ hội để bộc lộ mình đôi chút—để khám phá xem tôi có thể làm được gì. Không, tôi không thích làm việc. Tôi thà nằm dài lười biếng và nghĩ đến tất cả những điều tốt đẹp có thể làm được. Tôi không thích làm việc—không ai thích cả—nhưng tôi thích cái nằm trong công việc—cơ hội để tìm thấy chính mình. Thực tại của riêng anh—cho chính anh, không phải cho người khác—cái mà không một người nào khác có thể biết được. Họ chỉ có thể thấy cái vẻ bề ngoài, và không bao giờ có thể biết nó thực sự có nghĩa gì. [conrad-heart-of-darkness:1.69] “Tôi không ngạc nhiên khi thấy có ai đó đang ngồi ở đuôi tàu, trên boong, chân thõng xuống trên bùn. Các anh thấy đấy, tôi khá thân thiết với mấy người thợ máy ít ỏi có ở trạm ấy, những người mà dĩ nhiên những kẻ hành hương khác đều khinh rẻ—vì cung cách chưa được trau chuốt của họ, tôi cho là vậy. Đây là người đốc công—làm nghề thợ nồi hơi—một người làm việc giỏi. Ông ta là một người gầy lêu nghêu, xương xẩu, mặt vàng vọt, với đôi mắt to đầy mãnh liệt. Dáng vẻ ông ta lo âu, và cái đầu ông ta hói nhẵn như lòng bàn tay tôi; nhưng tóc ông ta khi rụng dường như đã bám vào cằm, và đã sinh sôi nảy nở ở chỗ mới, vì bộ râu ông ta dài xuống tận thắt lưng. Ông ta là một người góa vợ với sáu đứa con nhỏ (ông ta đã để chúng lại cho một người chị em gái trông nom để ra ngoài ấy), và niềm say mê của đời ông ta là nuôi bồ câu bay. Ông ta là một người say mê và sành sỏi. Ông ta có thể nói như lên cơn về bồ câu. Sau giờ làm việc đôi khi ông ta từ túp lều của mình sang để nói chuyện về con cái và bồ câu của ông ta; lúc làm việc, khi phải bò dưới bùn bên dưới đáy tàu, ông ta buộc bộ râu ấy lại trong một thứ khăn ăn trắng ông ta mang theo cho mục đích ấy. Nó có những cái quai để móc qua tai. Buổi tối người ta có thể thấy ông ta ngồi xổm trên bờ giũ cái khăn bọc ấy dưới lạch hết sức cẩn thận, rồi trịnh trọng trải nó lên một bụi cây cho khô. [conrad-heart-of-darkness:1.70] “Tôi vỗ vào lưng ông ta và hét lên, ‘Chúng ta sắp có đinh tán rồi!’ Ông ta lồm cồm đứng dậy kêu lên, ‘Không! Đinh tán!’ như thể không tin vào tai mình. Rồi bằng một giọng thấp, ‘Anh... hả?’ Tôi không biết tại sao chúng tôi lại cư xử như những kẻ mất trí. Tôi đặt ngón tay lên cánh mũi và gật đầu một cách bí ẩn. ‘Hay cho anh!’ ông ta kêu lên, búng ngón tay trên đầu, nhấc một chân lên. Tôi thử nhảy một điệu jig. Chúng tôi nhảy cỡn trên boong sắt. Một tiếng loảng xoảng khủng khiếp phát ra từ cái thân tàu ấy, và cánh rừng nguyên sinh ở bờ bên kia con lạch dội nó trở lại thành một hồi vang rền như sấm lên trạm đang ngủ. Hẳn nó đã khiến vài kẻ hành hương phải ngồi bật dậy trong những túp lều tồi tàn của họ. Một bóng đen che khuất khung cửa sáng đèn của túp lều viên quản lý, biến mất, rồi, chừng một giây sau, chính khung cửa ấy cũng biến mất. Chúng tôi dừng lại, và sự im lặng bị tiếng dậm chân của chúng tôi xua đi lại tràn về từ những nơi sâu kín của đất đai. Bức tường thảo mộc vĩ đại, một khối um tùm và chằng chịt những thân, cành, lá, nhánh, dây leo rủ, bất động dưới ánh trăng, giống như một cuộc xâm lăng náo loạn của sự sống không âm thanh, một con sóng cây cỏ cuồn cuộn, chất cao, dựng ngọn, sẵn sàng đổ ập xuống con lạch, để cuốn phăng từng con người nhỏ bé chúng tôi ra khỏi sự tồn tại nhỏ bé của mình. Và nó không hề động đậy. Một loạt tiếng quẫy nước và tiếng khịt mũi mạnh mẽ, nghe nghẹt đi, vọng tới chúng tôi từ xa, như thể một con ngư long đang tắm trong ánh lấp lánh của dòng sông lớn. ‘Xét cho cùng,’ người thợ nồi hơi nói bằng một giọng phải lẽ, ‘tại sao chúng ta lại không có được đinh tán chứ?’ Quả thật, tại sao lại không! Tôi không biết có lý do nào khiến chúng tôi lại không có được. ‘Ba tuần nữa chúng sẽ đến,’ tôi nói đầy tự tin. [conrad-heart-of-darkness:1.71] “Nhưng chúng đã không đến. Thay vì đinh tán, đến một cuộc xâm lăng, một tai ương, một trận giáng họa. Nó đến thành từng tốp trong ba tuần sau đó, mỗi tốp được dẫn đầu bởi một con lừa chở một người da trắng mặc quần áo mới và đi giày màu da bò, từ trên cao ấy cúi chào bên phải bên trái đám hành hương đang ấn tượng. Một bầy mọi đen hay gây gổ, đau chân, cau có, giẫm sát gót con lừa; cả đống lều, ghế xếp cắm trại, hòm sắt tây, thùng trắng, kiện nâu bị quăng xuống sân, và bầu không khí bí ẩn lại dày thêm đôi chút trên cảnh hỗn độn của trạm. Năm đợt như thế đã đến, với cái vẻ phi lý của một cuộc tháo chạy hỗn loạn mang theo chiến lợi phẩm cướp được của vô số cửa hiệu trang bị và kho thực phẩm, mà, người ta sẽ nghĩ, họ đang lôi, sau một cuộc cướp phá, vào vùng hoang vu để chia chác cho công bằng. Đó là một mớ hỗn độn không gỡ ra nổi những thứ tự thân vốn tử tế nhưng sự điên rồ của con người đã khiến chúng trông như của ăn cắp. [conrad-heart-of-darkness:1.72] “Cái nhóm tận tụy này tự gọi mình là Đoàn Thám hiểm Eldorado, và tôi tin là họ đã thề giữ bí mật. Tuy nhiên, chuyện trò của họ là chuyện trò của những tên hải tặc đê tiện: nó liều lĩnh mà chẳng gan dạ, tham lam mà chẳng táo bạo, và tàn ác mà chẳng can đảm; trong cả đám ấy không có lấy một mảy may nhìn xa trông rộng hay ý định nghiêm túc nào, và họ dường như không biết rằng những thứ ấy là cần thiết cho công việc của thế giới. Moi châu báu ra khỏi ruột gan đất đai là khát vọng của họ, mà đằng sau đó chẳng có mục đích đạo đức nào hơn mục đích của những tên trộm phá két sắt. Ai trả chi phí cho công cuộc cao quý ấy thì tôi không biết; nhưng ông chú của viên quản lý chúng tôi là thủ lĩnh của cả bọn ấy. [conrad-heart-of-darkness:1.73] “Bề ngoài ông ta giống một gã hàng thịt ở một khu phố nghèo, và đôi mắt ông ta có một vẻ ranh mãnh ngái ngủ. Ông ta phô trương mang cái bụng phệ trên đôi chân ngắn ngủn, và trong suốt thời gian bè lũ của ông ta quấy nhiễu trạm, ông ta chẳng nói chuyện với ai ngoài đứa cháu trai. Người ta có thể thấy hai người ấy lang thang suốt ngày, đầu chụm vào nhau trong một cuộc thì thầm bàn bạc bất tận. [conrad-heart-of-darkness:1.74] “Tôi đã thôi tự làm khổ mình về chuyện đinh tán. Khả năng của người ta đối với loại điên rồ ấy hạn chế hơn các anh tưởng. Tôi nói Kệ xác!—và để mặc mọi sự trôi đi. Tôi có nhiều thời gian để suy ngẫm, và thỉnh thoảng tôi lại nghĩ đôi chút về Kurtz. Tôi không mấy quan tâm đến ông ta. Không. Dẫu vậy, tôi vẫn tò mò muốn xem liệu con người này, người đã ra đây được trang bị những ý tưởng đạo đức thuộc loại nào đó, rốt cuộc có leo lên được đến đỉnh hay không và khi lên đến đó ông ta sẽ bắt tay vào công việc của mình như thế nào.” [conrad-heart-of-darkness:2.1] “Một buổi tối, khi tôi đang nằm dài trên boong chiếc tàu hơi nước của mình, tôi nghe thấy tiếng người đến gần—và kìa, hai chú cháu đang thả bộ dọc bờ sông. Tôi lại gối đầu lên cánh tay, và đã gần chìm vào một giấc thiu thiu thì có ai đó nói, có thể bảo là, ngay bên tai tôi: ‘Cháu vô hại như một đứa con nít, nhưng cháu không thích bị kẻ khác sai khiến. Cháu có phải là viên quản lý—hay không nào? Người ta ra lệnh cho cháu phải phái hắn tới đó. Thật không thể tin nổi.’ ... Tôi nhận ra rằng hai người đang đứng trên bờ, cạnh phần mũi chiếc tàu, ngay bên dưới đầu tôi. Tôi không nhúc nhích; tôi chẳng nghĩ đến chuyện nhúc nhích: tôi đang buồn ngủ. ‘Thật khó chịu,’ ông chú càu nhàu. ‘Hắn đã xin Bộ máy Hành chính cho được phái tới đó,’ người kia nói, ‘với ý định chứng tỏ những gì hắn làm được; và cháu đã nhận chỉ thị theo đúng như thế. Chú cứ xem gã ấy hẳn phải có thế lực đến mức nào. Như thế chẳng phải đáng sợ sao?’ Cả hai cùng đồng ý rằng thật đáng sợ, rồi buông ra vài nhận xét kỳ quặc: ‘Hô mưa gọi gió—một người—Hội đồng—dắt mũi’—những mẩu câu vô lý đã đánh bạt cơn buồn ngủ của tôi, đến nỗi tôi đã gần như tỉnh táo hẳn khi ông chú nói, ‘Khí hậu có thể dẹp giùm cháu cái khó khăn này. Ở đó hắn chỉ có một mình à?’ ‘Vâng,’ viên quản lý đáp; ‘hắn phái người phụ tá xuôi sông mang cho cháu một mẩu thư với lời lẽ như thế này: “Hãy tống cổ thằng cha khốn khổ này ra khỏi xứ, và đừng mất công gửi thêm hạng người ấy nữa. Tôi thà ở một mình còn hơn có bên cạnh cái loại người mà các ông có thể điều cho tôi.” Chuyện ấy đã hơn một năm rồi. Chú có tưởng tượng nổi sự xấc xược đến thế không!’ ‘Từ đó đến nay có gì nữa không?’ người kia khàn giọng hỏi. ‘Ngà voi,’ anh cháu giật cục buông ra; ‘nhiều lắm—loại hảo hạng—nhiều lắm—mà bực mình nhất là, lại từ hắn.’ ‘Và kèm theo đó?’ giọng ồm ồm nặng nề hỏi. ‘Hóa đơn,’ câu trả lời bắn ra, có thể nói như thế. Rồi im lặng. Họ đã nói về Kurtz. [conrad-heart-of-darkness:2.2] “Lúc này tôi đã tỉnh hẳn, nhưng, đang nằm hết sức thoải mái, tôi vẫn bất động, chẳng có cớ gì để đổi tư thế. ‘Làm sao mà số ngà voi ấy lại đi được suốt chặng đường xa như thế?’ người lớn tuổi hơn gầm gừ, có vẻ rất bực bội. Người kia giải thích rằng nó đã về cùng một đoàn xuồng do một viên thư ký người lai Anh mà Kurtz đem theo bên mình phụ trách; rằng Kurtz hình như đã định tự mình trở về, vì lúc ấy trạm đã cạn sạch hàng hóa và đồ dự trữ, nhưng sau khi đi được ba trăm dặm, bỗng quyết định quay lại, và ông ta đã bắt đầu quay lại một mình trên một chiếc xuồng độc mộc nhỏ với bốn người chèo, để mặc gã lai tiếp tục xuôi dòng với số ngà voi. Hai gã ở đó có vẻ sửng sốt vì lại có kẻ dám làm một việc như thế. Họ không sao tìm ra một động cơ thỏa đáng. Còn tôi, tôi dường như thấy Kurtz lần đầu tiên. Đó là một thoáng hình rõ nét: chiếc xuồng độc mộc, bốn người man rợ đang chèo, và người da trắng đơn độc đột ngột quay lưng lại với tổng hành dinh, với sự thay phiên, với những ý nghĩ về quê nhà—có lẽ thế; hướng mặt về phía những chiều sâu của chốn hoang dã, về phía cái trạm trống trơn và hoang vắng của mình. Tôi không biết động cơ. Có lẽ ông ta chỉ đơn giản là một người tử tế gắn bó với công việc vì chính công việc. Tên ông ta, các anh hiểu chứ, chưa hề được thốt ra lấy một lần. Ông ta là ‘gã ấy.’ Gã lai, người mà theo chỗ tôi thấy đã dẫn một chuyến đi gian nan với sự thận trọng và gan dạ lớn lao, thì lúc nào cũng được ám chỉ là ‘thằng vô lại ấy.’ ‘Thằng vô lại’ đã báo cáo rằng ‘gã’ đã ốm rất nặng—đã bình phục không trọn vẹn.... Hai người bên dưới tôi khi ấy đi ra xa vài bước, rồi thả bộ qua lại ở một khoảng cách không xa lắm. Tôi nghe thấy: ‘Đồn quân sự—bác sĩ—hai trăm dặm—giờ hoàn toàn một mình—những chậm trễ không tránh được—chín tháng—không tin tức—những tin đồn lạ lùng.’ Họ lại đến gần, đúng lúc viên quản lý đang nói, ‘Chẳng có ai cả, theo chỗ cháu biết, trừ một loại lái buôn lang thang nào đó—một thằng cha như dịch hạch, chuyên giật ngà voi của thổ dân.’ Giờ thì họ đang nói về ai đây? Tôi lượm lặt được từng mẩu rằng đó là một người nào đó được cho là đang ở trong vùng của Kurtz, và là người mà viên quản lý không ưa. ‘Chúng ta sẽ không thoát khỏi sự cạnh tranh bất chính chừng nào chưa treo cổ một trong những thằng cha ấy để làm gương,’ hắn nói. ‘Đương nhiên,’ người kia càu nhàu; ‘cứ cho treo cổ nó! Sao lại không? Bất cứ điều gì—bất cứ điều gì cũng làm được ở xứ này. Chú nói thế đấy; không ai ở đây, cháu hiểu chứ, ở đây, có thể đe dọa địa vị của cháu. Mà tại sao? Cháu chịu được khí hậu—cháu sống dai hơn tất cả bọn họ. Mối nguy là ở châu Âu; nhưng ở đó, trước khi đi, chú đã lo liệu để—’ Họ đi ra xa và thì thầm, rồi giọng họ lại cao lên. ‘Chuỗi chậm trễ phi thường ấy đâu phải lỗi của cháu. Cháu đã cố hết sức.’ Gã béo thở dài. ‘Đáng buồn lắm.’ ‘Lại còn cái lối ăn nói vô lý độc hại của hắn,’ người kia tiếp; ‘hồi còn ở đây hắn đã quấy rầy cháu đủ rồi. “Mỗi trạm phải như một ngọn đèn hiệu trên con đường hướng tới những điều tốt đẹp hơn, dĩ nhiên là một trung tâm thương mại, nhưng cũng là để nhân đạo hóa, cải thiện, giáo hóa.” Chú thử nghĩ xem—cái thằng ngu ấy! Mà hắn lại muốn làm quản lý! Không, thật là—’ Đến đây hắn nghẹn lời vì phẫn nộ quá độ, và tôi khẽ ngẩng đầu lên một chút. Tôi ngạc nhiên thấy họ ở gần đến thế—ngay bên dưới tôi. Tôi có thể nhổ nước bọt lên mũ họ. Họ đang nhìn xuống đất, mải mê suy nghĩ. Viên quản lý đang lấy một nhánh cây mảnh quất quất vào chân mình: người bà con khôn ngoan của hắn ngẩng đầu lên. ‘Từ hồi sang đây lần này cháu vẫn khỏe chứ?’ ông ta hỏi. Người kia giật mình. ‘Ai? Cháu ấy ạ? Ồ! Khỏe re—khỏe re. Nhưng những người khác—ôi, trời đất ơi! Ốm hết cả. Mà chúng nó lại chết nhanh đến nỗi cháu không kịp gửi chúng ra khỏi xứ—thật không thể tin nổi!’ ‘Hừm. Đúng thế đấy,’ ông chú càu nhàu. ‘À! cháu ơi, cứ tin vào cái này—chú bảo, cứ tin vào cái này.’ Tôi thấy ông ta chìa cánh tay ngắn ngủn như cái vây ra làm một cử chỉ bao trùm cả khu rừng, con lạch, bùn lầy, dòng sông—dường như, bằng một động tác khoa trương ô nhục trước khuôn mặt ngập nắng của đất đai, vẫy gọi một lời cầu viện phản trắc tới cái chết đang rình rập, tới cái ác ẩn giấu, tới bóng tối thăm thẳm nơi trái tim nó. Cảnh ấy gây sửng sốt đến nỗi tôi bật dậy và ngoái nhìn bìa rừng, như thể tôi đã chờ đợi một lời đáp nào đó cho sự phô bày lòng tin đen tối ấy. Các anh biết những ý nghĩ ngớ ngẩn đôi khi vẫn đến với người ta đấy. Sự tĩnh lặng cao vời đối diện với hai hình bóng ấy bằng nỗi kiên nhẫn đầy điềm gở của nó, chờ cho một cuộc xâm lăng kỳ quái qua đi. [conrad-heart-of-darkness:2.3] “Họ cùng chửi thề thành tiếng—vì quá đỗi hoảng sợ, tôi tin vậy—rồi, làm như không hề biết gì đến sự có mặt của tôi, quay trở về trạm. Mặt trời đã xuống thấp; và cúi người về phía trước, sát vai bên nhau, họ dường như đang nhọc nhằn kéo lên dốc hai cái bóng lố bịch dài ngắn không đều của mình, những cái bóng lê chậm chạp sau lưng họ trên đám cỏ cao mà không làm rạp xuống lấy một ngọn. [conrad-heart-of-darkness:2.4] “Vài ngày sau, Đoàn Thám hiểm Eldorado đi vào chốn hoang dã nhẫn nại, nó khép lại trên đoàn người như biển khép lại trên một người thợ lặn. Mãi lâu sau mới có tin rằng tất cả lũ lừa đều đã chết. Tôi không biết gì về số phận của những con vật kém giá trị hơn. Chúng, chắc chắn rồi, cũng như tất cả chúng ta, đã tìm được cái mà chúng đáng được hưởng. Tôi không hỏi han. Khi ấy tôi khá náo nức trước viễn cảnh sắp được gặp Kurtz rất sớm. Khi tôi nói rất sớm là tôi nói theo nghĩa tương đối. Đúng hai tháng kể từ ngày chúng tôi rời con lạch thì chúng tôi mới đến được bờ sông bên dưới trạm của Kurtz. [conrad-heart-of-darkness:2.5] “Đi ngược dòng sông ấy giống như du hành ngược về những khởi thủy xa xưa nhất của thế giới, khi cây cỏ mọc tràn lan hỗn loạn trên mặt đất và những cây đại thụ là vua chúa. Một dòng sông trống vắng, một sự im lặng mênh mông, một khu rừng không xuyên thủng nổi. Không khí ấm, đặc, nặng nề, uể oải. Chẳng có chút niềm vui nào trong ánh nắng chói chang. Những dải sông dài cứ trải mãi, hoang vắng, vào bóng tối mờ mịt của những khoảng xa bị che khuất. Trên những bãi cát óng ánh bạc, hà mã và cá sấu nằm phơi nắng cạnh nhau. Mặt nước mỗi lúc một rộng chảy qua một đám đảo cây cối um tùm chen chúc; ta lạc đường trên dòng sông ấy như lạc giữa sa mạc, và suốt ngày đâm vào những bãi cạn, cố tìm luồng lạch, cho đến khi tưởng mình bị bỏ bùa và bị cắt lìa mãi mãi khỏi tất cả những gì mình từng biết—ở đâu đó—xa lắm—có lẽ trong một kiếp khác. Có những lúc quá khứ của ta trở lại với ta, như đôi khi vẫn thế khi ta chẳng có lấy một phút rảnh rang cho bản thân; nhưng nó trở lại dưới hình dạng một giấc mơ bất an và ồn ào, được nhớ lại với nỗi kinh ngạc giữa những thực tại choáng ngợp của cái thế giới lạ lùng gồm cây cỏ, và nước, và im lặng này. Và sự tĩnh lặng của sự sống ấy chẳng giống chút nào với một sự bình yên. Đó là sự tĩnh lặng của một sức mạnh không gì lay chuyển nổi đang ấp ủ một ý đồ không sao dò thấu. Nó nhìn ta với vẻ hằn học báo thù. Về sau tôi quen dần với nó; tôi không còn nhìn thấy nó nữa; tôi không có thời gian. Tôi phải luôn đoán luồng lạch; tôi phải nhận ra, phần lớn nhờ linh cảm, những dấu hiệu của các bãi ngầm; tôi canh chừng những tảng đá chìm; tôi đang học cách nghiến chặt răng thật nhanh trước khi tim mình vọt ra ngoài, mỗi khi nhờ ăn may mà tôi lướt sát qua một gốc cây chìm già cỗi xảo quyệt quỷ quái nào đó, thứ lẽ ra đã xé toạc sự sống ra khỏi chiếc tàu hơi nước bằng sắt tây ọp ẹp và dìm chết tất cả những kẻ hành hương; tôi phải để mắt tìm dấu hiệu của củi khô mà chúng tôi có thể chặt trong đêm để chạy tàu ngày hôm sau. Khi ta phải chú tâm vào những thứ như thế, vào những biến cố thuần túy trên bề mặt, thì thực tại—thực tại, tôi bảo các anh—mờ nhạt đi. Sự thật bên trong bị che giấu—may thay, may thay. Nhưng dù sao tôi vẫn cảm thấy nó; tôi thường cảm thấy sự tĩnh lặng bí ẩn của nó đang theo dõi những trò khỉ của tôi, hệt như nó theo dõi các anh đang biểu diễn trên những sợi dây thăng bằng của mỗi người để lấy—gì nhỉ? nửa crown một cú nhào lộn—” [conrad-heart-of-darkness:2.6] “Cố mà lịch sự chút đi, Marlow,” một giọng gầm gừ, và tôi biết rằng ngoài tôi ra còn ít nhất một người nghe nữa vẫn thức. [conrad-heart-of-darkness:2.7] “Xin lỗi. Tôi quên mất nỗi đau lòng vốn là phần còn lại của cái giá. Mà quả thật cái giá thì có nghĩa lý gì, nếu trò diễn được làm khéo? Các anh diễn trò rất khéo. Còn tôi cũng chẳng tệ, vì tôi đã xoay xở để không làm đắm chiếc tàu ấy ngay chuyến đi đầu tiên. Đến giờ tôi vẫn còn lấy làm lạ. Hãy tưởng tượng một người bị bịt mắt được giao đánh một cỗ xe hàng trên một con đường xấu. Tôi đã đổ mồ hôi và run rẩy vì việc ấy không ít, tôi nói các anh nghe. Dù sao thì, đối với một người đi biển, để cho đáy của cái thứ lẽ ra phải luôn nổi dưới sự trông nom của mình cọ xuống đáy là tội lỗi không thể tha thứ. Có thể chẳng ai biết, nhưng ta không bao giờ quên được cú va ấy—phải không? Một cú đánh vào ngay giữa tim. Ta nhớ nó, ta mơ thấy nó, ta thức giấc ban đêm và nghĩ đến nó—nhiều năm sau—và người nóng bừng rồi lạnh toát. Tôi không dám nói rằng chiếc tàu ấy lúc nào cũng nổi. Hơn một lần nó phải lội một quãng, với hai mươi người ăn thịt người bì bõm xung quanh mà đẩy. Chúng tôi đã tuyển mấy gã này dọc đường làm thủy thủ. Những gã tốt—những người ăn thịt người—ở đúng chỗ của họ. Họ là những người có thể cùng làm việc được, và tôi biết ơn họ. Và, dù sao thì, họ cũng không ăn thịt lẫn nhau trước mặt tôi: họ đã mang theo một kho thịt hà mã, thứ thịt rồi thối rữa ra, khiến điều bí ẩn của chốn hoang dã bốc mùi hôi thối trong mũi tôi. Ối! Giờ tôi vẫn còn ngửi thấy. Trên tàu tôi có viên quản lý và ba bốn kẻ hành hương với gậy của họ—đầy đủ cả. Thỉnh thoảng chúng tôi bắt gặp một trạm sát bờ sông, bám vào vạt áo của cõi vô định, và những người da trắng lao ra từ một túp lều xiêu vẹo, với những cử chỉ vui mừng, ngạc nhiên và chào đón rối rít, trông rất lạ lùng—như thể họ bị một bùa phép giam cầm ở đó. Từ ngà voi vang lên trong không khí một lúc—rồi chúng tôi lại tiếp tục đi vào im lặng, dọc những khúc sông trống vắng, vòng qua những khúc quanh lặng lẽ, giữa những bức tường cao của con đường ngoằn ngoèo, dội lại thành những tiếng vỗ trống rỗng nhịp đập nặng nề của bánh guồng sau lái. Cây, cây, hàng triệu cái cây, đồ sộ, mênh mông, vươn cao vút; và dưới chân chúng, bám sát bờ ngược dòng, chiếc tàu nhỏ nhem nhuốc bò đi, như một con bọ cánh cứng chậm chạp bò trên nền một cổng đền cao ngất. Nó khiến ta cảm thấy mình rất nhỏ bé, rất lạc lõng, ấy vậy mà cảm giác ấy cũng không hoàn toàn chán nản. Dù sao thì, nếu ta nhỏ bé, con bọ bẩn thỉu vẫn cứ bò tới—mà đó chính là điều ta muốn nó làm. Những kẻ hành hương tưởng tượng nó bò đến đâu thì tôi không biết. Đến một nơi nào đó họ mong kiếm chác được thứ gì, tôi dám cá! Còn với tôi nó bò về phía Kurtz—duy nhất; nhưng khi các ống hơi bắt đầu rò thì chúng tôi bò rất chậm. Những khúc sông mở ra trước mặt và khép lại sau lưng, như thể khu rừng đã thong thả bước ngang qua mặt nước để chặn đường về của chúng tôi. Chúng tôi thâm nhập mỗi lúc một sâu hơn vào trái tim của bóng tối. Ở đó rất yên tĩnh. Ban đêm, đôi khi tiếng trống rền sau bức màn cây cối chạy ngược lên sông và kéo dài thoang thoảng, như thể lơ lửng trong không trung cao trên đầu chúng tôi, cho đến khi ngày vừa rạng. Nó báo hiệu chiến tranh, hòa bình hay lời cầu nguyện thì chúng tôi không biết được. Những buổi bình minh được báo trước bằng sự buông xuống của một tĩnh lặng giá lạnh; những người đốn củi ngủ, lửa của họ cháy lụi dần; tiếng một cành cây gãy cũng khiến ta giật mình. Chúng tôi là những kẻ lang thang trên một trái đất tiền sử, trên một trái đất mang dáng vẻ của một hành tinh xa lạ. Chúng tôi có thể tưởng mình là những con người đầu tiên chiếm hữu một gia tài bị nguyền rủa, phải chinh phục bằng cái giá của nỗi thống khổ sâu xa và lao lực quá sức. Nhưng đột nhiên, khi chúng tôi vật lộn vòng qua một khúc quanh, sẽ thoáng hiện ra những bức vách bằng sậy, những mái cỏ chóp nhọn, một tràng la hét bùng lên, một cơn lốc những tay chân đen, một khối những bàn tay vỗ, những bàn chân giậm, những thân hình lắc lư, những con mắt đảo tròn, dưới tán lá rủ nặng nề và bất động. Chiếc tàu chật vật tiến chậm chạp bên rìa một cơn cuồng loạn đen tối và không thể hiểu nổi. Con người tiền sử đang nguyền rủa chúng tôi, cầu khấn chúng tôi, chào đón chúng tôi—ai mà biết được? Chúng tôi bị cắt lìa khỏi sự thấu hiểu những gì quanh mình; chúng tôi lướt qua như những bóng ma, ngỡ ngàng và thầm kinh hãi, như những người tỉnh trí hẳn sẽ thấy trước một cơn bùng nổ cuồng nhiệt trong nhà thương điên. Chúng tôi không thể hiểu vì chúng tôi ở quá xa và không thể nhớ vì chúng tôi đang du hành trong đêm của những thời đại đầu tiên, của những thời đại đã qua, hầu như chẳng để lại một dấu vết—và không chút ký ức nào. [conrad-heart-of-darkness:2.8] “Mặt đất dường như không thuộc về trần thế. Chúng ta quen nhìn hình hài bị xiềng xích của một con quái vật đã bị chinh phục, nhưng ở đó—ở đó ta có thể nhìn thấy một thứ quái gở và tự do. Nó không thuộc về trần thế, còn những con người thì—Không, họ không phải là phi nhân. Này, các anh biết đấy, đó mới là điều tệ hại nhất—cái mối ngờ rằng họ không phải là phi nhân. Nó đến với ta một cách chậm rãi. Họ gào rú, nhảy nhót, quay cuồng, nhăn những bộ mặt ghê tởm; nhưng điều làm ta rùng mình chính là ý nghĩ về tính người của họ—giống như của các anh—ý nghĩ về mối họ hàng xa xôi của ta với cơn náo động hoang dại và cuồng nhiệt ấy. Xấu xa. Phải, nó đủ xấu xa rồi; nhưng nếu ta đủ là một con người thì ta sẽ thừa nhận với chính mình rằng trong ta có một dấu vết mờ nhạt nhất của sự đáp lại trước sự thẳng thắn khủng khiếp của tiếng ồn ấy, một mối ngờ lờ mờ rằng trong đó có một ý nghĩa mà ta—ta, kẻ ở quá xa đêm của những thời đại đầu tiên—có thể hiểu được. Mà tại sao lại không? Tâm trí con người có thể làm được bất cứ điều gì—bởi vì mọi thứ đều nằm trong nó, toàn bộ quá khứ cũng như toàn bộ tương lai. Rốt cuộc thì ở đó có gì? Niềm vui, nỗi sợ, nỗi buồn, lòng tận tụy, lòng dũng cảm, cơn thịnh nộ—ai mà biết được?—nhưng là sự thật—sự thật bị lột bỏ tấm áo khoác của thời gian. Cứ để kẻ ngốc há hốc mồm và rùng mình—con người thì biết, và có thể nhìn mà không chớp mắt. Nhưng ít ra anh ta phải là một con người chẳng kém những kẻ ở trên bờ kia. Anh ta phải đối mặt với sự thật ấy bằng chính chất liệu thật của mình—bằng sức mạnh bẩm sinh của chính mình. Nguyên tắc chẳng làm nên chuyện. Những thứ thủ đắc, quần áo, những mảnh giẻ xinh xắn—những mảnh giẻ sẽ bay biến ngay cú lắc mạnh đầu tiên. Không; ta cần một niềm tin có chủ ý. Một lời kêu gọi gửi đến tôi trong cơn huyên náo quỷ quái này—có không? Được thôi; tôi nghe thấy; tôi thừa nhận, nhưng tôi cũng có một giọng nói, và dù tốt hay xấu, giọng của tôi là tiếng nói không thể bị làm cho câm lặng. Dĩ nhiên, một kẻ ngốc, nhờ vừa sợ hãi tột độ vừa có những tình cảm cao đẹp, thì bao giờ cũng an toàn. Ai đang càu nhàu đấy? Các anh lấy làm lạ là tôi đã không lên bờ để gào rú và nhảy múa một chặp ư? Này, không—tôi không lên. Những tình cảm cao đẹp, các anh bảo thế à? Tình cảm cao đẹp cái con khỉ! Tôi không có thời gian. Tôi phải loay hoay với chì trắng và những dải chăn len để giúp băng bó những ống hơi rò rỉ ấy—tôi nói các anh nghe. Tôi phải canh chừng việc lái tàu, và tránh né những gốc cây chìm kia, và đưa cái tàu sắt tây ấy đi tới bằng mọi cách. Trong những việc ấy có đủ sự thật bề mặt để cứu một người khôn ngoan hơn. Và xen giữa những lúc đó tôi còn phải trông chừng người man rợ làm thợ đốt lò. Anh ta là một mẫu vật đã được cải tiến; anh ta có thể đốt một nồi hơi đứng. Anh ta ở đó bên dưới tôi, và, xin thề với các anh, nhìn anh ta cũng bổ ích chẳng kém nhìn một con chó mặc chiếc quần ống túm giễu nhại và đội mũ cắm lông, đi bằng hai chân sau. Vài tháng huấn luyện đã làm được điều đó với anh chàng thật sự tốt bụng ấy. Anh ta nheo mắt nhìn đồng hồ hơi và ống đo nước với một nỗ lực gan dạ hiển nhiên—mà anh ta lại có hàm răng giũa nhọn, gã đáng thương, và mớ tóc xoăn như len trên đỉnh đầu cạo thành những hình thù kỳ quặc, và ba vết sẹo trang trí trên mỗi bên má. Lẽ ra anh ta phải đang vỗ tay và giậm chân trên bờ, thế mà anh ta lại đang miệt mài làm việc, nô lệ của một thứ ma thuật lạ lùng, đầy ắp những tri thức mở mang. Anh ta hữu ích vì đã được dạy dỗ; và điều anh ta biết là thế này—rằng nếu nước trong cái thứ trong suốt kia biến mất, con quỷ dữ bên trong nồi hơi sẽ nổi giận vì cơn khát quá lớn của nó, và sẽ báo thù khủng khiếp. Thế nên anh ta đổ mồ hôi, đốt lò và sợ sệt canh chừng ống kính (với một lá bùa ứng tác làm bằng giẻ rách buộc trên cánh tay, và một mẩu xương nhẵn bóng, to bằng chiếc đồng hồ bỏ túi, xuyên ngang qua môi dưới), trong khi hai bờ cây cối chầm chậm trôi qua bên chúng tôi, tiếng ồn ngắn ngủi bị bỏ lại phía sau, những dặm im lặng bất tận—và chúng tôi bò tới, về phía Kurtz. Nhưng gốc cây chìm thì dày đặc, nước thì nông và hiểm trá, nồi hơi dường như quả thật có một con quỷ cáu kỉnh ở bên trong, và vì thế cả người thợ đốt lò ấy lẫn tôi đều không có chút thời gian nào để soi vào những ý nghĩ rờn rợn của mình. [conrad-heart-of-darkness:2.9] “Cách Trạm Nội địa chừng năm mươi dặm về phía hạ lưu, chúng tôi bắt gặp một túp lều bằng sậy, một cây cột nghiêng nghiêng buồn bã, trên đó phấp phới những mảnh rách không còn nhận ra của thứ trước kia là một lá cờ gì đó, và một đống củi xếp ngay ngắn. Điều này thật bất ngờ. Chúng tôi cập bờ, và trên đống củi tìm thấy một mảnh ván phẳng có mấy dòng chữ viết bút chì đã phai. Khi giải đọc được thì nó ghi: ‘Củi cho các anh. Nhanh lên. Tiếp cận thận trọng.’ Có một chữ ký, nhưng không đọc ra được—không phải Kurtz—một từ dài hơn nhiều. ‘Nhanh lên.’ Đi đâu? Ngược sông ư? ‘Tiếp cận thận trọng.’ Chúng tôi đã không làm thế. Nhưng lời cảnh báo không thể nhằm vào cái nơi mà chỉ sau khi đã tiếp cận người ta mới tìm thấy nó. Có điều gì đó không ổn ở phía trên. Nhưng điều gì—và đến mức nào? Đó mới là câu hỏi. Chúng tôi bình phẩm chê bai sự ngu xuẩn của lối văn điện tín ấy. Bụi rậm xung quanh không nói gì, và cũng chẳng cho chúng tôi nhìn được xa. Một tấm rèm vải chéo đỏ rách treo ở khung cửa túp lều, và buồn bã đập phần phật vào mặt chúng tôi. Căn nhà đã bị dỡ bỏ đồ đạc; nhưng chúng tôi có thể thấy một người da trắng đã sống ở đó cách đây chưa lâu lắm. Còn lại một cái bàn thô sơ—một tấm ván đặt trên hai cái cọc; một đống rác nằm trong một góc tối, và cạnh cửa tôi nhặt được một cuốn sách. Nó đã mất bìa, và các trang giấy đã bị lật giở đến mức mềm nhũn và bẩn vô cùng; nhưng gáy sách đã được khâu lại mới một cách trìu mến bằng chỉ bông trắng, trông vẫn còn sạch. Đó là một phát hiện phi thường. Nhan đề của nó là Khảo cứu về một số Điểm trong Nghề Đi biển, của một người tên Towser, Towson—một cái tên đại loại thế—Hoa tiêu trưởng trong Hải quân của Hoàng thượng. Nội dung trông có vẻ đủ khô khan, với những sơ đồ minh họa và những bảng số liệu đáng ngán, và bản sách đã sáu mươi năm tuổi. Tôi cầm món cổ vật đáng kinh ngạc ấy với sự nâng niu hết mức có thể, kẻo nó tan rã trong tay mình. Bên trong, Towson hay Towser đang tận tâm khảo cứu sức chịu đứt của xích tàu và dây chão ròng rọc, cùng những vấn đề tương tự. Không phải một cuốn sách hấp dẫn cho lắm; nhưng ngay thoáng nhìn đầu tiên ta đã có thể thấy ở đó một ý hướng chuyên nhất, một mối quan tâm chân thành đến cách làm việc cho đúng, khiến những trang sách khiêm nhường này, được nghĩ ra từ bao nhiêu năm trước, sáng lên bằng một thứ ánh sáng khác hẳn ánh sáng nghề nghiệp. Người thủy thủ già chất phác, với những lời bàn về xích và palăng, đã khiến tôi quên khu rừng rậm và những kẻ hành hương trong một cảm giác thú vị rằng mình đã tình cờ gặp được một thứ gì đó thật không thể nhầm lẫn. Việc một cuốn sách như thế có mặt ở đó đã đủ kỳ diệu rồi; nhưng còn đáng sửng sốt hơn là những ghi chú bằng bút chì bên lề, rõ ràng có liên quan đến văn bản. Tôi không tin nổi mắt mình! Chúng được viết bằng mật mã! Phải, trông nó như mật mã. Thử tưởng tượng một người lôi theo bên mình một cuốn sách loại ấy vào cái chốn hư không này mà nghiên cứu nó—và ghi chú—mà lại bằng mật mã nữa chứ! Đó là một bí ẩn quá đỗi lạ lùng. [conrad-heart-of-darkness:2.10] “Từ nãy tôi đã lờ mờ nhận thấy một tiếng ồn khó chịu, và khi ngước mắt lên tôi thấy đống củi đã biến mất, còn viên quản lý, với sự trợ giúp của tất cả những kẻ hành hương, đang từ bờ sông hò hét gọi tôi. Tôi nhét cuốn sách vào túi. Tôi cam đoan với các anh rằng ngừng đọc giống như tự giằng mình ra khỏi chốn che chở của một tình bạn lâu năm và bền chặt. [conrad-heart-of-darkness:2.11] “Tôi cho cỗ máy khập khiễng chạy tới. ‘Hẳn phải là cái gã lái buôn khốn khổ ấy—cái kẻ xâm nhập ấy,’ viên quản lý thốt lên, ngoái nhìn đầy ác ý về nơi chúng tôi vừa rời. ‘Hẳn ông ta là người Anh,’ tôi nói. ‘Điều đó sẽ chẳng cứu hắn khỏi gặp rắc rối nếu hắn không cẩn thận,’ viên quản lý lẩm bẩm đầy u ám. Tôi nhận xét với vẻ ngây thơ giả vờ rằng trên đời này chẳng ai tránh khỏi rắc rối. [conrad-heart-of-darkness:2.12] “Dòng nước giờ chảy xiết hơn, chiếc tàu dường như đang thở hơi cuối cùng, bánh guồng sau lái quạt nước uể oải, và tôi bắt gặp mình đang nhón chân lắng nghe nhịp đập tiếp theo của con tàu, vì thật lòng mà nói tôi chờ cái thứ khốn khổ ấy bỏ cuộc bất cứ lúc nào. Giống như đang nhìn những ánh chập chờn cuối cùng của một sự sống. Nhưng chúng tôi vẫn cứ bò. Đôi khi tôi chọn một cái cây ở phía trước một quãng để đo bước tiến của chúng tôi về phía Kurtz, nhưng lần nào tôi cũng để lạc mất nó trước khi chúng tôi tới ngang tầm. Dán mắt quá lâu vào một vật là quá sức kiên nhẫn của con người. Viên quản lý tỏ ra cam chịu một cách tuyệt đẹp. Tôi bứt rứt, sôi sục, và bắt đầu tranh luận với chính mình xem có nên nói chuyện thẳng thắn với Kurtz hay không; nhưng trước khi tôi kịp đi tới một kết luận nào, tôi chợt nghĩ ra rằng lời nói hay sự im lặng của tôi, mà thực ra bất cứ hành động nào của tôi, cũng chỉ là vô ích. Ai biết hay không biết điều gì thì có hề gì? Ai làm quản lý thì có hề gì? Đôi khi người ta chợt có một tia sáng thấu suốt như thế. Cốt lõi của chuyện này nằm sâu bên dưới bề mặt, ngoài tầm với của tôi, và ngoài khả năng can thiệp của tôi. [conrad-heart-of-darkness:2.13] “Đến chiều tối ngày thứ hai, chúng tôi ước tính mình còn cách trạm của Kurtz chừng tám dặm. Tôi muốn tiếp tục đi; nhưng viên quản lý ra vẻ nghiêm trọng, và bảo tôi rằng đi tàu ở khúc trên ấy nguy hiểm đến mức tốt hơn hết, vì mặt trời đã xuống rất thấp, là nên đợi tại chỗ cho đến sáng hôm sau. Hơn nữa, hắn chỉ ra rằng nếu phải theo lời cảnh báo tiếp cận thận trọng, thì chúng tôi phải tiếp cận vào ban ngày—chứ không phải lúc chạng vạng hay trong bóng tối. Điều này cũng khá hợp lý. Tám dặm có nghĩa là gần ba tiếng chạy máy đối với chúng tôi, và tôi cũng thấy những gợn sóng khả nghi ở đầu trên khúc sông. Tuy vậy, tôi bực bội không sao tả xiết vì sự chậm trễ ấy, mà lại còn hết sức vô lý nữa, vì sau bao nhiêu tháng thì thêm một đêm cũng chẳng hề gì. Vì chúng tôi có nhiều củi, và thận trọng là khẩu hiệu, tôi cho tàu dừng lại giữa dòng. Khúc sông hẹp, thẳng, hai bên cao như một đường hào xẻ cho đường sắt. Hoàng hôn trườn vào đó từ lâu trước khi mặt trời lặn. Dòng nước chảy êm và xiết, nhưng một sự bất động câm lặng ngự trên hai bờ. Những cái cây sống, bị dây leo và từng bụi cây sống của tầng cây thấp buộc chặt vào nhau, như thể đã hóa đá, cho đến cả cành nhỏ mảnh nhất, cả chiếc lá nhẹ nhất. Đó không phải là giấc ngủ—nó có vẻ trái tự nhiên, như một trạng thái xuất thần. Không nghe thấy lấy một âm thanh mờ nhạt nhất nào. Ta kinh ngạc nhìn, và bắt đầu ngờ rằng mình bị điếc—rồi đêm đột ngột ập xuống, và làm ta mù nữa. Khoảng ba giờ sáng có con cá lớn nào đó nhảy lên, và tiếng quẫy nước lớn khiến tôi giật bắn như thể có tiếng súng nổ. Khi mặt trời lên thì có một màn sương trắng, rất ấm và nhớp nháp, và làm mù mắt hơn cả bóng đêm. Nó không chuyển dịch hay trôi dạt; nó chỉ ở đó, đứng quanh ta như một vật rắn. Vào khoảng tám hay chín giờ, có lẽ thế, nó nhấc lên như một tấm cửa chớp được nhấc lên. Chúng tôi thoáng thấy vô số cây cối cao ngất, khu rừng rậm mênh mông chằng chịt, với quả cầu mặt trời nhỏ rực lửa treo bên trên—tất cả hoàn toàn bất động—rồi tấm cửa chớp trắng lại hạ xuống, êm ru, như thể trượt trong những rãnh bôi mỡ. Tôi ra lệnh thả xích neo, thứ chúng tôi đã bắt đầu kéo lên, ra lại. Trước khi nó ngừng chạy với một tiếng lạch xạch bị bóp nghẹt, một tiếng kêu, một tiếng kêu rất to, như của một nỗi hoang vắng vô biên, chậm rãi vút lên trong không khí đục mờ. Nó ngừng. Một tràng huyên náo ai oán, ngân nga thành những âm điệu chỏi tai man rợ, tràn ngập tai chúng tôi. Chỉ riêng sự bất ngờ của nó đã khiến tóc tôi dựng lên dưới mũ. Tôi không biết những người khác cảm thấy thế nào: với tôi thì dường như chính màn sương đã thét lên, cơn náo động cuồng loạn và thê lương ấy nổi lên đột ngột đến thế, và dường như từ mọi phía cùng một lúc. Nó lên đến cực điểm trong một tràng gào thét dồn dập quá mức gần như không chịu nổi, rồi ngừng phắt, để lại chúng tôi cứng đờ trong đủ thứ tư thế ngớ ngẩn, và bướng bỉnh lắng nghe một sự im lặng cũng gần như kinh hoàng và quá mức không kém. ‘Lạy Chúa! Thế này nghĩa là—’ một trong những kẻ hành hương lắp bắp bên khuỷu tay tôi—một gã nhỏ béo, tóc màu cát và râu má đỏ, đi đôi ủng có chun hai bên, và mặc bộ pyjama hồng nhét vào trong tất. Hai gã khác đứng há hốc mồm suốt một phút, rồi lao vào cái buồng nhỏ, để rồi lại hấp tấp lao ra và đứng đảo những cái nhìn hoảng hốt, tay lăm lăm khẩu Winchester ở thế ‘sẵn sàng’. Những gì chúng tôi có thể thấy chỉ là chiếc tàu chúng tôi đang ở trên, đường nét của nó nhòe đi như thể nó sắp tan biến, và một dải nước mờ sương, có lẽ rộng hai bộ, bao quanh nó—và chỉ có thế. Phần còn lại của thế giới chẳng ở đâu cả, chừng nào còn tính đến mắt và tai chúng tôi. Chẳng ở đâu cả. Đi mất, biến mất; bị cuốn sạch đi mà không để lại một tiếng thì thầm hay một cái bóng. [conrad-heart-of-darkness:2.14] “Tôi đi lên phía trước, và ra lệnh kéo ngắn xích lại, để sẵn sàng nhổ neo và cho tàu chạy ngay nếu cần. ‘Chúng có tấn công không?’ một giọng sợ hãi thì thầm. ‘Chúng ta sẽ bị tàn sát hết trong màn sương này,’ một giọng khác lẩm bẩm. Những khuôn mặt giật giật vì căng thẳng, những bàn tay hơi run, những con mắt quên cả chớp. Thật rất lạ khi thấy sự tương phản giữa nét mặt của những người da trắng và của những gã da đen trong đoàn thủy thủ chúng tôi, những người cũng xa lạ với khúc sông ấy chẳng kém chúng tôi, dù nhà họ chỉ cách đó tám trăm dặm. Những người da trắng, dĩ nhiên là hết sức bối rối, ngoài ra còn có một vẻ lạ lùng như bị xúc phạm nặng nề bởi một cơn huyên náo quá quắt đến thế. Những người kia có vẻ mặt tỉnh táo, quan tâm một cách tự nhiên; nhưng về căn bản mặt họ vẫn điềm tĩnh, ngay cả những khuôn mặt của một hai người nhăn răng cười trong khi kéo xích. Vài người trao đổi những câu ngắn, ậm ừ, dường như đã giải quyết xong vấn đề làm họ hài lòng. Người đầu lĩnh của họ, một người da đen trẻ, ngực nở, khoác những tấm vải màu xanh thẫm có tua một cách nghiêm trang, với cánh mũi phập phồng dữ tợn và mái tóc được kết khéo léo thành những lọn xoăn bóng dầu, đứng gần tôi. ‘A ha!’ tôi nói, chỉ để tỏ tình bằng hữu. ‘Bắt nó,’ anh ta nói cộc lốc, mắt trợn rộng đỏ ngầu và hàm răng nhọn lóe lên—‘bắt nó. Cho nó bọn tôi.’ ‘Cho các anh à?’ tôi hỏi; ‘các anh định làm gì với chúng?’ ‘Ăn nó!’ anh ta đáp gọn lỏn, rồi tì khuỷu tay lên lan can, nhìn ra màn sương trong một tư thế đường bệ và trầm ngâm sâu xa. Hẳn là tôi đã kinh hoàng một cách đích đáng, nếu tôi không chợt nghĩ ra rằng anh ta và đám bạn hẳn phải đói lắm: rằng hẳn họ đã ngày càng đói hơn ít nhất là suốt tháng vừa qua. Họ đã được thuê sáu tháng (tôi không nghĩ một người nào trong bọn họ có ý niệm rõ ràng về thời gian, như chúng ta, những kẻ ở tận cùng của vô số thời đại, có. Họ vẫn thuộc về những khởi thủy của thời gian—không có kinh nghiệm thừa hưởng nào để dạy dỗ họ, có thể nói như vậy), và dĩ nhiên, chừng nào còn có một mảnh giấy được viết kín theo đúng một thứ luật lệ lố bịch nào đó làm ra ở hạ lưu, thì chẳng ai nghĩ đến chuyện bận tâm họ sẽ sống ra sao. Đúng là họ có mang theo ít thịt hà mã thối, mà dẫu thế nào thì cũng không thể giữ được lâu, ngay cả khi những kẻ hành hương không, giữa một trận om sòm kinh khủng, ném một phần đáng kể xuống sông. Trông nó có vẻ là một hành động độc đoán; nhưng thực ra đó là một trường hợp tự vệ chính đáng. Ta không thể thở mùi hà mã chết lúc thức, lúc ngủ, và lúc ăn, mà đồng thời vẫn bám giữ được sự tồn tại bấp bênh của mình. Ngoài ra, mỗi tuần người ta phát cho họ ba đoạn dây đồng thau, mỗi đoạn dài chừng chín insơ; và theo lý thuyết thì họ sẽ dùng thứ tiền tệ ấy để mua lương thực ở các làng ven sông. Các anh có thể thấy chuyện ấy diễn ra thế nào. Hoặc chẳng có làng nào, hoặc dân làng thù địch, hoặc ông giám đốc, người cũng như tất cả chúng tôi sống bằng đồ hộp, thỉnh thoảng thêm một con dê đực già, không muốn dừng tàu vì một lý do ít nhiều khó hiểu nào đó. Thế nên, trừ phi họ nuốt chính sợi dây ấy, hoặc uốn nó thành thòng lọng để bẫy cá, tôi không thấy món lương hậu hĩnh ấy có thể có ích gì cho họ. Tôi phải nói rằng nó được trả đều đặn một cách xứng đáng với một công ty thương mại lớn và đáng kính. Ngoài ra, thứ duy nhất để ăn—dù trông nó chẳng có vẻ gì ăn được—mà tôi thấy họ có là vài cục một thứ gì đó giống như bột nhào nấu dở, màu hoa oải hương bẩn thỉu, họ gói trong lá, và thỉnh thoảng lại nuốt một miếng, nhưng nhỏ đến nỗi dường như họ làm thế cho có lệ hơn là vì bất cứ mục đích nghiêm túc nào để sống còn. Vì cớ gì, nhân danh tất cả lũ quỷ đói đang gặm nhấm, mà họ không xông vào chúng tôi—họ ba mươi chọi năm—và được một bữa no nê lấy một lần, điều đó khiến tôi kinh ngạc mỗi khi nghĩ lại. Họ là những người to lớn khỏe mạnh, không có nhiều khả năng cân nhắc hậu quả, có can đảm, có sức lực, thậm chí cả lúc ấy, dù da họ không còn bóng và bắp thịt không còn rắn chắc. Và tôi thấy rằng có một cái gì đó kiềm giữ, một trong những bí mật của con người khiến mọi xác suất phải bối rối, đã phát huy tác dụng ở đó. Tôi nhìn họ với một sự quan tâm đột ngột trỗi dậy—không phải vì tôi chợt nghĩ rằng chẳng bao lâu nữa có thể tôi sẽ bị họ ăn thịt, dù tôi thú thật với các anh rằng đúng lúc ấy tôi nhận ra—dưới một ánh sáng mới, có thể nói như vậy—những kẻ hành hương trông ốm yếu bệnh hoạn đến thế nào, và tôi hy vọng, phải, tôi thật sự hy vọng, rằng diện mạo của tôi không đến nỗi—nói thế nào nhỉ?—đến nỗi—khó nuốt như thế: một chút hư danh hão huyền rất hợp với cái cảm giác mộng mị tràn ngập mọi ngày tháng của tôi thời ấy. Có lẽ tôi cũng hơi sốt. Người ta không thể sống mà lúc nào cũng đặt ngón tay lên mạch mình. Tôi thường bị ‘hơi sốt,’ hoặc hơi dính chút gì đó khác—những cú vờn đùa nghịch của móng vuốt chốn hoang dã, trò đùa bỡn dạo đầu trước cuộc tấn công nghiêm trọng hơn sẽ đến đúng lúc của nó. Phải; tôi nhìn họ như các anh nhìn bất cứ con người nào, tò mò về những thôi thúc, động cơ, năng lực, yếu đuối của họ, khi bị đem ra thử thách trước một nhu cầu thể xác khắc nghiệt không gì lay chuyển. Kiềm chế! Kiềm chế nào có thể có được? Đó là mê tín, ghê tởm, kiên nhẫn, sợ hãi—hay một thứ danh dự nguyên sơ nào đó? Không nỗi sợ nào đứng vững được trước cơn đói, không sự kiên nhẫn nào làm nó mòn mỏi được, sự ghê tởm đơn giản là không tồn tại nơi có cơn đói; còn mê tín, tín ngưỡng, và những gì các anh có thể gọi là nguyên tắc, thì chúng còn kém cả trấu trước gió. Các anh không biết sự quỷ quái của nạn đói dai dẳng sao, nỗi giày vò khiến người ta phát điên của nó, những ý nghĩ đen tối của nó, sự hung dữ u ám và ủ ê của nó? Còn tôi thì biết. Phải dốc hết sức mạnh bẩm sinh của mình một người mới chống chọi nổi với cơn đói cho ra trò. Thật ra đối mặt với tang tóc, ô nhục, và sự trầm luân của linh hồn mình còn dễ hơn—là đối mặt với thứ đói kéo dài như thế này. Buồn, nhưng đúng. Mà những gã này cũng chẳng có lý do trần thế nào để có bất kỳ sự e dè nào. Kiềm chế! Tôi thà trông chờ sự kiềm chế ở một con linh cẩu lảng vảng giữa những xác chết trên chiến trường. Nhưng sự thật ở đó, đối diện với tôi—sự thật chói lòa, hiển hiện, như bọt sóng trên những vực sâu của biển cả, như một gợn sóng trên một câu đố không sao dò thấu, một bí ẩn lớn hơn—khi tôi nghĩ về nó—lớn hơn cả cái âm điệu lạ lùng, không thể giải thích, của nỗi đau đớn tuyệt vọng trong tiếng huyên náo man rợ đã quét qua chúng tôi trên bờ sông, phía sau màu trắng mù lòa của màn sương. [conrad-heart-of-darkness:2.15] “Hai kẻ hành hương đang cãi nhau bằng những tiếng thì thầm hấp tấp xem là bờ nào. ‘Bên trái.’ ‘không, không; sao anh lại thế được? Bên phải, bên phải, dĩ nhiên rồi.’ ‘Chuyện rất nghiêm trọng,’ giọng viên quản lý nói sau lưng tôi; ‘tôi sẽ đau lòng khôn xiết nếu có chuyện gì xảy đến với ông Kurtz trước khi chúng ta tới nơi.’ Tôi nhìn hắn, và không hề mảy may nghi ngờ rằng hắn thành thật. Hắn đúng là loại người muốn giữ thể diện. Đó là sự kiềm chế của hắn. Nhưng khi hắn lầm bầm điều gì đó về việc đi tiếp ngay lập tức, tôi thậm chí chẳng buồn trả lời hắn. Tôi biết, và hắn biết, rằng điều đó là không thể. Nếu chúng tôi buông neo khỏi đáy, chúng tôi sẽ hoàn toàn lơ lửng giữa không trung—giữa khoảng không. Chúng tôi sẽ không thể biết mình đang đi về đâu—ngược hay xuôi dòng, hay đi ngang—cho đến khi va vào bờ bên này hoặc bờ bên kia—và lúc đầu chúng tôi cũng sẽ không biết đó là bờ nào. Dĩ nhiên tôi chẳng động đậy gì. Tôi không có ý muốn đâm nát tàu. Các anh không thể tưởng tượng được một chỗ nào chết chóc hơn cho một vụ đắm tàu. Dù chúng tôi có chết đuối ngay hay không, chúng tôi chắc chắn cũng sẽ nhanh chóng bỏ mạng bằng cách này hay cách khác. ‘Tôi cho phép anh chấp nhận mọi rủi ro,’ hắn nói, sau một lúc im lặng ngắn. ‘Tôi từ chối chấp nhận bất cứ rủi ro nào,’ tôi nói cộc lốc; đó đúng là câu trả lời hắn chờ đợi, dù giọng điệu của nó có thể đã làm hắn ngạc nhiên. ‘Thôi được, tôi phải nghe theo phán đoán của anh. Anh là thuyền trưởng,’ hắn nói với vẻ lịch sự rõ rệt. Tôi quay vai về phía hắn để tỏ lòng cảm kích, và nhìn vào màn sương. Nó sẽ kéo dài bao lâu? Đó là viễn cảnh tuyệt vọng nhất. Đường đến với gã Kurtz đang bới ngà voi trong bụi rậm khốn khổ này bị vây bủa bởi bao nhiêu hiểm nguy như thể ông ta là một nàng công chúa bị phù phép đang ngủ trong một tòa lâu đài huyền thoại. ‘Anh có nghĩ là chúng sẽ tấn công không?’ viên quản lý hỏi, bằng giọng thân tình. [conrad-heart-of-darkness:2.16] “Tôi không nghĩ là chúng sẽ tấn công, vì vài lý do hiển nhiên. Màn sương dày là một. Nếu chúng rời bờ trên xuồng, chúng sẽ lạc trong đó, như chúng tôi sẽ lạc nếu thử di chuyển. Dẫu vậy, tôi cũng đã cho rằng rừng rậm ở cả hai bờ là hoàn toàn không xuyên thủng nổi—thế mà vẫn có những con mắt ở trong đó, những con mắt đã nhìn thấy chúng tôi. Những bụi cây ven sông chắc chắn là rất dày; nhưng tầng cây thấp phía sau rõ ràng là xuyên qua được. Tuy nhiên, trong lúc sương nhấc lên ngắn ngủi, tôi không thấy chiếc xuồng nào ở bất cứ đâu trên khúc sông—chắc chắn là không có chiếc nào ngang tầm với chiếc tàu. Nhưng điều làm cho ý nghĩ về một cuộc tấn công trở nên không thể tưởng tượng nổi đối với tôi là tính chất của tiếng ồn—của những tiếng kêu chúng tôi đã nghe. Chúng không có cái vẻ hung dữ báo hiệu một ý đồ thù địch tức thời. Dù bất ngờ, hoang dại và dữ dội đến thế, chúng đã cho tôi một ấn tượng không cưỡng nổi về nỗi buồn đau. Cái thoáng nhìn thấy chiếc tàu, vì lý do nào đó, đã khiến những người man rợ ấy tràn ngập một nỗi đau buồn không kìm giữ được. Mối nguy hiểm, nếu có, tôi giảng giải, là ở chỗ chúng tôi đang ở gần một cơn đam mê lớn lao của con người đã bị thả xích. Ngay cả nỗi đau buồn tột cùng rốt cuộc cũng có thể trút ra thành bạo lực—nhưng thường thì mang hình thức của sự thờ ơ lãnh đạm.... [conrad-heart-of-darkness:2.17] “Các anh phải thấy những kẻ hành hương trố mắt nhìn như thế nào! Họ chẳng còn bụng dạ nào mà nhăn răng cười, hay thậm chí mắng nhiếc tôi: nhưng tôi tin là họ nghĩ tôi đã phát điên—vì sợ, có lẽ thế. Tôi đã giảng cả một bài ra trò. Các cậu thân mến ơi, lo lắng cũng chẳng ích gì. Canh chừng ư? Này, các anh có thể đoán là tôi đã theo dõi màn sương tìm dấu hiệu nó nhấc lên như con mèo rình con chuột; nhưng ngoài chuyện đó ra thì mắt chúng tôi cũng chẳng ích gì hơn là nếu chúng tôi bị chôn sâu hàng dặm trong một đống bông gòn. Cảm giác cũng y như thế—nghẹt thở, ấm, ngột ngạt. Vả lại, tất cả những gì tôi nói, dù nghe có vẻ ngông cuồng, đều hoàn toàn đúng với sự thật. Cái mà về sau chúng tôi nhắc đến như một cuộc tấn công thực ra là một nỗ lực đẩy lui. Hành động ấy còn rất xa mới là gây hấn—nó thậm chí còn chẳng phải là phòng thủ, theo nghĩa thông thường: nó được tiến hành dưới sức ép của sự tuyệt vọng, và về bản chất thì thuần túy là để che chở. [conrad-heart-of-darkness:2.18] “Nó diễn ra, tôi phải nói là, hai giờ sau khi sương tan, và khởi đầu ở một chỗ, nói đại khái, cách trạm của Kurtz chừng một dặm rưỡi về phía hạ lưu. Chúng tôi vừa lóng ngóng lạch bạch vòng qua một khúc quanh thì tôi thấy một hòn đảo nhỏ, chỉ là một gò cỏ màu xanh lục tươi, ở giữa dòng. Đó là thứ duy nhất như vậy; nhưng khi khúc sông mở ra rộng hơn, tôi nhận ra đó là đầu của một bãi cát dài, hay đúng hơn là của một chuỗi những chỗ nông trải dọc giữa lòng sông. Chúng đổi màu, nước vừa lấp xấp trên mặt, và cả dãy hiện ra ngay dưới mặt nước, hệt như xương sống của một người hiện ra chạy dọc giữa lưng dưới lớp da. Lúc này, theo chỗ tôi thấy, tôi có thể đi bên phải hoặc bên trái của nó. Dĩ nhiên là tôi không biết luồng nào cả. Hai bờ trông khá giống nhau, độ sâu có vẻ như nhau; nhưng vì tôi đã được báo rằng trạm nằm ở phía tây, tôi tự nhiên hướng vào lối đi phía tây. [conrad-heart-of-darkness:2.19] “Chúng tôi vừa mới đi hẳn vào đó thì tôi nhận ra nó hẹp hơn tôi tưởng nhiều. Bên trái chúng tôi là bãi cạn dài liền một dải, và bên phải là một bờ cao, dốc đứng, cây bụi mọc dày đặc. Bên trên bụi cây, những cái cây đứng thành hàng ngũ san sát. Cành nhánh rủ dày trên dòng nước, và cứ cách quãng lại có một cành lớn của cây nào đó chìa cứng đờ ra trên mặt sông. Lúc ấy đã về chiều, mặt khu rừng u ám, và một dải bóng rộng đã đổ xuống mặt nước. Trong dải bóng ấy chúng tôi chạy ngược lên—rất chậm, như các anh có thể hình dung. Tôi lái nó áp sát vào bờ—vì nước sâu nhất là ở gần bờ, theo như cây sào dò cho tôi biết. [conrad-heart-of-darkness:2.20] “Một trong những người bạn đói khát và nhẫn nhịn của tôi đang dò nước ở mũi tàu, ngay bên dưới tôi. Chiếc tàu này giống hệt một chiếc sà lan đáy bằng có boong. Trên boong có hai gian nhà nhỏ bằng gỗ tếch, có cửa ra vào và cửa sổ. Nồi hơi nằm ở đầu mũi, còn máy móc thì ở tận đằng lái. Trên tất cả là một mái che nhẹ, đỡ bằng những cột chống. Ống khói nhô xuyên qua mái ấy, và phía trước ống khói là một buồng nhỏ đóng bằng ván mỏng dùng làm buồng lái. Trong đó có một chiếc giường hẹp, hai ghế xếp, một khẩu Martini-Henry đã nạp đạn dựng ở một góc, một chiếc bàn tí hon, và bánh lái. Nó có một cửa rộng ở phía trước và một tấm cửa chớp rộng ở mỗi bên. Dĩ nhiên tất cả lúc nào cũng mở toang. Tôi trải qua những ngày của mình ngồi chễm chệ ở đó, trên tận đầu mũi của mái che ấy, trước cửa. Ban đêm tôi ngủ, hay cố ngủ, trên chiếc giường hẹp. Một người da đen lực lưỡng thuộc một bộ lạc vùng duyên hải nào đó và được người tiền nhiệm đáng thương của tôi dạy dỗ, là người lái tàu. Anh ta đeo một đôi khuyên tai bằng đồng thau, quấn một tấm vải xanh từ thắt lưng xuống mắt cá chân, và tự cho mình là nhất thiên hạ. Anh ta là loại ngốc thất thường nhất mà tôi từng gặp. Anh ta cầm lái với vẻ vênh vang không bờ bến khi có ta ở bên; nhưng hễ không thấy ta đâu, anh ta lập tức trở thành con mồi của một nỗi sợ hãi hèn hạ, và có thể để cho cái của nợ tàn tật là chiếc tàu ấy lấn át mình chỉ trong một phút. [conrad-heart-of-darkness:2.21] “Tôi đang nhìn xuống cây sào dò, và cảm thấy rất bực mình khi thấy mỗi lần thử nó lại nhô khỏi mặt sông thêm một chút, thì tôi thấy người cầm sào của tôi đột ngột bỏ dở công việc, và nằm sóng soài trên boong, thậm chí chẳng buồn kéo sào lên. Tuy vậy anh ta vẫn nắm giữ nó, và nó kéo lê trong nước. Cùng lúc ấy người thợ đốt lò, mà tôi cũng nhìn thấy được bên dưới mình, đột ngột ngồi thụp xuống trước lò và cúi rụt đầu. Tôi kinh ngạc. Rồi tôi phải nhìn ra sông thật nhanh, vì có một gốc cây chìm giữa luồng. Những que gậy, những que gậy nhỏ, đang bay tứ tung—dày đặc: chúng rít vút qua trước mũi tôi, rơi xuống bên dưới tôi, cắm vào buồng lái sau lưng tôi. Suốt lúc đó dòng sông, bờ sông, cánh rừng, đều rất yên tĩnh—hoàn toàn yên tĩnh. Tôi chỉ có thể nghe thấy tiếng bánh guồng sau lái quạt nước nặng nề bì bõm và tiếng lộp độp của những thứ kia. Chúng tôi vụng về tránh được gốc cây chìm. Tên, trời đất ơi! Chúng tôi đang bị bắn! Tôi bước vội vào trong để đóng tấm cửa chớp phía bờ. Gã lái tàu ngu ngốc kia, tay nắm lấy các tay quay bánh lái, đang co gối lên cao, giậm chân, nhai nhóp nhép miệng, như một con ngựa bị ghìm cương. Quỷ tha ma bắt hắn đi! Mà chúng tôi lại đang loạng choạng cách bờ chưa đầy mười bộ. Tôi phải nhoài hẳn người ra để kéo tấm cửa chớp nặng, và tôi thấy một khuôn mặt giữa đám lá ngang tầm với mặt tôi, đang nhìn tôi rất dữ tợn và chằm chằm; rồi đột nhiên, như thể một tấm màn được vén khỏi mắt tôi, tôi nhận ra, sâu trong bóng tối rối rắm, những bộ ngực trần, những cánh tay, những cẳng chân, những con mắt trừng trừng—bụi rậm lúc nhúc những tay chân người đang cử động, bóng loáng màu đồng thiếc. Cành lá rung, lắc lư, và xào xạc, những mũi tên bay ra từ đó, rồi tấm cửa chớp đóng lại. ‘Giữ cho nó đi thẳng,’ tôi nói với người lái tàu. Anh ta giữ đầu cứng đờ, mặt nhìn thẳng về phía trước; nhưng mắt anh ta đảo lia lịa, anh ta cứ nhẹ nhàng nhấc chân lên rồi đặt chân xuống, miệng sùi chút bọt. ‘Đứng yên!’ tôi giận dữ nói. Thà tôi ra lệnh cho một cái cây đừng lay động trong gió còn hơn. Tôi lao ra ngoài. Bên dưới tôi có tiếng chân giẫm loạn xạ trên boong sắt; những tiếng kêu lẫn lộn; một giọng thét lên, ‘Anh có quay lại được không?’ Tôi thoáng thấy một gợn sóng hình chữ V trên mặt nước phía trước. Cái gì? Lại một gốc cây chìm nữa! Một loạt súng nổ bùng lên dưới chân tôi. Những kẻ hành hương đã bắt đầu nổ súng bằng những khẩu Winchester, và chỉ đơn giản là xịt chì vào bụi rậm ấy. Một đám khói khủng khiếp bốc lên và chậm chạp trôi về phía trước. Tôi chửi rủa nó. Giờ tôi không thể nhìn thấy cả gợn sóng lẫn gốc cây chìm. Tôi đứng ở cửa, căng mắt nhìn, và những mũi tên bay đến từng đàn. Có thể chúng đã được tẩm thuốc độc, nhưng trông chúng như thể chẳng giết nổi một con mèo. Bụi rậm bắt đầu gào rú. Những người đốn củi của chúng tôi cất lên một tiếng hò hét hiếu chiến; tiếng một phát súng trường ngay sau lưng làm tôi điếc tai. Tôi liếc qua vai, và buồng lái vẫn còn đầy tiếng ồn và khói khi tôi lao tới bánh lái. Thằng mọi đen ngu ngốc đã buông hết mọi thứ, để mở toang tấm cửa chớp và nổ khẩu Martini-Henry ấy. Hắn đứng trước khoảng trống rộng, trừng trừng nhìn, và tôi quát hắn quay lại, trong khi tôi nắn thẳng chiếc tàu khỏi cú ngoặt đột ngột. Không có chỗ để quay đầu ngay cả nếu tôi có muốn, gốc cây chìm thì ở đâu đó rất gần phía trước trong đám khói chết tiệt ấy, không có thời gian để mất, nên tôi cứ thế ép nó vào bờ—sát rạt vào bờ, nơi tôi biết nước sâu. [conrad-heart-of-darkness:2.22] “Chúng tôi chậm chạp xé dọc những bụi cây rủ xuống trong một cơn lốc cành gãy và lá bay. Loạt súng bên dưới ngừng phắt, như tôi đã đoán trước là nó sẽ ngừng khi những ống xịt rỗng không. Tôi ngửa đầu ra sau tránh một tiếng rít lóe sáng xuyên qua buồng lái, vào ở lỗ cửa chớp này và ra ở lỗ cửa chớp kia. Nhìn qua gã lái tàu điên khùng kia, kẻ đang lắc khẩu súng trường hết đạn và la hét về phía bờ, tôi thấy những hình người mờ ảo chạy cong gập người, nhảy vọt, lướt đi, rõ rệt, dở dang, thoáng qua rồi biến mất. Một vật gì to lớn xuất hiện trong không trung trước tấm cửa chớp, khẩu súng trường văng xuống sông, và người kia lùi lại thật nhanh, ngoái qua vai nhìn tôi một cách khác thường, sâu xa, thân thuộc, rồi ngã xuống chân tôi. Một bên đầu anh ta đập vào bánh lái hai lần, và đầu của thứ trông như một cây gậy dài kêu lạch cạch quét một vòng và hất đổ một chiếc ghế xếp nhỏ. Trông như thể sau khi giằng được cái vật ấy khỏi tay ai đó trên bờ, anh ta đã mất thăng bằng vì gắng sức. Làn khói mỏng đã bay đi, chúng tôi đã thoát khỏi gốc cây chìm, và nhìn về phía trước tôi có thể thấy chỉ chừng một trăm yard nữa là tôi có thể lái tránh ra, xa khỏi bờ; nhưng chân tôi cảm thấy ấm và ướt đến nỗi tôi phải nhìn xuống. Người kia đã lăn ngửa ra và nhìn thẳng lên tôi; cả hai tay anh ta nắm chặt cây gậy ấy. Đó là cán của một ngọn giáo, hoặc được phóng vào hoặc được đâm qua khoảng trống, đã trúng vào sườn anh ta, ngay dưới xương sườn; lưỡi giáo đã ngập vào khuất hẳn, sau khi tạo ra một vết toác khủng khiếp; giày tôi đầy máu; một vũng máu nằm im lìm, lấp lánh màu đỏ thẫm dưới bánh lái; mắt anh ta sáng lên một ánh long lanh đáng kinh ngạc. Loạt súng lại nổ bùng lên. Anh ta nhìn tôi đầy lo âu, nắm chặt ngọn giáo như một vật gì quý giá, với vẻ sợ rằng tôi sẽ tìm cách lấy nó khỏi tay anh ta. Tôi phải gắng sức mới gỡ được mắt mình khỏi cái nhìn của anh ta và chú tâm vào việc lái tàu. Một tay tôi lần trên đầu tìm sợi dây còi hơi, và hấp tấp giật ra hết tiếng rú này đến tiếng rú khác. Cơn náo loạn của những tiếng hò hét giận dữ và hiếu chiến lập tức bị chặn đứng, rồi từ chiều sâu của cánh rừng vọng ra một tiếng than khóc run rẩy và kéo dài, đầy nỗi sợ thê lương và tuyệt vọng hoàn toàn, như người ta có thể tưởng tượng sẽ theo sau cuộc ra đi của niềm hy vọng cuối cùng khỏi trái đất. Có một cơn náo động lớn trong bụi rậm; trận mưa tên ngừng lại, vài phát súng lẻ tẻ vang lên đanh gọn—rồi im lặng, trong đó nhịp đập uể oải của bánh guồng sau lái vọng rõ đến tai tôi. Tôi bẻ lái hết cỡ sang mạn phải đúng lúc kẻ hành hương mặc bộ pyjama hồng, người nóng bừng và bấn loạn, xuất hiện ở cửa. ‘Viên quản lý sai tôi—’ hắn bắt đầu bằng giọng công vụ, rồi ngừng phắt. ‘Lạy Chúa!’ hắn nói, trừng trừng nhìn người bị thương. [conrad-heart-of-darkness:2.23] “Hai người da trắng chúng tôi đứng bên trên anh ta, và cái nhìn long lanh dò hỏi của anh ta bao trùm lấy cả hai chúng tôi. Tôi xin thề là trông như thể chốc nữa anh ta sẽ hỏi chúng tôi mấy câu bằng một thứ ngôn ngữ hiểu được; nhưng anh ta chết mà không thốt ra một tiếng, không động đậy một chi, không giật một thớ thịt. Chỉ vào khoảnh khắc cuối cùng, như thể đáp lại một dấu hiệu nào đó chúng tôi không nhìn thấy, một lời thì thầm nào đó chúng tôi không nghe được, anh ta cau mày nặng nề, và cái cau mày ấy đem lại cho chiếc mặt nạ tử thần màu đen của anh ta một vẻ u uất, trầm tư, và đe dọa không thể tưởng tượng nổi. Ánh long lanh của cái nhìn dò hỏi nhanh chóng nhạt dần thành một vẻ trống rỗng đờ đẫn như thủy tinh. ‘Anh có lái được không?’ tôi hối hả hỏi gã nhân viên. Hắn có vẻ rất ngần ngừ; nhưng tôi chộp lấy cánh tay hắn, và hắn hiểu ngay rằng tôi muốn hắn lái dù muốn hay không. Nói thật với các anh, tôi nóng lòng đến mức bệnh hoạn muốn thay giày và tất. ‘Anh ta chết rồi,’ gã kia lẩm bẩm, xúc động vô cùng. ‘Chẳng còn nghi ngờ gì nữa,’ tôi nói, giật dây giày như điên. ‘Mà nhân tiện, tôi cho là đến giờ này ông Kurtz cũng đã chết rồi.’ [conrad-heart-of-darkness:2.24] “Trong lúc ấy, đó là ý nghĩ trội hẳn lên. Có một cảm giác thất vọng tột độ, như thể tôi đã phát hiện ra rằng mình vẫn ra sức theo đuổi một thứ hoàn toàn không có thực chất. Tôi không thể chán ghét hơn được nữa nếu tôi đã đi suốt chặng đường này chỉ với một mục đích duy nhất là nói chuyện với ông Kurtz. Nói chuyện với... Tôi ném một chiếc giày xuống sông, và nhận ra rằng đó chính xác là điều tôi vẫn mong đợi—một cuộc chuyện trò với Kurtz. Tôi đã có một phát hiện lạ lùng rằng tôi chưa bao giờ hình dung ông ta đang làm gì, các anh biết đấy, mà là đang diễn thuyết. Tôi không tự nhủ, ‘Giờ thì mình sẽ không bao giờ gặp ông ta,’ hay ‘Giờ thì mình sẽ không bao giờ bắt tay ông ta,’ mà là, ‘Giờ thì mình sẽ không bao giờ nghe ông ta nói.’ Con người ấy hiện ra như một giọng nói. Dĩ nhiên không phải là tôi không gắn ông ta với một kiểu hành động nào đó. Chẳng phải tôi đã được nghe kể bằng đủ mọi giọng điệu ghen tị và thán phục rằng ông ta đã thu gom, đổi chác, lừa gạt, hay đánh cắp được nhiều ngà voi hơn tất cả các nhân viên khác cộng lại hay sao? Đó không phải là điều cốt yếu. Điều cốt yếu là ở chỗ ông ta là một con người có thiên bẩm, và trong tất cả các thiên bẩm của ông ta, cái nổi bật hơn hẳn, cái mang theo nó cảm giác về một sự hiện diện thật sự, là tài ăn nói của ông ta, những lời lẽ của ông ta—thiên bẩm diễn đạt, thứ làm người ta hoang mang, thứ soi sáng, thứ cao cả nhất và đáng khinh nhất, dòng ánh sáng đập rộn ràng, hay dòng chảy dối trá từ trái tim của một bóng tối không xuyên thủng nổi. [conrad-heart-of-darkness:2.25] “Chiếc giày còn lại bay đến với vị thần-quỷ của dòng sông ấy. Tôi nghĩ, ‘Trời đất ơi! thế là hết. Chúng ta đến quá muộn; ông ta đã biến mất—thiên bẩm ấy đã biến mất, bởi một ngọn giáo, mũi tên, hay chùy gậy nào đó. Rốt cuộc mình sẽ không bao giờ được nghe gã ấy nói’—và nỗi buồn của tôi có một sự thái quá đáng sửng sốt về cảm xúc, hệt như cái tôi đã nhận thấy trong nỗi buồn gào rú của những người man rợ kia trong bụi rậm. Không hiểu sao, tôi không thể cảm thấy hoang vắng cô độc hơn, dẫu tôi có bị cướp mất một niềm tin hay đã lỡ mất số mệnh đời mình.... Sao lại thở dài kiểu thô bỉ thế kia, ai đấy? Vô lý ư? Thì, vô lý. Lạy Chúa! chẳng lẽ một người đàn ông không bao giờ được—Này, cho tôi ít thuốc lá.”... [conrad-heart-of-darkness:2.26] Có một quãng ngừng tĩnh lặng sâu thẳm, rồi một que diêm lóe lên, và khuôn mặt gầy của Marlow hiện ra, mệt mỏi, hõm sâu, với những nếp nhăn trĩu xuống và mí mắt sụp xuống, mang một vẻ chú tâm tập trung; và khi ông rít mạnh tẩu thuốc, khuôn mặt ấy dường như lùi lại rồi tiến ra khỏi màn đêm theo nhịp chập chờn đều đặn của ngọn lửa tí hon. Que diêm tắt. [conrad-heart-of-darkness:2.27] “Vô lý!” ông kêu lên. “Đó là cái tệ hại nhất của việc cố kể lại.... Các anh đều ở đây, mỗi người neo chặt với hai địa chỉ đàng hoàng, như một thân tàu cũ với hai mỏ neo, một người hàng thịt ở góc phố này, một viên cảnh sát ở góc phố kia, khẩu vị tuyệt vời, và thân nhiệt bình thường—các anh nghe chứ—bình thường từ đầu năm đến cuối năm. Thế mà các anh bảo, Vô lý! Vô lý cái—khỉ gió! Vô lý! Các cậu thân mến ơi, các cậu có thể trông đợi gì ở một người vừa mới vì quá căng thẳng mà ném xuống sông một đôi giày mới! Giờ nghĩ lại, thật đáng ngạc nhiên là tôi đã không rơi lệ. Nhìn chung, tôi tự hào về sự kiên cường của mình. Tôi đau nhói tận tâm can khi nghĩ rằng mình đã mất cái đặc ân vô giá được nghe Kurtz tài hoa nói. Dĩ nhiên là tôi đã lầm. Đặc ân ấy đang chờ tôi. Ồ, phải, tôi đã nghe quá đủ. Và tôi cũng đã đúng. Một giọng nói. Ông ta chẳng hơn một giọng nói là bao. Và tôi đã nghe—ông ta—nó—giọng nói này—những giọng nói khác—tất cả bọn họ đều chẳng hơn những giọng nói là bao—và chính ký ức về thời ấy còn vương vấn quanh tôi, không sờ thấy được, như rung động đang tắt dần của một tràng huyên thuyên mênh mông, ngớ ngẩn, tàn bạo, nhơ nhớp, man rợ, hay đơn giản là hèn hạ, chẳng có chút ý nghĩa nào. Những giọng nói, những giọng nói—ngay cả chính cô gái—bây giờ—” [conrad-heart-of-darkness:2.28] Ông im lặng hồi lâu. [conrad-heart-of-darkness:2.29] “Cuối cùng tôi đã trấn yểm bóng ma của những thiên bẩm nơi ông ta bằng một lời nói dối,” ông bắt đầu, đột ngột. “Cô gái! Cái gì? Tôi có nhắc đến một cô gái à? Ồ, cô ấy ở ngoài chuyện này—hoàn toàn. Họ—ý tôi là đàn bà—ở ngoài chuyện này—phải được ở ngoài chuyện này. Chúng ta phải giúp họ ở lại trong cái thế giới tươi đẹp của riêng họ, kẻo thế giới của chúng ta trở nên tồi tệ hơn. Ồ, cô ấy phải được ở ngoài chuyện này. Các anh phải nghe cái thân xác như được đào lên từ mồ của ông Kurtz nói, ‘Người Hứa hôn của tôi.’ Khi ấy các anh sẽ nhận ra ngay cô ấy hoàn toàn ở ngoài chuyện này đến mức nào. Và cái xương trán cao ngất của ông Kurtz! Người ta bảo đôi khi tóc vẫn tiếp tục mọc, nhưng cái—à—mẫu vật này, thì hói một cách ấn tượng. Chốn hoang dã đã vỗ về đầu ông ta, và, kìa xem, nó giống như một quả cầu—một quả cầu ngà voi; nó đã mơn trớn ông ta, và—ô kìa!—ông ta đã héo hon; nó đã chiếm lấy ông ta, yêu ông ta, ôm ấp ông ta, len vào mạch máu ông ta, ăn mòn da thịt ông ta, và gắn chặt linh hồn ông ta vào linh hồn của nó bằng những nghi lễ không thể tưởng tượng nổi của một cuộc thụ pháp quỷ quái nào đó. Ông ta là đứa con cưng được nuông chiều hư hỏng của nó. Ngà voi ư? Tôi cho là thế. Hàng đống, hàng chồng. Cái lán đất cũ kỹ chật cứng ngà voi. Các anh sẽ tưởng rằng trong cả xứ ấy không còn sót lại lấy một chiếc ngà nào ở trên hay dưới mặt đất. ‘Phần lớn là hóa thạch,’ viên quản lý đã nhận xét, giọng chê bai. Nó cũng chẳng hóa thạch hơn tôi; nhưng người ta gọi là hóa thạch khi nó được đào lên. Có vẻ như đôi khi bọn mọi đen này quả có chôn ngà voi—nhưng rõ ràng là chúng đã không thể chôn lô hàng này đủ sâu để cứu ông Kurtz tài hoa khỏi số phận của ông ta. Chúng tôi chất đầy tàu, và phải xếp đống rất nhiều trên boong. Như thế ông ta có thể nhìn thấy và hưởng thụ chừng nào còn nhìn thấy được, vì lòng trân trọng ân huệ này vẫn ở lại với ông ta cho đến phút cuối. Các anh phải nghe ông ta nói, ‘Ngà voi của tôi.’ Ồ, phải, tôi đã nghe ông ta nói. ‘Người Hứa hôn của tôi, ngà voi của tôi, trạm của tôi, dòng sông của tôi, của tôi—’ mọi thứ đều thuộc về ông ta. Điều đó khiến tôi nín thở chờ đợi nghe chốn hoang dã bật lên một tràng cười vang dội khủng khiếp làm rung chuyển cả những vì định tinh khỏi chỗ của chúng. Mọi thứ đều thuộc về ông ta—nhưng đó là chuyện vặt. Điều quan trọng là biết ông ta thuộc về cái gì, bao nhiêu thế lực của bóng tối đã đòi ông ta làm của riêng chúng. Đó là ý nghĩ khiến ta rờn rợn khắp người. Không thể nào—mà cũng chẳng tốt lành gì cho ta—cố mà hình dung. Ông ta đã chiếm một chỗ ngồi cao giữa đám quỷ thần của xứ ấy—tôi nói theo nghĩa đen. Các anh không thể hiểu được. Làm sao mà hiểu được?—với mặt đường lát vững chắc dưới chân, xung quanh là những người láng giềng tử tế sẵn sàng hoan hô hay xông vào các anh, rón rén bước giữa người hàng thịt và viên cảnh sát, trong nỗi khiếp sợ thiêng liêng trước tai tiếng, giá treo cổ và nhà thương điên—làm sao các anh có thể hình dung được đôi chân không gì ràng buộc của một con người có thể đưa người ấy vào vùng đặc biệt nào của những thời đại đầu tiên qua con đường cô độc—cô độc tuyệt đối không có một viên cảnh sát—qua con đường im lặng—im lặng tuyệt đối, nơi chẳng thể nghe thấy giọng cảnh báo của một người láng giềng tử tế nào thì thầm về dư luận? Những điều nhỏ nhặt ấy làm nên tất cả sự khác biệt lớn lao. Khi chúng không còn, ta phải dựa vào sức mạnh bẩm sinh của chính mình, vào khả năng trung thành của chính mình. Dĩ nhiên ta có thể ngu đến mức không lầm lạc nổi—đần độn đến mức thậm chí không biết rằng mình đang bị các thế lực của bóng tối tấn công. Tôi cho rằng, chưa từng có kẻ ngốc nào mặc cả linh hồn mình với quỷ dữ; kẻ ngốc thì quá ngốc, hoặc quỷ dữ thì quá quỷ—tôi không biết là bên nào. Hoặc ta có thể là một sinh vật cao siêu kinh thiên động địa đến độ hoàn toàn điếc và mù trước bất cứ thứ gì ngoài những cảnh tượng và âm thanh thiên đường. Khi ấy đối với ta trái đất chỉ là một chỗ đứng—và được như thế là thiệt hay lợi cho ta thì tôi không dám nói. Nhưng phần lớn chúng ta chẳng phải loại này cũng chẳng phải loại kia. Trái đất đối với chúng ta là một nơi để sống, nơi chúng ta phải chịu đựng những cảnh tượng, những âm thanh, cả những mùi nữa, trời đất ơi!—thở mùi hà mã chết, có thể nói như vậy, mà không bị nhiễm bẩn. Và chính ở đó, các anh không thấy sao? Sức mạnh của ta phát huy, niềm tin vào khả năng của mình trong việc đào những cái hố không phô trương để chôn thứ ấy xuống—năng lực tận tụy của ta, không phải cho bản thân, mà cho một công việc tối tăm, gãy lưng. Và như thế đã đủ khó rồi. Nhớ cho, tôi không cố bào chữa hay thậm chí giải thích—tôi đang cố tự giải trình với chính mình về—về—ông Kurtz—về cái bóng của ông Kurtz. Hồn ma đã thụ pháp ấy từ tận cùng của Chốn Hư Không đã ban cho tôi vinh dự của lòng tin cậy đáng kinh ngạc của nó trước khi nó biến mất hoàn toàn. Đó là vì nó có thể nói tiếng Anh với tôi. Kurtz nguyên bản đã được giáo dục một phần ở Anh, và—như chính ông ta đã có lòng tốt tự nói ra—lòng thiện cảm của ông ta đặt đúng chỗ. Mẹ ông ta là người lai Anh, cha ông ta là người lai Pháp. Cả châu Âu đã góp phần tạo nên Kurtz; và dần dần tôi được biết rằng, hết sức thích đáng, Hội Quốc tế Bài trừ Các Tập tục Man rợ đã giao phó cho ông ta việc soạn một bản báo cáo, để định hướng cho hội trong tương lai. Và ông ta cũng đã viết nó. Tôi đã thấy nó. Tôi đã đọc nó. Nó hùng hồn, rung lên bằng sự hùng hồn, nhưng quá căng thẳng, tôi nghĩ vậy. Mười bảy trang viết kín mà ông ta đã tìm được thời gian để viết! Nhưng hẳn là việc này đã diễn ra trước khi—ta hãy nói là—thần kinh của ông ta trở chứng, và khiến ông ta chủ trì những điệu nhảy lúc nửa đêm kết thúc bằng những nghi lễ không thể nói ra, những nghi lễ mà—theo chỗ tôi miễn cưỡng góp nhặt được từ những gì nghe được vào nhiều lúc khác nhau—được dâng lên ông ta—các anh hiểu chứ?—dâng lên chính ông Kurtz. Nhưng đó là một áng văn đẹp. Tuy vậy, đoạn mở đầu, dưới ánh sáng của những thông tin về sau, giờ đây làm tôi thấy đầy điềm gở. Ông ta bắt đầu bằng lập luận rằng người da trắng chúng ta, từ mức độ phát triển mà chúng ta đã đạt tới, ‘tất yếu phải hiện ra trước mắt họ [những người man rợ] như những đấng siêu nhiên—chúng ta đến với họ bằng uy lực của một vị thần,’ vân vân, và vân vân. ‘Chỉ bằng việc đơn thuần vận dụng ý chí của mình, chúng ta có thể thực thi một quyền năng hướng thiện hầu như vô hạn,’ v.v., v.v. Từ chỗ ấy ông ta bay vút lên và đưa tôi theo cùng. Đoạn kết thật tráng lệ, dù khó nhớ, các anh biết đấy. Nó cho tôi ý niệm về một Cõi Mênh Mông xa lạ được cai trị bởi một Lòng Nhân Từ uy nghiêm. Nó khiến tôi rần rật vì hăng hái. Đó là quyền năng vô hạn của tài hùng biện—của ngôn từ—của những lời lẽ cao quý cháy bỏng. Không có lời chỉ dẫn thực tế nào làm gián đoạn dòng chảy kỳ diệu của câu chữ, trừ phi một kiểu ghi chú ở cuối trang chót, rõ ràng được viết nguệch ngoạc muộn hơn nhiều, bằng nét chữ run rẩy, có thể được coi là sự trình bày một phương pháp. Nó rất đơn giản, và ở cuối lời kêu gọi cảm động gửi đến mọi tình cảm vị tha ấy, nó rực lên trước mắt ta, sáng chói và kinh hoàng, như một tia chớp trên bầu trời quang đãng: ‘Tiêu diệt hết lũ súc vật!’ Điều kỳ lạ là hình như ông ta đã quên hẳn cái tái bút quý giá ấy, bởi vì, về sau, khi theo một nghĩa nào đó ông ta tỉnh lại, ông ta đã nhiều lần khẩn khoản xin tôi giữ gìn cẩn thận ‘cuốn sách nhỏ của tôi’ (ông ta gọi nó như thế), vì chắc chắn trong tương lai nó sẽ có ảnh hưởng tốt đến sự nghiệp của ông ta. Tôi đã có đầy đủ thông tin về tất cả những chuyện này, và, hơn nữa, như về sau mới rõ, tôi là người phải trông nom ký ức về ông ta. Tôi đã làm đủ cho nó để có quyền không thể chối cãi được đặt nó, nếu tôi muốn, vào giấc yên nghỉ vĩnh hằng trong thùng rác của tiến bộ, giữa tất cả những thứ quét dọn và, nói theo nghĩa bóng, tất cả những xác mèo chết của nền văn minh. Nhưng rồi, các anh thấy đấy, tôi không thể chọn. Ông ta sẽ không bị lãng quên. Dù ông ta là gì đi nữa, ông ta không phải hạng tầm thường. Ông ta có quyền năng mê hoặc hay làm khiếp sợ những linh hồn sơ khai, khiến họ lao vào một điệu nhảy phù thủy cuồng loạn để tôn vinh ông ta; ông ta cũng có thể làm cho những linh hồn nhỏ nhoi của những kẻ hành hương đầy ắp những mối ngờ vực cay đắng: ông ta có ít nhất một người bạn tận tụy, và ông ta đã chinh phục được một linh hồn trên đời không sơ khai cũng chẳng vấy bẩn vì vụ lợi. Không; tôi không thể quên ông ta, dù tôi không sẵn sàng khẳng định rằng gã ấy thật xứng đáng với mạng người chúng tôi đã mất để đến được với ông ta. Tôi nhớ người lái tàu quá cố của tôi kinh khủng—tôi nhớ anh ta ngay cả khi thi thể anh ta vẫn còn nằm trong buồng lái. Có lẽ các anh sẽ nghĩ thật lạ lùng quá đỗi cái nỗi tiếc thương dành cho một người man rợ chẳng đáng kể gì hơn một hạt cát trong một sa mạc Sahara đen. Nhưng, các anh không thấy sao, anh ta đã làm được một việc, anh ta đã lái tàu; suốt nhiều tháng tôi có anh ta sau lưng—một sự trợ giúp—một công cụ. Đó là một kiểu cộng tác. Anh ta lái tàu cho tôi—tôi phải trông chừng anh ta, tôi lo lắng về những thiếu sót của anh ta, và thế là một mối dây ràng buộc tinh tế đã hình thành, điều mà tôi chỉ nhận ra khi nó đột ngột bị cắt đứt. Và chiều sâu thân thiết của cái nhìn anh ta trao cho tôi khi bị thương đến nay vẫn còn trong ký ức tôi—như một lời khẳng định về mối họ hàng xa xôi vào một khoảnh khắc tối thượng. [conrad-heart-of-darkness:2.30] “Gã ngốc tội nghiệp! Giá mà anh ta cứ để yên tấm cửa chớp ấy. Anh ta không có sự kiềm chế, không có sự kiềm chế—y như Kurtz—một cái cây lay động trong gió. Ngay khi đã xỏ vào một đôi dép khô, tôi kéo anh ta ra, sau khi trước hết giật ngọn giáo khỏi sườn anh ta, một thao tác mà tôi thú nhận là đã thực hiện với hai mắt nhắm nghiền. Hai gót chân anh ta cùng nảy lên qua bậc cửa nhỏ; hai vai anh ta áp vào ngực tôi; tôi tuyệt vọng ôm ghì anh ta từ phía sau. Ôi! anh ta nặng, nặng quá; nặng hơn bất cứ người nào trên đời, tôi đoán thế. Rồi chẳng chần chừ gì thêm tôi lật anh ta xuống sông. Dòng nước chộp lấy anh ta như thể anh ta là một cọng cỏ, và tôi thấy cái xác lật nhào hai lần trước khi tôi mất dấu nó mãi mãi. Tất cả những kẻ hành hương và viên quản lý khi ấy đang tụ tập trên boong mái che quanh buồng lái, ríu rít với nhau như một đàn chim ác là bị kích động, và có tiếng xì xào phẫn nộ trước sự nhanh nhảu nhẫn tâm của tôi. Họ muốn giữ cái xác ấy lại để làm gì thì tôi không đoán nổi. Ướp nó, có lẽ thế. Nhưng tôi cũng đã nghe thấy một tiếng xì xào khác, rất đáng ngại, ở boong dưới. Những người bạn đốn củi của tôi cũng phẫn nộ, và với lý lẽ có vẻ chính đáng hơn—dù tôi thừa nhận rằng bản thân lý lẽ ấy hoàn toàn không thể chấp nhận được. Ồ, hoàn toàn! Tôi đã quyết định rằng nếu người lái tàu quá cố của tôi phải bị ăn, thì chỉ có cá mới được hưởng anh ta. Lúc còn sống anh ta là một người lái tàu rất xoàng, nhưng giờ anh ta đã chết thì có thể đã trở thành một sự cám dỗ hạng nhất, và có khi gây ra những rắc rối đáng sửng sốt. Vả lại, tôi nóng lòng muốn cầm lái, vì gã mặc bộ pyjama hồng đã tỏ ra là một kẻ vụng về hết thuốc chữa trong việc này. [conrad-heart-of-darkness:2.31] “Tôi làm việc ấy ngay khi đám tang đơn sơ kết thúc. Chúng tôi chạy nửa tốc độ, giữ đúng giữa dòng, và tôi lắng nghe những lời bàn tán quanh mình. Họ đã từ bỏ Kurtz, họ đã từ bỏ cái trạm; Kurtz đã chết, và cái trạm đã bị đốt—vân vân—và vân vân. Gã hành hương tóc đỏ mừng cuống lên với ý nghĩ rằng ít ra thì ông Kurtz tội nghiệp này cũng đã được báo thù đích đáng. ‘Này! Hẳn chúng ta đã tàn sát chúng một trận vẻ vang trong bụi rậm. Hả? Anh nghĩ sao? Này?’ Hắn nhảy cẫng lên thật sự, cái gã khốn nhỏ thó tóc hoe khát máu ấy. Thế mà hắn đã suýt ngất xỉu khi trông thấy người bị thương! Tôi không nhịn được mà nói, ‘Dẫu sao thì các anh cũng đã tạo ra cả một đám khói vẻ vang.’ Tôi đã thấy, qua cách những ngọn bụi cây xào xạc và tung bay, rằng hầu như tất cả các phát súng đều bắn quá cao. Ta không thể bắn trúng thứ gì trừ phi ngắm và bắn tì vai; nhưng những gã này bắn ngang hông với hai mắt nhắm tịt. Cuộc rút lui, tôi khẳng định—và tôi đã đúng—là do tiếng rú của còi hơi. Nghe thế họ quên bẵng Kurtz, và bắt đầu gào lên với tôi những lời phản đối đầy phẫn nộ. [conrad-heart-of-darkness:2.32] “Viên quản lý đứng bên bánh lái thì thầm với vẻ tâm tình về sự cần thiết dù thế nào cũng phải xuôi dòng thật xa trước khi trời tối, thì tôi thấy ở đằng xa một khoảng đất trống bên bờ sông và đường nét của một kiểu nhà cửa nào đó. ‘Cái gì thế kia?’ tôi hỏi. Hắn vỗ tay kinh ngạc. ‘Cái trạm!’ hắn kêu lên. Tôi lập tức lái tàu nhích vào, vẫn chạy nửa tốc độ. [conrad-heart-of-darkness:2.33] “Qua ống nhòm tôi thấy sườn một ngọn đồi lác đác vài cái cây và hoàn toàn sạch bóng cây bụi. Một tòa nhà dài mục nát trên đỉnh đồi bị cỏ cao vùi lấp một nửa; những lỗ thủng lớn trên mái nhọn há ra đen ngòm từ xa; rừng rậm và cây cối làm nền phía sau. Không có tường rào hay hàng rào thuộc bất cứ loại nào; nhưng hình như đã từng có, vì gần ngôi nhà còn sót lại năm sáu cây cọc mảnh xếp thành hàng, được đẽo sơ sài, và ở đầu trên trang trí bằng những quả cầu chạm tròn. Những thanh ngang, hay bất cứ thứ gì từng có ở giữa, đã biến mất. Dĩ nhiên khu rừng bao quanh tất cả những thứ ấy. Bờ sông quang đãng, và bên mép nước tôi thấy một người da trắng đội một chiếc mũ to như bánh xe bò đang dai dẳng vẫy gọi bằng cả cánh tay. Quan sát bìa rừng phía trên và phía dưới, tôi gần như chắc chắn là mình có thể thấy những chuyển động—những hình người lướt đi đây đó. Tôi thận trọng cho tàu chạy qua, rồi tắt máy và để nó trôi xuống. Người trên bờ bắt đầu la to, giục chúng tôi cập bờ. ‘Chúng tôi đã bị tấn công,’ viên quản lý thét lên. ‘Tôi biết—tôi biết. Không sao đâu,’ người kia hét trả lại, vui vẻ hết chỗ nói. ‘Vào đi. Không sao đâu. Tôi mừng lắm.’ [conrad-heart-of-darkness:2.34] “Dáng vẻ của anh ta làm tôi nhớ đến một cái gì đó tôi đã thấy—một cái gì đó buồn cười tôi đã thấy ở đâu đó. Trong khi điều khiển tàu để áp mạn, tôi tự hỏi, ‘Gã này trông giống cái gì nhỉ?’ Đột nhiên tôi nghĩ ra. Anh ta trông giống một anh hề. Quần áo anh ta được may bằng một thứ vải mà có lẽ là vải lanh nâu, nhưng chi chít những miếng vá khắp nơi, những miếng vá rực rỡ, xanh, đỏ, và vàng—vá ở lưng, vá ở ngực, vá ở khuỷu tay, ở đầu gối; viền màu quanh áo khoác, đường viền đỏ thắm ở gấu quần; và ánh nắng khiến anh ta trông vô cùng vui tươi mà lại còn gọn gàng đến lạ lùng, vì ta có thể thấy tất cả những miếng vá ấy đã được vá khéo léo đến thế nào. Một khuôn mặt không râu, trẻ con, rất trắng, chẳng có nét gì đáng nói, mũi tróc da, đôi mắt xanh nhỏ, những nụ cười và những cái cau mày đuổi nhau trên gương mặt cởi mở ấy như ánh nắng và bóng râm trên một cánh đồng lộng gió. ‘Coi chừng, thuyền trưởng!’ anh ta kêu lên; ‘có một gốc cây chìm mắc kẹt ở đây đêm qua.’ Gì cơ! Lại một gốc cây chìm nữa? Tôi thú nhận là tôi đã chửi thề một cách đáng hổ thẹn. Tôi đã suýt làm thủng con tàu tàn tật của mình, để kết thúc chuyến đi thú vị ấy. Anh hề trên bờ hếch cái mũi tẹt nhỏ lên nhìn tôi. ‘Anh là người Anh?’ anh ta hỏi, cười tươi rói. ‘Còn anh?’ tôi hét lên từ chỗ bánh lái. Những nụ cười biến mất, và anh ta lắc đầu như thể lấy làm tiếc vì sự thất vọng của tôi. Rồi anh ta tươi tỉnh lên. ‘Không sao!’ anh ta kêu lên khích lệ. ‘Chúng tôi có đến kịp không?’ tôi hỏi. ‘Ông ấy ở trên kia,’ anh ta đáp, hất đầu về phía đỉnh đồi, và bỗng nhiên trở nên u sầu. Mặt anh ta giống như bầu trời mùa thu, lúc này u ám, lúc sau đã sáng sủa. [conrad-heart-of-darkness:2.35] “Khi viên quản lý, có những kẻ hành hương hộ tống, tất cả đều vũ trang đến tận răng, đã đi lên ngôi nhà, thì gã này lên tàu. ‘Này, tôi không thích thế này. Bọn thổ dân đang ở trong bụi rậm,’ tôi nói. Anh ta tha thiết cam đoan với tôi rằng không sao cả. ‘Họ là những người chất phác,’ anh ta nói thêm; ‘mà, tôi mừng là các anh đã đến. Tôi đã phải mất hết thời giờ để giữ họ không xông vào.’ ‘Nhưng anh vừa bảo là không sao cơ mà,’ tôi kêu lên. ‘Ồ, họ không có ý hại ai,’ anh ta nói; và khi tôi trố mắt nhìn, anh ta chữa lại, ‘Không hẳn thế.’ Rồi hoạt bát, ‘Thề có Chúa, buồng lái của anh cần dọn dẹp quá!’ Ngay hơi thở sau anh ta khuyên tôi giữ đủ hơi trong nồi hơi để thổi còi phòng khi có rắc rối. ‘Một tiếng rú ra trò sẽ giúp anh được nhiều hơn tất cả súng trường của các anh. Họ là những người chất phác,’ anh ta nhắc lại. Anh ta liến thoắng nhanh đến nỗi làm tôi hoàn toàn choáng ngợp. Anh ta dường như đang cố bù lại cho bao nhiêu im lặng, và thực tình đã cười mà ám chỉ rằng quả là như vậy. ‘Anh không nói chuyện với ông Kurtz à?’ tôi nói. ‘Người ta không nói chuyện với con người ấy—người ta lắng nghe ông ấy,’ anh ta thốt lên với một vẻ say mê nghiêm khắc. ‘Nhưng giờ thì—’ Anh ta vung tay, và trong nháy mắt đã rơi xuống tận đáy sâu nhất của nỗi chán chường. Một lát sau anh ta lại bật lên, nắm lấy cả hai bàn tay tôi, lắc lấy lắc để không ngừng, trong khi liến thoắng: ‘Bạn thủy thủ... vinh dự... hân hạnh... vui sướng... xin tự giới thiệu... người Nga... con trai một vị tổng linh mục... Tỉnh Tambov... Gì cơ? Thuốc lá! Thuốc lá Anh; thứ thuốc lá Anh tuyệt hảo! Đấy, thế mới là tình huynh đệ. Hút không? Có thủy thủ nào lại không hút thuốc?” [conrad-heart-of-darkness:2.36] “Tẩu thuốc làm anh ta dịu lại, và dần dần tôi hiểu ra rằng anh ta đã bỏ trốn khỏi trường, đã đi biển trên một con tàu Nga; lại bỏ trốn lần nữa; phục vụ một thời gian trên những con tàu Anh; giờ đã làm lành với vị tổng linh mục. Anh ta nhấn mạnh điểm ấy. ‘Nhưng khi còn trẻ người ta phải đi đây đi đó, thu lượm kinh nghiệm, ý tưởng; mở mang đầu óc.’ ‘Ở đây ư!’ tôi ngắt lời. ‘Ai mà biết được! Ở đây tôi đã gặp ông Kurtz,’ anh ta nói, trang nghiêm và trách móc một cách trẻ trung. Sau đó tôi giữ mồm giữ miệng. Có vẻ như anh ta đã thuyết phục được một hãng buôn Hà Lan ở bờ biển trang bị cho mình đồ dự trữ và hàng hóa, rồi lên đường vào nội địa với một trái tim nhẹ nhõm và chẳng có ý niệm gì về những gì sẽ xảy đến với mình hơn một đứa bé. Anh ta đã lang thang trên dòng sông ấy gần hai năm trời một mình, cách biệt với mọi người và mọi thứ. ‘Tôi không trẻ như vẻ ngoài đâu. Tôi hai mươi lăm tuổi rồi,’ anh ta nói. ‘Lúc đầu lão Van Shuyten cứ bảo tôi cút xuống địa ngục cho rảnh,’ anh ta kể lại với vẻ thích thú ra mặt; ‘nhưng tôi cứ bám lấy lão, và nói mãi nói mãi, cho đến khi cuối cùng lão sợ tôi sẽ nói đến rụng cả chân sau con chó cưng của lão, nên lão cho tôi ít đồ rẻ tiền và mấy khẩu súng, rồi bảo tôi rằng lão mong sẽ không bao giờ phải nhìn thấy mặt tôi nữa. Lão Hà Lan già tốt bụng, Van Shuyten ấy. Cách đây một năm tôi đã gửi cho lão một ít ngà voi, để lão không thể gọi tôi là thằng ăn cắp vặt khi tôi trở về. Tôi mong là lão đã nhận được. Còn những chuyện khác thì tôi chẳng cần. Tôi đã xếp sẵn ít củi cho các anh. Đó là nhà cũ của tôi. Các anh có thấy không?’ [conrad-heart-of-darkness:2.37] “Tôi đưa cho anh ta cuốn sách của Towson. Anh ta làm như sắp hôn tôi, nhưng đã kiềm chế lại. ‘Cuốn sách duy nhất tôi còn lại, thế mà tôi cứ tưởng đã mất nó,’ anh ta nói, nhìn nó say sưa ngây ngất. ‘Bao nhiêu là rủi ro xảy đến với một người đi lại một mình, anh biết đấy. Đôi khi xuồng bị lật—và đôi khi ta phải chuồn thật nhanh khi người ta nổi giận.’ Anh ta lật giở các trang sách. ‘Anh ghi chú bằng tiếng Nga à?’ tôi hỏi. Anh ta gật đầu. ‘Tôi cứ tưởng chúng được viết bằng mật mã,’ tôi nói. Anh ta cười, rồi trở nên nghiêm trang. ‘Tôi đã gặp bao nhiêu là khó khăn để giữ những người này không xông vào,’ anh ta nói. ‘Họ muốn giết anh à?’ tôi hỏi. ‘Ồ, không!’ anh ta kêu lên, rồi kìm lại. ‘Tại sao họ lại tấn công chúng tôi?’ tôi gặng hỏi. Anh ta ngập ngừng, rồi nói với vẻ ngượng ngùng, ‘Họ không muốn ông ấy đi.’ ‘Không muốn à?’ tôi tò mò nói. Anh ta gật đầu, một cái gật đầu đầy bí ẩn và minh triết. ‘Tôi nói anh nghe,’ anh ta kêu lên, ‘con người này đã mở mang đầu óc tôi.’ Anh ta dang rộng hai tay, nhìn tôi chằm chằm bằng đôi mắt xanh nhỏ tròn xoe.” [conrad-heart-of-darkness:3.1] “Tôi nhìn anh ta, sững sờ kinh ngạc. Anh ta đứng đó trước mặt tôi, trong bộ áo sặc sỡ, như thể vừa trốn khỏi một gánh kịch câm, hăng hái, hoang đường. Chính sự tồn tại của anh ta đã là điều khó tin, không sao giải thích nổi, và hoàn toàn khiến người ta bối rối. Anh ta là một bài toán không lời giải. Không thể hình dung nổi anh ta đã sống sót bằng cách nào, đã xoay xở thế nào để đi được xa đến thế, đã làm sao trụ lại được—tại sao anh ta không lập tức biến mất. ‘Tôi đi xa thêm một chút,’ anh ta nói, ‘rồi lại xa thêm một chút nữa—cho tới khi đã đi xa đến mức chẳng biết rồi làm sao mà quay về được. Không sao. Còn khối thời gian. Tôi xoay xở được. Các ông mang Kurtz đi nhanh lên—nhanh lên—tôi bảo các ông đấy.’ Hào quang của tuổi trẻ bao phủ lấy những mảnh giẻ rách nhiều màu của anh ta, cảnh túng quẫn của anh ta, nỗi cô đơn của anh ta, sự hoang vắng cốt tủy trong những chuyến lang thang vô ích của anh ta. Hàng tháng trời—hàng năm trời—mạng sống của anh ta chẳng ai dám đánh cược sẽ còn được thêm một ngày; vậy mà anh ta vẫn ở đó, sống một cách hiên ngang, vô tư lự, nhìn bề ngoài thì như không gì hủy diệt nổi, chỉ nhờ vào mấy năm tuổi đời ít ỏi và sự táo bạo không suy tính của mình. Tôi bị lôi cuốn đến chỗ cảm thấy một điều gì như thán phục—như ghen tị. Hào quang thúc anh ta tiến tới, hào quang giữ cho anh ta vô sự. Chắc chắn anh ta chẳng đòi gì ở chốn hoang dã ngoài một khoảng không gian để thở và để cứ thế mà xông tới. Nhu cầu của anh ta là được tồn tại, và được tiến lên phía trước với rủi ro lớn nhất có thể, với mức thiếu thốn tột cùng. Nếu tinh thần phiêu lưu tuyệt đối thuần khiết, không toan tính, không thực tế từng ngự trị một con người, thì nó đã ngự trị chàng trai vá víu chằng chịt này. Tôi gần như ghen tị với anh ta vì anh ta có được ngọn lửa khiêm nhường và trong sáng ấy. Nó dường như đã thiêu rụi mọi ý nghĩ về bản thân hoàn toàn đến nỗi ngay cả khi anh ta đang nói chuyện với ta, ta cũng quên mất rằng chính anh ta—con người đang đứng trước mắt ta—đã trải qua những điều ấy. Dẫu vậy, tôi không ghen tị với lòng tận tụy của anh ta đối với Kurtz. Anh ta chưa hề nghiền ngẫm về nó. Nó đến với anh ta, và anh ta đón nhận nó với một thứ cam chịu định mệnh đầy hăm hở. Phải nói rằng đối với tôi, nó có vẻ là thứ nguy hiểm nhất về mọi mặt mà anh ta từng gặp phải cho tới lúc ấy. [conrad-heart-of-darkness:3.2] “Họ đã đến với nhau một cách không tránh khỏi, như hai con tàu lặng gió nằm gần nhau, rốt cuộc cọ mạn vào nhau. Tôi đoán Kurtz cần một người nghe, bởi có một lần, khi cắm trại trong rừng, họ đã trò chuyện suốt đêm, hay đúng hơn có lẽ là Kurtz đã nói suốt đêm. ‘Chúng tôi nói đủ thứ chuyện,’ anh ta bảo, mê mẩn hẳn đi khi nhớ lại. ‘Tôi quên rằng trên đời có cái gọi là giấc ngủ. Đêm ấy dường như chẳng kéo dài đến một giờ. Mọi thứ! Mọi thứ!... Cả về tình yêu nữa.’ ‘À, ông ấy nói với anh về tình yêu!’ tôi nói, rất lấy làm buồn cười. ‘Không phải như ông nghĩ đâu,’ anh ta kêu lên, gần như say sưa. ‘Là nói chung chung thôi. Ông ấy làm tôi thấy được nhiều điều—nhiều điều.’ [conrad-heart-of-darkness:3.3] “Anh ta giơ hai tay lên trời. Lúc ấy chúng tôi đang ở trên boong, và gã đầu mục đám thợ đốn củi của tôi, đang uể oải đứng gần đó, quay đôi mắt nặng nề và long lanh về phía anh ta. Tôi nhìn quanh, và tôi chẳng biết tại sao, nhưng tôi cam đoan với các anh rằng chưa bao giờ, chưa bao giờ trước đó, vùng đất này, dòng sông này, cánh rừng rậm này, chính vòm trời rực lửa này lại hiện ra trước mắt tôi tuyệt vọng đến thế và u tối đến thế, không thể thâm nhập đến thế đối với tư duy con người, tàn nhẫn đến thế đối với sự yếu đuối của con người. ‘Và từ đó đến nay, dĩ nhiên anh vẫn ở bên ông ấy chứ?’ tôi hỏi. [conrad-heart-of-darkness:3.4] “Hoàn toàn ngược lại. Có vẻ như sự giao du giữa họ đã bị gián đoạn rất nhiều bởi đủ thứ nguyên do. Anh ta, như anh ta hãnh diện cho tôi biết, đã xoay xở chăm sóc Kurtz qua hai trận ốm (anh ta nhắc tới chuyện ấy như người ta nhắc tới một chiến công liều lĩnh), nhưng thường thì Kurtz lang thang một mình, xa tít trong những chốn sâu thẳm của rừng già. ‘Rất nhiều lần đến trạm này, tôi phải chờ hết ngày này sang ngày khác ông ấy mới xuất hiện,’ anh ta nói. ‘À, mà cũng đáng để chờ lắm!—đôi khi.’ ‘Ông ấy làm gì? Thám hiểm hay sao?’ tôi hỏi. ‘Ồ, vâng, tất nhiên rồi’; ông ấy đã khám phá ra hàng lô làng mạc, cả một cái hồ nữa—anh ta không biết chính xác ở hướng nào; hỏi han nhiều quá thì nguy hiểm—nhưng phần lớn các chuyến đi của ông ấy là để tìm ngà voi. ‘Nhưng đến lúc ấy ông ta đâu còn hàng hóa gì để đổi chác,’ tôi vặn lại. ‘Vẫn còn khối đạn đấy,’ anh ta đáp, mắt nhìn đi chỗ khác. ‘Nói thẳng ra, ông ta đi cướp bóc cả vùng,’ tôi nói. Anh ta gật đầu. ‘Chắc không phải một mình chứ!’ Anh ta lẩm bẩm điều gì đó về những ngôi làng quanh cái hồ kia. ‘Kurtz đã khiến cả bộ lạc đi theo mình, phải không?’ tôi gợi ý. Anh ta hơi bồn chồn. ‘Họ tôn thờ ông ấy,’ anh ta nói. Giọng điệu của mấy lời ấy khác thường đến nỗi tôi phải nhìn anh ta dò xét. Thật lạ khi thấy anh ta vừa háo hức vừa ngần ngại khi nói về Kurtz. Con người ấy lấp đầy cuộc đời anh ta, chiếm cứ tâm trí anh ta, chi phối cảm xúc của anh ta. ‘Ông còn mong gì nữa?’ anh ta bật ra; ‘ông ấy đến với họ cùng sấm sét, ông hiểu không—mà họ thì chưa từng thấy thứ gì như thế—và rất khủng khiếp. Ông ấy có thể rất khủng khiếp. Ông không thể phán xét ông Kurtz như phán xét một người bình thường. Không, không, không! Này—chỉ để ông hình dung thôi—tôi cũng chẳng ngại kể với ông, có một hôm ông ấy cũng định bắn tôi nữa—nhưng tôi không phán xét ông ấy.’ ‘Bắn anh!’ tôi kêu lên. ‘Để làm gì?’ ‘Thì, tôi có một ít ngà voi mà ông tù trưởng cái làng gần nhà tôi cho. Ông biết đấy, tôi vẫn hay săn thú cho họ. Thế là ông ấy muốn có chỗ ngà ấy, và nhất quyết không chịu nghe lẽ phải. Ông ấy tuyên bố sẽ bắn tôi trừ phi tôi đưa ngà cho ông ấy rồi cút khỏi vùng này, bởi vì ông ấy làm được thế, và thích làm thế, và chẳng có gì trên đời ngăn được ông ấy giết bất cứ ai mà ông ấy muốn giết. Mà điều ấy cũng đúng thật. Tôi đưa ngà cho ông ấy. Tôi cần gì chứ! Nhưng tôi không cút đi. Không, không. Tôi không thể bỏ ông ấy. Dĩ nhiên tôi phải cẩn thận, cho tới khi chúng tôi lại thân thiết với nhau được một thời gian. Lúc ấy ông ấy bị trận ốm thứ hai. Sau đó tôi phải lánh mặt; nhưng tôi chẳng bận tâm. Phần lớn thời gian ông ấy sống ở mấy ngôi làng bên hồ. Khi ông ấy xuống sông, có lúc ông ấy quý mến tôi, có lúc tôi nên cẩn thận thì hơn. Con người này đã chịu đựng quá nhiều. Ông ấy căm ghét tất cả những thứ này, mà chẳng hiểu sao lại không thể thoát ra được. Khi có dịp tôi đã van ông ấy cố mà đi khỏi đây khi vẫn còn kịp; tôi đề nghị cùng đi về với ông ấy. Và ông ấy sẽ bảo vâng, rồi lại ở lại; lại đi một chuyến săn ngà voi nữa; biến mất hàng tuần liền; quên mình giữa những người này—quên mình—ông hiểu đấy.’ ‘Sao! ông ta điên rồi,’ tôi nói. Anh ta phẫn nộ phản đối. Ông Kurtz không thể điên được. Nếu tôi được nghe ông ấy nói, mới chỉ hai ngày trước thôi, thì tôi sẽ chẳng dám ám chỉ một điều như thế.... Trong lúc chúng tôi trò chuyện, tôi đã cầm ống nhòm lên và nhìn về phía bờ, quét dọc bìa rừng ở hai bên và phía sau ngôi nhà. Ý thức rằng có người trong bụi rậm kia, im lìm đến thế, lặng lẽ đến thế—im lìm và lặng lẽ như ngôi nhà đổ nát trên đồi—làm tôi bứt rứt. Trên gương mặt thiên nhiên chẳng có dấu hiệu gì của câu chuyện lạ lùng này, một câu chuyện không hẳn được kể ra mà được gợi lên cho tôi qua những tiếng thốt hiu quạnh, được bổ sung bằng những cái nhún vai, qua những câu đứt quãng, qua những lời bóng gió kết thúc bằng những tiếng thở dài sâu thẳm. Rừng cây vẫn trơ trơ, như một chiếc mặt nạ—nặng nề, như cánh cửa đóng kín của một nhà ngục—chúng nhìn ra với vẻ của một tri thức giấu kín, của một sự chờ đợi nhẫn nại, của một sự im lặng không thể đến gần. Anh chàng người Nga đang giải thích với tôi rằng chỉ mới gần đây ông Kurtz mới xuống sông, mang theo tất cả những chiến binh của bộ lạc bên hồ kia. Ông ấy đã vắng mặt mấy tháng trời—để được người ta tôn thờ, tôi đoán thế—rồi bất ngờ đi xuống, xem chừng là với ý định tiến hành một cuộc cướp phá hoặc bên kia sông hoặc ở hạ lưu. Rõ ràng lòng thèm khát thêm ngà voi đã lấn át những—biết nói thế nào nhỉ?—những khát vọng ít vật chất hơn. Tuy nhiên ông ta đột nhiên trở bệnh nặng hơn nhiều. ‘Tôi nghe nói ông ấy đang nằm bất lực, nên tôi lên đây—liều một phen,’ anh chàng người Nga nói. ‘Ồ, ông ấy yếu lắm, yếu lắm.’ Tôi hướng ống kính về phía ngôi nhà. Không có dấu hiệu sự sống nào, nhưng có mái nhà đổ nát, bức tường đất dài ló lên trên đám cỏ, với ba lỗ cửa sổ vuông nhỏ, chẳng có hai cái nào bằng nhau; tất cả những thứ ấy như được đưa đến tầm tay tôi. Rồi tôi làm một cử động đột ngột, và một trong những chiếc cọc còn sót lại của hàng rào đã biến mất kia nhảy vọt vào tầm ống kính của tôi. Các anh còn nhớ tôi đã kể với các anh rằng từ xa tôi đã sững sờ trước một vài nỗ lực trang trí, khá đáng chú ý giữa vẻ hoang tàn của nơi này. Giờ đây đột nhiên tôi được nhìn gần hơn, và kết quả đầu tiên là nó khiến tôi ngửa đầu ra sau như trước một cú đấm. Rồi tôi cẩn thận đưa ống kính đi từ cọc này sang cọc khác, và tôi nhận ra mình đã lầm. Những cái núm tròn ấy không phải để trang trí mà mang tính biểu tượng; chúng biểu cảm và khó hiểu, gây ấn tượng mạnh và gây bất an—món ăn cho suy tưởng và cũng cho lũ kền kền nếu có con nào đang nhìn xuống từ trên trời; nhưng dù sao đi nữa cũng là món ăn cho những con kiến nào đủ cần mẫn để bò lên cây cọc. Chúng hẳn còn gây ấn tượng mạnh hơn nữa, những cái đầu trên cọc ấy, nếu mặt chúng không quay vào phía ngôi nhà. Chỉ có một cái, cái đầu tiên tôi nhận ra, là quay về phía tôi. Tôi không bị chấn động đến mức như các anh có thể nghĩ. Cái giật lùi của tôi khi ấy thật ra chẳng qua chỉ là một cử động ngạc nhiên. Các anh hiểu không, tôi đã tưởng sẽ thấy một cái núm gỗ ở đó. Tôi thong thả quay lại cái đầu tiên tôi đã thấy—và nó ở đó, đen sạm, khô quắt, hõm sâu, mí mắt khép kín—một cái đầu dường như đang ngủ trên đỉnh cây cọc kia, và, với đôi môi khô teo để lộ một vệt răng trắng hẹp, nó cũng đang mỉm cười, mỉm cười không dứt trước một giấc mơ bất tận và hài hước nào đó của giấc ngủ vĩnh hằng ấy. [conrad-heart-of-darkness:3.5] “Tôi chẳng tiết lộ bí mật nghề nghiệp gì đâu. Thật ra, sau này viên quản lý đã nói rằng phương pháp của ông Kurtz đã làm hỏng cả khu vực. Tôi không có ý kiến gì về điểm ấy, nhưng tôi muốn các anh hiểu rõ rằng việc những cái đầu ấy ở đó chẳng có gì gọi là sinh lợi. Chúng chỉ cho thấy ông Kurtz thiếu sự tự chế trong việc thỏa mãn những dục vọng đủ loại của mình, rằng trong ông ta có cái gì đó còn khiếm khuyết—một điều nhỏ nhặt mà, khi nhu cầu cấp bách nảy sinh, không thể tìm thấy dưới tài hùng biện lộng lẫy của ông ta. Bản thân ông ta có biết về sự thiếu hụt ấy hay không thì tôi không dám nói. Tôi nghĩ cuối cùng ông ta cũng biết—chỉ vào giây phút cuối cùng. Nhưng chốn hoang dã đã sớm khám phá ra ông ta, và đã trả một mối thù khủng khiếp lên ông ta vì cuộc xâm lăng kỳ quái ấy. Tôi nghĩ nó đã thì thầm với ông ta những điều về chính bản thân ông ta mà ông ta không biết, những điều mà ông ta không hề hình dung ra cho tới khi ông ta bàn bạc với sự cô tịch vĩ đại này—và lời thì thầm ấy hóa ra có sức mê hoặc không gì cưỡng nổi. Nó vang dội trong ông ta bởi vì ông ta trống rỗng tận cốt lõi.... Tôi hạ ống kính xuống, và cái đầu vừa nãy hiện ra gần đến mức có thể bắt chuyện được dường như lập tức nhảy vọt khỏi tôi vào một khoảng xa xăm không thể với tới. [conrad-heart-of-darkness:3.6] “Kẻ ngưỡng mộ ông Kurtz có phần cụt hứng. Bằng một giọng vội vã, không rõ ràng, anh ta bắt đầu cam đoan với tôi rằng anh ta đã không dám gỡ những—tạm gọi là—biểu tượng ấy xuống. Anh ta không sợ thổ dân; họ sẽ không nhúc nhích chừng nào ông Kurtz chưa ra lệnh. Uy thế của ông ấy thật phi thường. Trại của những người này bao quanh nơi đây, và các tù trưởng ngày nào cũng đến gặp ông ấy. Họ bò.... ‘Tôi không muốn biết gì về những nghi lễ dùng khi tiếp cận ông Kurtz,’ tôi quát lên. Lạ thay, cái cảm giác chợt đến với tôi rằng những chi tiết như thế sẽ còn khó chịu đựng hơn cả những cái đầu đang khô dần trên cọc dưới cửa sổ nhà ông Kurtz. Dẫu sao đó cũng chỉ là một cảnh tượng man rợ, trong khi tôi dường như chỉ trong một bước nhảy đã bị đưa vào một miền không ánh sáng nào đó của những nỗi ghê rợn tinh vi, nơi sự man rợ thuần túy, không phức tạp lại là một sự giải thoát thực sự, vì đó là thứ có quyền tồn tại—hiển nhiên—dưới ánh mặt trời. Chàng trai trẻ nhìn tôi ngạc nhiên. Tôi đoán anh ta không hề nghĩ ra rằng ông Kurtz chẳng phải là thần tượng của tôi. Anh ta quên rằng tôi chưa được nghe bất kỳ bài độc thoại tuyệt diệu nào về, gì nhỉ? về tình yêu, công lý, cách sống ở đời—hay gì gì đó. Nếu phải bò trước ông Kurtz, thì anh ta cũng bò chẳng kém gì kẻ man rợ đích thực nhất trong bọn họ. Tôi chẳng biết gì về hoàn cảnh cả, anh ta nói: những cái đầu này là đầu của những kẻ nổi loạn. Tôi làm anh ta sửng sốt cực độ khi bật cười. Kẻ nổi loạn! Định nghĩa tiếp theo tôi sẽ được nghe là gì đây? Đã có kẻ thù, tội phạm, nhân công—và giờ đây là những kẻ nổi loạn. Những cái đầu nổi loạn ấy, với tôi, trông rất ngoan ngoãn trên những cây gậy của chúng. ‘Ông không biết một cuộc sống như thế thử thách một người như Kurtz đến thế nào đâu,’ người môn đồ cuối cùng của Kurtz kêu lên. ‘Thế còn anh?’ tôi nói. ‘Tôi! Tôi! Tôi là một người đơn giản. Tôi chẳng có tư tưởng lớn lao gì. Tôi chẳng cần gì ở ai. Làm sao ông có thể so sánh tôi với...?’ Cảm xúc dâng trào quá sức lời nói, và đột nhiên anh ta suy sụp. ‘Tôi không hiểu,’ anh ta rên rỉ. ‘Tôi đã cố hết sức để giữ cho ông ấy sống, thế là đủ rồi. Tôi chẳng nhúng tay vào những chuyện này. Tôi chẳng có tài cán gì. Đã hàng tháng nay ở đây không có lấy một giọt thuốc hay một miếng đồ ăn cho người ốm. Ông ấy bị bỏ rơi một cách nhục nhã. Một con người như thế, với những tư tưởng như thế. Nhục nhã! Nhục nhã! Tôi—tôi—đã mười đêm nay không ngủ...’ [conrad-heart-of-darkness:3.7] “Giọng anh ta tan vào sự tĩnh lặng của buổi chiều tà. Những bóng dài của rừng già đã trườn xuống đồi trong lúc chúng tôi trò chuyện, đã vượt xa khỏi túp lều đổ nát, xa khỏi hàng cọc mang tính biểu tượng. Tất cả những thứ ấy chìm trong bóng tối mờ, trong khi chúng tôi ở dưới này vẫn còn trong nắng, và khúc sông ngang bãi đất trống lấp lánh một vẻ huy hoàng tĩnh lặng và chói lòa, với một khúc quanh u ám và rợp bóng ở phía trên và phía dưới. Không một bóng người sống nào trên bờ. Những bụi cây không hề xào xạc. [conrad-heart-of-darkness:3.8] “Đột nhiên, từ góc nhà, một nhóm người xuất hiện, như thể họ từ dưới đất chui lên. Họ lội trong cỏ ngập tới thắt lưng, thành một khối chặt chẽ, khiêng ở giữa một chiếc cáng tạm bợ. Tức thì, giữa sự trống trải của cảnh vật, một tiếng thét vang lên, sắc lanh lảnh xuyên qua bầu không khí tĩnh lặng như một mũi tên nhọn bay thẳng vào tận trái tim của vùng đất; và, như do phép thuật, những dòng người—những dòng người trần truồng—tay cầm giáo, cầm cung, cầm khiên, với những ánh mắt hoang dại và những cử động man rợ, bị cánh rừng mặt sẫm và trầm tư đổ ào ra bãi đất trống. Bụi cây rung lên, cỏ lay động một lúc, rồi mọi thứ đứng im trong một sự bất động chăm chú. [conrad-heart-of-darkness:3.9] “‘Giờ đây, nếu ông ấy không nói với họ đúng điều cần nói thì tất cả chúng ta tiêu đời,’ anh chàng người Nga đứng sát bên tôi nói. Nhóm người khiêng cáng cũng đã dừng lại, giữa chừng đường tới con tàu hơi nước, như thể bị hóa đá. Tôi thấy người nằm trên cáng ngồi dậy, gầy dong dỏng, một cánh tay giơ cao, phía trên vai những người khiêng. ‘Hãy hy vọng rằng con người nói hay đến thế về tình yêu nói chung sẽ tìm ra một lý do riêng nào đó để tha cho chúng ta lần này,’ tôi nói. Tôi cay đắng phẫn uất trước mối hiểm nguy phi lý của tình cảnh chúng tôi, như thể việc phải phó mặc cho bóng ma tàn ác kia là một sự bắt buộc ô nhục. Tôi không nghe được một âm thanh nào, nhưng qua ống nhòm tôi thấy cánh tay gầy guộc vươn ra đầy uy quyền, hàm dưới mấp máy, đôi mắt của bóng ma ấy rực sáng u tối sâu hoắm trong cái đầu xương xẩu đang gật gù những cái giật kỳ quái. Kurtz—Kurtz—trong tiếng Đức nghĩa là ngắn—phải không nhỉ? Ồ, cái tên ấy cũng đúng như mọi thứ khác trong cuộc đời ông ta—và trong cái chết. Ông ta trông dài ít nhất bảy bộ. Tấm đắp đã tuột khỏi người ông ta, và thân thể ông ta lộ ra từ đó thảm hại và kinh hoàng như từ một tấm vải liệm. Tôi có thể thấy cái lồng xương sườn của ông ta phập phồng, những cái xương tay vung vẩy. Cứ như thể một hình tượng sống động của thần chết tạc bằng ngà voi cũ đang vung tay đe dọa một đám đông bất động những con người làm bằng đồng thanh sẫm màu và lấp lánh. Tôi thấy ông ta há miệng thật rộng—điều đó khiến ông ta có một vẻ tham lam kỳ dị, như thể ông ta muốn nuốt chửng hết thảy không khí, hết thảy đất đai, hết thảy những con người trước mặt. Một giọng trầm vọng đến tôi yếu ớt. Hẳn ông ta đang gào lên. Ông ta đột ngột ngã vật ra sau. Chiếc cáng chao đảo khi những người khiêng lại loạng choạng tiến lên, và gần như cùng lúc ấy tôi nhận thấy đám đông người man rợ đang tan biến đi mà không có một cử động rút lui nào có thể nhận thấy được, như thể cánh rừng vừa đột ngột tống những sinh vật này ra nay lại hút chúng vào như hơi thở được hít vào trong một hơi dài. [conrad-heart-of-darkness:3.10] “Vài kẻ hành hương đi sau cáng mang vũ khí của ông ta—hai khẩu súng săn, một khẩu súng trường nặng, và một khẩu các-bin ổ quay nhẹ—những tia sét của vị thần Jupiter thảm hại ấy. Viên quản lý cúi xuống bên ông ta, rì rầm trong khi đi cạnh đầu ông ta. Họ đặt ông ta nằm trong một trong mấy cabin nhỏ—chỉ đủ chỗ cho một giường nằm và một hai chiếc ghế xếp, các anh biết đấy. Chúng tôi đã mang theo thư từ đến muộn của ông ta, và cả đống phong bì xé toạc cùng những lá thư mở tung vương vãi trên giường ông ta. Bàn tay ông ta lần mò yếu ớt giữa đống giấy ấy. Tôi sững sờ trước ngọn lửa trong đôi mắt ông ta và vẻ uể oải điềm tĩnh trên nét mặt ông ta. Đó không hẳn là sự kiệt quệ vì bệnh tật. Ông ta có vẻ không đau đớn. Cái bóng này trông thỏa mãn và bình thản, như thể trong lúc này nó đã no nê mọi cảm xúc. [conrad-heart-of-darkness:3.11] “Ông ta làm sột soạt một lá thư, và nhìn thẳng vào mặt tôi mà nói, ‘Tôi rất vui.’ Ai đó đã viết thư cho ông ta về tôi. Những lời tiến cử đặc biệt kia lại xuất hiện. Âm lượng của giọng nói mà ông ta phát ra không chút gắng sức, gần như chẳng cần nhọc công mấp máy môi, khiến tôi kinh ngạc. Một giọng nói! một giọng nói! Nó trang nghiêm, sâu thẳm, rung ngân, trong khi con người ấy dường như không đủ sức thì thầm. Tuy vậy, trong ông ta vẫn còn đủ sức lực—hẳn là sức lực giả tạo—để suýt nữa thì kết liễu tất cả chúng tôi, như các anh sẽ được nghe ngay đây. [conrad-heart-of-darkness:3.12] “Viên quản lý lặng lẽ xuất hiện ở ngưỡng cửa; tôi lập tức bước ra và hắn kéo tấm rèm lại sau lưng tôi. Anh chàng người Nga, bị những kẻ hành hương tò mò nhìn ngó, đang chằm chằm nhìn về phía bờ. Tôi nhìn theo hướng mắt anh ta. [conrad-heart-of-darkness:3.13] “Có thể nhận ra những hình người sẫm màu ở đằng xa, thấp thoáng lờ mờ trên nền bìa rừng u ám, và gần bờ sông có hai hình người màu đồng, tựa trên những ngọn giáo cao, đứng dưới ánh nắng với những chiếc mũ kỳ dị làm bằng da thú lốm đốm, đầy vẻ hiếu chiến và bất động trong tư thế tĩnh tại như tượng. Và từ phải sang trái dọc theo bờ sông sáng rực, một bóng hình phụ nữ hoang dại và lộng lẫy đang di chuyển. [conrad-heart-of-darkness:3.14] “Người đàn bà bước đi những bước khoan thai, quấn những tấm vải kẻ sọc có tua rua, giẫm lên mặt đất một cách kiêu hãnh, cùng tiếng leng keng khe khẽ và ánh lấp lóa của những đồ trang sức man dã. Bà ta ngẩng cao đầu; tóc bà ta búi thành hình chiếc mũ trụ; bà ta mang xà cạp bằng đồng thau tới đầu gối, găng bằng dây đồng thau tới khuỷu tay, một chấm đỏ thắm trên gò má màu nâu vàng, vô số chuỗi hạt thủy tinh trên cổ; những vật kỳ quặc, bùa hộ mệnh, quà tặng của các thầy phù thủy, treo khắp người bà ta, lấp lánh và rung rinh theo từng bước chân. Hẳn trên người bà ta có giá trị bằng mấy chiếc ngà voi. Bà ta man rợ và tuyệt đẹp, mắt hoang dại và lộng lẫy; có điều gì đó vừa gở vừa uy nghi trong bước tiến chậm rãi của bà ta. Và trong sự im ắng đột ngột phủ xuống toàn bộ vùng đất sầu thảm, chốn hoang dã mênh mông, cái thân thể khổng lồ của sự sống phồn thực và bí ẩn dường như đang nhìn bà ta, trầm tư, như thể nó đang nhìn vào hình ảnh linh hồn u tối và nồng nhiệt của chính nó. [conrad-heart-of-darkness:3.15] “Bà ta đến ngang con tàu hơi nước, đứng lặng, và quay mặt về phía chúng tôi. Cái bóng dài của bà ta đổ xuống tận mép nước. Gương mặt bà ta mang một vẻ bi thảm và dữ dội của nỗi sầu muộn hoang dại và của niềm đau câm lặng, hòa lẫn với nỗi sợ trước một quyết tâm nào đó đang giằng xé, chỉ mới thành hình một nửa. Bà ta đứng nhìn chúng tôi không nhúc nhích, và giống hệt như chính chốn hoang dã, với vẻ đang ấp ủ một mục đích khó dò. Cả một phút trôi qua, rồi bà ta bước tới một bước. Có tiếng leng keng khe khẽ, một ánh lóe của kim loại vàng, một cái đung đưa của những tấm vải có tua, và bà ta dừng lại như thể trái tim bà ta đã chùn bước. Chàng trai đứng bên tôi gầm gừ. Những kẻ hành hương rì rầm sau lưng tôi. Bà ta nhìn tất cả chúng tôi như thể sinh mạng của bà ta tùy thuộc vào sự kiên định không lay chuyển của ánh mắt ấy. Đột nhiên bà ta dang đôi cánh tay trần, rồi giơ thẳng cứng chúng lên trên đầu, như thể trong một khát vọng không sao kìm nén được muốn chạm tới bầu trời, và cùng lúc ấy những bóng đen nhanh nhẹn vụt lao ra trên mặt đất, quét vòng trên mặt sông, thu con tàu hơi nước vào một vòng ôm đầy bóng tối. Một sự im lặng ghê gớm treo lơ lửng trên cảnh tượng. [conrad-heart-of-darkness:3.16] “Bà ta chậm rãi quay đi, tiếp tục bước, men theo bờ sông, và đi vào những bụi rậm bên trái. Chỉ một lần duy nhất đôi mắt bà ta lóe sáng ngoái lại nhìn chúng tôi trong bóng chạng vạng của lùm cây trước khi bà ta biến mất. [conrad-heart-of-darkness:3.17] “‘Nếu bà ta đòi lên tàu thì tôi nghĩ thật sự tôi đã cố bắn bà ta rồi,’ con người chắp vá kia nói, giọng bồn chồn. ‘Suốt hai tuần nay ngày nào tôi cũng liều mạng để giữ bà ta khỏi vào nhà. Có một hôm bà ta vào được và làm ầm ĩ lên về mấy mảnh giẻ khốn khổ tôi nhặt được trong kho để vá quần áo. Tôi không được tề chỉnh. Ít ra hẳn là vì thế, bởi bà ta nói với Kurtz như một nữ thần báo oán suốt một tiếng đồng hồ, chốc chốc lại chỉ vào tôi. Tôi không hiểu thổ ngữ của bộ lạc này. May cho tôi, tôi đoán hôm ấy Kurtz thấy mệt quá nên chẳng bận tâm, nếu không thì đã có chuyện chẳng lành. Tôi không hiểu.... Không—chuyện này quá sức tôi. À, thôi, giờ thì xong cả rồi.’ [conrad-heart-of-darkness:3.18] “Đúng lúc ấy tôi nghe thấy giọng trầm của Kurtz sau tấm rèm: ‘Cứu tôi!—cứu ngà voi thì có, ý ông là thế. Đừng có nói với tôi. Cứu tôi! Ơ hay, chính tôi đã phải cứu ông. Giờ ông đang phá ngang kế hoạch của tôi. Ốm! Ốm! Không ốm đến mức như ông muốn tin đâu. Không sao. Tôi vẫn sẽ thực hiện những ý tưởng của tôi—tôi sẽ trở lại. Tôi sẽ cho ông thấy có thể làm được những gì. Ông với mấy cái ý nghĩ buôn thúng bán mẹt của ông—ông đang cản đường tôi. Tôi sẽ trở lại. Tôi....’ [conrad-heart-of-darkness:3.19] “Viên quản lý bước ra. Hắn hạ cố khoác tay tôi và dẫn tôi sang một bên. ‘Ông ấy yếu lắm, yếu lắm,’ hắn nói. Hắn thấy cần phải thở dài, nhưng lại sao nhãng việc tỏ ra buồn rầu cho nhất quán. ‘Chúng ta đã làm mọi điều có thể cho ông ấy—phải không? Nhưng chẳng thể che giấu sự thật là ông Kurtz đã gây hại cho Công ty nhiều hơn là đem lại lợi ích. Ông ấy không thấy rằng thời cơ chưa chín muồi cho hành động mạnh tay. Thận trọng, thận trọng—đó là nguyên tắc của tôi. Chúng ta vẫn phải thận trọng. Khu vực này sẽ đóng cửa với chúng ta một thời gian. Đáng tiếc thay! Nhìn chung, việc buôn bán sẽ bị ảnh hưởng. Tôi không phủ nhận là có một lượng ngà voi đáng kể—phần lớn là ngà hóa thạch. Dù thế nào chúng ta cũng phải cứu lấy nó—nhưng ông xem tình thế bấp bênh đến mức nào—mà tại sao? Bởi vì phương pháp không đúng đắn.’ ‘Ông,’ tôi nói, mắt nhìn về phía bờ, ‘gọi đó là “phương pháp không đúng đắn” ư?’ ‘Không nghi ngờ gì nữa,’ hắn nóng nảy kêu lên. ‘Ông không thấy thế sao?’... ‘Chẳng phải phương pháp gì cả,’ một lúc sau tôi lẩm bẩm. ‘Chính xác,’ hắn hớn hở. ‘Tôi đã lường trước điều này. Cho thấy sự thiếu óc phán đoán hoàn toàn. Bổn phận của tôi là phải trình bày điều đó với cấp có thẩm quyền.’ ‘Ồ,’ tôi nói, ‘cái gã ấy—tên hắn là gì nhỉ?—anh thợ làm gạch, sẽ viết cho ông một bản báo cáo đọc được đấy.’ Hắn có vẻ bối rối trong giây lát. Tôi cảm thấy dường như mình chưa bao giờ hít thở một bầu không khí ghê tởm đến thế, và trong tâm tưởng tôi quay sang Kurtz để tìm sự khuây khỏa—thật sự là để tìm sự khuây khỏa. ‘Dẫu vậy tôi nghĩ ông Kurtz là một người phi thường,’ tôi nói, nhấn mạnh. Hắn giật mình, buông xuống tôi một cái nhìn nặng nề, nói rất khẽ, ‘ông ấy đã từng là thế,’ rồi quay lưng lại với tôi. Giờ phút được sủng ái của tôi đã qua; tôi thấy mình bị gộp chung với Kurtz như một kẻ ủng hộ những phương pháp mà thời cơ chưa chín muồi: tôi không đúng đắn! À! nhưng ít ra được chọn lựa giữa các cơn ác mộng cũng là đáng kể rồi. [conrad-heart-of-darkness:3.20] “Thật ra tôi đã quay sang chốn hoang dã, chứ không phải sang ông Kurtz, người mà, tôi sẵn sàng thừa nhận, coi như đã nằm trong mồ. Và trong một khoảnh khắc tôi có cảm giác như chính mình cũng bị chôn vùi trong một nấm mồ mênh mông đầy những bí mật không thể nói thành lời. Tôi cảm thấy một sức nặng không chịu đựng nổi đè lên ngực, mùi đất ẩm, sự hiện diện vô hình của sự mục ruỗng đắc thắng, bóng tối của một đêm không thể xuyên thấu.... Anh chàng người Nga vỗ vai tôi. Tôi nghe anh ta lúng búng lắp bắp điều gì đó về ‘người anh em đi biển—không thể giấu—biết những chuyện có thể ảnh hưởng đến thanh danh của ông Kurtz.’ Tôi chờ đợi. Đối với anh ta, rõ ràng ông Kurtz chưa nằm trong mồ; tôi ngờ rằng với anh ta ông Kurtz là một trong những bậc bất tử. ‘Thế nào!’ cuối cùng tôi nói, ‘cứ nói thẳng ra đi. Thật tình cờ, tôi là bạn của ông Kurtz—theo một nghĩa nào đó.’ [conrad-heart-of-darkness:3.21] “Anh ta tuyên bố với khá nhiều nghi thức rằng nếu chúng tôi không phải là ‘người cùng nghề,’ thì anh ta đã giữ kín chuyện ấy cho riêng mình bất kể hậu quả ra sao. ‘Anh ta ngờ rằng có một ác ý tích cực đối với mình từ phía những người da trắng này, những người mà—’ ‘Anh nói đúng,’ tôi nói, nhớ lại một cuộc trò chuyện tôi đã tình cờ nghe được. ‘Viên quản lý nghĩ rằng anh đáng bị treo cổ.’ Anh ta tỏ ra lo lắng trước tin ấy, điều mà thoạt đầu khiến tôi buồn cười. ‘Tốt hơn tôi nên lặng lẽ lánh đi,’ anh ta nói một cách nghiêm túc. ‘Giờ tôi chẳng thể làm gì thêm cho Kurtz nữa, và họ sẽ sớm tìm ra cớ nào đó. Cái gì ngăn được họ? Có một đồn quân sự cách đây ba trăm dặm.’ ‘Chà, thật tình,’ tôi nói, ‘có lẽ anh nên đi thì hơn, nếu anh có bạn bè nào trong đám người man rợ gần đây.’ ‘Nhiều lắm,’ anh ta nói. ‘Họ là những người giản dị—mà tôi thì chẳng cần gì, ông biết đấy.’ Anh ta đứng cắn môi, rồi: ‘Tôi không muốn có chuyện gì hại đến những người da trắng ở đây, nhưng dĩ nhiên tôi đang nghĩ đến thanh danh của ông Kurtz—nhưng ông là một người anh em đi biển và—’ ‘Được rồi,’ một lúc sau tôi nói. ‘Thanh danh của ông Kurtz ở trong tay tôi là an toàn.’ Tôi không biết mình đã nói đúng đến mức nào. [conrad-heart-of-darkness:3.22] “Anh ta hạ giọng cho tôi biết rằng chính Kurtz đã ra lệnh tấn công con tàu hơi nước. ‘Đôi khi ông ấy ghét cái ý nghĩ bị đưa đi—rồi lại.... Nhưng tôi không hiểu những chuyện này. Tôi là một người đơn giản. Ông ấy nghĩ việc đó sẽ dọa được các ông bỏ đi—rằng các ông sẽ bỏ cuộc, tưởng ông ấy đã chết. Tôi không ngăn được ông ấy. Ôi, tháng vừa rồi tôi đã trải qua một thời gian kinh khủng.’ ‘Được lắm,’ tôi nói. ‘Giờ thì ông ta ổn rồi.’ ‘Vâ-â-âng,’ anh ta lẩm bẩm, xem chừng không mấy tin tưởng. ‘Cảm ơn,’ tôi nói; ‘tôi sẽ để mắt canh chừng.’ ‘Nhưng giữ kín—nhé?’ anh ta lo lắng nài nỉ. ‘Sẽ thật kinh khủng cho thanh danh của ông ấy nếu ai đó ở đây—’ Tôi hứa sẽ hoàn toàn kín miệng với vẻ hết sức nghiêm trang. ‘Tôi có một chiếc xuồng và ba gã da đen đang chờ cách đây không xa lắm. Tôi đi đây. Ông có thể cho tôi ít đạn Martini-Henry không?’ Tôi có thể, và đã cho, với sự bí mật thích đáng. Anh ta tự bốc lấy một nắm thuốc lá của tôi, nháy mắt với tôi. ‘Giữa dân đi biển với nhau—ông biết đấy—thuốc lá Anh ngon.’ Tới cửa buồng lái anh ta quay lại—‘Này, ông không có đôi giày nào để cho tôi sao?’ Anh ta giơ một chân lên. ‘Ông xem.’ Đế giày được buộc bằng những sợi dây thắt nút kiểu dép xăng-đan dưới bàn chân trần. Tôi lục ra một đôi cũ, anh ta ngắm nó đầy thán phục trước khi kẹp nó vào dưới nách trái. Một bên túi áo anh ta (đỏ tươi) căng phồng đạn, từ túi bên kia (xanh sẫm) ló ra cuốn ‘“Khảo cứu về một số Điểm trong Nghề Đi biển” của Towson,’ vân vân, vân vân. Anh ta có vẻ nghĩ mình đã được trang bị cực kỳ đầy đủ cho một cuộc chạm trán mới với chốn hoang dã. ‘À! Tôi sẽ chẳng bao giờ, chẳng bao giờ gặp lại một con người như thế. Lẽ ra ông phải được nghe ông ấy ngâm thơ—mà là thơ của chính ông ấy làm, ông ấy bảo tôi thế. Thơ đấy!’ Anh ta đảo tròn mắt khi nhớ lại những niềm khoái lạc ấy. ‘Ồ, ông ấy đã mở mang đầu óc tôi!’ ‘Tạm biệt,’ tôi nói. Anh ta bắt tay rồi biến mất vào màn đêm. Đôi khi tôi tự hỏi liệu mình đã từng thật sự gặp anh ta chưa—liệu có thể nào gặp được một hiện tượng như thế!... [conrad-heart-of-darkness:3.23] “Khi tôi thức giấc ngay sau nửa đêm, lời cảnh báo của anh ta chợt hiện về trong trí tôi cùng với cái ám chỉ về hiểm nguy mà, trong bóng tối đầy sao, dường như đủ thật để khiến tôi trở dậy nhằm đi một vòng xem xét. Trên đồi một đống lửa lớn đang cháy, chập chờn soi sáng một góc xiêu vẹo của ngôi nhà trạm. Một trong những nhân viên, cùng một toán gác gồm vài người da đen của chúng tôi được vũ trang cho mục đích ấy, đang canh giữ chỗ ngà voi; nhưng sâu trong rừng, những ánh đỏ chập chờn, dường như lúc chìm lúc nổi lên khỏi mặt đất giữa những hình thù như cột đen kịt lộn xộn, chỉ ra chính xác vị trí khu trại nơi những kẻ tôn thờ ông Kurtz đang thức canh đầy bất an. Tiếng trống lớn đập đều đều đơn điệu tràn ngập không trung bằng những chấn động trầm đục và một cơn rung ngân dai dẳng. Một âm thanh rền rĩ đều đặn của nhiều người, mỗi người tự tụng cho mình một câu thần chú kỳ quái nào đó, thoát ra từ bức tường rừng đen và phẳng như tiếng vo ve của bầy ong thoát ra từ tổ, và có một tác dụng gây mê kỳ lạ lên các giác quan nửa tỉnh nửa mơ của tôi. Tôi tin là mình đã ngủ gà ngủ gật khi tựa người vào lan can, cho tới khi một tràng gào thét đột ngột, một cơn bùng nổ áp đảo của một cơn cuồng loạn bí ẩn bị dồn nén, đánh thức tôi dậy trong nỗi ngỡ ngàng hoang mang. Nó bị cắt ngang ngay tức khắc, và tiếng rền rĩ trầm thấp lại tiếp tục với hiệu quả của một sự im lặng nghe được và êm dịu. Tôi lơ đãng liếc vào cabin nhỏ. Bên trong một ngọn đèn đang cháy, nhưng ông Kurtz không có ở đó. [conrad-heart-of-darkness:3.24] “Tôi nghĩ tôi đã la lên nếu tôi tin vào mắt mình. Nhưng thoạt đầu tôi không tin—chuyện ấy dường như quá đỗi bất khả. Sự thật là tôi hoàn toàn mất bình tĩnh vì một nỗi sợ hãi trống rỗng tuyệt đối, một nỗi kinh hoàng trừu tượng thuần túy, không gắn với bất kỳ hình dạng rõ rệt nào của hiểm nguy thể xác. Điều khiến cảm xúc này áp đảo đến thế là—biết định nghĩa thế nào đây?—cú sốc về mặt đạo đức mà tôi phải nhận, như thể một điều gì đó hoàn toàn quái gở, không thể chịu đựng nổi đối với tư duy và ghê tởm đối với linh hồn, đã bất ngờ bị dúi vào tôi. Dĩ nhiên điều này chỉ kéo dài một phần rất nhỏ của một giây, rồi cái cảm giác quen thuộc về hiểm nguy chết người tầm thường, khả năng của một cuộc tấn công bất ngờ và tàn sát, hay điều gì đó đại loại, mà tôi thấy đang lơ lửng sắp xảy ra, lại thật sự là điều đáng hoan nghênh và khiến tôi bình tâm. Thật ra nó làm tôi yên lòng đến mức tôi đã không báo động. [conrad-heart-of-darkness:3.25] “Có một nhân viên cài khuy kín mít trong chiếc áo khoác dài đang ngủ trên ghế ngoài boong cách tôi chưa đầy ba bộ. Những tiếng gào thét không đánh thức được hắn; hắn ngáy rất khẽ; tôi để mặc hắn với giấc ngủ của hắn và nhảy lên bờ. Tôi không phản bội ông Kurtz—số phận đã định rằng tôi sẽ chẳng bao giờ phản bội ông ta—đã được viết sẵn rằng tôi sẽ trung thành với cơn ác mộng mà tôi đã chọn. Tôi nóng lòng muốn một mình đối phó với cái bóng này—và cho tới tận hôm nay tôi vẫn không biết tại sao mình lại ghen tuông đến thế, không muốn chia sẻ với bất kỳ ai cái màu đen kỳ dị của trải nghiệm ấy. [conrad-heart-of-darkness:3.26] “Vừa lên tới bờ tôi đã thấy một vệt đường—một vệt rộng xuyên qua đám cỏ. Tôi nhớ niềm hân hoan khi tôi tự nhủ, ‘Ông ta không đi được—ông ta đang bò bằng cả tứ chi—mình tóm được ông ta rồi.’ Cỏ ướt đẫm sương. Tôi sải bước nhanh, nắm chặt hai tay. Tôi đoán mình đã có một ý định mơ hồ nào đó là xông vào ông ta và nện cho ông ta một trận. Tôi không biết nữa. Tôi có vài ý nghĩ ngớ ngẩn. Bà già ngồi đan len với con mèo xen vào ký ức tôi như một người hết sức không phải chỗ để ngồi ở đầu bên kia của một sự vụ như thế. Tôi thấy một hàng những kẻ hành hương đang xịt chì lên trời từ những khẩu Winchester tì bên hông. Tôi nghĩ mình sẽ chẳng bao giờ quay lại được con tàu hơi nước nữa, và tưởng tượng mình sống một mình, không vũ khí, trong rừng cho tới tuổi già. Những chuyện ngớ ngẩn như thế—các anh biết đấy. Và tôi nhớ mình đã lẫn tiếng trống với tiếng tim mình đập, và hài lòng vì nhịp đều đặn bình thản của nó. [conrad-heart-of-darkness:3.27] “Dẫu vậy tôi vẫn bám theo vệt đường—rồi dừng lại lắng nghe. Đêm rất trong; một khoảng không xanh thẫm, lấp lánh sương và ánh sao, trong đó những vật đen đứng hết sức im lìm. Tôi tưởng mình thấy một thứ chuyển động nào đó phía trước. Đêm ấy tôi tự tin một cách lạ lùng về mọi thứ. Tôi thực sự rời khỏi vệt đường và chạy theo một hình bán nguyệt rộng (tôi tin thật là mình còn đang cười khúc khích một mình) để vượt lên trước sự xao động ấy, cái chuyển động mà tôi đã thấy—nếu quả thật tôi có thấy gì. Tôi đang đi vòng chặn đầu Kurtz như thể đó là một trò chơi trẻ con. [conrad-heart-of-darkness:3.28] “Tôi bắt gặp ông ta, và, nếu ông ta không nghe thấy tôi đến, thì có lẽ tôi đã vấp ngã đè lên ông ta rồi, nhưng ông ta đã kịp đứng dậy. Ông ta trỗi dậy, chênh vênh, dài ngoẵng, nhợt nhạt, mờ ảo, như một làn hơi do mặt đất thở ra, và khẽ đung đưa, mù sương và câm lặng trước mặt tôi; trong khi sau lưng tôi những đống lửa lờ mờ hiện ra giữa những thân cây, và tiếng rì rầm của nhiều giọng người thoát ra từ rừng sâu. Tôi đã khéo léo chặn đầu ông ta; nhưng khi thực sự đối mặt với ông ta, tôi dường như tỉnh trí lại, tôi thấy hiểm nguy đúng với tầm vóc thật của nó. Mọi chuyện chưa hề kết thúc. Giả sử ông ta bắt đầu la hét thì sao? Tuy ông ta gần như không đứng vững được, giọng nói ông ta vẫn còn dồi dào sinh lực. ‘Đi đi—trốn đi,’ ông ta nói, bằng cái giọng sâu thẳm ấy. Thật là ghê rợn. Tôi liếc ra sau. Chúng tôi chỉ cách đống lửa gần nhất chưa đầy ba mươi yard. Một hình người đen đứng dậy, sải bước trên đôi chân dài đen, vung vẩy đôi tay dài đen, băng ngang vầng sáng. Nó có sừng—sừng linh dương, tôi nghĩ thế—trên đầu. Một thầy phù thủy, một thầy mo nào đó, chắc chắn rồi: trông nó đủ giống quỷ dữ. ‘Ông có biết mình đang làm gì không?’ tôi thì thầm. ‘Hoàn toàn biết,’ ông ta đáp, cất cao giọng cho riêng mấy chữ ấy: nghe với tôi nó vừa xa xôi lại vừa vang dội, như một tiếng gọi qua loa ống. ‘Nếu ông ta làm ầm lên thì chúng ta toi mạng,’ tôi tự nhủ. Đây rõ ràng không phải chuyện để giải quyết bằng nắm đấm, chưa kể đến nỗi ghê sợ hết sức tự nhiên mà tôi có trước việc đánh cái Bóng ấy—cái vật lang thang và đầy dày vò này. ‘Ông sẽ hư mất,’ tôi nói—‘hư mất hoàn toàn.’ Các anh biết đấy, đôi khi người ta có được một tia cảm hứng lóe lên như thế. Quả thật tôi đã nói đúng điều cần nói, dù thật ra ông ta không thể nào hư mất một cách vô phương cứu vãn hơn chính lúc này được nữa, khi nền móng của mối thân tình giữa chúng tôi đang được đặt xuống—để bền lâu—để bền lâu—thậm chí cho tới tận cùng—thậm chí vượt qua cả tận cùng. [conrad-heart-of-darkness:3.29] “‘Tôi đã có những kế hoạch to lớn,’ ông ta lẩm bẩm, do dự. ‘Phải,’ tôi nói; ‘nhưng nếu ông định la hét thì tôi sẽ đập vỡ đầu ông bằng—’ Gần đó chẳng có lấy một cây gậy hay hòn đá. ‘Tôi sẽ bóp cổ ông chết luôn,’ tôi tự chữa lời. ‘Tôi đã đứng trước ngưỡng cửa của những điều vĩ đại,’ ông ta van vỉ, bằng một giọng khát khao, với một âm điệu thèm thuồng khiến máu tôi lạnh buốt. ‘Thế mà bây giờ vì cái thằng vô lại ngu xuẩn này—’ ‘Dù thế nào thành công của ông ở châu Âu cũng đã được bảo đảm,’ tôi khẳng định một cách vững vàng. Tôi không muốn phải bóp cổ ông ta, các anh hiểu chứ—và quả thật việc ấy cũng chẳng mấy ích lợi cho bất cứ mục đích thực tế nào. Tôi cố phá vỡ bùa mê—thứ bùa mê nặng nề, câm lặng của chốn hoang dã—thứ dường như đang kéo ông ta vào lồng ngực tàn nhẫn của nó bằng cách đánh thức những bản năng tàn bạo đã bị lãng quên, bằng ký ức về những đam mê quái gở đã được thỏa mãn. Chỉ riêng thứ này, tôi tin chắc, đã đẩy ông ta ra tới bìa rừng, vào bụi rậm, về phía ánh lửa lấp lóa, nhịp trống dồn, tiếng rền rĩ của những câu thần chú kỳ quái; chỉ riêng thứ này đã dụ dỗ linh hồn phi pháp của ông ta vượt khỏi giới hạn của những khát vọng được cho phép. Và, các anh không thấy sao, cái ghê rợn của tình thế không nằm ở chỗ bị đập vỡ đầu—dù tôi cũng cảm nhận rất rõ mối nguy ấy—mà nằm ở chỗ này, rằng tôi phải đối phó với một sinh vật mà tôi không thể kêu gọi nhân danh bất cứ điều gì, cao cả hay thấp hèn. Tôi phải, hệt như bọn mọi đen, khẩn cầu ông ta—chính ông ta—sự sa đọa được tôn vinh và không thể tin nổi của chính ông ta. Không có gì ở trên hay ở dưới ông ta cả, và tôi biết điều đó. Ông ta đã đạp mình thoát khỏi mặt đất. Quỷ tha ma bắt con người ấy! ông ta đã đạp chính mặt đất ra thành từng mảnh. Ông ta chỉ có một mình, và tôi đứng trước ông ta không biết mình đang đứng trên mặt đất hay đang lơ lửng giữa không trung. Tôi vừa kể với các anh những gì chúng tôi đã nói—nhắc lại những câu chúng tôi đã thốt ra—nhưng được ích gì? Đó là những lời thông thường hằng ngày—những âm thanh quen thuộc, mơ hồ được trao đổi vào mỗi ngày thức giấc của đời người. Nhưng thế thì đã sao? Đằng sau chúng, theo tôi, là sức gợi khủng khiếp của những lời nghe được trong mơ, của những câu nói ra trong cơn ác mộng. Linh hồn! Nếu có ai từng vật lộn với một linh hồn, thì người đó là tôi. Mà tôi cũng chẳng phải đang tranh cãi với một kẻ điên. Tin hay không tùy các anh, trí tuệ ông ta hoàn toàn minh mẫn—đúng là đang tập trung vào bản thân với một cường độ khủng khiếp, nhưng vẫn minh mẫn; và đó là cơ hội duy nhất của tôi—dĩ nhiên là trừ việc giết ông ta ngay tại chỗ, điều chẳng hay ho lắm, vì không thể tránh khỏi gây tiếng động. Nhưng linh hồn ông ta đã điên. Một mình giữa chốn hoang dã, nó đã nhìn vào bên trong chính nó, và, có trời chứng giám! tôi nói với các anh, nó đã hóa điên. Tôi đã phải—chắc là để đền tội, tôi đoán thế—tự mình trải qua thử thách nhìn vào bên trong nó. Không tài hùng biện nào có thể làm héo úa niềm tin của người ta vào loài người cho bằng cơn bùng nổ chân thành cuối cùng của ông ta. Ông ta cũng vật lộn với chính mình. Tôi đã thấy—tôi đã nghe. Tôi đã thấy cái bí ẩn không thể hình dung nổi của một linh hồn không biết đến sự tự chế, đức tin, hay nỗi sợ, vậy mà vẫn mù quáng vật lộn với chính nó. Tôi giữ được bình tĩnh khá tốt; nhưng khi cuối cùng đã đặt được ông ta nằm dài trên trường kỷ, tôi lau trán, trong khi đôi chân tôi run rẩy như thể tôi vừa cõng nửa tấn trên lưng xuống ngọn đồi kia. Vậy mà tôi chỉ đỡ ông ta, cánh tay xương xẩu của ông ta quàng quanh cổ tôi—và ông ta cũng chẳng nặng hơn một đứa trẻ là mấy. [conrad-heart-of-darkness:3.30] “Hôm sau khi chúng tôi rời đi vào buổi trưa, đám đông, mà suốt thời gian ấy tôi vẫn ý thức sắc nhọn về sự hiện diện của nó sau bức màn cây, lại tràn ra khỏi rừng, lấp đầy bãi đất trống, phủ kín sườn dốc bằng một khối những thân thể màu đồng trần truồng, đang thở, đang run rẩy. Tôi cho tàu tiến lên một chút, rồi quay xuôi dòng, và hai nghìn con mắt dõi theo những vòng lượn của con quỷ sông hung tợn đang té nước, đang thình thịch, quẫy mặt nước bằng cái đuôi khủng khiếp của nó và phả khói đen lên không trung. Phía trước hàng đầu tiên, dọc bờ sông, ba người đàn ông trát đất đỏ tươi từ đầu tới chân, bồn chồn nghênh ngang đi tới đi lui. Khi chúng tôi lại đến ngang tầm, họ quay mặt ra sông, giậm chân, gật những cái đầu có sừng, lắc lư những thân mình đỏ thắm; họ vung về phía con quỷ sông hung tợn một bó lông chim đen, một tấm da thú lở loét có cái đuôi lủng lẳng—một vật trông như quả bầu khô; họ chốc chốc lại cùng hét lên những chuỗi lời lạ lùng chẳng giống âm thanh nào của ngôn ngữ loài người; và những tiếng rì rầm trầm đục của đám đông, đột ngột ngắt quãng, giống như những lời đáp xướng của một bài kinh cầu quỷ dữ nào đó. [conrad-heart-of-darkness:3.31] “Chúng tôi đã khiêng Kurtz vào buồng lái: ở đó thoáng khí hơn. Nằm trên trường kỷ, ông ta nhìn chằm chằm qua cánh cửa chớp mở. Có một cơn xoáy trong khối thân người, và người đàn bà đầu đội mũ trụ, gò má nâu vàng lao ra tận mép dòng nước. Bà ta chìa hai tay ra, hét lên điều gì đó, và cả đám đông hoang dại ấy hòa theo tiếng hét thành một dàn đồng ca gầm vang những lời phát âm rành rọt, nhanh, hổn hển. [conrad-heart-of-darkness:3.32] “‘Ông có hiểu cái này không?’ tôi hỏi. [conrad-heart-of-darkness:3.33] “Ông ta vẫn tiếp tục nhìn ra ngoài, vượt qua tôi, bằng đôi mắt rực lửa, khao khát, với một vẻ mặt pha trộn giữa nỗi thèm thuồng và lòng căm hận. Ông ta không trả lời, nhưng tôi thấy một nụ cười, một nụ cười mang ý nghĩa không thể xác định, hiện lên trên đôi môi không còn chút sắc máu, đôi môi mà một lát sau giật lên co quắp. ‘Tôi lại không hiểu sao?’ ông ta chậm rãi nói, hổn hển, như thể những lời ấy bị một sức mạnh siêu nhiên giật ra khỏi người ông ta. [conrad-heart-of-darkness:3.34] “Tôi giật dây còi, và tôi làm thế bởi tôi thấy những kẻ hành hương trên boong đang lấy súng trường ra với vẻ chờ đợi một trò vui thú vị. Trước tiếng rít đột ngột, một làn sóng kinh hoàng hèn mọn chạy qua khối thân người chen chúc ấy. ‘Đừng! đừng có dọa chúng chạy mất,’ ai đó trên boong kêu lên rầu rĩ. Tôi giật dây hết lần này đến lần khác. Họ tan tác và bỏ chạy, họ nhảy, họ nép xuống, họ ngoặt ngang, họ né tránh nỗi kinh hoàng đang bay vút của âm thanh. Ba gã đỏ rực đã nằm sấp mặt xuống bờ, như thể đã bị bắn chết. Chỉ có người đàn bà man rợ và tuyệt đẹp kia là không hề nao núng, và bi thảm vươn đôi cánh tay trần về phía chúng tôi qua dòng sông u ám và lấp lánh. [conrad-heart-of-darkness:3.35] “Rồi cái đám đông ngu xuẩn dưới boong bắt đầu trò vui nho nhỏ của chúng, và tôi chẳng còn thấy gì nữa vì khói. [conrad-heart-of-darkness:3.36] “Dòng nước nâu chảy xiết ra khỏi trái tim của bóng tối, cuốn chúng tôi xuôi về phía biển với tốc độ gấp đôi lúc chúng tôi ngược dòng; và sự sống của Kurtz cũng đang chảy xiết, đang rút đi, rút đi khỏi trái tim ông ta để đổ vào biển cả của thời gian không khoan nhượng. Viên quản lý rất điềm tĩnh, giờ đây hắn chẳng còn mối lo nào hệ trọng, hắn bao quát cả hai chúng tôi bằng một cái nhìn trọn vẹn và mãn nguyện: ‘vụ việc’ đã diễn ra tốt đẹp như mong muốn. Tôi thấy thời điểm đang tới gần khi tôi sẽ bị bỏ lại một mình trong phe ‘phương pháp không đúng đắn.’ Những kẻ hành hương nhìn tôi với vẻ không ưa. Có thể nói, tôi đã bị xếp vào hàng người chết. Thật lạ là tôi đã chấp nhận sự cộng tác không lường trước này, sự lựa chọn giữa các cơn ác mộng bị áp đặt lên tôi trong vùng đất u tối bị những bóng ma hèn hạ và tham lam ấy xâm chiếm. [conrad-heart-of-darkness:3.37] “Kurtz diễn thuyết. Một giọng nói! một giọng nói! Nó vang trầm cho tới tận phút cuối. Nó còn sống lâu hơn sức lực của ông ta để giấu trong những nếp gấp lộng lẫy của tài hùng biện cái bóng tối cằn cỗi của trái tim ông ta. Ôi, ông ta đã vật lộn! ông ta đã vật lộn! Những vùng hoang phế trong bộ óc mệt mỏi của ông ta giờ đây bị ám bởi những hình ảnh mờ ảo—những hình ảnh của giàu sang và danh vọng xoay quanh một cách khúm núm cái tài năng không thể dập tắt của ông ta trong việc diễn đạt cao quý và cao siêu. Người Hứa hôn của tôi, trạm của tôi, sự nghiệp của tôi, tư tưởng của tôi—đó là những đề tài cho những lần thỉnh thoảng thốt ra những tình cảm cao thượng. Cái bóng của Kurtz nguyên thủy năng lui tới bên giường của cái vỏ giả trá rỗng tuếch, kẻ mà số phận đã định sẽ sớm bị chôn vùi trong lớp mùn của đất đai nguyên sơ. Nhưng cả tình yêu quỷ quái lẫn lòng căm hận phi trần thế của những bí ẩn mà nó đã thâm nhập đều tranh giành quyền chiếm hữu linh hồn ấy, một linh hồn đã no nê những cảm xúc nguyên thủy, thèm khát thứ danh vọng dối trá, thứ vinh hiển giả tạo, mọi dáng vẻ bề ngoài của thành công và quyền lực. [conrad-heart-of-darkness:3.38] “Đôi khi ông ta trẻ con một cách đáng khinh. Ông ta mong muốn có các vị vua ra đón mình ở nhà ga xe lửa khi ông ta trở về từ một Chốn Không Đâu ghê rợn nào đó, nơi ông ta định thực hiện những điều vĩ đại. ‘Ông hãy cho họ thấy trong ông có thứ gì đó thực sự sinh lợi, và rồi sự công nhận tài năng của ông sẽ không có giới hạn,’ ông ta thường nói. ‘Dĩ nhiên ông phải chú ý đến động cơ—động cơ đúng đắn—luôn luôn.’ Những đoạn sông dài giống hệt như cùng một đoạn sông, những khúc quanh đơn điệu giống nhau như đúc, trôi tuột qua con tàu hơi nước cùng vô số cây cổ thụ hàng trăm năm nhẫn nại dõi theo cái mảnh vụn nhem nhuốc của một thế giới khác này, kẻ đi trước của đổi thay, của chinh phục, của buôn bán, của tàn sát, của ban phước. Tôi nhìn về phía trước—cầm lái. ‘Đóng cửa chớp lại,’ một hôm Kurtz đột nhiên nói; ‘tôi không chịu nổi khi nhìn cảnh này.’ Tôi làm theo. Có một sự im lặng. ‘Ồ, nhưng rồi ta sẽ vắt kiệt trái tim mi!’ ông ta kêu lên với chốn hoang dã vô hình. [conrad-heart-of-darkness:3.39] “Tàu chúng tôi bị hỏng—như tôi đã đoán trước—và phải nằm lại sửa chữa ở đầu một hòn đảo. Sự chậm trễ này là điều đầu tiên làm lung lay lòng tự tin của Kurtz. Một buổi sáng ông ta đưa cho tôi một gói giấy tờ và một tấm ảnh—tất cả được buộc lại với nhau bằng một sợi dây giày. ‘Giữ hộ tôi cái này,’ ông ta nói. ‘Thằng ngốc độc địa này’ (ý chỉ viên quản lý) ‘có thể lục lọi hòm của tôi khi tôi không để ý.’ Buổi chiều tôi gặp ông ta. Ông ta nằm ngửa, mắt nhắm, và tôi lặng lẽ rút lui, nhưng tôi nghe thấy ông ta lẩm bẩm, ‘Sống cho ngay thẳng, chết, chết...’ Tôi lắng nghe. Không có gì thêm nữa. Ông ta đang diễn tập một bài diễn văn nào đó trong giấc ngủ, hay đó là mẩu vụn của một câu trong bài báo nào đó? Ông ta đã từng viết cho các báo và định sẽ lại viết nữa, ‘để thúc đẩy những tư tưởng của tôi. Đó là một bổn phận.’ [conrad-heart-of-darkness:3.40] “Bóng tối của ông ta là một bóng tối không thể xuyên thấu. Tôi nhìn ông ta như người ta nhìn xuống một kẻ đang nằm dưới đáy một vực thẳm nơi mặt trời không bao giờ chiếu tới. Nhưng tôi chẳng có mấy thời gian dành cho ông ta, bởi tôi đang giúp người thợ máy tháo rời những xi-lanh bị rò, nắn thẳng một thanh truyền bị cong, và những việc tương tự khác. Tôi sống trong một mớ hỗn độn địa ngục gồm gỉ sắt, mạt kim loại, đai ốc, bu-lông, cờ-lê, búa, khoan cóc—những thứ tôi ghê tởm, vì tôi chẳng hợp với chúng. Tôi trông nom cái lò rèn nhỏ mà may thay chúng tôi có trên tàu; tôi mệt mỏi cặm cụi giữa một đống sắt vụn khốn khổ—trừ khi những cơn sốt rét run làm tôi không đứng nổi. [conrad-heart-of-darkness:3.41] “Một buổi tối, khi mang nến vào, tôi giật mình nghe ông ta nói, giọng hơi run, ‘Tôi đang nằm đây trong bóng tối chờ chết.’ Ánh nến cách mắt ông ta chưa đầy một bộ. Tôi cố gắng lắm mới thì thầm được, ‘Ồ, vớ vẩn!’ và đứng sững bên ông ta như bị đóng đinh. [conrad-heart-of-darkness:3.42] “Bất cứ điều gì gần giống với sự biến đổi hiện lên trên nét mặt ông ta khi ấy, tôi chưa từng thấy bao giờ, và mong sẽ chẳng bao giờ phải thấy lại. Ồ, tôi không xúc động. Tôi bị mê hoặc. Cứ như thể một tấm màn vừa bị xé toạc. Tôi thấy trên khuôn mặt ngà voi ấy vẻ kiêu hãnh u ám, quyền lực tàn nhẫn, nỗi kinh hoàng hèn nhát—một nỗi tuyệt vọng mãnh liệt và vô vọng. Phải chăng ông ta đang sống lại cuộc đời mình trong từng chi tiết của dục vọng, cám dỗ, và đầu hàng, trong khoảnh khắc tối thượng của sự hiểu biết trọn vẹn ấy? Ông ta thì thào kêu lên trước một hình ảnh nào đó, trước một ảo cảnh nào đó—ông ta kêu lên hai lần, một tiếng kêu chẳng hơn gì một hơi thở: [conrad-heart-of-darkness:3.43] “‘Ghê rợn! Ghê rợn!’ [conrad-heart-of-darkness:3.44] “Tôi thổi tắt nến và rời khỏi cabin. Những kẻ hành hương đang dùng bữa trong phòng ăn, và tôi ngồi vào chỗ của mình đối diện viên quản lý, hắn ngước mắt lên ném cho tôi một cái nhìn dò hỏi, mà tôi khéo léo lờ đi được. Hắn ngả người ra sau, thanh thản, với nụ cười đặc biệt của hắn niêm phong những chiều sâu không nói ra của sự đê tiện nơi hắn. Một trận mưa ruồi nhỏ liên tục đổ xuống ngọn đèn, xuống khăn bàn, xuống tay và mặt chúng tôi. Đột nhiên thằng hầu của viên quản lý thò cái đầu đen láo xược của nó vào ngưỡng cửa, và nói bằng một giọng khinh miệt cay độc: [conrad-heart-of-darkness:3.45] “‘Mít-tơ Kurtz—hắn chết.’ [conrad-heart-of-darkness:3.46] “Tất cả những kẻ hành hương lao ra xem. Tôi ở lại, và tiếp tục bữa ăn của mình. Tôi tin là người ta coi tôi nhẫn tâm một cách tàn bạo. Tuy vậy, tôi không ăn được mấy. Trong ấy có một ngọn đèn—ánh sáng, các anh hiểu không—còn bên ngoài thì tối kinh khủng, tối kinh khủng. Tôi không đến gần con người phi thường đã tuyên một bản án về những cuộc phiêu lưu của linh hồn mình trên cõi đời này nữa. Giọng nói đã mất. Còn có gì khác ở đó nữa đâu? Nhưng dĩ nhiên tôi biết rằng hôm sau những kẻ hành hương đã chôn một thứ gì đó trong một cái hố bùn. [conrad-heart-of-darkness:3.47] “Và rồi chúng suýt nữa thì chôn luôn cả tôi. [conrad-heart-of-darkness:3.48] “Tuy nhiên, như các anh thấy, tôi đã không đi theo Kurtz ngay lúc ấy. Tôi đã không đi. Tôi ở lại để mơ cho trọn cơn ác mộng đến tận cùng, và để một lần nữa tỏ lòng trung thành với Kurtz. Số phận. Số phận của tôi! Cuộc đời là một thứ khôi hài—cái sự sắp đặt bí ẩn của một thứ logic tàn nhẫn cho một mục đích vô ích. Điều nhiều nhất ta có thể hy vọng ở nó là một chút hiểu biết về chính mình—thứ hiểu biết đến quá muộn—một vụ mùa những nỗi ân hận không thể dập tắt. Tôi đã vật lộn với cái chết. Đó là cuộc đấu nhạt nhẽo nhất mà các anh có thể tưởng tượng. Nó diễn ra trong một màu xám không sờ thấy được, chẳng có gì dưới chân, chẳng có gì xung quanh, không khán giả, không ồn ào, không vinh quang, không khát vọng chiến thắng lớn lao, không nỗi sợ thất bại lớn lao, trong một bầu không khí bệnh hoạn của sự hoài nghi âm ấm, chẳng mấy tin vào lẽ phải của chính mình, và lại càng chẳng tin vào lẽ phải của đối thủ. Nếu đó là hình thái của sự minh triết tối hậu, thì cuộc đời là một câu đố lớn hơn so với điều mà một số người trong chúng ta vẫn nghĩ. Tôi chỉ còn cách cơ hội cuối cùng để phán định đúng một sợi tóc, và tôi nhục nhã nhận ra rằng có lẽ tôi sẽ chẳng có gì để nói. Đó là lý do tại sao tôi khẳng định rằng Kurtz là một con người phi thường. Ông ta có điều để nói. Ông ta đã nói ra điều đó. Kể từ khi chính tôi đã ngó qua mép vực, tôi hiểu rõ hơn ý nghĩa của cái nhìn chằm chằm của ông ta, cái nhìn không thể thấy ngọn lửa của cây nến, nhưng đủ rộng để ôm trọn cả vũ trụ, đủ sắc để xuyên thấu mọi trái tim đang đập trong bóng tối. Ông ta đã tổng kết—ông ta đã phán xét. ‘Ghê rợn!’ Ông ta là một con người phi thường. Xét cho cùng, đây là lời biểu đạt cho một thứ niềm tin nào đó; nó có sự thẳng thắn, nó có xác tín, nó có một nốt rung của sự nổi loạn trong lời thì thầm của nó, nó có gương mặt kinh hoàng của một chân lý được thoáng thấy—sự hòa trộn lạ lùng giữa dục vọng và căm hận. Và điều tôi nhớ rõ nhất không phải là giới hạn tận cùng của chính tôi—một ảo cảnh màu xám không hình dạng đầy đau đớn thể xác, và một sự khinh miệt hờ hững đối với tính phù du của vạn vật—kể cả chính nỗi đau này. Không! Dường như chính giới hạn tận cùng của ông ta là cái mà tôi đã sống qua. Đúng là ông ta đã sải bước cuối cùng ấy, ông ta đã bước qua mép vực, trong khi tôi được phép rút lại bàn chân ngập ngừng của mình. Và có lẽ toàn bộ sự khác biệt nằm ở đây; có lẽ tất cả sự minh triết, tất cả chân lý, và tất cả sự chân thành đều chỉ được nén lại trong cái khoảnh khắc nhỏ đến không thể đo đếm được ấy, khi ta bước qua ngưỡng cửa của cõi vô hình. Có lẽ! Tôi muốn nghĩ rằng lời tổng kết của tôi sẽ không phải là một lời khinh miệt hờ hững. Tiếng kêu của ông ta hay hơn—hay hơn nhiều. Đó là một lời khẳng định, một chiến thắng đạo đức được trả giá bằng vô số thất bại, bằng những nỗi kinh hoàng ghê tởm, bằng những sự thỏa mãn ghê tởm. Nhưng đó là một chiến thắng! Đó là lý do tại sao tôi vẫn trung thành với Kurtz cho tới phút cuối, và thậm chí cả sau đó nữa, khi rất lâu về sau tôi lại được nghe, không phải chính giọng nói của ông ta, mà là tiếng vọng của tài hùng biện lộng lẫy của ông ta dội đến tôi từ một linh hồn trong suốt tinh khiết như một vách núi pha lê. [conrad-heart-of-darkness:3.49] “Không, chúng đã không chôn tôi, dù có một quãng thời gian mà tôi nhớ lại mờ mịt, với một nỗi ngỡ ngàng rùng mình, như một cuộc hành trình qua một thế giới không thể hình dung nổi nào đó, nơi chẳng có hy vọng cũng chẳng có khát vọng. Tôi thấy mình trở lại thành phố như mồ mả, bực bội khi trông thấy người ta hối hả qua các phố phường để móc túi nhau chút tiền, để ngấu nghiến những món ăn tồi tệ của họ, để nốc thứ bia độc hại của họ, để mơ những giấc mơ vụn vặt và ngớ ngẩn của họ. Họ xâm phạm vào tư tưởng của tôi. Họ là những kẻ đột nhập mà sự hiểu biết về cuộc đời, đối với tôi, là một thứ giả vờ đáng bực mình, bởi tôi cảm thấy thật chắc chắn rằng họ không đời nào có thể biết những điều tôi biết. Dáng điệu của họ, vốn chỉ là dáng điệu của những cá nhân tầm thường đi lo công việc của mình trong niềm tin chắc vào sự an toàn tuyệt đối, đối với tôi thật chướng mắt, như sự phô trương trơ tráo của thói ngu xuẩn trước một hiểm nguy mà nó không thể hiểu thấu. Tôi chẳng có mong muốn gì đặc biệt là khai sáng cho họ, nhưng tôi phải khó khăn lắm mới kìm được mình không cười vào những bộ mặt đầy vẻ quan trọng ngu đần của họ. Tôi dám nói rằng hồi ấy tôi không được khỏe lắm. Tôi lảo đảo đi khắp các phố—có đủ thứ việc phải thu xếp—cay đắng nhăn nhở cười với những con người hoàn toàn đáng kính. Tôi thừa nhận cách cư xử của mình là không thể tha thứ, nhưng hồi ấy thân nhiệt của tôi hiếm khi bình thường. Những nỗ lực của bà dì thân yêu nhằm ‘bồi bổ sức lực’ cho tôi có vẻ hoàn toàn trật chỗ. Không phải sức lực của tôi cần được bồi bổ, mà là trí tưởng tượng của tôi cần được xoa dịu. Tôi giữ cái bó giấy tờ mà Kurtz đã đưa cho tôi, chẳng biết chính xác phải làm gì với nó. Mẹ ông ta vừa mới qua đời, dưới sự chăm nom, như người ta kể với tôi, của Người Hứa hôn của ông ta. Một người đàn ông mày râu nhẵn nhụi, dáng điệu quan chức và đeo kính gọng vàng, một hôm đến thăm tôi và dò hỏi, thoạt đầu vòng vo, sau đó thì thúc ép một cách ngọt ngào, về những thứ mà ông ta thích gọi là một số ‘tài liệu’ nào đó. Tôi không ngạc nhiên, bởi tôi đã hai lần cãi nhau với viên quản lý về chuyện này ở bên ấy. Tôi đã từ chối giao ra dù chỉ một mẩu nhỏ nhất trong cái gói ấy, và tôi cũng giữ thái độ như thế với người đàn ông đeo kính. Cuối cùng ông ta trở nên đe dọa một cách u ám, và hết sức nóng nảy lập luận rằng Công ty có quyền đối với từng mẩu thông tin về những ‘lãnh thổ’ của mình. Rồi ông ta nói, ‘Hiểu biết của ông Kurtz về những vùng chưa được thám hiểm hẳn phải sâu rộng và đặc biệt—nhờ vào tài năng lớn của ông ấy và những hoàn cảnh đáng thương mà ông ấy đã bị đặt vào: vì vậy—’ Tôi cam đoan với ông ta rằng hiểu biết của ông Kurtz, dù sâu rộng đến đâu, cũng chẳng liên quan gì đến các vấn đề thương mại hay hành chính. Thế là ông ta viện đến danh nghĩa khoa học. ‘Sẽ là một tổn thất không thể tính đếm nếu,’ vân vân, vân vân. Tôi đưa ông ta bản báo cáo về ‘Bài trừ các Tập tục Man rợ,’ với phần tái bút đã bị xé đi. Ông ta háo hức cầm lấy, nhưng rốt cuộc lại khịt mũi với nó bằng một vẻ khinh khỉnh. ‘Đây không phải là thứ chúng tôi có quyền chờ đợi,’ ông ta nhận xét. ‘Đừng chờ đợi gì khác,’ tôi nói. ‘Chỉ còn những lá thư riêng thôi.’ Ông ta rút lui sau khi buông một lời đe dọa nào đó về việc kiện tụng, và tôi không gặp lại ông ta nữa; nhưng một gã khác, tự xưng là anh em họ của Kurtz, xuất hiện hai ngày sau đó, và nóng lòng muốn nghe mọi chi tiết về những giây phút cuối cùng của người thân yêu của gã. Nhân tiện gã cho tôi hiểu rằng về bản chất Kurtz là một nhạc sĩ vĩ đại. ‘Ông ấy có đủ tố chất để thành công rực rỡ,’ người đàn ông nói, gã là một người chơi đàn ống, tôi tin thế, với mái tóc xám thẳng đuột xõa xuống cổ áo khoác bóng mỡ. Tôi chẳng có lý do gì để nghi ngờ lời gã; và cho tới tận hôm nay tôi vẫn không thể nói nghề nghiệp của Kurtz là gì, liệu ông ta đã từng có nghề nào chưa—tài năng nào là lớn nhất trong các tài năng của ông ta. Tôi đã tưởng ông ta là một họa sĩ có viết báo, hoặc là một nhà báo biết vẽ—nhưng ngay cả người anh em họ (kẻ hít thuốc lá bột trong suốt cuộc gặp) cũng không thể cho tôi biết ông ta đã từng là gì—một cách chính xác. Ông ta là một thiên tài toàn năng—về điểm này tôi đồng ý với gã già, gã bèn hỉ mũi ầm ĩ vào một chiếc khăn tay vải bông to tướng rồi rút lui trong cơn bối rối lẩm cẩm của tuổi già, mang theo vài lá thư gia đình và mấy mẩu ghi chép chẳng có gì quan trọng. Cuối cùng một nhà báo nóng lòng muốn biết đôi điều về số phận của ‘người đồng nghiệp thân mến’ của mình xuất hiện. Vị khách này cho tôi biết lĩnh vực thích hợp của Kurtz lẽ ra phải là chính trị ‘theo phe quần chúng.’ Ông ta có cặp lông mày rậm thẳng đuột, mái tóc lởm chởm cắt ngắn, một chiếc kính một mắt đeo trên dải ruy băng rộng, và, khi đã trở nên cởi mở, ông ta thú nhận ý kiến của mình rằng Kurtz thực ra chẳng biết viết lách tí nào—‘nhưng trời ơi! con người ấy nói mới hay làm sao. Ông ấy khiến những cuộc mít tinh lớn sôi sục như có điện. Ông ấy có niềm tin—ông không thấy sao?—ông ấy có niềm tin. Ông ấy có thể khiến mình tin vào bất cứ điều gì—bất cứ điều gì. Lẽ ra ông ấy đã là một lãnh tụ tuyệt vời của một đảng cực đoan.’ ‘Đảng nào?’ tôi hỏi. ‘Đảng nào cũng được,’ người kia đáp. ‘Ông ấy là một—một—người cực đoan.’ Tôi có nghĩ thế không? Tôi tán thành. Tôi có biết không, ông ta hỏi, với một tia tò mò chợt lóe lên, ‘cái gì đã khiến ông ấy đi sang bên ấy?’ ‘Có,’ tôi nói, và lập tức đưa cho ông ta bản Báo cáo nổi tiếng để đăng báo, nếu ông ta thấy thích hợp. Ông ta vội vã đọc lướt qua, miệng lúc nào cũng lầm bầm, phán rằng ‘được đấy,’ rồi cuốn gói đi cùng chiến lợi phẩm này. [conrad-heart-of-darkness:3.50] “Thế là cuối cùng tôi chỉ còn lại một gói thư mỏng và bức chân dung của cô gái. Tôi thấy cô ấy đẹp—ý tôi là cô ấy có một vẻ mặt đẹp. Tôi biết ánh mặt trời cũng có thể bị buộc phải nói dối, vậy mà người ta vẫn cảm thấy rằng không một sự sắp đặt ánh sáng và tư thế nào có thể truyền đạt được sắc thái chân thật tinh tế trên những nét mặt ấy. Cô ấy dường như sẵn sàng lắng nghe mà không chút dè dặt trong tâm trí, không chút ngờ vực, không một ý nghĩ nào cho bản thân. Tôi kết luận rằng tôi sẽ đích thân đi trao lại cho cô ấy bức chân dung và những lá thư kia. Tò mò ư? Phải; và có lẽ cả một cảm giác nào khác nữa. Mọi thứ từng là của Kurtz đều đã rời khỏi tay tôi: linh hồn ông ta, thể xác ông ta, trạm của ông ta, những kế hoạch của ông ta, ngà voi của ông ta, sự nghiệp của ông ta. Chỉ còn lại ký ức về ông ta và Người Hứa hôn của ông ta—và theo một nghĩa nào đó, tôi cũng muốn trao nốt những thứ ấy cho quá khứ—muốn đích thân trao tất cả những gì còn lại của ông ta nơi tôi cho sự lãng quên, vốn là lời cuối cùng của số phận chung của chúng ta. Tôi không tự bào chữa. Tôi không nhận thức rõ điều mình thực sự muốn là gì. Có lẽ đó là một thôi thúc của lòng trung thành vô thức, hay sự hoàn tất một trong những tất yếu trớ trêu vẫn rình rập trong những sự kiện của kiếp người. Tôi không biết. Tôi không thể nói được. Nhưng tôi đã đi. [conrad-heart-of-darkness:3.51] “Tôi đã nghĩ ký ức về ông ta cũng giống như những ký ức khác về người chết vẫn tích tụ lại trong đời mỗi người—một dấu ấn mơ hồ trên bộ óc của những cái bóng đã đổ lên nó trong lần lướt qua mau lẹ và sau chót của chúng; nhưng trước cánh cửa cao và nặng nề, giữa những ngôi nhà cao của một con phố tĩnh lặng và đoan trang như một lối đi được chăm sóc cẩn thận trong nghĩa địa, tôi có một ảo ảnh về ông ta trên chiếc cáng, há miệng thèm khát, như thể muốn nuốt chửng cả mặt đất cùng toàn thể loài người trên đó. Lúc ấy ông ta sống trước mặt tôi; ông ta sống y như ông ta từng sống—một cái bóng không bao giờ thỏa mãn những vẻ bề ngoài lộng lẫy, những thực tại khủng khiếp; một cái bóng tối hơn cả bóng đêm, và được khoác lên một cách cao quý những nếp gấp của một tài hùng biện huy hoàng. Ảo ảnh dường như cùng tôi bước vào ngôi nhà—chiếc cáng, những người khiêng như bóng ma, đám đông hoang dại những kẻ tôn thờ phục tùng, bóng u ám của rừng già, ánh lấp lánh của đoạn sông giữa những khúc quanh tối sầm, tiếng trống đập, đều đặn và trầm đục như tiếng tim đập—trái tim của một bóng tối đang chinh phục. Đó là một khoảnh khắc chiến thắng của chốn hoang dã, một cơn ào tới xâm lấn và báo thù mà, tôi có cảm giác, tôi sẽ phải một mình ngăn lại để cứu rỗi một linh hồn khác. Và ký ức về những điều tôi đã nghe ông ta nói ở chốn xa xôi bên ấy, với những hình thù có sừng đang cựa quậy sau lưng tôi, trong ánh lửa, giữa cánh rừng nhẫn nại, những câu nói đứt quãng ấy trở về với tôi, lại được nghe thấy trong sự giản đơn đầy điềm gở và kinh hoàng của chúng. Tôi nhớ lại những lời van nài hèn hạ của ông ta, những lời đe dọa hèn hạ của ông ta, tầm vóc khổng lồ của những dục vọng đê tiện của ông ta, sự hèn mọn, nỗi dày vò, cơn thống khổ dữ dội như bão tố của linh hồn ông ta. Và rồi sau đó tôi dường như thấy lại cái dáng vẻ điềm tĩnh uể oải của ông ta, khi một hôm ông ta nói, ‘Chỗ ngà voi này giờ thật sự là của tôi. Công ty không trả tiền cho nó. Chính tôi đã thu gom nó với một rủi ro cá nhân rất lớn. Dẫu vậy tôi e rằng họ sẽ tìm cách đòi nó là của họ. Hừm. Một trường hợp khó đây. Ông nghĩ tôi nên làm gì—chống lại ư? Hả? Tôi chẳng muốn gì hơn ngoài công lý.’... Ông ta chẳng muốn gì hơn ngoài công lý—chẳng gì hơn ngoài công lý. Tôi bấm chuông trước một cánh cửa gỗ gụ ở tầng một, và trong lúc tôi chờ đợi, ông ta dường như nhìn chằm chằm vào tôi từ tấm ván cửa bóng như gương—nhìn chằm chằm bằng cái nhìn rộng mở và mênh mông ấy, ôm trọn, kết án, ghê tởm toàn thể vũ trụ. Tôi dường như nghe thấy tiếng kêu thì thào, “Ghê rợn! Ghê rợn!” [conrad-heart-of-darkness:3.52] “Hoàng hôn đang buông xuống. Tôi phải chờ trong một phòng khách cao rộng có ba khung cửa sổ dài từ sàn tới trần, trông như ba cột trụ sáng ngời phủ rèm. Những chân ghế và lưng ghế mạ vàng uốn cong ánh lên thành những đường cong mờ ảo. Chiếc lò sưởi cao bằng cẩm thạch mang một màu trắng lạnh lẽo và đồ sộ như một tượng đài. Một cây đàn dương cầm lớn đứng sừng sững nặng nề ở một góc; với những ánh sẫm trên các mặt phẳng như một cỗ quan tài đá u ám và bóng loáng. Một cánh cửa cao mở ra—khép lại. Tôi đứng dậy. [conrad-heart-of-darkness:3.53] “Cô bước tới, toàn thân mặc đồ đen, mái đầu nhợt nhạt, lướt về phía tôi trong bóng hoàng hôn. Cô đang để tang. Đã hơn một năm kể từ khi ông ta chết, hơn một năm kể từ khi tin tức về đến; cô trông như thể sẽ nhớ thương và để tang mãi mãi. Cô nắm lấy cả hai tay tôi trong tay mình và thì thầm, ‘Tôi đã nghe nói ông sẽ đến.’ Tôi để ý thấy cô không còn trẻ lắm—ý tôi là không còn dáng thiếu nữ. Cô có một khả năng chín chắn cho sự chung thủy, cho niềm tin, cho khổ đau. Căn phòng dường như đã tối hơn, như thể tất cả ánh sáng buồn bã của buổi chiều nhiều mây đã tìm chỗ ẩn náu trên vầng trán cô. Mái tóc vàng nhạt này, gương mặt nhợt nhạt này, vầng trán thuần khiết này, dường như được bao quanh bởi một vầng hào quang màu tro, từ trong đó đôi mắt sẫm nhìn ra tôi. Ánh mắt ấy ngây thơ, sâu thẳm, tự tin, và đầy tin cậy. Cô mang mái đầu sầu muộn của mình như thể cô kiêu hãnh vì nỗi sầu muộn ấy, như thể cô muốn nói, ‘Tôi—chỉ mình tôi biết cách để tang ông ấy cho xứng đáng.’ Nhưng trong khi chúng tôi vẫn còn đang bắt tay, một vẻ hoang vắng khủng khiếp đến thế hiện lên trên gương mặt cô khiến tôi nhận ra rằng cô là một trong những con người không phải là đồ chơi của Thời gian. Đối với cô, ông ta mới chết hôm qua thôi. Và, trời đất ơi! ấn tượng ấy mạnh mẽ đến mức đối với tôi nữa, ông ta dường như cũng mới chết hôm qua—không, mới chết ngay phút này. Tôi thấy cô và ông ta trong cùng một khoảnh khắc—cái chết của ông ta và nỗi sầu muộn của cô—tôi thấy nỗi sầu muộn của cô ngay trong khoảnh khắc ông ta chết. Các anh có hiểu không? Tôi thấy họ cùng nhau—tôi nghe họ cùng nhau. Cô đã nói, với một tiếng nấc nghẹn sâu, ‘Tôi đã sống sót,’ trong khi đôi tai căng ra của tôi dường như nghe rõ mồn một, hòa lẫn với giọng nuối tiếc tuyệt vọng của cô, lời thì thầm tổng kết bản án vĩnh viễn của ông ta. Tôi tự hỏi mình đang làm gì ở đây, với một cảm giác hoảng loạn trong tim như thể tôi đã lỡ bước sa vào một chốn của những bí ẩn tàn nhẫn và phi lý không phải để cho con người nhìn thấy. Cô ra hiệu mời tôi ngồi xuống ghế. Chúng tôi ngồi xuống. Tôi nhẹ nhàng đặt cái gói lên chiếc bàn nhỏ, và cô đặt tay mình lên trên nó.... ‘Ông biết rõ ông ấy,’ cô thì thầm, sau một lúc im lặng tang tóc. [conrad-heart-of-darkness:3.54] “‘Ở bên ấy người ta thân nhau nhanh lắm,’ tôi nói. ‘Tôi biết ông ấy rõ đến mức một con người có thể hiểu một con người khác.’ [conrad-heart-of-darkness:3.55] “‘Và ông đã ngưỡng mộ ông ấy,’ cô nói. ‘Không thể nào biết ông ấy mà lại không ngưỡng mộ ông ấy. Phải không?’ [conrad-heart-of-darkness:3.56] “‘Ông ấy là một con người phi thường,’ tôi nói, giọng run run. Rồi trước ánh nhìn đăm đăm khẩn khoản của cô, dường như đang chờ thêm những lời khác trên môi tôi, tôi nói tiếp, ‘Không thể nào không—’ [conrad-heart-of-darkness:3.57] “‘Yêu ông ấy,’ cô háo hức nói nốt, khiến tôi im bặt trong một sự câm lặng kinh hoàng. ‘Đúng biết bao! đúng biết bao! Nhưng khi ông nghĩ rằng không ai biết ông ấy rõ như tôi! Tôi có được tất cả lòng tin cao quý của ông ấy. Tôi biết ông ấy rõ nhất.’ [conrad-heart-of-darkness:3.58] “‘Cô biết ông ấy rõ nhất,’ tôi nhắc lại. Và có lẽ đúng là thế. Nhưng với mỗi lời được thốt ra căn phòng lại tối thêm, và chỉ còn vầng trán cô, mịn màng và trắng trẻo, vẫn được soi sáng bởi ánh sáng không thể dập tắt của niềm tin và tình yêu. [conrad-heart-of-darkness:3.59] “‘Ông là bạn của ông ấy,’ cô nói tiếp. ‘Bạn của ông ấy,’ cô nhắc lại, to hơn một chút. ‘Hẳn ông phải là bạn của ông ấy, nếu ông ấy đã trao cho ông thứ này, và gửi ông đến với tôi. Tôi cảm thấy mình có thể nói chuyện với ông—và ôi! tôi phải nói. Tôi muốn ông—ông là người đã nghe những lời cuối cùng của ông ấy—biết rằng tôi đã xứng đáng với ông ấy.... Đó không phải là kiêu hãnh.... Phải! Tôi kiêu hãnh khi biết rằng tôi đã hiểu ông ấy hơn bất kỳ ai trên đời—chính ông ấy đã nói với tôi như thế. Và từ khi mẹ ông ấy mất tôi chẳng còn ai—chẳng còn ai—để—để—’ [conrad-heart-of-darkness:3.60] “Tôi lắng nghe. Bóng tối dày thêm. Tôi thậm chí còn không chắc ông ta có đưa cho tôi đúng bó giấy hay không. Tôi khá ngờ rằng ông ta đã muốn tôi giữ một tập giấy tờ khác của ông ta, tập giấy mà, sau khi ông ta chết, tôi đã thấy viên quản lý xem xét dưới ngọn đèn. Và cô gái cứ nói, xoa dịu nỗi đau của mình trong niềm tin chắc vào sự cảm thông của tôi; cô nói như người khát uống nước. Tôi đã nghe nói rằng gia đình cô không tán thành việc cô đính hôn với Kurtz. Ông ta không đủ giàu hay vì điều gì đó. Và quả thật tôi không biết liệu ông ta có phải là kẻ nghèo khó suốt cả đời hay không. Ông ta đã cho tôi đôi chút lý do để suy ra rằng chính sự nôn nóng không chịu nổi cảnh tương đối nghèo túng đã đẩy ông ta sang bên ấy. [conrad-heart-of-darkness:3.61] “‘... Ai đã từng nghe ông ấy nói một lần mà lại không trở thành bạn của ông ấy?’ cô đang nói. ‘Ông ấy thu hút mọi người về phía mình bằng những gì tốt đẹp nhất trong họ.’ Cô nhìn tôi chăm chú. ‘Đó là thiên bẩm của những bậc vĩ nhân,’ cô nói tiếp, và âm thanh của giọng nói trầm thấp của cô dường như có sự phụ họa của tất cả những âm thanh khác, đầy bí ẩn, hoang vắng, và sầu muộn, mà tôi từng nghe—tiếng sóng gợn của dòng sông, tiếng xào xạc của cây cối lay động trong gió, tiếng rì rầm của đám đông, tiếng vang yếu ớt của những lời khó hiểu được hét lên từ xa, tiếng thì thầm của một giọng nói vọng ra từ bên kia ngưỡng cửa của một bóng tối vĩnh hằng. ‘Nhưng ông đã được nghe ông ấy! Ông biết mà!’ cô kêu lên. [conrad-heart-of-darkness:3.62] “‘Vâng, tôi biết,’ tôi nói, với một điều gì như tuyệt vọng trong tim, nhưng cúi đầu trước niềm tin trong cô, trước cái ảo tưởng lớn lao và cứu rỗi ấy đang tỏa sáng một thứ ánh phi trần thế trong bóng tối, trong bóng tối đắc thắng mà tôi không thể bảo vệ cô khỏi nó—mà thậm chí tôi còn không thể bảo vệ chính mình khỏi nó. [conrad-heart-of-darkness:3.63] “‘Thật là một mất mát đối với tôi—đối với chúng ta!’—cô tự chữa lời với một sự độ lượng đẹp đẽ; rồi thì thầm thêm, ‘Đối với cả thế giới.’ Trong những tia sáng cuối cùng của hoàng hôn, tôi có thể thấy ánh long lanh trong đôi mắt cô, đầy nước mắt—những giọt nước mắt không chịu rơi. [conrad-heart-of-darkness:3.64] “‘Tôi đã rất hạnh phúc—rất may mắn—rất kiêu hãnh,’ cô nói tiếp. ‘Quá may mắn. Quá hạnh phúc trong một thời gian ngắn ngủi. Và giờ đây tôi bất hạnh suốt—suốt đời.’ [conrad-heart-of-darkness:3.65] “Cô đứng dậy; mái tóc vàng nhạt của cô dường như hứng lấy tất cả chút ánh sáng còn sót lại thành một vầng ánh vàng lấp lánh. Tôi cũng đứng dậy. [conrad-heart-of-darkness:3.66] “‘Và của tất cả những điều ấy,’ cô nói tiếp đầy sầu muộn, ‘của tất cả những hứa hẹn của ông ấy, và của tất cả sự vĩ đại của ông ấy, của trí tuệ hào phóng của ông ấy, của trái tim cao quý của ông ấy, chẳng còn lại gì—chẳng còn gì ngoài một ký ức. Ông và tôi—’ [conrad-heart-of-darkness:3.67] “‘Chúng ta sẽ mãi mãi nhớ đến ông ấy,’ tôi vội vàng nói. [conrad-heart-of-darkness:3.68] “‘Không!’ cô kêu lên. ‘Không thể nào tất cả những điều này lại mất đi—rằng một cuộc đời như thế lại bị hy sinh để chẳng để lại gì—ngoài nỗi sầu muộn. Ông biết những kế hoạch lớn lao của ông ấy mà. Tôi cũng biết về chúng—có lẽ tôi không thể hiểu được—nhưng những người khác biết về chúng. Phải có điều gì đó còn lại. Ít nhất những lời nói của ông ấy vẫn chưa chết.’ [conrad-heart-of-darkness:3.69] “‘Những lời nói của ông ấy sẽ còn lại,’ tôi nói. [conrad-heart-of-darkness:3.70] “‘Và tấm gương của ông ấy,’ cô thì thầm với chính mình. ‘Mọi người ngưỡng vọng ông ấy—lòng tốt của ông ấy tỏa sáng trong mọi hành động. Tấm gương của ông ấy—’ [conrad-heart-of-darkness:3.71] “‘Đúng thế,’ tôi nói; ‘cả tấm gương của ông ấy nữa. Phải, tấm gương của ông ấy. Tôi quên mất điều đó.’ [conrad-heart-of-darkness:3.72] “‘Nhưng tôi thì không. Tôi không thể—tôi không thể tin—chưa thể tin. Tôi không thể tin rằng tôi sẽ chẳng bao giờ gặp lại ông ấy nữa, rằng không ai sẽ gặp lại ông ấy nữa, không bao giờ, không bao giờ, không bao giờ.’ [conrad-heart-of-darkness:3.73] “Cô dang tay ra như thể với theo một bóng hình đang lùi xa, vươn chúng ra sau, đôi bàn tay nhợt nhạt đan vào nhau, ngang qua vệt sáng hẹp đang nhạt dần nơi khung cửa sổ. Không bao giờ gặp lại ông ta! Lúc ấy tôi thấy ông ta rõ lắm chứ. Tôi sẽ còn thấy bóng ma hùng biện này chừng nào tôi còn sống, và tôi cũng sẽ thấy cô, một Bóng Hình bi thảm và quen thuộc, mà trong cử chỉ này giống với một bóng hình khác, cũng bi thảm, và đeo đầy những bùa chú bất lực, vươn đôi cánh tay trần màu nâu trên ánh lấp lánh của dòng sông địa ngục, dòng sông của bóng tối. Cô đột nhiên nói rất khẽ, ‘Ông ấy đã chết như ông ấy đã sống.’ [conrad-heart-of-darkness:3.74] “‘Cái chết của ông ấy,’ tôi nói, với một cơn giận âm ỉ cựa quậy trong lòng, ‘về mọi mặt đều xứng đáng với cuộc đời ông ấy.’ [conrad-heart-of-darkness:3.75] “‘Vậy mà tôi đã không ở bên ông ấy,’ cô thì thầm. Cơn giận của tôi lắng xuống trước một niềm thương xót vô hạn. [conrad-heart-of-darkness:3.76] “‘Mọi điều có thể làm được—’ tôi lúng búng. [conrad-heart-of-darkness:3.77] “‘À, nhưng tôi đã tin ông ấy hơn bất kỳ ai trên đời—hơn cả mẹ ông ấy, hơn cả—chính ông ấy. Ông ấy cần tôi! Tôi! Tôi sẽ nâng niu từng tiếng thở dài, từng lời nói, từng dấu hiệu, từng ánh nhìn.’ [conrad-heart-of-darkness:3.78] “Tôi cảm thấy như có một bàn tay lạnh giá bóp chặt lấy ngực mình. ‘Đừng,’ tôi nói, giọng nghẹn lại. [conrad-heart-of-darkness:3.79] “‘Xin ông tha lỗi. Tôi—tôi đã để tang lâu đến thế trong im lặng—trong im lặng.... Ông đã ở bên ông ấy—cho tới phút cuối? Tôi nghĩ đến nỗi cô đơn của ông ấy. Không ai ở gần để hiểu ông ấy như tôi lẽ ra đã hiểu. Có lẽ chẳng có ai để nghe....’ [conrad-heart-of-darkness:3.80] “‘Cho tới tận phút cuối,’ tôi nói, giọng run rẩy. ‘Tôi đã nghe chính những lời cuối cùng của ông ấy....’ Tôi hoảng sợ dừng lại. [conrad-heart-of-darkness:3.81] “‘Hãy nhắc lại những lời ấy,’ cô thì thầm bằng một giọng tan nát cõi lòng. ‘Tôi muốn—tôi muốn—một điều gì đó—một điều gì đó—để—để sống cùng.’ [conrad-heart-of-darkness:3.82] “Tôi suýt nữa thì kêu lên với cô, ‘Cô không nghe thấy chúng sao?’ Bóng hoàng hôn đang nhắc lại chúng bằng một lời thì thầm dai dẳng khắp xung quanh chúng tôi, bằng một lời thì thầm dường như đang phình to lên đầy đe dọa như tiếng thì thầm đầu tiên của một cơn gió đang nổi. ‘Ghê rợn! Ghê rợn!’ [conrad-heart-of-darkness:3.83] “‘Lời cuối cùng của ông ấy—để sống cùng,’ cô khăng khăng. ‘Ông không hiểu sao, tôi đã yêu ông ấy—tôi đã yêu ông ấy—tôi đã yêu ông ấy!’ [conrad-heart-of-darkness:3.84] “Tôi trấn tĩnh lại và chậm rãi nói. [conrad-heart-of-darkness:3.85] “‘Lời cuối cùng ông ấy thốt ra là—tên cô.’ [conrad-heart-of-darkness:3.86] “Tôi nghe thấy một tiếng thở dài khe khẽ rồi trái tim tôi đứng lặng, ngừng bặt bởi một tiếng kêu hân hoan và khủng khiếp, bởi tiếng kêu của một niềm đắc thắng không thể hình dung nổi và của một nỗi đau không thể nói thành lời. ‘Tôi biết mà—tôi đã chắc chắn thế!’... Cô biết. Cô đã chắc chắn. Tôi nghe thấy cô khóc; cô đã úp mặt vào hai bàn tay. Tôi có cảm giác như ngôi nhà sẽ sụp đổ trước khi tôi kịp thoát ra, như trời cao sẽ đổ sập xuống đầu tôi. Nhưng chẳng có gì xảy ra cả. Trời cao không đổ sập vì một chuyện vặt vãnh như thế. Tôi tự hỏi, liệu trời có sập xuống không, nếu tôi trả cho Kurtz cái công lý mà ông ta đáng được hưởng? Chẳng phải ông ta đã nói ông ta chỉ muốn công lý thôi sao? Nhưng tôi không thể. Tôi không thể nói với cô ấy. Điều đó sẽ quá tăm tối—hoàn toàn quá tăm tối....” [conrad-heart-of-darkness:3.87] Marlow ngừng lời, và ngồi tách riêng, mờ ảo và lặng im, trong tư thế của một vị Phật đang trầm tư. Một lúc lâu không ai cựa mình. “Chúng ta lỡ mất đầu con nước ròng rồi,” Ông Giám đốc đột nhiên nói. Tôi ngẩng đầu lên. Ngoài khơi bị chắn ngang bởi một dải mây đen dày đặc, và dòng nước yên tĩnh dẫn tới những tận cùng xa xôi nhất của trái đất trôi đi sẫm tối dưới bầu trời phủ kín mây—dường như dẫn vào trái tim của một bóng tối mênh mông.