Candide, hay Thuyết lạc quan

CANDIDE, ou L’OPTIMISME, TRADUIT DE L’ALLEMAND DE M. LE DOCTEUR RALPH, AVEC LES ADDITIONS QU’ON A TROUVÉES DANS LA POCHE DU DOCTEUR, LORSQU’IL MOURUT À MINDEN, L’AN DE GRÂCE 1759 1759

CANDIDE, hay là THUYẾT LẠC QUAN, DỊCH TỪ TIẾNG ĐỨC CỦA TIẾN SĨ RALPH, CÙNG NHỮNG PHẦN BỔ SUNG TÌM THẤY TRONG TÚI TIẾN SĨ KHI ÔNG QUA ĐỜI TẠI MINDEN, NĂM ÂN SỦNG 1759 1759

CHAPITRE I. Comment Candide fut élevé dans un beau château, et comment il fut chassé d’icelui.

CHƯƠNG I. Candide được nuôi dạy thế nào trong một tòa lâu đài đẹp, và bị đuổi khỏi đó ra sao.

Il y avait en Vestphalie, dans le château de M. le baron de Thunder-ten-tronckh, un jeune garçon à qui la nature avait donné les moeurs les plus douces. Sa physionomie annonçait son âme. Il avait le jugement assez droit, avec l’esprit le plus simple; c’est, je crois, pour cette raison qu’on le nommait Candide. Les anciens domestiques de la maison soupçonnaient qu’il était fils de la soeur de monsieur le baron et d’un bon et honnête gentilhomme du voisinage, que cette demoiselle ne voulut jamais épouser parce qu’il n’avait pu prouver que soixante et onze quartiers, et que le reste de son arbre généalogique avait été perdu par l’injure du temps.

Ở xứ Vestphalia, trong lâu đài của ngài nam tước Thunder-ten-tronckh, có một chàng trai trẻ được tạo hóa ban cho tính nết hiền hậu nhất đời. Diện mạo chàng nói lên tâm hồn chàng. Chàng có óc phán đoán khá ngay thẳng, cùng một trí tuệ hết sức đơn sơ; tôi nghĩ chính vì lẽ ấy mà người ta gọi chàng là Candide. Những gia nhân lâu năm trong nhà ngờ rằng chàng là con của em gái ngài nam tước với một nhà quý tộc tốt bụng và lương thiện ở vùng lân cận, người mà vị tiểu thư ấy nhất định không chịu lấy vì ông ta chỉ chứng minh được bảy mươi mốt đời tổ tiên quý tộc (quartiers), còn phần sau của cây phả hệ thì đã bị thời gian tàn phá làm thất lạc.

Monsieur le baron était un des plus puissants seigneurs de la Westphalie, car son château avait une porte et des fenêtres. Sa grande salle même était ornée d’une tapisserie. Tous les chiens de ses basses-cours composaient une meute dans le besoin; ses palefreniers étaient ses piqueurs; le vicaire du village était son grand-aumônier. Ils l’appelaient tous monseigneur, et ils riaient quand il fesait des contes.

Ngài nam tước là một trong những lãnh chúa quyền thế nhất xứ Westphalia, vì lâu đài của ngài có một cái cửa ra vào và mấy cái cửa sổ. Phòng lớn của ngài thậm chí còn được trang hoàng bằng một tấm thảm treo tường. Tất cả lũ chó trong các sân sau của ngài, khi cần, hợp lại thành một bầy chó săn; bọn giữ ngựa là những người dẫn chó săn của ngài; cha phó xứ trong làng là cha tuyên úy lớn của ngài. Tất cả đều gọi ngài là đức ông, và cười rộ mỗi khi ngài kể chuyện.

Madame la baronne, qui pesait environ trois cent cinquante livres, s’attirait par là une très grande considération, et fesait les honneurs de la maison avec une dignité qui la rendait encore plus respectable. Sa fille Cunégonde, âgée de dix-sept ans, était haute en couleur, fraîche, grasse, appétissante. Le fils du baron paraissait en tout digne de son père. Le précepteur Pangloss était l’oracle de la maison, et le petit Candide écoutait ses leçons avec toute la bonne foi de son âge et de son caractère.

Bà nam tước, nặng chừng ba trăm năm mươi livre, nhờ thế mà được mọi người hết sức nể vì, và tiếp đãi khách khứa với một phong thái uy nghi khiến bà càng đáng kính hơn nữa. Con gái bà là Cunégonde, mười bảy tuổi, má đỏ au, tươi tắn, đầy đặn, ngon mắt. Con trai ngài nam tước xem ra về mọi mặt đều xứng đáng với cha. Gia sư Pangloss là nhà tiên tri của cả nhà, và cậu bé Candide nghe thầy giảng với tất cả lòng thành thật của tuổi tác và tính tình mình.

Pangloss enseignait la métaphysico-théologo-cosmolonigologie. Il prouvait admirablement qu’il n’y a point d’effet sans cause, et que, dans ce meilleur des mondes possibles, le château de monseigneur le baron était le plus beau des châteaux, et madame la meilleure des baronnes possibles.

Pangloss dạy môn siêu hình-thần học-vũ trụ-ngốc học. Thầy chứng minh một cách tuyệt diệu rằng không có kết quả nào mà không có nguyên nhân, và rằng, trong thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có này, lâu đài của đức ông nam tước là tòa lâu đài đẹp nhất trong các lâu đài, và bà là bà nam tước tốt đẹp nhất trong mọi bà nam tước có thể có.

Il est démontré, disait-il, que les choses ne peuvent être autrement; car tout étant fait pour une fin, tout est nécessairement pour la meilleure fin. Remarquez bien que les nez ont été faits pour porter des lunettes; aussi avons-nous des lunettes. Les jambes sont visiblement instituées pour être chaussées, et nous avons des chausses. Les pierres ont été formées pour être taillées et pour en faire des châteaux; aussi monseigneur a un très beau château: le plus grand baron de la province doit être le mieux logé; et les cochons étant faits pour être mangés, nous mangeons du porc toute l’année: par conséquent, ceux qui ont avancé que tout est bien ont dit une sottise; il fallait dire que tout est au mieux.

Đã được chứng minh, thầy nói, rằng mọi sự không thể khác đi được; vì mọi thứ đều được làm ra cho một mục đích, nên tất yếu mọi thứ đều nhằm mục đích tốt đẹp nhất. Hãy để ý mà xem, mũi được làm ra để đeo kính; vì thế chúng ta có kính. Chân rõ ràng được định ra để mang bít tất, và chúng ta có bít tất. Đá được tạo thành để đẽo gọt và để xây lâu đài; vì thế đức ông có một tòa lâu đài rất đẹp: vị nam tước lớn nhất tỉnh phải được ở sang nhất; và lợn được làm ra để người ta ăn, nên chúng ta ăn thịt lợn quanh năm: bởi vậy, những kẻ quả quyết rằng mọi sự đều tốt là đã nói một điều ngu xuẩn; phải nói rằng mọi sự đều tốt đẹp nhất.

Candide écoutait attentivement, et croyait innocemment; car il trouvait mademoiselle Cunégonde extrêmement belle, quoiqu’il ne prît jamais la hardiesse de le lui dire. Il concluait qu’après le bonheur d’être né baron de Thunder-ten-tronckh, le second degré de bonheur était d’être mademoiselle Cunégonde; le troisième, de la voir tous les jours; et le quatrième, d’entendre maître Pangloss, le plus grand philosophe de la province, et par conséquent de toute la terre.

Candide chăm chú lắng nghe, và ngây thơ tin theo; vì chàng thấy tiểu thư Cunégonde đẹp vô cùng, dù chưa bao giờ chàng dám bạo gan nói điều ấy với nàng. Chàng kết luận rằng sau hạnh phúc được sinh ra làm nam tước Thunder-ten-tronckh, bậc hạnh phúc thứ hai là được làm tiểu thư Cunégonde; bậc thứ ba là được thấy nàng mỗi ngày; và bậc thứ tư là được nghe thầy Pangloss, nhà triết học lớn nhất tỉnh, và do đó là lớn nhất trên khắp trái đất.

Un jour Cunégonde, en se promenant auprès du château, dans le petit bois qu’on appelait parc, vit entre des broussailles le docteur Pangloss qui donnait une leçon de physique expérimentale à la femme de chambre de sa mère, petite brune très jolie et très docile. Comme mademoiselle Cunégonde avait beaucoup de disposition pour les sciences, elle observa, sans souffler, les expériences réitérées dont elle fut témoin; elle vit clairement la raison suffisante du docteur, les effets et les causes, et s’en retourna tout agitée, toute pensive, toute remplie du désir d’être savante, songeant qu’elle pourrait bien être la raison suffisante du jeune Candide, qui pouvait aussi être la sienne.

Một hôm, Cunégonde đang đi dạo gần lâu đài, trong khu rừng nhỏ mà người ta gọi là công viên, thì trông thấy giữa bụi rậm tiến sĩ Pangloss đang giảng một bài vật lý thực nghiệm cho cô hầu phòng của mẹ nàng, một cô gái tóc nâu nhỏ nhắn rất xinh và rất dễ bảo. Vì tiểu thư Cunégonde rất có khiếu về khoa học, nàng nín thở quan sát những cuộc thí nghiệm lặp đi lặp lại mà nàng được chứng kiến; nàng thấy rõ lý do đầy đủ của tiến sĩ, thấy các kết quả và các nguyên nhân, rồi quay về, toàn thân xao động, toàn tâm suy tưởng, tràn ngập khát vọng được thành người thông thái, nghĩ rằng mình rất có thể là lý do đầy đủ của chàng Candide trẻ tuổi, và chàng cũng có thể là lý do đầy đủ của mình.

Elle rencontra Candide en revenant au château, et rougit: Candide rougit aussi. Elle lui dit bonjour d’une voix entrecoupée; et Candide lui parla sans savoir ce qu’il disait. Le lendemain, après le dîner, comme on sortait de table, Cunégonde et Candide se trouvèrent derrière un paravent; Cunégonde laissa tomber son mouchoir, Candide le ramassa; elle lui prit innocemment la main; le jeune homme baisa innocemment la main de la jeune demoiselle avec une vivacité, une sensibilité, une grâce toute particulière; leurs bouches se rencontrèrent, leurs yeux s’enflammèrent, leurs genoux tremblèrent, leurs mains s’égarèrent. M. le baron de Thunder-ten-tronckh passa auprès du paravent, et voyant cette cause et cet effet, chassa Candide du château à grands coups de pied dans le derrière. Cunégonde s’évanouit: elle fut souffletée par madame la baronne dès qu’elle fut revenue à elle-même; et tout fut consterné dans le plus beau et le plus agréable des châteaux possibles.

Nàng gặp Candide trên đường trở về lâu đài, và đỏ mặt: Candide cũng đỏ mặt. Nàng chào chàng bằng giọng đứt quãng; còn Candide nói với nàng mà chẳng biết mình nói gì. Hôm sau, sau bữa trưa, lúc mọi người rời bàn ăn, Cunégonde và Candide tình cờ ở sau một tấm bình phong; Cunégonde đánh rơi chiếc khăn tay, Candide nhặt lên; nàng ngây thơ cầm lấy tay chàng; chàng trai trẻ ngây thơ hôn tay cô tiểu thư trẻ với một sự nồng nhiệt, một sự đa cảm, một vẻ duyên dáng hết sức đặc biệt; môi họ gặp nhau, mắt họ bừng cháy, đầu gối họ run rẩy, tay họ lạc lối. Ngài nam tước Thunder-ten-tronckh đi ngang qua tấm bình phong, và trông thấy nguyên nhân ấy cùng kết quả ấy, bèn đá thật mạnh vào mông Candide mà tống chàng ra khỏi lâu đài. Cunégonde ngất đi: vừa tỉnh lại, nàng liền bị bà nam tước tát cho mấy cái; và cả tòa lâu đài đẹp nhất và dễ chịu nhất trong mọi lâu đài có thể có bàng hoàng.

CHAPITRE II Ce que devint Candide parmi les Bulgares.

CHƯƠNG II. Candide ra sao giữa đám người Bulgar.

Candide, chassé du paradis terrestre, marcha longtemps sans savoir où, pleurant, levant les yeux au ciel, les tournant souvent vers le plus beau des châteaux qui renfermait la plus belle des baronnettes; il se coucha sans souper au milieu des champs entre deux sillons; la neige tombait à gros flocons. Candide, tout transi, se traîna le lendemain vers la ville voisine, qui s’appelle Valdberghoff-trarbk-dikdorff, n’ayant point d’argent, mourant de faim et de lassitude. Il s’arrêta tristement à la porte d’un cabaret. Deux hommes habillés de bleu le remarquèrent: Camarade, dit l’un, voilà un jeune homme très bien fait, et qui a la taille requise; ils s’avancèrent vers Candide et le prièrent à dîner très civilement.—Messieurs, leur dit Candide avec une modestie charmante, vous me faites beaucoup d’honneur, mais je n’ai pas de quoi payer mon écot.—Ah! monsieur, lui dit un des bleus, les personnes de votre figure et de votre mérite ne paient jamais rien: n’avez-vous pas cinq pieds cinq pouces de haut?—Oui, messieurs, c’est ma taille, dit-il en fesant la révérence.—Ah! monsieur, mettez-vous à table; non seulement nous vous défraierons, mais nous ne souffrirons jamais qu’un homme comme vous manque d’argent; les hommes ne sont faits que pour se secourir les uns les autres.—Vous avez raison, dit Candide; c’est ce que M. Pangloss m’a toujours dit, et je vois bien que tout est au mieux. On le prie d’accepter quelques écus, il les prend et veut faire son billet; on n’en veut point, on se met à table. N’aimez-vous pas tendrement?….—Oh! oui, répond-il, j’aime tendrement mademoiselle Cunégonde.—Non, dit l’un de ces messieurs, nous vous demandons si vous n’aimez pas tendrement le roi des Bulgares?—Point du tout, dit-il, car je ne l’ai jamais vu.—Comment! c’est le plus charmant des rois, et il faut boire à sa santé.—Oh! très volontiers, messieurs. Et il boit. C’en est assez, lui dit-on, vous voilà l’appui, le soutien, le défenseur, le héros des Bulgares; votre fortune est faite, et votre gloire est assurée. On lui met sur-le-champ les fers aux pieds, et on le mène au régiment. On le fait tourner à droite, à gauche, hausser la baguette, remettre la baguette, coucher en joue, tirer, doubler le pas, et on lui donne trente coups de bâton; le lendemain, il fait l’exercice un peu moins mal, et il ne reçoit que vingt coups; le surlendemain, on ne lui en donne que dix, et il est regardé par ses camarades comme un prodige.

Candide, bị đuổi khỏi thiên đường trần thế, đi mãi mà chẳng biết đi đâu, vừa đi vừa khóc, ngước mắt nhìn trời, lại luôn ngoái nhìn về phía tòa lâu đài đẹp nhất trong các lâu đài, nơi có cô tiểu thư nam tước xinh đẹp nhất trong các tiểu thư nam tước; chàng nằm ngủ giữa đồng, giữa hai luống cày, chẳng có gì ăn tối; tuyết rơi từng bông lớn. Hôm sau, Candide, rét cóng cả người, lê bước tới thị trấn gần đó, tên là Valdberghoff-trarbk-dikdorff, không có một đồng xu, đói lả và mệt rã rời. Chàng buồn bã dừng lại trước cửa một quán rượu. Hai người mặc áo xanh để ý đến chàng: Này anh bạn, một người nói, kia là một chàng trai rất cân đối, lại đủ tầm vóc quy định; họ tiến về phía Candide và hết sức lịch sự mời chàng dùng bữa.—Thưa các ngài, Candide nói với họ, khiêm tốn một cách dễ mến, các ngài cho tôi nhiều vinh dự quá, nhưng tôi không có tiền trả phần mình.—À! thưa ngài, một người áo xanh nói, những người có dáng vóc và tài đức như ngài chẳng bao giờ phải trả gì cả: ngài chẳng phải cao năm bộ năm tấc đấy sao?—Vâng, thưa các ngài, đúng là tầm vóc của tôi, chàng vừa nói vừa cúi chào.—À! thưa ngài, xin mời ngồi vào bàn; chúng tôi không những sẽ đài thọ cho ngài, mà còn chẳng bao giờ để một người như ngài phải thiếu tiền; con người sinh ra chỉ để giúp đỡ lẫn nhau.—Các ngài nói phải, Candide đáp; thầy Pangloss vẫn luôn bảo tôi như thế, và tôi thấy rõ rằng mọi sự đều tốt đẹp nhất. Người ta mời chàng nhận mấy đồng écu, chàng nhận và muốn viết giấy nợ; người ta không chịu, rồi cùng ngồi vào bàn. Ngài có yêu tha thiết không?….—Ồ! có chứ, chàng đáp, tôi yêu tha thiết tiểu thư Cunégonde.—Không phải, một trong hai vị ấy nói, chúng tôi hỏi ngài có yêu tha thiết đức vua của người Bulgar không?—Hoàn toàn không, chàng nói, vì tôi chưa bao giờ trông thấy ngài.—Sao lại thế! đó là vị vua dễ mến nhất trong các vị vua, và phải uống chúc sức khỏe ngài.—Ồ! rất sẵn lòng, thưa các ngài. Và chàng uống. Thế là đủ rồi, người ta bảo chàng, giờ ngài là chỗ dựa, là trụ cột, là người bảo vệ, là anh hùng của người Bulgar; ngài đã thành đạt, và vinh quang của ngài đã được bảo đảm. Lập tức người ta cùm chân chàng lại, và dẫn chàng về trung đoàn. Người ta bắt chàng quay phải, quay trái, giơ que thông nòng, cất que thông nòng, ngắm bắn, bắn, đi bước gấp, và người ta cho chàng ba mươi gậy; hôm sau, chàng tập đỡ vụng hơn một chút, và chỉ ăn có hai mươi gậy; ngày kia, người ta chỉ cho chàng mười gậy, và chàng được đồng đội coi như một thần đồng.

Candide, tout stupéfait, ne démêlait pas encore trop bien comment il était un héros. Il s’avisa un beau jour de printemps de s’aller promener, marchant tout droit devant lui, croyant que c’était un privilège de l’espèce humaine, comme de l’espèce animale, de se servir de ses jambes à son plaisir. Il n’eut pas fait deux lieues que voilà quatre autres héros de six pieds qui l’atteignent, qui le lient, qui le mènent dans un cachot. On lui demanda juridiquement ce qu’il aimait le mieux d’être fustigé trente-six fois par tout le régiment, ou de recevoir à-la-fois douze balles de plomb dans la cervelle. Il eut beau dire que les volontés sont libres, et qu’il ne voulait ni l’un ni l’autre, il fallut faire un choix; il se détermina, en vertu du don de Dieu qu’on nomme liberté, à passer trente-six fois par les baguettes; il essuya deux promenades. Le régiment était composé de deux mille hommes; cela lui composa quatre mille coups de baguette, qui, depuis la nuque du cou jusqu’au cul, lui découvrirent les muscles et les nerfs. Comme on allait procéder à la troisième course, Candide, n’en pouvant plus, demanda en grâce qu’on voulût bien avoir la bonté de lui casser la tête; il obtint cette faveur; on lui bande les yeux; on le fait mettre à genoux. Le roi des Bulgares passe dans ce moment, s’informe du crime du patient; et comme ce roi avait un grand génie, il comprit, par tout ce qu’il apprit de Candide, que c’était un jeune métaphysicien fort ignorant des choses de ce monde, et il lui accorda sa grâce avec une clémence qui sera louée dans tous les journaux et dans tous les siècles. Un brave chirurgien guérit Candide en trois semaines avec les émollients enseignés par Dioscoride. Il avait déjà un peu de peau et pouvait marcher, quand le roi des Bulgares livra bataille au roi des Abares.

Candide, sững sờ cả người, vẫn chưa hiểu cho lắm vì sao mình lại là anh hùng. Một ngày xuân đẹp trời, chàng nảy ra ý định đi dạo, cứ thẳng phía trước mà đi, tưởng rằng loài người, cũng như loài vật, có đặc quyền dùng đôi chân của mình tùy thích. Chàng đi chưa được hai dặm Pháp thì kìa bốn vị anh hùng khác cao sáu bộ đuổi kịp chàng, trói chàng lại, giải chàng vào ngục tối. Người ta hỏi chàng, đúng theo thủ tục pháp lý, xem chàng thích bị cả trung đoàn quất ba mươi sáu lượt hơn, hay ăn cùng một lúc mười hai viên đạn chì vào óc hơn. Chàng có nói mỏi miệng rằng ý chí là tự do, và chàng chẳng muốn cái nào cả, thì vẫn phải chọn; chàng quyết định, nhờ vào ơn Chúa ban mà người ta gọi là tự do, chạy qua hàng roi ba mươi sáu lượt; chàng nếm được hai cuộc dạo. Trung đoàn gồm hai nghìn người; thế là chàng nhận đủ bốn nghìn roi, khiến từ gáy cho đến đít, các thớ cơ và dây thần kinh của chàng lộ cả ra. Khi người ta sắp sửa tiến hành lượt thứ ba, Candide, không chịu nổi nữa, xin người ta làm ơn rủ lòng tốt mà đập vỡ đầu chàng cho; chàng được ân huệ ấy; người ta bịt mắt chàng; người ta bắt chàng quỳ xuống. Đúng lúc ấy vua Bulgar đi qua, hỏi tội trạng của kẻ chịu hình; và vì vị vua này có thiên tài lớn, ngài hiểu ra, qua tất cả những gì ngài biết được về Candide, rằng đây là một nhà siêu hình học trẻ tuổi hết sức mù tịt về chuyện đời, và ngài ban ân xá cho chàng với một lòng khoan hồng sẽ được ca ngợi trên mọi tờ báo và qua mọi thế kỷ. Một ông thầy thuốc ngoại khoa tử tế chữa lành cho Candide trong ba tuần bằng những thứ thuốc làm dịu mà Dioscoride đã dạy. Chàng đã có lại chút da và có thể đi được, thì vua Bulgar giao chiến với vua Abar.

CHAPITRE III. Comment Candide se sauva d’entre les Bulgares, et ce qu’il devint.

CHƯƠNG III. Candide thoát khỏi đám người Bulgar thế nào, và trở nên ra sao.

Rien n’était si beau, si leste, si brillant, si bien ordonné que les deux armées. Les trompettes, les fifres, les hautbois, les tambours, les canons; formaient une harmonie telle qu’il n’y en eut jamais en enfer. Les canons renversèrent d’abord à peu près six mille hommes de chaque côté; ensuite la mousqueterie ôta du meilleur des mondes environ neuf à dix mille coquins qui en infectaient la surface. La baïonnette fut aussi la raison suffisante de la mort de quelques milliers d’hommes. Le tout pouvait bien se monter à une trentaine de mille âmes. Candide, qui tremblait comme un philosophe, se cacha du mieux qu’il put pendant cette boucherie héroïque.

Không gì đẹp đẽ, nhanh nhẹn, rực rỡ, chỉnh tề bằng hai đạo quân ấy. Kèn đồng, sáo, kèn ô-boa, trống, đại bác hợp thành một bản hòa âm mà ngay dưới địa ngục cũng chưa từng có. Trước hết đại bác quật ngã chừng sáu nghìn người mỗi bên; tiếp đó súng hỏa mai loại khỏi thế giới tốt đẹp nhất chừng chín đến mười nghìn tên vô lại đang làm ô uế bề mặt của nó. Lưỡi lê cũng là lý do đầy đủ cho cái chết của vài nghìn người. Tổng cộng có thể lên tới chừng ba mươi nghìn sinh linh. Candide, run như một nhà triết học, ẩn nấp kỹ hết mức có thể trong suốt cuộc tàn sát anh hùng này.

Enfin, tandis que les deux rois fesaient chanter des Te Deum, chacun dans son camp, il prit le parti d’aller raisonner ailleurs des effets et des causes. Il passa par-dessus des tas de morts et de mourants, et gagna d’abord un village voisin; il était en cendres: c’était un village abare que les Bulgares avaient brûlé, selon les lois du droit public. Ici des vieillards criblés de coups regardaient mourir leurs femmes égorgées, qui tenaient leurs enfants à leurs mamelles sanglantes; là des filles éventrées après avoir assouvi les besoins naturels de quelques héros, rendaient les derniers soupirs; d’autres à demi brûlées criaient qu’on achevât de leur donner la mort. Des cervelles étaient répandues sur la terre à côté de bras et de jambes coupés.

Cuối cùng, trong lúc hai ông vua mỗi người cho hát bài Te Deum trong doanh trại của mình, chàng quyết định đi nơi khác mà suy luận về các kết quả và các nguyên nhân. Chàng trèo qua những đống người chết và người hấp hối, và trước hết tới được một ngôi làng gần đó; làng đã thành tro: đó là một làng Abar mà người Bulgar đã đốt, đúng theo các luật lệ của công pháp. Chỗ này, những ông già mình đầy thương tích nhìn những người vợ bị cắt cổ đang chết dần, tay còn ôm con bên bầu vú đẫm máu; chỗ kia, những cô gái bị mổ bụng sau khi đã thỏa mãn nhu cầu tự nhiên của mấy vị anh hùng, đang trút hơi thở cuối cùng; những cô khác bị cháy dở kêu gào xin người ta giết cho xong. Óc người vương vãi trên mặt đất bên cạnh những cánh tay và cẳng chân bị chặt.

Candide s’enfuit au plus vite dans un autre village: il appartenait à des Bulgares, et les héros abares l’avaient traité de même. Candide, toujours marchant sur des membres palpitants ou à travers des ruines, arriva enfin hors du théâtre de la guerre, portant quelques petites provisions dans son bissac, et n’oubliant jamais mademoiselle Cunégonde. Ses provisions lui manquèrent quand il fut en Hollande; mais ayant entendu dire que tout le monde était riche dans ce pays-là, et qu’on y était chrétien, il ne douta pas qu’on ne le traitât aussi bien qu’il l’avait été dans le château de M. le baron, avant qu’il en eût été chassé pour les beaux yeux de mademoiselle Cunégonde.

Candide chạy trốn thật nhanh sang một làng khác: làng ấy thuộc về người Bulgar, và các vị anh hùng Abar cũng đã đối xử với nó y như thế. Candide, vẫn bước trên những chân tay còn giật giật hoặc xuyên qua những đống đổ nát, rốt cuộc ra khỏi sân khấu chiến tranh, mang theo chút lương thực trong bị, và chẳng bao giờ quên tiểu thư Cunégonde. Khi đến Hà Lan thì lương thực của chàng cạn; nhưng nghe nói ở xứ ấy ai cũng giàu, và người ta theo đạo Kitô, chàng không chút nghi ngờ rằng người ta sẽ đối đãi với chàng tử tế như chàng từng được đối đãi trong lâu đài của ngài nam tước, trước khi chàng bị đuổi ra vì đôi mắt đẹp của tiểu thư Cunégonde.

Il demanda l’aumône à plusieurs graves personnages, qui lui répondirent tous que, s’il continuait à faire ce métier, on l’enfermerait dans une maison de correction pour lui apprendre à vivre.

Chàng xin bố thí mấy vị có vẻ đạo mạo, và tất cả đều đáp rằng nếu chàng còn tiếp tục cái nghề ấy, người ta sẽ nhốt chàng vào nhà cải huấn để dạy cho chàng biết cách sống.

Il s’adressa ensuite à un homme qui venait de parler tout seul une heure de suite sur la charité dans une grande assemblée. Cet orateur le regardant de travers lui dit: Que venez-vous faire ici? y êtes-vous pour la bonne cause? Il n’y a point d’effet sans cause, répondit modestement Candide; tout est enchaîné nécessairement et arrangé pour le mieux. Il a fallu que je fusse chassé d’auprès de mademoiselle Cunégonde, que j’aie passé par les baguettes, et il faut que je demande mon pain, jusqu’à ce que je puisse en gagner; tout cela ne pouvait être autrement. Mon ami, lui dit l’orateur, croyez-vous que le pape soit l’antechrist? Je ne l’avais pas encore entendu dire, répondit Candide: mais qu’il le soit, ou qu’il ne le soit pas, je manque de pain. Tu ne mérites pas d’en manger, dit l’autre: va, coquin, va, misérable, ne m’approche de ta vie. La femme de l’orateur ayant mis la tête à la fenêtre, et avisant un homme qui doutait que le pape fût antechrist, lui répandit sur le chef un plein….. O ciel! à quel excès se porte le zèle de la religion dans les dames!

Sau đó chàng tìm đến một người vừa mới một mình diễn thuyết liền một giờ về lòng bác ái trước một hội nghị đông người. Nhà hùng biện ấy nhìn chàng bằng con mắt hằn học, nói: Anh đến đây làm gì? anh có đứng về phía chính nghĩa không? Không có kết quả nào mà không có nguyên nhân, Candide khiêm tốn đáp; mọi sự đều tất yếu nối kết với nhau và được sắp đặt tốt đẹp nhất. Tôi đã phải bị đuổi khỏi bên cạnh tiểu thư Cunégonde, đã phải chạy qua hàng roi, và tôi phải đi xin bánh mì cho đến khi tự kiếm được; tất cả những điều ấy không thể nào khác được. Này anh bạn, nhà hùng biện bảo chàng, anh có tin rằng Giáo hoàng là kẻ phản Kitô không? Tôi chưa từng nghe ai nói thế, Candide đáp: nhưng dù ngài có phải hay không phải, thì tôi vẫn thiếu bánh mì. Mày không đáng được ăn, kẻ kia nói: cút đi, đồ vô lại, cút đi, đồ khốn nạn, suốt đời đừng có lại gần tao. Vợ nhà hùng biện thò đầu ra cửa sổ, thấy một kẻ dám ngờ rằng Giáo hoàng là kẻ phản Kitô, bèn trút lên đầu chàng nguyên một….. Ôi trời! lòng nhiệt thành tôn giáo nơi các bà các cô sao mà quá quắt đến thế!

Un homme qui n’avait point été baptisé, un bon anabaptiste, nommé Jacques, vit la manière cruelle et ignominieuse dont on traitait ainsi un de ses frères, un être à deux pieds sans plumes, qui avait une âme; il l’amena chez lui, le nettoya, lui donna du pain et de la bière, lui fit présent de deux florins, et voulut même lui apprendre à travailler dans ses manufactures aux étoffes de Perse qu’on fabrique en Hollande. Candide se prosternant presque devant lui, s’écriait: Maître Pangloss me l’avait bien dit que tout est au mieux dans ce monde, car je suis infiniment plus touché de votre extrême générosité que de la dureté de ce monsieur à manteau noir, et de madame son épouse.

Một người chưa hề được rửa tội, một người theo phái Tái Tẩy (anabaptiste) tốt bụng, tên là Jacques, thấy người ta đối xử tàn nhẫn và nhục nhã như thế với một người anh em của mình, một sinh vật hai chân không lông, có một linh hồn; ông đưa chàng về nhà, tắm rửa cho chàng, cho chàng bánh mì và bia, tặng chàng hai đồng florin, và thậm chí còn muốn dạy chàng làm việc trong các xưởng của ông, nơi dệt thứ vải Ba Tư mà người ta sản xuất ở Hà Lan. Candide gần như phủ phục trước ông, kêu lên: Thầy Pangloss quả đã nói đúng với tôi rằng mọi sự đều tốt đẹp nhất trên đời này, vì tôi cảm động trước lòng hào hiệp tột bậc của ông hơn vô cùng so với sự cứng rắn của ông mặc áo choàng đen kia, và của bà vợ ông ta.

Le lendemain, en se promenant, il rencontra un gueux tout couvert de pustules, les yeux morts, le bout du nez rongé, la bouche de travers, les dents noires, et parlant de la gorge, tourmenté d’une toux violente, et crachant une dent à chaque effort.

Hôm sau, đang đi dạo, chàng gặp một gã ăn mày mình đầy mụn mủ, mắt lờ đờ như chết, chóp mũi bị ăn mòn, miệng méo xệch, răng đen, nói giọng khàn trong cổ họng, bị một cơn ho dữ dội hành hạ, và mỗi lần rặn ho lại khạc ra một chiếc răng.

CHAPITRE IV. Comment Candide rencontra son ancien maître de philosophie, le docteur Pangloss, et ce qui en advint.

CHƯƠNG IV. Candide gặp lại thầy dạy triết học cũ của mình, tiến sĩ Pangloss, thế nào, và chuyện gì đã xảy ra từ đó.

Candide, plus ému encore de compassion que d’horreur, donna à cet épouvantable gueux les deux florins qu’il avait reçus de son honnête anabaptiste Jacques. Le fantôme le regarda fixement, versa des larmes, et sauta à son cou. Candide effrayé recule. Hélas! dit le misérable à l’autre misérable, ne reconnaissez-vous plus votre cher Pangloss? Qu’entends-je? vous, mon cher maître! vous, dans cet état horrible! quel malheur vous est-il donc arrivé? pourquoi n’êtes-vous plus dans le plus beau des châteaux? qu’est devenue mademoiselle Cunégonde, la perle des filles, le chef-d’oeuvre de la nature? Je n’en peux plus, dit Pangloss. Aussitôt Candide le mena dans l’étable de l’anabaptiste, où il lui fit manger un peu de pain; et quand Pangloss fut refait: Eh bien! lui dit-il, Cunégonde? Elle est morte, reprit l’autre. Candide s’évanouit à ce mot: son ami rappela ses sens avec un peu de mauvais vinaigre qui se trouva par hasard dans l’étable. Candide rouvre les yeux. Cunégonde est morte! Ah! meilleur des mondes, où êtes-vous? Mais de quelle maladie est-elle morte? ne serait-ce point de m’avoir vu chasser du beau château de monsieur son père à grands coups de pied? Non, dit Pangloss, elle a été éventrée par des soldats bulgares, après avoir été violée autant qu’on peut l’être; ils ont cassé la tête à monsieur le baron qui voulait la défendre; madame la baronne a été coupée en morceaux; mon pauvre pupille traité précisément comme sa soeur; et quant au château, il n’est pas resté pierre sur pierre, pas une grange, pas un mouton, pas un canard, pas un arbre; mais nous avons été bien vengés, car les Abares en ont fait autant dans une baronnie voisine qui appartenait à un seigneur bulgare.

Candide, thương xót còn nhiều hơn ghê sợ, đưa cho gã ăn mày ghê rợn ấy hai đồng florin mà chàng nhận được của Jacques, người theo phái Tái Tẩy lương thiện của chàng. Bóng ma nhìn chàng chòng chọc, ứa nước mắt, rồi nhảy tới ôm cổ chàng. Candide hoảng sợ lùi lại. Than ôi! kẻ khốn khổ nói với kẻ khốn khổ kia, con không còn nhận ra Pangloss thân yêu của con nữa sao? Con nghe gì thế này? thầy, thầy kính yêu của con! thầy, trong tình trạng khủng khiếp này! thế thì tai họa nào đã xảy đến với thầy? sao thầy không còn ở trong tòa lâu đài đẹp nhất trong các lâu đài nữa? tiểu thư Cunégonde, viên ngọc của các thiếu nữ, kiệt tác của tạo hóa, giờ ra sao rồi? Thầy kiệt sức rồi, Pangloss nói. Lập tức Candide dẫn thầy vào chuồng bò của người theo phái Tái Tẩy, cho thầy ăn chút bánh mì; và khi Pangloss đã hồi sức: Thế nào! chàng hỏi, còn Cunégonde? Cô ấy chết rồi, người kia đáp. Nghe câu ấy Candide ngất đi: người bạn của chàng làm chàng tỉnh lại bằng chút giấm hỏng tình cờ có sẵn trong chuồng. Candide mở mắt ra. Cunégonde chết rồi! Ôi! thế giới tốt đẹp nhất, ngươi ở đâu? Nhưng nàng chết vì bệnh gì? có phải vì đã thấy con bị đá mông thật mạnh mà tống ra khỏi tòa lâu đài đẹp của ngài thân phụ nàng không? Không, Pangloss nói, cô ấy bị lính Bulgar mổ bụng, sau khi bị hãm hiếp đến mức không thể hơn được nữa; chúng đập vỡ đầu ngài nam tước vì ngài muốn bảo vệ con gái; bà nam tước bị chặt ra từng mảnh; cậu học trò tội nghiệp của thầy bị đối xử y hệt như cô em gái; còn lâu đài thì không còn hòn đá nào chồng lên hòn đá nào, không một kho thóc, không một con cừu, không một con vịt, không một cái cây; nhưng chúng ta đã được báo thù đích đáng, vì người Abar cũng làm y như thế ở một thái ấp nam tước gần bên thuộc về một lãnh chúa Bulgar.

A ce discours, Candide s’évanouit encore; mais revenu à soi, et ayant dit tout ce qu’il devait dire, il s’enquit de la cause et de l’effet, et de la raison suffisante qui avait mis Pangloss dans un si piteux état. Hélas! dit l’autre, c’est l’amour: l’amour, le consolateur du genre humain, le conservateur de l’univers, l’âme de tous les êtres sensibles, le tendre amour. Hélas! dit Candide, je l’ai connu cet amour, ce souverain des coeurs, cette âme de notre âme; il ne m’a jamais valu qu’un baiser et vingt coups de pied au cul. Comment cette belle cause a-t-elle pu produire en vous un effet si abominable?

Nghe lời ấy, Candide lại ngất đi lần nữa; nhưng khi đã hồi tỉnh, và đã nói hết những gì chàng phải nói, chàng hỏi về nguyên nhân và kết quả, và về lý do đầy đủ đã đẩy Pangloss vào tình cảnh thảm hại đến thế. Than ôi! người kia nói, đó là tình yêu: tình yêu, niềm an ủi của loài người, đấng bảo tồn vũ trụ, linh hồn của mọi sinh vật có cảm giác, tình yêu dịu dàng. Than ôi! Candide nói, con đã biết tình yêu ấy, vị chúa tể của những trái tim, linh hồn của linh hồn chúng ta; nó chưa từng đem lại cho con gì ngoài một nụ hôn và hai mươi cú đá vào đít. Làm sao nguyên nhân đẹp đẽ ấy lại có thể sinh ra nơi thầy một kết quả ghê tởm đến thế?

Pangloss répondit en ces termes: O mon cher Candide! vous avez connu Paquette, cette jolie suivante de notre auguste baronne: j’ai goûté dans ses bras les délices du paradis, qui ont produit ces tourments d’enfer dont vous me voyez dévoré; elle en était infectée, elle en est peut-être morte. Paquette tenait ce présent d’un cordelier très savant qui avait remonté à la source, car il l’avait eu d’une vieille comtesse, qui l’avait reçu d’un capitaine de cavalerie, qui le devait à une marquise, qui le tenait d’un page, qui l’avait reçu d’un jésuite, qui, étant novice, l’avait eu en droite ligne d’un des compagnons de Christophe Colomb. Pour moi, je ne le donnerai à personne, car je me meurs.

Pangloss đáp lại bằng những lời sau: Ôi Candide thân yêu của thầy! con đã biết Paquette, cô hầu xinh xắn của bà nam tước đáng tôn kính của chúng ta: thầy đã nếm trong vòng tay cô ấy những khoái lạc của thiên đường, và chúng đã sinh ra những cực hình địa ngục đang gặm nhấm thầy như con thấy đây; cô ấy đã nhiễm bệnh, có lẽ đã chết vì nó. Paquette nhận được món quà này từ một thầy dòng Phanxicô rất uyên bác, người đã lần ngược lên tận cội nguồn, vì thầy dòng ấy mắc nó từ một bà bá tước già, bà này nhận nó từ một đại úy kỵ binh, gã này có nó là nhờ một bà hầu tước, bà này mắc nó từ một cậu tiểu đồng, cậu này nhận nó từ một cha dòng Tên, cha này, khi còn là tập sinh, đã mắc nó theo dòng trực hệ từ một trong những người bạn đồng hành của Christophe Colomb. Còn thầy, thầy sẽ chẳng truyền nó cho ai, vì thầy sắp chết.

O Pangloss! s’écria Candide, voilà une étrange généalogie! n’est-ce pas le diable qui en fut la souche? Point du tout, répliqua ce grand homme; c’était une chose indispensable dans le meilleur des mondes, un ingrédient nécessaire; car si Colomb n’avait pas attrapé dans une île de l’Amérique cette maladie qui empoisonne la source de la génération, qui souvent même empêche la génération, et qui est évidemment l’opposé du grand but de la nature, nous n’aurions ni le chocolat ni la cochenille; il faut encore observer que jusqu’aujourd’hui, dans notre continent, cette maladie nous est particulière, comme la controverse. Les Turcs, les Indiens, les Persans, les Chinois, les Siamois, les Japonais, ne la connaissent pas encore; mais il y a une raison suffisante pour qu’ils la connaissent à leur tour dans quelques siècles. En attendant elle a fait un merveilleux progrès parmi nous, et surtout dans ces grandes armées composées d’honnêtes stipendiaires bien élevés, qui décident du destin des états; on peut assurer que, quand trente mille hommes combattent en bataille rangée contre des troupes égales en nombre, il y a environ vingt mille vérolés de chaque côté.

Ôi Pangloss! Candide kêu lên, thật là một gia phả kỳ lạ! chẳng phải quỷ dữ là ông tổ của nó sao? Hoàn toàn không, bậc vĩ nhân ấy đáp; đó là một thứ không thể thiếu trong thế giới tốt đẹp nhất, một thành phần cần thiết; vì nếu Colomb không mắc phải, trên một hòn đảo ở châu Mỹ, căn bệnh làm nhiễm độc nguồn sinh sản, lại thường ngăn cản cả sự sinh sản, và rõ ràng trái ngược với mục đích lớn của tạo hóa, thì chúng ta đã chẳng có sô-cô-la, cũng chẳng có thuốc nhuộm đỏ cochenille; lại còn phải nhận xét rằng cho đến tận hôm nay, trên lục địa của chúng ta, căn bệnh này là của riêng chúng ta, cũng như thói tranh biện. Người Thổ, người Ấn, người Ba Tư, người Trung Hoa, người Xiêm, người Nhật đều chưa biết đến nó; nhưng có một lý do đầy đủ để đến lượt họ cũng sẽ biết đến nó trong vài thế kỷ nữa. Trong khi chờ đợi, nó đã tiến bộ tuyệt vời giữa chúng ta, và nhất là trong những đạo quân lớn gồm toàn những lính đánh thuê lương thiện, được giáo dục tử tế, những kẻ định đoạt vận mệnh các quốc gia; có thể quả quyết rằng, khi ba mươi nghìn người dàn trận giao chiến với một đạo quân ngang số lượng, thì mỗi bên có chừng hai mươi nghìn kẻ mắc giang mai.

Voilà qui est admirable, dit Candide; mais il faut vous faire guérir. Et comment le puis-je? dit Pangloss; je n’ai pas le sou, mon ami, et dans toute l’étendue de ce globe on ne peut ni se faire saigner, ni prendre un lavement sans payer, ou sans qu’il y ait quelqu’un qui paie pour nous.

Thật đáng khâm phục, Candide nói; nhưng thầy phải đi chữa bệnh. Thầy chữa bằng cách nào được? Pangloss nói; thầy không có một xu dính túi, con ạ, và trên khắp mặt địa cầu này người ta chẳng thể chích máu hay thụt rửa mà không phải trả tiền, hoặc không có ai đó trả tiền thay cho mình.

Ce dernier discours détermina Candide; il alla se jeter aux pieds de son charitable anabaptiste Jacques, et lui fit une peinture si touchante de l’état où son ami était réduit, que le bon-homme n’hésita pas à recueillir le docteur Pangloss; il le fit guérir à ses dépens. Pangloss, dans la cure, ne perdit qu’un oeil et une oreille. Il écrivait bien, et savait parfaitement l’arithmétique. L’anabaptiste Jacques en fit son teneur de livres. Au bout de deux mois, étant obligé d’aller à Lisbonne pour les affaires de son commerce, il mena dans son vaisseau ses deux philosophes. Pangloss lui expliqua comment tout était on ne peut mieux. Jacques n’était pas de cet avis. Il faut bien, disait-il, que les hommes aient un peu corrompu la nature, car ils ne sont point nés loups, et ils sont devenus loups. Dieu ne leur a donné ni canons de vingt-quatre, ni baïonnettes, et ils se sont fait des baïonnettes et des canons pour se détruire. Je pourrais mettre en ligne de compte les banqueroutes, et la justice qui s’empare des biens des banqueroutiers pour en frustrer les créanciers. Tout cela était indispensable, répliquait le docteur borgne, et les malheurs particuliers font le bien général; de sorte que plus il y a de malheurs particuliers, et plus tout est bien. Tandis qu’il raisonnait, l’air s’obscurcit, les vents soufflèrent des quatre coins du monde, et le vaisseau fut assailli de la plus horrible tempête, à la vue du port de Lisbonne.

Lời nói sau cùng ấy khiến Candide quyết định; chàng đi phục xuống dưới chân Jacques, người theo phái Tái Tẩy nhân từ của chàng, và tả cho ông một bức tranh cảm động đến thế về tình cảnh bạn chàng lâm vào, khiến con người tốt bụng ấy không ngần ngại thu nhận tiến sĩ Pangloss; ông bỏ tiền túi ra cho chữa bệnh cho tiến sĩ. Trong lúc chữa, Pangloss chỉ mất một con mắt và một bên tai. Ông viết chữ đẹp, và thông thạo số học. Jacques bèn cho ông làm người giữ sổ sách. Sau hai tháng, phải đi Lisboa vì công việc buôn bán, Jacques đưa hai nhà triết học của mình lên tàu đi cùng. Pangloss giải thích cho ông rằng mọi sự đều tốt đẹp không thể hơn được nữa. Jacques không đồng ý như vậy. Ắt hẳn, ông nói, con người đã làm hư hỏng tự nhiên ít nhiều, vì họ sinh ra đâu phải là sói, thế mà họ đã thành sói. Chúa không ban cho họ đại bác cỡ hai mươi bốn, cũng chẳng ban lưỡi lê, thế mà họ đã tự làm ra lưỡi lê và đại bác để tiêu diệt lẫn nhau. Tôi còn có thể tính thêm vào sổ những vụ vỡ nợ, và cái công lý chiếm đoạt tài sản của những kẻ vỡ nợ để các chủ nợ trắng tay. Tất cả những điều đó là không thể thiếu, ông tiến sĩ chột mắt đáp, và những bất hạnh riêng làm nên cái tốt chung; thành thử bất hạnh riêng càng nhiều thì mọi sự càng tốt. Trong khi ông đang lý luận, bầu trời tối sầm lại, gió thổi từ bốn phương trời, và con tàu bị cơn bão khủng khiếp nhất tấn công, ngay trong tầm nhìn của cảng Lisboa.

CHAPITRE V. Tempête, naufrage, tremblement de terre, et ce qui advint du docteur Pangloss, de Candide, et de l’anabaptiste Jacques.

CHƯƠNG V. Bão tố, đắm tàu, động đất, và chuyện gì đã xảy đến với tiến sĩ Pangloss, với Candide, và với Jacques người theo phái Tái Tẩy.

La moitié des passagers affaiblis, expirants de ces angoisses inconcevables que le roulis d’un vaisseau porte dans les nerfs et dans toutes les humeurs du corps agitées en sens contraires, n’avait pas même la force de s’inquiéter du danger. L’autre moitié jetait des cris et fesait des prières; les voiles étaient déchirées, les mâts brisés, le vaisseau entr’ouvert. Travaillait qui pouvait, personne ne s’entendait, personne ne commandait. L’anabaptiste aidait un peu à la manoeuvre; il était sur le tillac; un matelot furieux le frappe rudement et l’étend sur les planches; mais du coup qu’il lui donna, il eut lui-même une si violente secousse, qu’il tomba hors du vaisseau, la tête la première. Il restait suspendu et accroché à une partie de mât rompu. Le bon Jacques court à son secours, l’aide à remonter, et de l’effort qu’il fait, il est précipité dans la mer à la vue du matelot, qui le laissa périr sans daigner seulement le regarder. Candide approche, voit son bienfaiteur qui reparaît un moment, et qui est englouti pour jamais. Il veut se jeter après lui dans la mer: le philosophe Pangloss l’en empêche, en lui prouvant que la rade de Lisbonne avait été formée exprès pour que cet anabaptiste s’y noyât. Tandis qu’il le prouvait à priori, le vaisseau s’entr’ouvre, tout périt à la réserve de Pangloss, de Candide, et de ce brutal de matelot qui avait noyé le vertueux anabaptiste; le coquin nagea heureusement jusqu’au rivage, où Pangloss et Candide furent portés sur une planche.

Một nửa số hành khách, kiệt sức, thoi thóp vì những cơn khổ sở không sao tưởng tượng nổi mà sự tròng trành của con tàu gây ra cho thần kinh và cho mọi thể dịch trong cơ thể bị xáo trộn ngược chiều nhau, đến cả sức để lo lắng về hiểm nguy cũng không còn. Nửa kia thì kêu la và cầu nguyện; buồm rách tả tơi, cột buồm gãy, thân tàu nứt toác. Ai làm được thì làm, chẳng ai nghe ai, chẳng ai chỉ huy. Người theo phái Tái Tẩy phụ một tay điều khiển tàu; ông đang ở trên boong; một gã thủy thủ hung hãn đánh ông một cú mạnh, quật ông nằm sóng soài trên sàn ván; nhưng chính cú đánh ấy làm gã bị chấn động dữ dội đến nỗi gã ngã lộn khỏi tàu, đầu chúc xuống trước. Gã treo lơ lửng, mắc vào một khúc cột buồm gãy. Jacques tốt bụng chạy tới cứu, giúp gã leo lên, và vì cố sức, ông bị văng xuống biển ngay trước mắt gã thủy thủ, kẻ để mặc ông chết mà chẳng thèm nhìn lấy một cái. Candide lại gần, thấy ân nhân của mình nổi lên trong chốc lát, rồi bị nuốt chửng mãi mãi. Chàng muốn nhảy xuống biển theo ông: nhà triết học Pangloss ngăn chàng lại, bằng cách chứng minh cho chàng thấy rằng vịnh Lisboa đã được tạo ra cốt để người theo phái Tái Tẩy này chết đuối ở đó. Trong khi ông đang chứng minh điều ấy theo lối tiên nghiệm, con tàu vỡ toác, tất cả đều bỏ mạng trừ Pangloss, Candide, và gã thủy thủ thô bạo đã làm chết đuối người theo phái Tái Tẩy đức hạnh; tên vô lại may mắn bơi được vào bờ, nơi Pangloss và Candide được một tấm ván đưa dạt vào.

Quand ils furent revenus un peu à eux, ils marchèrent vers Lisbonne; il leur restait quelque argent, avec lequel ils espéraient se sauver de la faim après avoir échappé à la tempête.

Khi đã hoàn hồn đôi chút, họ đi về phía Lisboa; họ còn ít tiền, nhờ đó họ hy vọng thoát khỏi cái đói sau khi đã thoát khỏi bão tố.

A peine ont-ils mis le pied dans la ville, en pleurant la mort de leur bienfaiteur, qu’ils sentent la terre trembler sous leurs pas; la mer s’élève en bouillonnant dans le port, et brise les vaisseaux qui sont à l’ancre. Des tourbillons de flammes et de cendres couvrent les rues et les places publiques; les maisons s’écroulent, les toits sont renversés sur les fondements, et les fondements se dispersent; trente mille habitants de tout âge et de tout sexe sont écrasés sous des ruines. Le matelot disait en sifflant et en jurant: il y aura quelque chose à gagner ici. Quelle peut être la raison suffisante de ce phénomène? disait Pangloss. Voici le dernier jour du monde! s’écriait Candide. Le matelot court incontinent au milieu des débris, affronte la mort pour trouver de l’argent, en trouve, s’en empare, s’enivre, et ayant cuvé son vin, achète les faveurs de la première fille de bonne volonté qu’il rencontre sur les ruines des maisons détruites, et au milieu des mourants et des morts. Pangloss le tirait cependant par la manche: Mon ami, lui disait-il, cela n’est pas bien, vous manquez à la raison universelle, vous prenez mal votre temps. Tête et sang, répondit l’autre, je suis matelot et né à Batavia; j’ai marché quatre fois sur le crucifix dans quatre voyages au Japon; tu as bien trouvé ton homme avec ta raison universelle!

Họ vừa đặt chân vào thành phố, vừa khóc thương cái chết của ân nhân, thì đã thấy mặt đất rung chuyển dưới bước chân; biển dâng lên sôi sục trong cảng, đập tan những con tàu đang thả neo. Những cơn lốc lửa và tro phủ kín các đường phố và quảng trường; nhà cửa sụp đổ, mái nhà đổ nhào xuống nền móng, và nền móng thì tan tác; ba mươi nghìn cư dân đủ mọi lứa tuổi, cả nam lẫn nữ, bị nghiền nát dưới đống đổ nát. Gã thủy thủ vừa huýt sáo vừa chửi thề nói: ở đây sẽ có chút gì để kiếm chác. Lý do đầy đủ của hiện tượng này có thể là gì nhỉ? Pangloss nói. Ngày tận thế đến rồi! Candide kêu lên. Gã thủy thủ lập tức chạy vào giữa đống đổ nát, xông pha cái chết để tìm tiền, tìm được, vơ lấy, say khướt, và khi đã ngủ cho giã rượu, bèn mua ân huệ của cô gái dễ dãi đầu tiên mà gã gặp trên đống đổ nát của những ngôi nhà bị phá hủy, giữa những người hấp hối và những người chết. Trong khi đó Pangloss kéo tay áo gã: Này anh bạn, ông bảo gã, như thế là không tốt, anh đang xúc phạm lý tính phổ quát, anh chọn sai lúc rồi. Tiên sư cha nó, gã kia đáp, tao là thủy thủ, sinh ở Batavia; tao đã bốn lần giẫm lên cây thánh giá trong bốn chuyến đi Nhật Bản; mày khéo tìm đúng người quá nhỉ, với cái lý tính phổ quát của mày!

Quelques éclats de pierre avaient blessé Candide; il était étendu dans la rue et couvert de débris. Il disait à Pangloss: Hélas! procure-moi un peu de vin et d’huile; je me meurs. Ce tremblement de terre n’est pas une chose nouvelle, répondit Pangloss; la ville de Lima éprouva les mêmes secousses en Amérique l’année passée; mêmes causes, mêmes effets; il y a certainement une traînée de soufre sous terre depuis Lima jusqu’à Lisbonne. Rien n’est plus probable, dit Candide; mais, pour Dieu, un peu d’huile et de vin. Comment probable? répliqua le philosophe, je soutiens que la chose est démontrée. Candide perdit connaissance, et Pangloss lui apporta un peu d’eau d’une fontaine voisine.

Mấy mảnh đá vỡ đã làm Candide bị thương; chàng nằm sóng soài giữa phố, mình phủ đầy gạch vụn. Chàng nói với Pangloss: Than ôi! kiếm cho con chút rượu vang và dầu; con chết mất. Trận động đất này chẳng phải chuyện gì mới, Pangloss đáp; năm ngoái thành Lima bên châu Mỹ cũng đã chịu những chấn động như thế; nguyên nhân giống nhau, kết quả giống nhau; chắc chắn có một mạch lưu huỳnh chạy ngầm dưới đất từ Lima tới Lisboa. Điều ấy hết sức có khả năng, Candide nói; nhưng, lạy Chúa, cho con chút dầu và rượu vang. Có khả năng là thế nào? nhà triết học vặn lại, thầy khẳng định rằng điều đó đã được chứng minh. Candide ngất đi, và Pangloss mang đến cho chàng một chút nước từ một vòi nước gần đó.

Le lendemain, ayant trouvé quelques provisions de bouche en se glissant à travers des décombres, ils réparèrent un peu leurs forces. Ensuite ils travaillèrent comme les autres à soulager les habitants échappés à la mort. Quelques citoyens, secourus par eux, leur donnèrent un aussi bon dîner qu’on le pouvait dans un tel désastre: il est vrai que le repas était triste; les convives arrosaient leur pain de leurs larmes; mais Pangloss les consola, en les assurant que les choses ne pouvaient être autrement: Car, dit-il, tout ceci est ce qu’il y a de mieux; car s’il y a un volcan à Lisbonne, il ne pouvait être ailleurs; car il est impossible que les choses ne soient pas où elles sont, car tout est bien.

Hôm sau, len lỏi qua những đống gạch vụn mà tìm được chút lương thực, họ hồi sức lại đôi chút. Sau đó họ cũng làm việc như những người khác để cứu giúp những cư dân thoát chết. Vài thị dân được họ cứu giúp đã đãi họ một bữa trưa ngon đến mức có thể có trong một thảm họa như thế: quả thật bữa ăn buồn bã; các thực khách chan bánh mì bằng nước mắt; nhưng Pangloss an ủi họ, quả quyết rằng mọi sự không thể khác đi được: Vì, ông nói, tất cả những điều này là tốt đẹp nhất; vì nếu có một ngọn núi lửa ở Lisboa, thì nó không thể ở chỗ nào khác; vì không thể có chuyện mọi vật không ở nơi chúng đang ở, vì mọi sự đều tốt.

Un petit homme noir, familier de l’inquisition, lequel était à côté de lui, prit poliment la parole et dit: Apparemment que monsieur ne croit pas au péché originel; car si tout est au mieux, il n’y a donc eu ni chute ni punition.

Một người nhỏ thó vận đồ đen, viên chức thân tín của Tòa dị giáo, đang ngồi cạnh ông, lễ phép cất lời: Hẳn là ngài không tin vào tội tổ tông; vì nếu mọi sự đều tốt đẹp nhất, thì hóa ra chẳng có sa ngã cũng chẳng có trừng phạt.

Je demande très humblement pardon à votre excellence, répondit Pangloss encore plus poliment, car la chute de l’homme et la malédiction entraient nécessairement dans le meilleur des mondes possibles. Monsieur ne croit donc pas à la liberté? dit le familier. Votre excellence m’excusera, dit Pangloss; la liberté peut subsister avec la nécessité absolue; car il était nécessaire que nous fussions libres; car enfin la volonté déterminée…… Pangloss était au milieu de sa phrase, quand le familier fit un signe de tête à son estafier qui lui servait à boire du vin de Porto ou d’Oporto.

Tôi xin hết sức khiêm nhường cầu ngài thứ lỗi, Pangloss đáp còn lễ phép hơn nữa, vì sự sa ngã của con người và lời nguyền rủa tất yếu phải có mặt trong thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có. Vậy là ngài không tin vào tự do sao? viên chức thân tín nói. Xin ngài thứ lỗi cho, Pangloss nói; tự do có thể tồn tại cùng với tất yếu tuyệt đối; vì chúng ta tất yếu phải được tự do; vì rốt cuộc ý chí đã được định đoạt…… Pangloss đang nói dở câu, thì viên chức thân tín gật đầu ra hiệu cho tên hộ vệ đang rót rượu vang Porto, hay Oporto, cho hắn.

CHAPITRE VI. Comment on fit un bel auto-da-fé pour empêcher les tremblements de terre, et comment Candide fut fessé.

CHƯƠNG VI. Người ta tổ chức một lễ hỏa thiêu auto-da-fé tráng lệ thế nào để ngăn động đất, và Candide bị đánh đòn ra sao.

Après le tremblement de terre qui avait détruit les trois quarts de Lisbonne, les sages du pays n’avaient pas trouvé un moyen plus efficace pour prévenir une ruine totale que de donner au peuple un bel auto-da-fé; il était décidé par l’université de Coïmbre que le spectacle de quelques personnes brûlées à petit feu, en grande cérémonie, est un secret infaillible pour empêcher la terre de trembler.

Sau trận động đất đã phá hủy ba phần tư thành Lisboa, các bậc hiền triết trong nước không tìm ra cách nào hữu hiệu hơn để ngăn ngừa sự tàn phá hoàn toàn bằng cách cho dân chúng xem một lễ hỏa thiêu auto-da-fé tráng lệ; trường đại học Coimbra đã phán quyết rằng cảnh vài người bị thiêu trên lửa riu riu, với nghi lễ long trọng, là một bí quyết không bao giờ sai để ngăn mặt đất rung chuyển.

On avait en conséquence saisi un Biscayen convaincu d’avoir épousé sa commère, et deux Portugais qui en mangeant un poulet en avaient arraché le lard: on vint lier après le dîner le docteur Pangloss et son disciple Candide, l’un pour avoir parlé, et l’autre pour l’avoir écouté avec un air d’approbation: tous deux furent menés séparément dans des appartements d’une extrême fraîcheur, dans lesquels on n’était jamais incommodé du soleil: huit jours après ils furent tous deux revêtus d’un san-benito, et on orna leurs têtes de mitres de papier: la mitre et le san-benito de Candide étaient peints de flammes renversées, et de diables qui n’avaient ni queues ni griffes; mais les diables de Pangloss portaient griffes et queues, et les flammes étaient droites. Ils marchèrent en procession ainsi vêtus, et entendirent un sermon très pathétique, suivi d’une belle musique en faux-bourdon. Candide fut fessé en cadence, pendant qu’on chantait; le Biscayen et les deux hommes qui n’avaient point voulu manger de lard furent brûlés, et Pangloss fut pendu, quoique ce ne soit pas la coutume. Le même jour la terre trembla de nouveau avec un fracas épouvantable.

Vì thế người ta đã bắt một người xứ Biscay bị kết tội lấy mẹ đỡ đầu của con mình, và hai người Bồ Đào Nha ăn gà mà gỡ bỏ miếng mỡ lợn ra: sau bữa trưa, người ta đến trói tiến sĩ Pangloss và đệ tử của ông là Candide, người thì vì đã nói, người thì vì đã nghe với vẻ tán thành: cả hai bị giải riêng rẽ vào những gian phòng cực kỳ mát mẻ, nơi chẳng bao giờ bị ánh mặt trời quấy rầy: tám ngày sau, cả hai được khoác áo san-benito, và đầu được trang điểm bằng mũ mitra bằng giấy: mũ mitra và áo san-benito của Candide vẽ những ngọn lửa chúc ngược, và những con quỷ không đuôi không vuốt; còn quỷ của Pangloss thì có vuốt có đuôi, và lửa thì cháy thẳng lên. Họ ăn vận như thế mà đi trong đoàn rước, và nghe một bài giảng rất thống thiết, tiếp theo là một khúc nhạc hay hát bè faux-bourdon. Candide bị đánh đòn theo nhịp, trong khi người ta hát; người xứ Biscay và hai người không chịu ăn mỡ lợn bị thiêu, còn Pangloss bị treo cổ, dù đó không phải là tục lệ. Cũng ngày hôm ấy mặt đất lại rung chuyển một lần nữa với tiếng ầm ầm khủng khiếp.

Candide épouvanté, interdit, éperdu, tout sanglant, tout palpitant, se disait à lui-même: Si c’est ici le meilleur des mondes possibles, que sont donc les autres? passe encore si je n’étais que fessé, je l’ai été chez les Bulgares; mais, ô mon cher Pangloss! le plus grand des philosophes, faut-il vous avoir vu pendre, sans que je sache pourquoi! ô mon cher anabaptiste! le meilleur des hommes, faut-il que vous ayez été noyé dans le port! ô mademoiselle Cunégonde! la perle des filles, faut-il qu’on vous ait fendu le ventre!

Candide kinh hoàng, sững sờ, rối trí, máu me đầm đìa, run rẩy cả người, tự nhủ: Nếu đây là thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có, thì những thế giới khác còn ra sao? giá chỉ bị đánh đòn thì cũng còn cho qua, ở chỗ người Bulgar cũng đã bị rồi; nhưng, ôi Pangloss thân yêu của con! bậc triết gia vĩ đại nhất, lẽ nào con phải thấy thầy bị treo cổ, mà chẳng biết vì sao! ôi người Tái Tẩy thân yêu của tôi! người tốt nhất trong loài người, lẽ nào ông phải chết đuối ngay trong cảng! ôi tiểu thư Cunégonde! viên ngọc của các thiếu nữ, lẽ nào người ta đã mổ bụng em!

Il s’en retournait, se soutenant à peine, prêché, fessé, absous, et béni, lorsqu’une vieille l’aborda, et lui dit: Mon fils, prenez courage, suivez-moi.

Chàng quay về, chân đứng không vững, bị giảng đạo, bị đánh đòn, được xá tội, và được ban phước, thì một bà lão đến gần chàng, bảo: Con ơi, hãy vững lòng, đi theo tôi.

CHAPITRE VII Comment une vieille prit soin de Candide, et comment il retrouva ce qu’il aimait.

CHƯƠNG VII. Một bà lão chăm sóc Candide thế nào, và chàng tìm lại được người mình yêu ra sao.

Candide ne prit point courage, mais il suivit la vieille dans une masure: elle lui donna un pot de pommade pour se frotter, lui laissa à manger et à boire; elle lui montra un petit lit assez propre; il y avait auprès du lit un habit complet. Mangez, buvez, dormez, lui dit-elle, et que Notre-Dame d’Atocha, monseigneur saint Antoine de Padoue, et monseigneur saint Jacques de Compostelle prennent soin de vous! je reviendrai demain. Candide, toujours étonné de tout ce qu’il avait vu, de tout ce qu’il avait souffert, et encore plus de la charité de la vieille, voulut lui baiser la main. Ce n’est pas ma main qu’il faut baiser, dit la vieille; je reviendrai demain. Frottez-vous de pommade, mangez et dormez.

Candide chẳng vững lòng chút nào, nhưng vẫn theo bà lão vào một túp nhà xiêu vẹo: bà đưa chàng một hũ thuốc mỡ để xoa, để lại cho chàng đồ ăn thức uống; bà chỉ cho chàng một chiếc giường nhỏ khá sạch sẽ; cạnh giường có một bộ quần áo đầy đủ. Ăn đi, uống đi, ngủ đi, bà bảo chàng, và cầu cho Đức Mẹ Atocha, đức thánh Antôn thành Padova, và đức thánh Giacôbê thành Compostela phù hộ cho con! mai tôi sẽ trở lại. Candide, vẫn còn kinh ngạc trước tất cả những gì đã thấy, tất cả những gì đã chịu đựng, và còn kinh ngạc hơn nữa trước lòng nhân từ của bà lão, muốn hôn tay bà. Không phải tay tôi mà con phải hôn đâu, bà lão nói; mai tôi sẽ trở lại. Xoa thuốc mỡ đi, ăn rồi ngủ đi.

Candide, malgré tant de malheurs, mangea et dormit. Le lendemain la vieille lui apporte à déjeuner, visite son dos, le frotte elle-même d’une autre pommade: elle lui apporte ensuite à dîner: elle revient sur le soir et apporte à souper. Le surlendemain elle fit encore les mêmes cérémonies. Qui êtes-vous? lui disait toujours Candide; qui vous a inspiré tant de bonté? quelles grâces puis-je vous rendre? La bonne femme ne répondait jamais rien. Elle revint sur le soir, et n’apporta point à souper: Venez avec moi, dit-elle, et ne dites mot. Elle le prend sous le bras, et marche avec lui dans la campagne environ un quart de mille: ils arrivent à une maison isolée, entourée de jardins et de canaux. La vieille frappe à une petite porte. On ouvre; elle mène Candide, par un escalier dérobé, dans un cabinet doré, le laisse sur un canapé de brocart, referme la porte, et s’en va. Candide croyait rêver, et regardait toute sa vie comme un songe funeste, et le moment présent comme un songe agréable.

Candide, dù gặp bao nhiêu tai họa, vẫn ăn và ngủ. Hôm sau bà lão mang bữa điểm tâm đến cho chàng, xem xét lưng chàng, tự tay xoa cho chàng một thứ thuốc mỡ khác: rồi bà mang bữa trưa đến: chiều tối bà lại đến và mang bữa tối. Ngày kia bà lại làm đúng những nghi thức ấy. Bà là ai? Candide cứ hỏi mãi; ai đã khiến bà có lòng tốt đến thế? con biết lấy gì đền đáp bà? Bà lão tốt bụng chẳng bao giờ đáp lời nào. Chiều tối bà lại đến, mà không mang bữa tối: Đi với tôi, bà nói, và đừng nói một lời. Bà khoác tay chàng, cùng chàng đi ra đồng chừng một phần tư dặm: họ đến một ngôi nhà biệt lập, có vườn tược và kênh nước bao quanh. Bà lão gõ vào một cánh cửa nhỏ. Cửa mở; bà dẫn Candide theo một cầu thang kín lên một căn phòng nhỏ thếp vàng, để chàng lại trên một chiếc trường kỷ bọc gấm, đóng cửa lại, rồi bỏ đi. Candide ngỡ mình đang mơ, và coi cả cuộc đời mình như một giấc mộng chẳng lành, còn giây phút hiện tại như một giấc mộng êm đềm.

La vieille reparut bientôt; elle soutenait avec peine une femme tremblante, d’une taille majestueuse, brillante de pierreries, et couverte d’un voile. Otez ce voile, dit la vieille à Candide. Le jeune homme approche; il lève le voile d’une main timide. Quel moment! quelle surprise! il croit voir mademoiselle Cunégonde; il la voyait en effet, c’était elle-même. La force lui manque, il ne peut proférer une parole, il tombe à ses pieds. Cunégonde tombe sur le canapé. La vieille les accable d’eaux spiritueuses, ils reprennent leurs sens, ils se parlent: ce sont d’abord des mots entrecoupés, des demandes et des réponses qui se croisent, des soupirs, des larmes, des cris. La vieille leur recommande de faire moins de bruit, et les laisse en liberté. Quoi! c’est vous, lui dit Candide, vous vivez! je vous retrouve en Portugal! On ne vous a donc pas violée? on ne vous a point fendu le ventre, comme le philosophe Pangloss me l’avait assuré? Si fait, dit la belle Cunégonde; mais on ne meurt pas toujours de ces deux accidents.—Mais votre père et votre mère ont-ils été tués?—Il n’est que trop vrai, dit Cunégonde en pleurant.—Et votre frère?—Mon frère a été tué aussi.—Et pourquoi êtes-vous en Portugal? et comment avez-vous su que j’y étais? et par quelle étrange aventure m’avez-vous fait conduire dans cette maison?—Je vous dirai tout cela, répliqua la dame; mais il faut auparavant que vous m’appreniez tout ce qui vous est arrivé depuis le baiser innocent que vous me donnâtes, et les coups de pied que vous reçûtes.

Chẳng mấy chốc bà lão trở lại; bà khó nhọc dìu một người đàn bà đang run rẩy, dáng người uy nghi, lấp lánh châu báu, và trùm một tấm mạng. Hãy vén tấm mạng này lên, bà lão bảo Candide. Chàng trai trẻ lại gần; chàng rụt rè đưa tay vén tấm mạng. Phút giây ấy! nỗi kinh ngạc ấy! chàng tưởng như thấy tiểu thư Cunégonde; chàng thấy nàng thật, chính là nàng. Chàng rụng rời sức lực, không thốt nổi một lời, ngã xuống dưới chân nàng. Cunégonde ngã xuống trường kỷ. Bà lão tưới cho họ đầy các thứ nước hồi sức, họ tỉnh lại, họ nói với nhau: thoạt tiên là những lời đứt quãng, những câu hỏi và câu trả lời chồng chéo lên nhau, những tiếng thở dài, những giọt nước mắt, những tiếng kêu. Bà lão dặn họ bớt ồn ào, rồi để mặc họ tự do. Sao! là em, Candide nói với nàng, em còn sống! anh gặp lại em ở Bồ Đào Nha! Vậy là người ta không hãm hiếp em sao? người ta không mổ bụng em, như nhà triết học Pangloss đã quả quyết với anh sao? Có chứ, nàng Cunégonde xinh đẹp nói; nhưng người ta đâu phải lúc nào cũng chết vì hai tai nạn ấy.—Nhưng cha mẹ em có bị giết không?—Điều ấy thật quá đúng, Cunégonde vừa khóc vừa nói.—Còn anh trai em?—Anh trai em cũng bị giết rồi.—Thế sao em lại ở Bồ Đào Nha? làm sao em biết anh ở đây? và nhờ cuộc phiêu lưu kỳ lạ nào mà em đã cho người đưa anh tới ngôi nhà này?—Em sẽ kể anh nghe tất cả, nàng đáp; nhưng trước hết anh phải kể cho em nghe mọi chuyện đã xảy đến với anh kể từ nụ hôn ngây thơ anh trao em, và những cú đá anh phải chịu.

Candide lui obéit avec un profond respect; et quoiqu’il fût interdit, quoique sa voix fût faible et tremblante, quoique l’échine lui fît encore un peu mal, il lui raconta de la manière la plus naïve tout ce qu’il avait éprouvé depuis le moment de leur séparation. Cunégonde levait les yeux au ciel: elle donna des larmes à la mort du bon anabaptiste et de Pangloss; après quoi elle parla en ces termes à Candide, qui ne perdait pas une parole, et qui la dévorait des yeux.

Candide vâng lời nàng với lòng kính cẩn sâu xa; và dù đang bối rối, dù giọng còn yếu ớt và run run, dù sống lưng vẫn còn hơi đau, chàng kể cho nàng nghe một cách hồn nhiên nhất tất cả những gì chàng đã trải qua kể từ lúc họ chia lìa. Cunégonde ngước mắt nhìn trời: nàng nhỏ lệ thương cái chết của người Tái Tẩy tốt bụng và của Pangloss; sau đó nàng nói với Candide những lời sau đây, còn chàng thì không bỏ sót một lời, và đắm đuối nuốt lấy nàng bằng ánh mắt.

CHAPITRE VIII. Histoire de Cunégonde.

CHƯƠNG VIII. Chuyện của Cunégonde.

J’étais dans mon lit et je dormais profondément, quand il plut au ciel d’envoyer les Bulgares dans notre beau château de Thunder-ten-tronckh; ils égorgèrent mon père et mon frère, et coupèrent ma mère par morceaux. Un grand Bulgare, haut de six pieds, voyant qu’à ce spectacle j’avais perdu connaissance, se mit à me violer; cela me fit revenir, je repris mes sens, je criai, je me débattis, je mordis, j’égratignai, je voulais arracher les yeux à ce grand Bulgare, ne sachant pas que tout ce qui arrivait dans le château de mon père était une chose d’usage: le brutal me donna un coup de couteau dans le flanc gauche dont je porte encore la marque. Hélas! j’espère bien la voir, dit le naïf Candide. Vous la verrez, dit Cunégonde; mais continuons. Continuez, dit Candide.

Em đang nằm trên giường và ngủ say, thì trời đẹp lòng sai người Bulgar đến tòa lâu đài xinh đẹp Thunder-ten-tronckh của chúng ta; chúng cắt cổ cha em và anh trai em, và chặt mẹ em ra từng mảnh. Một tên Bulgar to lớn, cao sáu bộ, thấy em đã ngất đi trước cảnh tượng ấy, liền bắt đầu hãm hiếp em; điều đó làm em tỉnh lại, em hồi tỉnh, em kêu thét, em vùng vẫy, em cắn, em cào, em muốn móc mắt tên Bulgar to lớn ấy, vì không biết rằng mọi chuyện xảy ra trong lâu đài của cha em là chuyện thường tình: tên vũ phu đâm em một nhát dao vào sườn trái mà em vẫn còn mang vết sẹo. Than ôi! anh rất mong được xem nó, chàng Candide ngây thơ nói. Anh sẽ được xem, Cunégonde nói; nhưng ta kể tiếp đã. Em kể tiếp đi, Candide nói.

Elle reprit ainsi le fil de son histoire: Un capitaine bulgare entra, il me vit toute sanglante, et le soldat ne se dérangeait pas. Le capitaine se mit en colère du peu de respect que lui témoignait, ce brutal, et le tua sur mon corps. Ensuite il me fit panser, et m’emmena prisonnière de guerre dans son quartier. Je blanchissais le peu de chemises qu’il avait, je fesais sa cuisine; il me trouvait fort jolie, il faut l’avouer; et je ne nierai pas qu’il ne fût très bien fait, et qu’il n’eût la peau blanche et douce; d’ailleurs peu d’esprit, peu de philosophie: on voyait bien qu’il n’avait pas été élevé par le docteur Pangloss. Au bout de trois mois, ayant perdu tout son argent, et s’étant dégoûté de moi, il me vendit à un Juif nommé don Issachar, qui trafiquait en Hollande et en Portugal, et qui aimait passionnément les femmes. Ce Juif s’attacha beaucoup à ma personne, mais il ne pouvait en triompher; je lui ai mieux résisté qu’au soldat bulgare: une personne d’honneur peut être violée une fois, mais sa vertu s’en affermit. Le Juif, pour m’apprivoiser, me mena dans cette maison de campagne que vous voyez. J’avais cru jusque-là qu’il n’y avait rien sur la terre de si beau que le château de Thunder-ten-tronckh; j’ai été détrompée.

Nàng nối lại mạch chuyện như sau: Một viên đại úy Bulgar bước vào, thấy em máu me đầm đìa, mà tên lính vẫn không chịu thôi. Viên đại úy nổi giận vì tên vũ phu ấy tỏ ra thiếu tôn trọng mình, và giết hắn ngay trên người em. Rồi ông ta cho băng bó cho em, và đưa em về doanh trại làm tù binh chiến tranh. Em giặt mấy chiếc áo sơ mi ít ỏi của ông ta, em nấu bếp cho ông ta; ông ta thấy em rất xinh, phải thú thật như vậy; và em cũng không chối rằng ông ta rất cân đối, da trắng và mịn; ngoài ra thì ít trí tuệ, ít triết lý: rõ ràng là ông ta không được tiến sĩ Pangloss dạy dỗ. Sau ba tháng, đã hết sạch tiền, và đã chán em, ông ta bán em cho một người Do Thái tên là don Issachar, kẻ buôn bán ở Hà Lan và Bồ Đào Nha, và mê đàn bà say đắm. Người Do Thái này rất say mê con người em, nhưng không chinh phục được; em chống cự hắn giỏi hơn so với tên lính Bulgar: một người có danh dự có thể bị hãm hiếp một lần, nhưng đức hạnh của người ấy nhờ thế mà vững vàng thêm. Để thuần hóa em, người Do Thái đưa em đến ngôi nhà ở quê mà anh thấy đây. Cho đến lúc ấy em vẫn tưởng rằng trên đời không có gì đẹp bằng lâu đài Thunder-ten-tronckh; em đã vỡ mộng.

Le grand-inquisiteur m’aperçut un jour à la messe; il me lorgna beaucoup, et me fit dire qu’il avait à me parler pour des affaires secrètes. Je fus conduite à son palais; je lui appris ma naissance; il me représenta combien il était au-dessous de mon rang d’appartenir à un Israélite. On proposa de sa part à don Issachar de me céder à monseigneur. Don Issachar, qui est le banquier de la cour, et homme de crédit, n’en voulut rien faire. L’inquisiteur le menaça d’un auto-da-fé. Enfin mon Juif intimidé conclut un marché par lequel la maison et moi leur appartiendraient à tous deux en commun; que le Juif aurait pour lui les lundis, mercredis, et le jour du sabbat, et que l’inquisiteur aurait les autres jours de la semaine. Il y a six mois que cette convention subsiste. Ce n’a pas été sans querelles; car souvent il a été indécis si la nuit du samedi au dimanche appartenait à l’ancienne loi ou à la nouvelle. Pour moi, j’ai résisté jusqu’à présent à toutes les deux; et je crois que c’est pour cette raison que j’ai toujours été aimée.

Một hôm vị đại pháp quan Tòa dị giáo trông thấy em trong buổi lễ misa; ngài đưa mắt nhìn em mãi, và cho người nhắn rằng ngài cần nói chuyện với em về những việc cơ mật. Em được đưa đến dinh của ngài; em cho ngài biết dòng dõi của em; ngài chỉ cho em thấy việc thuộc về một người Israel là hạ thấp địa vị của em biết bao. Người ta thay mặt ngài đề nghị don Issachar nhường em lại cho đức ông. Don Issachar, vốn là chủ ngân hàng của triều đình, và là người có thế lực, nhất định không chịu. Vị pháp quan dọa hắn bằng một lễ hỏa thiêu auto-da-fé. Cuối cùng, người Do Thái của em sợ hãi, ký một giao kèo theo đó ngôi nhà và em sẽ thuộc chung về cả hai người; người Do Thái sẽ được các ngày thứ Hai, thứ Tư, và ngày sabbat, còn vị pháp quan được những ngày khác trong tuần. Giao kèo này đã có hiệu lực được sáu tháng. Chẳng phải là không có cãi cọ; vì thường không phân định được đêm thứ Bảy rạng sáng Chủ nhật thuộc về luật cũ hay luật mới. Phần em, cho đến nay em vẫn cưỡng lại được cả hai; và em tin rằng chính vì lẽ ấy mà em vẫn luôn được yêu.

Enfin, pour détourner le fléau des tremblements de terre, et pour intimider don Issachar, il plut à monseigneur l’inquisiteur de célébrer un auto-da-fé. Il me fit l’honneur de m’y inviter. Je fus très bien placée; on servit aux dames des rafraîchissements entre la messe et l’exécution. Je fus, à la vérité, saisie d’horreur en voyant brûler ces deux Juifs et cet honnête Biscayen qui avait épousé sa commère: mais quelle fut ma surprise, mon effroi, mon trouble, quand je vis dans un san-benito, et sous une mitre, une figure qui ressemblait à celle de Pangloss! Je me frottai les yeux, je regardai attentivement, je le vis pendre; je tombai en faiblesse. A peine reprenais-je mes sens, que je vous vis dépouillé tout nu; ce fut là le comble de l’horreur, de la consternation, de la douleur, du désespoir. Je vous dirai, avec vérité, que votre peau est encore plus blanche, et d’un incarnat plus parfait que celle de mon capitaine des Bulgares. Cette vue redoubla tous les sentiments qui m’accablaient, qui me dévoraient. Je m’écriai, je voulus dire, Arrêtez, barbares! mais la voix me manqua, et mes cris auraient été inutiles. Quand vous eûtes été bien fessé: Comment se peut-il faire, disais-je, que l’aimable Candide et le sage Pangloss se trouvent à Lisbonne, l’un pour recevoir cent coups de fouet, et l’autre pour être pendu par l’ordre de monseigneur l’inquisiteur, dont je suis la bien-aimée? Pangloss m’a donc bien cruellement trompée, quand il me disait que tout va le mieux du monde!

Cuối cùng, để xua đuổi tai ương động đất, và để dọa don Issachar, đức ông pháp quan đẹp lòng cử hành một lễ hỏa thiêu auto-da-fé. Ngài cho em vinh dự được mời đến dự. Em được xếp chỗ rất tốt; giữa lễ misa và cuộc hành hình, người ta mời các bà các cô dùng đồ giải khát. Quả thật em đã kinh hoàng khi thấy thiêu hai người Do Thái ấy và người xứ Biscay lương thiện đã lấy mẹ đỡ đầu của con mình: nhưng em đã ngạc nhiên, sợ hãi, bối rối biết bao, khi thấy trong một chiếc áo san-benito, dưới một chiếc mũ mitra, một khuôn mặt giống hệt Pangloss! Em dụi mắt, em nhìn kỹ, em thấy ông bị treo cổ; em ngất đi. Vừa mới hồi tỉnh, em đã thấy anh bị lột trần truồng; đó là tột cùng của kinh hoàng, của bàng hoàng, của đau đớn, của tuyệt vọng. Em nói thật với anh rằng da anh còn trắng hơn, và hồng hào hoàn hảo hơn da viên đại úy Bulgar của em. Cảnh tượng ấy làm tăng gấp bội mọi cảm xúc đang đè nặng lên em, đang thiêu đốt em. Em kêu lên, em muốn nói: Dừng tay lại, lũ man rợ! nhưng em nghẹn tiếng, và những tiếng kêu của em hẳn cũng vô ích. Khi anh đã bị đánh đòn đủ: Làm sao lại có thể thế được, em tự nhủ, rằng Candide đáng yêu và Pangloss hiền triết lại có mặt ở Lisboa, người thì để chịu một trăm roi, người thì để bị treo cổ theo lệnh của đức ông pháp quan, mà em là người tình yêu dấu? Vậy là Pangloss đã lừa em thật tàn nhẫn, khi bảo em rằng mọi sự trên đời đều diễn ra tốt đẹp nhất!

Agitée, éperdue, tantôt hors de moi-même, et tantôt prête de mourir de faiblesse, j’avais la tête remplie du massacre de mon père, de ma mère, de mon frère, de l’insolence de mon vilain soldat bulgare, du coup de couteau qu’il me donna, de ma servitude, de mon métier de cuisinière, de mon capitaine bulgare, de mon vilain don Issachar, de mon abominable inquisiteur, de la pendaison du docteur Pangloss, de ce grand miserere en faux-bourdon pendant lequel on vous fessait, et surtout du baiser que je vous avais donné derrière un paravent, le jour que je vous avais vu pour la dernière fois. Je louai Dieu, qui vous ramenait à moi par tant d’épreuves. Je recommandai à ma vieille d’avoir soin de vous, et de vous amener ici dès qu’elle le pourrait. Elle a très bien exécuté ma commission; j’ai goûté le plaisir inexprimable de vous revoir, de vous entendre, de vous parler. Vous devez avoir une faim dévorante; j’ai grand appétit; commençons par souper.

Xao động, rối bời, lúc thì như mất hồn, lúc thì như sắp chết vì kiệt sức, đầu óc em đầy ắp cảnh cha em, mẹ em, anh trai em bị tàn sát, sự xấc xược của tên lính Bulgar đáng ghét của em, nhát dao hắn đâm em, cảnh nô lệ của em, cái nghề nấu bếp của em, viên đại úy Bulgar của em, tên don Issachar đáng ghét của em, vị pháp quan ghê tởm của em, vụ treo cổ tiến sĩ Pangloss, bài miserere lớn hát bè faux-bourdon trong lúc người ta đánh đòn anh, và nhất là nụ hôn em đã trao anh sau tấm bình phong, cái ngày em gặp anh lần cuối. Em ngợi khen Chúa, đã đưa anh trở về với em qua bao nhiêu thử thách. Em dặn bà lão của em chăm sóc anh, và đưa anh tới đây ngay khi có thể. Bà đã làm tròn việc em giao; em đã được nếm niềm vui khôn tả khi gặp lại anh, nghe anh nói, nói chuyện với anh. Hẳn anh đang đói cồn cào; em thì đói lắm rồi; ta bắt đầu bằng bữa tối đi.

Les voilà qui se mettent tous deux à table; et, après le souper, ils se replacent sur ce beau canapé dont on a déjà parlé; ils y étaient quand le signor don Issachar, l’un des maîtres de la maison, arriva. C’était le jour du sabbat. Il venait jouir de ses droits, et expliquer son tendre amour.

Thế là cả hai cùng ngồi vào bàn; và, sau bữa tối, họ trở lại ngồi trên chiếc trường kỷ đẹp đã nói tới ở trên; họ đang ở đó thì signor don Issachar, một trong hai ông chủ của ngôi nhà, đến. Đó là ngày sabbat. Hắn đến để hưởng quyền lợi của mình, và để giãi bày mối tình dịu dàng của hắn.

CHAPITRE IX. Ce qui advint de Cunégonde, de Candide, du grand-inquisiteur, et d’un Juif.

CHƯƠNG IX. Chuyện gì đã xảy đến với Cunégonde, với Candide, với vị đại pháp quan Tòa dị giáo, và với một người Do Thái.

Cet Issachar était le plus colérique Hébreu qu’on eût vu dans Israël, depuis la captivité en Babylone. Quoi! dit-il, chienne de galiléenne, ce n’est pas assez de monsieur l’inquisiteur? il faut que ce coquin partage aussi avec moi? En disant cela il tire un long poignard dont il était toujours pourvu, et, ne croyant pas que son adverse partie eût des armes, il se jette sur Candide; mais notre bon Vestphalien avait reçu une belle épée de la vieille avec l’habit complet. Il tire son épée, quoiqu’il eût les moeurs fort douces, et vous étend l’Israélite roide mort sur le carreau, aux pieds de la belle Cunégonde.

Tên Issachar này là người Hebrew nóng tính nhất từng thấy ở Israel kể từ thời bị lưu đày ở Babylon. Sao! hắn nói, đồ chó cái xứ Galilê, có ngài pháp quan còn chưa đủ sao? thằng vô lại này cũng phải chia phần với tao nữa à? Vừa nói thế hắn vừa rút ra một con dao găm dài mà hắn luôn mang theo người, và, không ngờ rằng đối phương có vũ khí, hắn lao vào Candide; nhưng chàng Vestphalia tốt bụng của chúng ta đã được bà lão cho một thanh gươm đẹp cùng với bộ quần áo đầy đủ. Chàng rút gươm, dù tính nết rất hiền hậu, và đặt ngay gã Israel nằm chết cứng trên nền gạch, dưới chân nàng Cunégonde xinh đẹp.

Sainte Vierge! s’écria-t-elle, qu’allons-nous devenir? un homme tué chez moi! si la justice vient, nous sommes perdus. Si Pangloss n’avait pas été pendu, dit Candide, il nous donnerait un bon conseil dans cette extrémité, car c’était un grand philosophe. A son défaut, consultons la vieille. Elle était fort prudente, et commençait à dire son avis quand une autre petite porte s’ouvrit. Il était une heure après minuit, c’était le commencement du dimanche. Ce jour appartenait à monseigneur l’inquisiteur. Il entre et voit le fessé Candide, l’épée à la main, un mort étendu par terre, Cunégonde effarée, et la vieille donnant des conseils.

Lạy Đức Mẹ Đồng Trinh! nàng kêu lên, chúng ta sẽ ra sao đây? một người bị giết ngay trong nhà em! nếu quan tòa tới, chúng ta toi mất. Giá Pangloss không bị treo cổ, Candide nói, thầy sẽ cho chúng ta một lời khuyên hay trong cảnh cùng quẫn này, vì thầy là một nhà triết học lớn. Không có thầy, ta hỏi ý bà lão vậy. Bà rất thận trọng, và đang bắt đầu nói ý kiến của mình thì một cánh cửa nhỏ khác mở ra. Lúc ấy là một giờ sau nửa đêm, là đầu ngày Chủ nhật. Ngày này thuộc về đức ông pháp quan. Ngài bước vào và thấy Candide kẻ bị đánh đòn, tay cầm gươm, một xác chết nằm dài dưới đất, Cunégonde hoảng hốt, và bà lão đang góp ý.

Voici dans ce moment ce qui se passa dans l’âme de Candide, et comment il raisonna: Si ce saint homme appelle du secours, il me fera infailliblement brûler, il pourra en faire autant de Cunégonde; il m’a fait fouetter impitoyablement; il est mon rival; je suis en train de tuer; il n’y a pas à balancer. Ce raisonnement fut net et rapide; et, sans donner le temps à l’inquisiteur de revenir de sa surprise, il le perce d’outre en outre, et le jette à côté du Juif. En voici bien d’une autre, dit Cunégonde; il n’y a plus de rémission; nous sommes excommuniés, notre dernière heure est venue! Comment avez-vous fait, vous qui êtes né si doux, pour tuer en deux minutes un Juif et un prélat? Ma belle demoiselle, répondit Candide, quand on est amoureux, jaloux, et fouetté par l’inquisition, on ne se connaît plus.

Đây là những gì diễn ra trong tâm hồn Candide lúc ấy, và cách chàng lý luận: Nếu vị thánh nhân này kêu người tới cứu, chắc chắn ông ta sẽ cho thiêu ta, ông ta cũng có thể làm thế với Cunégonde; ông ta đã cho quất roi ta không chút thương xót; ông ta là tình địch của ta; ta đang đà giết người; chẳng còn gì phải đắn đo. Lập luận ấy rõ ràng và nhanh chóng; và, chẳng để vị pháp quan kịp hoàn hồn sau cơn kinh ngạc, chàng đâm ông ta xuyên từ bên này sang bên kia, rồi quăng ông ta nằm cạnh người Do Thái. Lại thêm một chuyện nữa đây, Cunégonde nói; thế là hết đường tha thứ; chúng ta bị rút phép thông công rồi, giờ cuối của chúng ta đã điểm! Anh làm thế nào, anh vốn sinh ra hiền lành đến thế, mà giết trong hai phút một người Do Thái và một vị giáo phẩm? Tiểu thư xinh đẹp, Candide đáp, khi người ta đang yêu, đang ghen, và đã bị Tòa dị giáo quất roi, thì người ta không còn biết mình là ai nữa.

La vieille prit alors la parole, et dit: Il y a trois chevaux andalous dans l’écurie, avec leurs selles et leurs brides, que le brave Candide les prépare; madame a des moyadors et des diamants, montons vite à cheval, quoique je ne puisse me tenir que sur une fesse, et allons à Cadix; il fait le plus beau temps du monde, et c’est un grand plaisir de voyager pendant la fraîcheur de la nuit.

Bấy giờ bà lão cất lời, nói: Trong chuồng có ba con ngựa Andalucía, có đủ yên cương, xin cậu Candide dũng cảm thắng ngựa; cô chủ có tiền moidore và kim cương, ta mau lên ngựa, dù tôi chỉ ngồi được trên một bên mông, rồi đi Cádiz; trời đẹp nhất đời, và đi đường trong lúc đêm mát là một thú vui lớn.

Aussitôt Candide selle les trois chevaux; Cunégonde, la vieille, et lui, font trente milles d’une traite. Pendant qu’ils s’éloignaient, la sainte hermandad arrive dans la maison, on enterre monseigneur dans une belle église, on jette Issachar à la voirie.

Lập tức Candide thắng yên cả ba con ngựa; Cunégonde, bà lão, và chàng, đi một mạch ba mươi dặm. Trong lúc họ đi xa dần, đội Santa Hermandad ập tới ngôi nhà, người ta chôn đức ông trong một nhà thờ đẹp, còn Issachar thì bị quăng ra bãi rác.

Candide, Cunégonde, et la vieille, étaient déjà dans la petite ville d’Avacéna, au milieu des montagnes de la Sierra-Morena; et ils parlaient ainsi dans un cabaret.

Candide, Cunégonde, và bà lão, lúc ấy đã ở thị trấn nhỏ Avacena, giữa vùng núi Sierra Morena; và họ trò chuyện như sau trong một quán rượu.

CHAPITRE X. Dans quelle détresse Candide, Cunégonde, et la vieille, arrivent à Cadix, et leur embarquement.

CHƯƠNG X. Candide, Cunégonde, và bà lão tới Cádiz trong cảnh túng quẫn thế nào, và chuyện họ xuống tàu.

Qui a donc pu me voler mes pistoles et mes diamants? disait en pleurant Cunégonde; de quoi vivrons-nous? comment ferons-nous? où trouver des inquisiteurs et des Juifs qui m’en donnent d’autres? Hélas! dit la vieille, je soupçonne fort un révérend père cordelier, qui coucha hier dans la même auberge que nous à Badajos; Dieu me garde de faire un jugement téméraire! mais il entra deux fois dans notre chambre, et il partit long-temps avant nous. Hélas! dit Candide, le bon Pangloss m’avait souvent prouvé que les biens de la terre sont communs à tous les hommes, que chacun y a un droit égal. Ce cordelier devait bien, suivant ces principes, nous laisser de quoi achever notre voyage. Il ne vous reste donc rien du tout, ma belle Cunégonde? Pas un maravédis, dit-elle. Quel parti prendre? dit Candide. Vendons un des chevaux, dit la vieille; je monterai en croupe derrière mademoiselle, quoique je ne puisse me tenir que sur une fesse, et nous arriverons à Cadix.

Ai đã có thể lấy cắp những đồng pistole và những viên kim cương của em? Cunégonde vừa khóc vừa nói; ta sống bằng gì đây? ta sẽ làm sao? biết tìm đâu ra những vị pháp quan và những người Do Thái cho em những thứ khác? Than ôi! bà lão nói, tôi rất ngờ một cha dòng Phanxicô đáng kính, hôm qua đã ngủ cùng quán trọ với chúng ta ở Badajoz; xin Chúa giữ cho tôi khỏi phán đoán hồ đồ! nhưng ông ta đã vào phòng chúng ta hai lần, và đã đi từ rất lâu trước chúng ta. Than ôi! Candide nói, thầy Pangloss tốt bụng đã thường chứng minh cho anh thấy rằng của cải trên đời là của chung mọi người, ai cũng có quyền ngang nhau đối với chúng. Theo những nguyên tắc ấy, lẽ ra thầy dòng Phanxicô kia phải để lại cho chúng ta đủ tiền đi hết cuộc hành trình. Vậy là em chẳng còn lại gì cả sao, Cunégonde xinh đẹp của anh? Không còn một đồng maravedí, nàng nói. Biết tính sao đây? Candide nói. Bán một con ngựa đi, bà lão nói; tôi sẽ ngồi sau lưng cô, dù tôi chỉ ngồi được trên một bên mông, và chúng ta sẽ tới Cádiz.

Il y avait dans la même hôtellerie un prieur de bénédictins; il acheta le cheval bon marché. Candide, Cunégonde, et la vieille, passèrent par Lucena, par Chillas, par Lebrixa, et arrivèrent enfin à Cadix. On y équipait une flotte, et on y assemblait des troupes pour mettre à la raison les révérends pères jésuites du Paraguai, qu’on accusait d’avoir fait révolter une de leurs hordes contre les rois d’Espagne et de Portugal, auprès de la ville du Saint-Sacrement. Candide, ayant servi chez les Bulgares, fit l’exercice bulgarien devant le général de la petite armée avec tant de grâce, de célérité, d’adresse, de fierté, d’agilité, qu’on lui donna une compagnie d’infanterie à commander. Le voilà capitaine; il s’embarque avec mademoiselle Cunégonde, la vieille, deux valets, et les deux chevaux andalous qui avaient appartenu à M. le grand-inquisiteur de Portugal.

Trong cùng quán trọ ấy có một cha viện phó dòng Biển Đức; ông ta mua con ngựa với giá rẻ. Candide, Cunégonde, và bà lão, đi qua Lucena, qua Chillas, qua Lebrija, và cuối cùng tới Cádiz. Ở đó người ta đang trang bị một hạm đội, và tập hợp quân lính để trị tội các cha dòng Tên đáng kính ở Paraguay, những người bị buộc tội đã xúi một trong những bộ lạc của họ nổi loạn chống lại các vua Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, gần thành Thánh Thể. Candide, vì đã từng phục vụ trong quân Bulgar, bèn biểu diễn lối thao luyện Bulgar trước mặt viên tướng của đạo quân nhỏ ấy với biết bao duyên dáng, mau lẹ, khéo léo, kiêu hãnh, nhanh nhẹn, đến nỗi người ta trao cho chàng một đại đội bộ binh để chỉ huy. Thế là chàng thành đại úy; chàng xuống tàu cùng tiểu thư Cunégonde, bà lão, hai gia nhân, và hai con ngựa Andalucía từng thuộc về ngài đại pháp quan Tòa dị giáo Bồ Đào Nha.

Pendant toute la traversée ils raisonnèrent beaucoup sur la philosophie du pauvre Pangloss. Nous allons dans un autre univers, disait Candide; c’est dans celui-là, sans doute, que tout est bien: car il faut avouer qu’on pourrait gémir un peu de ce qui se passe dans le nôtre en physique et en morale. Je vous aime de tout mon coeur, disait Cunégonde; mais j’ai encore l’âme tout effarouchée de ce que j’ai vu, de ce que j’ai éprouvé. Tout ira bien, répliquait Candide; la mer de ce nouveau monde vaut déjà mieux que les mers de notre Europe; elle est plus calme, les vents plus constants. C’est certainement le Nouveau-Monde qui est le meilleur des univers possibles. Dieu le veuille! disait Cunégonde: mais j’ai été si horriblement malheureuse dans le mien, que mon coeur est presque fermé à l’espérance. Vous vous plaignez, leur dit la vieille; hélas! vous n’avez pas éprouvé des infortunes telles que les miennes. Cunégonde se mit presque à rire, et trouva cette bonne femme fort plaisante de prétendre être plus malheureuse qu’elle. Hélas! lui dit-elle, ma bonne, à moins que vous n’ayez été violée par deux Bulgares, que vous n’ayez reçu deux coups de couteau dans le ventre, qu’on n’ait démoli deux de vos châteaux, qu’on n’ait égorgé à vos yeux deux mères et deux pères, et que vous n’ayez vu deux de vos amants fouettés dans un auto-da-fé, je ne vois pas que vous puissiez l’emporter sur moi; ajoutez que je suis née baronne avec soixante et douze quartiers, et que j’ai été cuisinière. Mademoiselle, répondit la vieille, vous ne savez pas quelle est ma naissance; et si je vous montrais mon derrière, vous ne parleriez pas comme vous faites, et vous suspendriez votre jugement. Ce discours fit naître une extrême curiosité dans l’esprit de Cunégonde et de Candide. La vieille leur parla en ces termes.

Suốt chuyến vượt biển họ lý luận rất nhiều về triết học của Pangloss tội nghiệp. Chúng ta đang đi tới một vũ trụ khác, Candide nói; hẳn là chính ở đó mọi sự đều tốt: vì phải thừa nhận rằng người ta có thể than vãn đôi chút về những gì xảy ra trong vũ trụ của chúng ta, cả về cái ác thể chất lẫn cái ác luân lý. Em yêu anh hết lòng, Cunégonde nói; nhưng tâm hồn em vẫn còn kinh hãi vì những gì em đã thấy, những gì em đã trải qua. Mọi sự sẽ tốt đẹp, Candide đáp; biển của thế giới mới này đã hơn hẳn các biển ở châu Âu chúng ta rồi; nó êm hơn, gió ổn định hơn. Chắc chắn Tân Thế Giới mới là vũ trụ tốt đẹp nhất trong mọi vũ trụ có thể có. Cầu Chúa cho được như thế! Cunégonde nói: nhưng em đã bất hạnh khủng khiếp đến thế trong thế giới của em, đến nỗi trái tim em gần như đã khép lại trước hy vọng. Cô cậu than thở, bà lão bảo họ; than ôi! cô cậu chưa từng nếm những bất hạnh như của tôi. Cunégonde suýt bật cười, và thấy bà lão tốt bụng này thật buồn cười khi cho rằng mình bất hạnh hơn nàng. Than ôi! nàng bảo bà, bà ơi, trừ phi bà đã bị hai tên Bulgar hãm hiếp, đã bị hai nhát dao đâm vào bụng, đã bị người ta phá hủy hai tòa lâu đài, đã bị người ta cắt cổ ngay trước mắt hai người mẹ và hai người cha, và đã thấy hai người tình của mình bị quất roi trong một lễ hỏa thiêu auto-da-fé, tôi chẳng thấy bà có thể hơn được tôi; thêm nữa, tôi sinh ra đã là nam tước với bảy mươi hai đời tổ tiên quý tộc, vậy mà tôi đã phải làm bếp. Thưa cô, bà lão đáp, cô không biết dòng dõi của tôi thế nào đâu; và nếu tôi cho cô xem cái mông của tôi, cô sẽ không nói như cô vừa nói, và cô sẽ khoan phán xét. Lời ấy khiến Cunégonde và Candide tò mò tột độ. Bà lão nói với họ những lời sau đây.

CHAPITRE XI. Histoire de la vieille.

CHƯƠNG XI. Chuyện bà lão.

Je n’ai pas eu toujours les yeux éraillés et bordés d’écarlate; mon nez n’a pas toujours touché à mon menton, et je n’ai pas toujours été servante. Je suis la fille du pape Urbain X et de la princesse de Palestrine[a]. On m’éleva jusqu’à quatorze ans dans un palais auquel tous les châteaux de vos barons allemands n’auraient pas servi d’écurie; et une de mes robes valait mieux que toutes les magnificences de la Vestphalie. Je croissais en beauté, en grâces, en talents, au milieu des plaisirs, des respects, et des espérances: j’inspirais déjà de l’amour; ma gorge se formait; et quelle gorge! blanche, ferme, taillée comme celle de la Vénus de Médicis; et quels yeux! quelles paupières! quels sourcils noirs! quelles flammes brillaient dans mes deux prunelles, et effaçaient la scintillation des étoiles! comme me disaient les poètes du quartier. Les femmes qui m’habillaient et qui me déshabillaient tombaient en extase en me regardant par-devant et par-derrière; et tous les hommes auraient voulu être à leur place.

Không phải lúc nào mắt tôi cũng toét nhèm và viền đỏ như son; không phải lúc nào mũi tôi cũng chạm tới cằm, và không phải lúc nào tôi cũng là đầy tớ. Tôi là con gái của Giáo hoàng Urbain X và công nương xứ Palestrina. Người ta nuôi tôi đến năm mười bốn tuổi trong một tòa cung điện mà tất cả các lâu đài của các ngài nam tước Đức nhà cô cũng chẳng đáng làm chuồng ngựa cho nó; và chỉ một áo choàng của tôi cũng giá trị hơn mọi thứ lộng lẫy của cả xứ Westphalia. Tôi lớn lên, ngày một thêm xinh đẹp, thêm duyên dáng, thêm tài hoa, giữa bao lạc thú, bao kính trọng và bao hy vọng: tôi đã bắt đầu khơi dậy tình yêu; bộ ngực tôi đang thành hình; mà ngực mới đẹp làm sao! trắng ngần, săn chắc, tạc như ngực tượng Vénus de Médicis; mà đôi mắt nữa! đôi mi nữa! đôi lông mày đen nhánh nữa! những ngọn lửa nào sáng rực trong hai con ngươi tôi, làm lu mờ cả ánh lấp lánh của các vì sao! đấy là lời các nhà thơ trong khu phố vẫn nói với tôi. Những người đàn bà mặc áo và cởi áo cho tôi ngây ngất mỗi khi ngắm tôi đằng trước lẫn đằng sau; và mọi người đàn ông đều ước được thế chỗ họ.

Je fus fiancée à un prince souverain de Massa-Carrara: quel prince! aussi beau que moi, pétri de douceur et d’agréments, brillant d’esprit et brûlant d’amour; je l’aimais comme on aime pour la première fois, avec idolâtrie, avec emportement. Les noces furent préparées: c’était une pompe, une magnificence inouïe; c’étaient des fêtes, des carrousels, des opéra-buffa continuels; et toute l’Italie fit pour moi des sonnets dont il n’y eut pas un seul de passable. Je touchais au moment de mon bonheur, quand une vieille marquise, qui avait été maîtresse de mon prince, l’invita à prendre du chocolat chez elle; il mourut en moins de deux heures avec des convulsions épouvantables; mais ce n’est qu’une bagatelle. Ma mère au désespoir, et bien moins affligée que moi, voulut s’arracher pour quelque temps à un séjour si funeste. Elle avait une très belle terre auprès de Gaïète: nous nous embarquâmes sur une galère du pays, dorée comme l’autel de Saint-Pierre de Rome. Voilà qu’un corsaire de Salé fond sur nous et nous aborde: nos soldats se défendirent comme des soldats du pape; ils se mirent tous à genoux en jetant leurs armes, et en demandant au corsaire une absolution in articulo mortis.

Tôi được hứa gả cho một vị vương công có chủ quyền xứ Massa-Carrara: một vị vương công mới tuyệt làm sao! đẹp như tôi, nhào nặn toàn bằng dịu dàng và duyên dáng, trí tuệ sáng ngời và tình yêu bừng cháy; tôi yêu chàng như người ta yêu lần đầu, đến tôn thờ, đến cuồng nhiệt. Hôn lễ được sửa soạn: thật là một cảnh xa hoa, một sự lộng lẫy chưa từng nghe thấy; nào yến tiệc, nào đấu ngựa, nào opera buffa diễn không ngớt; và khắp nước Ý làm thơ sonnet ca tụng tôi, mà chẳng có lấy một bài tạm đọc được. Tôi đã sắp chạm tới hạnh phúc, thì một bà hầu tước già, vốn là tình nhân cũ của vương công tôi, mời chàng đến nhà dùng sô-cô-la; chưa đầy hai tiếng sau chàng chết trong những cơn co giật khủng khiếp; nhưng đó chỉ là chuyện vặt. Mẹ tôi tuyệt vọng, tuy đau đớn kém tôi xa, muốn tạm rời bỏ chốn ở đầy điềm gở ấy một thời gian. Bà có một điền trang rất đẹp gần Gaeta: chúng tôi xuống một chiếc thuyền chiến của xứ sở, thếp vàng như bàn thờ nhà thờ Thánh Phêrô ở Roma. Thế rồi một tên cướp biển xứ Salé xông tới áp mạn thuyền chúng tôi: lính của chúng tôi chống cự đúng kiểu lính của Giáo hoàng; tất cả đều quỳ gối, vứt vũ khí, và xin tên cướp biển ban phép giải tội in articulo mortis.

Aussitôt on les dépouilla nus comme des singes, et ma mère aussi, nos filles d’honneur aussi, et moi aussi. C’est une chose admirable que la diligence avec laquelle ces messieurs déshabillent le monde; mais ce qui me surprit davantage, c’est qu’ils nous mirent à tous le doigt dans un endroit où nous autres femmes nous ne nous laissons mettre d’ordinaire que des canules. Cette cérémonie me paraissait bien étrange: voilà comme on juge de tout quand on n’est pas sorti de son pays. J’appris bientôt que c’était pour voir si nous n’avions pas caché là quelques diamants; c’est un usage établi de temps immémorial parmi les nations policées qui courent sur mer. J’ai su que messieurs les religieux chevaliers de Malte n’y manquent jamais quand ils prennent des Turcs et des Turques; c’est une loi du droit des gens à laquelle on n’a jamais dérogé.

Lập tức người ta lột trần họ như lũ khỉ, cả mẹ tôi nữa, cả các thị nữ của chúng tôi nữa, cả tôi nữa. Thật đáng khâm phục cái sự mau lẹ mà các ngài ấy lột quần áo thiên hạ; nhưng điều khiến tôi ngạc nhiên hơn cả, là họ thọc ngón tay vào người tất cả chúng tôi, ở một chỗ mà đàn bà chúng tôi thường chỉ cho đưa ống thụt vào. Cái nghi lễ ấy tôi thấy thật kỳ quặc: ấy là cách người ta phán xét mọi thứ khi chưa từng ra khỏi xứ sở mình. Chẳng bao lâu tôi biết rằng làm thế là để xem chúng tôi có giấu kim cương ở đó không; đó là một tục lệ có từ thuở xa xưa giữa các dân tộc văn minh vẫn ngang dọc trên biển. Tôi được biết các ngài hiệp sĩ tu sĩ dòng Malta không bao giờ bỏ sót việc ấy mỗi khi bắt được người Thổ, đàn ông cũng như đàn bà; đó là một điều luật vạn quốc mà chưa bao giờ ai làm trái.

Je ne vous dirai point combien il est dur pour une jeune princesse d’être menée esclave à Maroc avec sa mère: vous concevez assez tout ce que nous eûmes à souffrir dans le vaisseau corsaire. Ma mère était encore très belle: nos filles d’honneur, nos simples femmes de chambre avaient plus de charmes qu’on n’en peut trouver dans toute l’Afrique: pour moi, j’étais ravissante, j’étais la beauté, la grâce même, et j’étais pucelle: je ne le fus pas long-temps; cette fleur, qui avait été réservée pour le beau prince de Massa-Carrara, me fut ravie par le capitaine corsaire; c’était un nègre abominable, qui croyait encore me faire beaucoup d’honneur. Certes il fallait que madame la princesse de Palestrine et moi fussions bien fortes pour résister à tout ce que nous éprouvâmes jusqu’à notre arrivée à Maroc! Mais passons; ce sont des choses si communes, qu’elles ne valent pas la peine qu’on en parle.

Tôi sẽ không kể với cô một công nương trẻ bị giải đi làm nô lệ sang Maroc cùng với mẹ thì khổ sở đến thế nào: cô cũng đủ hình dung tất cả những gì chúng tôi phải chịu đựng trên con tàu cướp biển. Mẹ tôi vẫn còn rất đẹp: các thị nữ của chúng tôi, cả những cô hầu phòng thường nhất, cũng duyên dáng hơn mọi phụ nữ có thể tìm thấy trên khắp châu Phi: còn tôi, tôi đẹp mê hồn, tôi là chính sắc đẹp, chính sự duyên dáng, và tôi còn trinh: tôi chẳng còn trinh được lâu; đóa hoa ấy, vốn dành cho chàng vương công đẹp trai xứ Massa-Carrara, đã bị tên thuyền trưởng cướp biển cướp mất; hắn là một gã da đen gớm ghiếc, lại còn tưởng là ban cho tôi vinh dự lớn lắm. Quả thật, công nương Palestrina và tôi hẳn phải cứng cỏi lắm mới chịu nổi mọi điều chúng tôi trải qua cho đến lúc tới Maroc! Nhưng thôi bỏ qua; những chuyện ấy thường tình đến nỗi chẳng đáng để nhắc tới.

Maroc nageait dans le sang quand nous arrivâmes. Cinquante fils de l’empereur Muley Ismael avaient chacun leur parti; ce qui produisait en effet cinquante guerres civiles, de noirs contre noirs, de noirs contre basanés, de basanés contre basanés, de mulâtres contre mulâtres: c’était un carnage continuel dans toute l’étendue de l’empire.

Khi chúng tôi đến nơi, Maroc đang ngập trong máu. Năm mươi người con trai của hoàng đế Muley Ismaël, mỗi người có một phe cánh riêng; quả thật như thế là sinh ra năm mươi cuộc nội chiến, da đen đánh da đen, da đen đánh da ngăm, da ngăm đánh da ngăm, người lai đánh người lai: khắp cõi đế quốc là một cuộc tàn sát không ngừng.

A peine fûmes-nous débarquées, que des noirs d’une faction ennemie de celle de mon corsaire se présentèrent pour lui enlever son butin. Nous étions, après les diamants et l’or, ce qu’il avait de plus précieux. Je fus témoin d’un combat tel que vous n’en voyez jamais dans vos climats d’Europe. Les peuples septentrionaux n’ont pas le sang assez ardent; ils n’ont pas la rage des femmes au point où elle est commune en Afrique. Il semble que vos Européans aient du lait dans les veines; c’est du vitriol, c’est du feu qui coule dans celles des habitants du mont Atlas et des pays voisins. On combattit avec la fureur des lions, des tigres, et des serpents de la contrée, pour savoir qui nous aurait. Un Maure saisit ma mère par le bras droit, le lieutenant de mon capitaine la retint par le bras gauche; un soldat maure la prit par une jambe, un de nos pirates la tenait par l’autre. Nos filles se trouvèrent presque toutes en un moment tirées ainsi à quatre soldats. Mon capitaine me tenait cachée derrière lui; il avait le cimeterre au poing, et tuait tout ce qui s’opposait à sa rage. Enfin je vis toutes nos Italiennes et ma mère déchirées, coupées, massacrées par les monstres qui se les disputaient. Les captifs, mes compagnons, ceux qui les avaient pris, soldats, matelots, noirs, basanés, blancs, mulâtres, et enfin mon capitaine, tout fut tué, et je demeurai mourante sur un tas de morts. Des scènes pareilles se passaient, comme on sait, dans l’étendue de plus de trois cents lieues, sans qu’on manquât aux cinq prières par jour ordonnées par Mahomet.

Chúng tôi vừa lên bờ, thì những người da đen thuộc một phe thù địch với phe của tên cướp biển nhà tôi kéo đến đòi cướp chiến lợi phẩm của hắn. Sau kim cương và vàng, chúng tôi là thứ quý giá nhất hắn có. Tôi được chứng kiến một trận đánh mà ở những vùng khí hậu châu Âu của cô chẳng bao giờ thấy được. Các dân tộc phương bắc máu không đủ nóng; họ không có cơn cuồng mê đàn bà đến mức như vẫn thường thấy ở châu Phi. Dường như người châu Âu nhà cô có sữa trong huyết quản; còn trong huyết quản của dân núi Atlas và các xứ lân cận thì chảy cả vitriol, cả lửa. Người ta đánh nhau với sự hung tợn của sư tử, của hổ và của rắn trong vùng, để xem ai được chiếm chúng tôi. Một người Moor nắm lấy cánh tay phải mẹ tôi, viên phó thuyền trưởng của tôi giữ lấy cánh tay trái; một tên lính Moor tóm một chân, một tên cướp biển phe chúng tôi giữ chân kia. Trong chốc lát, gần như tất cả các cô gái của chúng tôi đều bị bốn tên lính giằng kéo như thế. Thuyền trưởng của tôi giấu tôi sau lưng; hắn cầm thanh mã tấu trong tay, và giết bất cứ kẻ nào cản đường cơn cuồng nộ của hắn. Cuối cùng tôi thấy tất cả những người đàn bà Ý của chúng tôi cùng mẹ tôi bị xé xác, bị chặt, bị tàn sát bởi lũ quái vật tranh giành họ. Những người bị bắt, các bạn đồng cảnh của tôi, những kẻ đã bắt họ, lính tráng, thủy thủ, da đen, da ngăm, da trắng, người lai, và sau cùng là thuyền trưởng của tôi, tất cả đều bị giết, còn tôi nằm thoi thóp trên một đống xác chết. Những cảnh như thế, ai cũng biết, diễn ra trên một vùng rộng hơn ba trăm dặm Pháp, mà chẳng ai bỏ sót năm lần cầu nguyện mỗi ngày Mahomet đã truyền.

Je me débarrassai avec beaucoup de peine de la foule de tant de cadavres sanglants entassés, et je me traînai sous un grand oranger au bord d’un ruisseau voisin; j’y tombai d’effroi, de lassitude, d’horreur, de désespoir, et de faim. Bientôt après mes sens accablés se livrèrent à un sommeil qui tenait plus de l’évanouissement que du repos. J’étais dans cet état de faiblesse et d’insensibilité, entre la mort et la vie, quand je me sentis pressée de quelque chose qui s’agitait sur mon corps; j’ouvris les yeux, je vis un homme blanc et de bonne mine qui soupirait, et qui disait entre ses dents: O che sciagura d’essere senza coglioni!

Tôi khó nhọc lắm mới thoát ra khỏi cả đám xác người đẫm máu chất đống ấy, và lết đến dưới một cây cam lớn bên bờ một con suối gần đó; tôi ngã gục ở đó vì kinh hãi, vì kiệt sức, vì ghê sợ, vì tuyệt vọng và vì đói. Ngay sau đó các giác quan rã rời của tôi chìm vào một giấc ngủ giống ngất lịm hơn là nghỉ ngơi. Tôi đang ở trong trạng thái yếu ớt và mê man ấy, giữa cái chết và sự sống, thì cảm thấy có vật gì đè lên và cựa quậy trên thân thể tôi; tôi mở mắt ra, thấy một người đàn ông da trắng, mặt mũi dễ coi, đang thở dài và lẩm bẩm qua kẽ răng: O che sciagura d’essere senza coglioni!

CHAPITRE XII. Suite des malheurs de la vieille.

CHƯƠNG XII. Tiếp theo những nỗi bất hạnh của bà lão.

Étonnée et ravie d’entendre la langue de ma patrie, et non moins surprise des paroles que proférait cet homme, je lui répondis qu’il y avait de plus grands malheurs que celui dont il se plaignait; je l’instruisis en peu de mots des horreurs que j’avais essuyées, et je retombai en faiblesse. Il m’emporta dans une maison voisine, me fit mettre au lit, me fit donner à manger, me servit, me consola, me flatta, me dit qu’il n’avait rien vu de si beau que moi, et que jamais il n’avait tant regretté ce que personne ne pouvait lui rendre. Je suis né à Naples, me dit-il; on y chaponne deux ou trois mille enfants tous les ans; les uns en meurent, les autres acquièrent une voix plus belle que celle des femmes, les autres vont gouverner des états. On me fit cette opération avec un très grand succès, et j’ai été musicien de la chapelle de madame la princesse de Palestrine. De ma mère! m’écriai-je. De votre mère! s’écria-t-il en pleurant: quoi! vous seriez cette jeune princesse que j’ai élevée jusqu’à l’âge de six ans, et qui promettait déjà d’être aussi belle que vous êtes?—C’est moi-même; ma mère est à quatre cents pas d’ici coupée en quartiers sous un tas de morts…..

Ngạc nhiên và mừng rỡ khi nghe thấy tiếng nói của quê hương mình, và cũng sửng sốt không kém trước những lời người ấy thốt ra, tôi đáp rằng còn có những bất hạnh lớn hơn cái bất hạnh mà ông ta đang than thở; tôi kể vắn tắt cho ông những nỗi kinh hoàng tôi đã trải qua, rồi lại ngất đi. Ông bế tôi vào một ngôi nhà gần đó, cho tôi lên giường nằm, cho tôi ăn, hầu hạ tôi, an ủi tôi, vuốt ve tôi, bảo tôi rằng ông chưa từng thấy ai đẹp như tôi, và chưa bao giờ ông tiếc đến thế cái thứ mà không ai có thể trả lại cho ông. Tôi sinh ra ở Napoli, ông nói với tôi; ở đó người ta thiến hai ba nghìn đứa trẻ mỗi năm; đứa thì chết, đứa thì có được giọng hát hay hơn giọng đàn bà, đứa thì đi cai trị các quốc gia. Người ta làm cho tôi cuộc phẫu thuật ấy rất thành công, và tôi đã từng là nhạc công trong nhà nguyện của công nương Palestrina. Của mẹ tôi! tôi kêu lên. Của mẹ cô! ông kêu lên, nước mắt giàn giụa: sao! cô lại chính là cô công nương nhỏ mà tôi đã nuôi dạy đến năm sáu tuổi, hồi ấy đã hứa hẹn sẽ đẹp như cô bây giờ ư?—Chính là tôi đây; mẹ tôi đang nằm cách đây bốn trăm bước, bị chặt làm bốn mảnh dưới một đống xác chết…..

Je lui contai tout ce qui m’était arrivé; il me conta aussi ses aventures, et m’apprit comment il avait été envoyé chez le roi de Maroc par une puissance chrétienne, pour conclure avec ce monarque un traité par lequel on lui fournirait de la poudre, des canons, et des vaisseaux, pour l’aider à exterminer le commerce des autres chrétiens. Ma mission est faite, dit cet honnête eunuque; je vais m’embarquer à Ceuta, et je vous ramènerai en Italie. Ma che sciagura d’essere senza coglioni!

Tôi kể cho ông nghe mọi điều đã xảy đến với tôi; ông cũng kể cho tôi những chuyện phiêu lưu của ông, và cho tôi biết ông đã được một cường quốc Kitô giáo phái sang triều đình vua Maroc như thế nào, để ký với vị quân vương ấy một hiệp ước theo đó người ta sẽ cung cấp cho ngài thuốc súng, đại bác và tàu chiến, giúp ngài tiêu diệt nền thương mại của những người Kitô giáo khác. Sứ mệnh của tôi đã xong, viên hoạn quan tử tế ấy nói; tôi sắp xuống tàu ở Ceuta, và tôi sẽ đưa cô về Ý. Ma che sciagura d’essere senza coglioni!

Je le remerciai avec des larmes d’attendrissement; et au lieu de me mener en Italie, il me conduisit à Alger, et me vendit au dey de cette province. A peine fus-je vendue, que cette peste qui a fait le tour de l’Afrique, de l’Asie, de l’Europe, se déclara dans Alger avec fureur. Vous avez vu des tremblements de terre; mais, mademoiselle, avez-vous jamais eu la peste? Jamais, répondit la baronne.

Tôi cảm tạ ông mà nước mắt rưng rưng xúc động; và thay vì đưa tôi về Ý, ông dẫn tôi đến Alger, và bán tôi cho viên dey xứ ấy. Tôi vừa bị bán xong, thì trận dịch hạch từng đi một vòng khắp châu Phi, châu Á, châu Âu bùng phát dữ dội ở Alger. Cô đã từng thấy động đất; nhưng thưa cô, cô đã bao giờ mắc dịch hạch chưa? Chưa bao giờ, nàng đáp.

Si vous l’aviez eue, reprit la vieille, vous avoueriez qu’elle est bien au-dessus d’un tremblement de terre. Elle est fort commune en Afrique; j’en fus attaquée. Figurez-vous quelle situation pour la fille d’un pape, âgée de quinze ans, qui en trois mois de temps avait éprouvé la pauvreté, l’esclavage, avait été violée presque tous les jours, avait vu couper sa mère en quatre, avait essuyé la faim et la guerre, et mourait pestiférée dans Alger! Je n’en mourus pourtant pas; mais mon eunuque et le dey, et presque tout le sérail d’Alger périrent.

Nếu cô đã từng mắc, bà lão nói tiếp, hẳn cô sẽ thừa nhận rằng nó còn ghê gớm hơn động đất nhiều. Ở châu Phi nó rất thường gặp; tôi đã bị nó vồ lấy. Cô thử hình dung xem cảnh ngộ của con gái một vị Giáo hoàng, mới mười lăm tuổi, chỉ trong ba tháng đã nếm trải cảnh nghèo khó, cảnh nô lệ, đã bị hãm hiếp gần như ngày nào cũng vậy, đã thấy mẹ mình bị chặt làm tư, đã chịu đói và chịu chiến tranh, và giờ đang chết vì dịch hạch ở Alger! Vậy mà tôi không chết; nhưng viên hoạn quan của tôi, viên dey, và gần như toàn bộ hậu cung Alger đều bỏ mạng.

Quand les premiers ravages de cette épouvantable peste furent passés, on vendit les esclaves du dey. Un marchand m’acheta, et me mena à Tunis; il me vendit à un autre marchand qui me revendit à Tripoli; de Tripoli je fus revendue à Alexandrie, d’Alexandrie revendue à Smyrne; de Smyrne à Constantinople. J’appartins enfin à un aga des janissaires, qui fut bientôt commandé pour aller défendre Azof contre les Russes qui l’assiégeaient.

Khi những đợt tàn phá đầu tiên của trận dịch hạch khủng khiếp ấy đã qua, người ta đem bán các nô lệ của viên dey. Một lái buôn mua tôi, và đưa tôi đến Tunis; hắn bán tôi cho một lái buôn khác, kẻ này lại bán tôi ở Tripoli; từ Tripoli tôi bị bán lại sang Alexandria, từ Alexandria bị bán lại sang Smyrna; từ Smyrna sang Constantinople. Cuối cùng tôi thuộc về một viên aga của đạo quân Janissary, và chẳng bao lâu ông ta được lệnh đi bảo vệ Azov chống lại quân Nga đang vây hãm thành.

L’aga, qui était un très galant homme, mena avec lui tout son sérail, et nous logea dans un petit fort sur les Palus-Méotides, gardé par deux eunuques noirs et vingt soldats. On tua prodigieusement de Russes, mais ils nous le rendirent bien: Azof fut mis à feu et à sang, et on ne pardonna ni au sexe, ni à l’âge; il ne resta que notre petit fort; les ennemis voulurent nous prendre par famine. Les vingt janissaires avaient juré de ne se jamais rendre. Les extrémités de la faim où ils furent réduits les contraignirent à manger nos deux eunuques, de peur de violer leur serment. Au bout de quelques jours ils résolurent de manger les femmes.

Viên aga, vốn là một người rất hào hoa, mang theo cả hậu cung, và cho chúng tôi ở trong một đồn nhỏ bên vùng đầm Méotide, có hai hoạn quan da đen và hai mươi người lính canh giữ. Quân Nga bị giết nhiều vô kể, nhưng họ trả lại chúng tôi đích đáng: Azov bị đốt phá và tắm máu, người ta chẳng tha giới tính nào, cũng chẳng tha tuổi tác nào; chỉ còn lại đồn nhỏ của chúng tôi; quân địch muốn bỏ đói để bắt chúng tôi hàng. Hai mươi lính Janissary đã thề không bao giờ đầu hàng. Cơn đói cùng cực khiến họ buộc phải ăn thịt hai viên hoạn quan của chúng tôi, vì sợ phạm lời thề. Mấy hôm sau họ quyết định ăn thịt đàn bà.

Nous avions un iman très pieux et très compatissant, qui leur fit un beau sermon par lequel il leur persuada de ne nous pas tuer tout-à-fait. Coupez, dit-il, seulement une fesse à chacune de ces dames, vous ferez très bonne chère; s’il faut y revenir, vous en aurez encore autant dans quelques jours; le ciel vous saura gré d’une action si charitable, et vous serez secourus.

Chúng tôi có một vị imam rất sùng đạo và rất giàu lòng trắc ẩn, ông giảng cho họ một bài thuyết giáo hay đến mức thuyết phục được họ đừng giết hẳn chúng tôi. Hãy cắt, ông nói, mỗi bà đây một bên mông thôi, các người sẽ được một bữa no nê; nếu cần ăn lại, vài hôm nữa các người vẫn còn ngần ấy; trời sẽ ghi công cho các người một việc làm bác ái đến thế, và các người sẽ được cứu viện.

Il avait beaucoup d’éloquence; il les persuada: on nous fit cette horrible opération; l’iman nous appliqua le même baume qu’on met aux enfants qu’on vient de circoncire: nous étions toutes à la mort.

Ông rất có tài hùng biện; ông thuyết phục được họ: người ta làm cho chúng tôi cuộc phẫu thuật khủng khiếp ấy; vị imam bôi cho chúng tôi thứ cao vẫn bôi cho trẻ con vừa cắt bao quy đầu: chúng tôi ai nấy đều thập tử nhất sinh.

A peine les janissaires eurent-ils fait le repas que nous leur avions fourni, que les Russes arrivent sur des bateaux plats; pas un janissaire ne réchappa. Les Russes ne firent aucune attention à l’état où nous étions. Il y a partout des chirurgiens français: un d’eux qui était fort adroit prit soin de nous, il nous guérit; et je me souviendrai toute ma vie, que quand mes plaies furent bien fermées, il me fit des propositions. Au reste, il nous dit à toutes de nous consoler; il nous assura que dans plusieurs sièges pareille chose était arrivée, et que c’était la loi de la guerre.

Lính Janissary vừa ăn xong bữa mà chúng tôi đã cung cấp cho họ, thì quân Nga kéo đến trên những chiếc thuyền đáy bằng; không một tên Janissary nào thoát chết. Quân Nga chẳng hề để ý gì đến tình trạng của chúng tôi. Ở đâu cũng có các nhà phẫu thuật người Pháp: một ông trong số đó rất khéo tay đã chăm sóc chúng tôi, chữa cho chúng tôi lành; và suốt đời tôi sẽ nhớ mãi rằng khi vết thương của tôi vừa khép miệng hẳn, ông ta liền gạ gẫm tôi. Ngoài ra, ông bảo tất cả chúng tôi hãy tự an ủi; ông quả quyết rằng trong nhiều cuộc vây hãm chuyện như thế đã từng xảy ra, và đó là luật của chiến tranh.

Dès que mes compagnes purent marcher, on les fit aller à Moscou; j’échus en partage à un boïard qui me fit sa jardinière, et qui me donnait vingt coups de fouet par jour; mais ce seigneur ayant été roué au bout de deux ans avec une trentaine de boïards pour quelque tracasserie de cour, je profitai de cette aventure; je m’enfuis; je traversai toute la Russie; je fus long-temps servante de cabaret à Riga, puis à Rostock, à Vismar, à Leipsick, à Cassel, à Utrecht, à Leyde, à la Haye, à Rotterdam: j’ai vieilli dans la misère et dans l’opprobre, n’ayant que la moitié d’un derrière, me souvenant toujours que j’étais fille d’un pape; je voulus cent fois me tuer, mais j’aimais encore la vie. Cette faiblesse ridicule est peut-être un de nos penchants les plus funestes; car y a-t-il rien de plus sot que de vouloir porter continuellement un fardeau qu’on veut toujours jeter par terre; d’avoir son être en horreur, et de tenir à son être; enfin de caresser le serpent qui nous dévore, jusqu’à ce qu’il nous ait mangé le coeur?

Các bạn đồng cảnh của tôi vừa đi được, người ta liền giải họ về Moskva; tôi được chia phần cho một lãnh chúa boyar, ông ta bắt tôi làm người làm vườn, và mỗi ngày quất tôi hai mươi roi; nhưng hai năm sau vị lãnh chúa này cùng chừng ba chục lãnh chúa boyar khác bị xử hình bánh xe vì một vụ lục đục nào đó trong triều, tôi nhân dịp ấy mà trốn đi; tôi băng qua cả nước Nga; tôi làm hầu bàn quán rượu một thời gian dài ở Riga, rồi ở Rostock, ở Wismar, ở Leipzig, ở Kassel, ở Utrecht, ở Leiden, ở La Haye, ở Rotterdam: tôi đã già đi trong cảnh khốn cùng và nhục nhã, chỉ còn có nửa cái mông, mà lúc nào cũng nhớ rằng mình là con gái một vị Giáo hoàng; trăm lần tôi muốn tự sát, nhưng tôi vẫn còn yêu đời. Cái nhược điểm lố bịch ấy có lẽ là một trong những thiên hướng tai hại nhất của chúng ta; vì có gì ngu xuẩn hơn là cứ muốn mang mãi một gánh nặng mà lúc nào cũng muốn quăng xuống đất; ghê tởm chính bản thân mình mà vẫn bám lấy bản thân mình; nói tóm lại là vuốt ve con rắn đang ăn sống ta, cho đến khi nó gặm hết trái tim ta?

J’ai vu dans les pays que le sort m’a fait parcourir, et dans les cabarets où j’ai servi, un nombre prodigieux de personnes qui avaient leur existence en exécration; mais je n’en ai vu que douze qui aient mis volontairement fin à leur misère, trois nègres, quatre Anglais, quatre Genevois, et un professeur allemand nommé Robeck. J’ai fini par être servante chez le Juif don Issachar; il me mit auprès de vous, ma belle demoiselle; je me suis attachée à votre destinée, et j’ai été plus occupée de vos aventures que des miennes. Je ne vous aurais même jamais parlé de mes malheurs, si vous ne m’aviez pas un peu piquée, et s’il n’était d’usage, dans un vaisseau, de conter des histoires pour se désennuyer. Enfin, mademoiselle, j’ai de l’expérience, je connais le monde; donnez-vous un plaisir, engagez chaque passager à vous conter son histoire, et s’il s’en trouve un seul qui n’ait souvent maudit sa vie, qui ne se soit souvent dit à lui-même qu’il était le plus malheureux des hommes, jetez-moi dans la mer la tête la première.

Ở những xứ sở mà số phận bắt tôi phải đi qua, và trong những quán rượu nơi tôi từng hầu bàn, tôi đã thấy một số đông vô kể những người ghê tởm sự tồn tại của chính mình; nhưng tôi chỉ thấy có mười hai người tự ý chấm dứt nỗi khốn khổ của mình, ba người da đen, bốn người Anh, bốn người Genève, và một giáo sư người Đức tên là Robeck. Cuối cùng tôi làm đầy tớ cho người Do Thái don Issachar; ông ta cử tôi đến hầu cô, cô gái xinh đẹp của tôi ạ; tôi đã gắn bó với số phận của cô, và lo cho những chuyện phiêu lưu của cô nhiều hơn chuyện của chính mình. Thậm chí tôi sẽ chẳng bao giờ kể với cô về những nỗi bất hạnh của tôi, nếu cô không chạm vào tự ái của tôi đôi chút, và nếu trên tàu không có lệ kể chuyện cho nhau nghe để khuây khỏa. Tóm lại, thưa cô, tôi có kinh nghiệm, tôi biết đời; cô hãy tự cho mình một cuộc vui, hãy mời từng hành khách kể chuyện đời họ cho cô nghe, và nếu có được một người duy nhất chưa từng nhiều lần nguyền rủa cuộc đời mình, chưa từng nhiều lần tự nhủ rằng mình là kẻ bất hạnh nhất trong loài người, thì cô cứ ném tôi xuống biển, chúc đầu xuống trước.

CHAPITRE XIII. Comment Candide fut obligé de se séparer de la belle Cunégonde et de la vieille.

CHƯƠNG XIII. Candide buộc phải chia tay nàng Cunégonde xinh đẹp và bà lão như thế nào.

La belle Cunégonde, ayant entendu l’histoire de la vieille, lui fit toutes les politesses qu’on devait à une personne de son rang et de son mérite. Elle accepta la proposition; elle engagea tous les passagers, l’un après l’autre, à lui conter leurs aventures. Candide et elle avouèrent que la vieille avait raison. C’est bien dommage, disait Candide, que le sage Pangloss ait été pendu contre la coutume dans un auto-da-fé; il nous dirait des choses admirables sur le mal physique et sur le mal moral qui couvrent la terre et la mer, et je me sentirais assez de force pour oser lui faire respectueusement quelques objections.

Nàng Cunégonde xinh đẹp, nghe xong câu chuyện của bà lão, liền tỏ với bà mọi sự lễ độ đáng dành cho một người có địa vị và phẩm giá như bà. Nàng chấp nhận lời đề nghị; nàng mời tất cả hành khách, lần lượt từng người, kể cho nàng nghe những chuyện phiêu lưu của họ. Candide và nàng đều thừa nhận rằng bà lão nói đúng. Thật đáng tiếc, Candide nói, là nhà hiền triết Pangloss đã bị treo cổ trái lệ thường trong một lễ hỏa thiêu auto-da-fé; thầy hẳn sẽ nói cho chúng ta những điều tuyệt diệu về cái ác thể chất và cái ác luân lý phủ khắp đất liền và biển cả, và anh tự thấy mình đủ sức để dám kính cẩn nêu với thầy vài ý phản bác.

A mesure que chacun racontait son histoire, le vaisseau avançait. On aborda dans Buénos-Ayres. Cunégonde, le capitaine Candide, et la vieille, allèrent chez le gouverneur don Fernando d’Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza. Ce seigneur avait une fierté convenable à un homme qui portait tant de noms. Il parlait aux hommes avec le dédain le plus noble, portant le nez si haut, élevant si impitoyablement la voix, prenant un ton si imposant, affectant une démarche si altière, que tous ceux qui le saluaient étaient tentés de le battre. Il aimait les femmes à la fureur. Cunégonde lui parut ce qu’il avait jamais vu de plus beau. La première chose qu’il fit fut de demander si elle n’était point la femme du capitaine. L’air dont il fit cette question alarma Candide: il n’osa pas dire qu’elle était sa femme, parcequ’en effet elle ne l’était point; il n’osait pas dire que c’était sa soeur, parcequ’elle ne l’était pas non plus; et quoique ce mensonge officieux eût été autrefois très à la mode chez les anciens, et qu’il pût être utile aux modernes, son âme était trop pure pour trahir la vérité. Mademoiselle Cunégonde, dit-il, doit me faire l’honneur de m’épouser, et nous supplions votre excellence de daigner faire notre noce.

Trong lúc mỗi người kể chuyện đời mình, con tàu cứ tiến lên. Tàu cập bến Buenos-Ayres. Cunégonde, đại úy Candide và bà lão đến dinh quan thống đốc don Fernando d’Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza. Vị lãnh chúa này có một niềm kiêu hãnh xứng với một người mang ngần ấy cái tên. Ông ta nói với đàn ông bằng vẻ khinh miệt cao quý nhất, mũi hếch thật cao, giọng cất lên thật tàn nhẫn, giọng điệu thật oai vệ, dáng đi thật ngạo nghễ, đến nỗi ai chào ông ta cũng muốn nện cho ông ta một trận. Ông ta mê đàn bà như điên. Ông ta thấy Cunégonde là người đẹp nhất mà ông từng thấy. Việc đầu tiên ông ta làm là hỏi xem nàng có phải là vợ của viên đại úy không. Cái vẻ khi ông đặt câu hỏi ấy khiến Candide hoảng sợ: chàng không dám nói nàng là vợ mình, vì quả thật nàng không phải; chàng không dám nói nàng là em gái mình, vì nàng cũng chẳng phải nốt; và dù lời nói dối vô hại ấy xưa kia rất thịnh hành ở người cổ đại, và có thể có ích cho người hiện đại, tâm hồn chàng vẫn quá trong sạch để phản bội sự thật. Tiểu thư Cunégonde, chàng nói, sẽ ban cho tôi vinh dự được cưới nàng, và chúng tôi khẩn xin đức ngài hạ cố đứng ra cử hành hôn lễ cho chúng tôi.

Don Fernando d’Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza, relevant sa moustache, sourit amèrement, et ordonna au capitaine Candide d’aller faire la revue de sa compagnie. Candide obéit; le gouverneur demeura avec mademoiselle Cunégonde. Il lui déclara sa passion, lui protesta que le lendemain il l’épouserait à la face de l’Église, ou autrement, ainsi qu’il plairait à ses charmes. Cunégonde lui demanda un quart d’heure pour se recueillir, pour consulter la vieille, et pour se déterminer.

Don Fernando d’Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza vểnh bộ ria, mỉm cười cay đắng, rồi ra lệnh cho đại úy Candide đi duyệt đại đội của mình. Candide tuân lệnh; quan thống đốc ở lại với tiểu thư Cunégonde. Ông ta tỏ tình với nàng, thề thốt rằng ngày mai ông sẽ cưới nàng trước mặt Giáo hội, hoặc theo cách nào khác, tùy theo ý thích của nhan sắc nàng. Cunégonde xin ông một khắc để tĩnh tâm, để hỏi ý bà lão, và để quyết định.

La vieille dit à Cunégonde: Mademoiselle, vous avez soixante et douze quartiers et pas une obole; il ne tient qu’à vous d’être la femme du plus grand seigneur de l’Amérique méridionale, qui a une très belle moustache; est-ce à vous de vous piquer d’une fidélité à toute épreuve? Vous avez été violée par les Bulgares; un Juif et un inquisiteur ont eu vos bonnes grâces: les malheurs donnent des droits. J’avoue que si j’étais à votre place, je ne ferais aucun scrupule d’épouser monsieur le gouverneur, et de faire la fortune de monsieur le capitaine Candide. Tandis que la vieille parlait avec toute la prudence que l’âge et l’expérience donnent, on vit entrer dans le port un petit vaisseau; il portait un alcade et des alguazils, et voici ce qui était arrivé.

Bà lão nói với Cunégonde: Thưa cô, cô có bảy mươi hai đời tổ tiên quý tộc mà không có lấy một xu; chỉ tùy cô thôi là trở thành vợ của vị lãnh chúa lớn nhất Nam Mỹ, người có bộ ria rất đẹp; đến lượt cô mà lại đi vênh vang về một lòng chung thủy sắt đá ư? Cô đã bị người Bulgar hãm hiếp; một người Do Thái và một pháp quan Tòa dị giáo đã được hưởng ân sủng của cô: hoạn nạn cho người ta quyền lợi. Tôi thú thật nếu tôi ở địa vị cô, tôi sẽ chẳng ngần ngại gì mà không cưới ngài thống đốc, và làm cho ngài đại úy Candide phát đạt. Trong khi bà lão nói năng với tất cả sự khôn ngoan mà tuổi tác và kinh nghiệm đem lại, thì người ta thấy một chiếc tàu nhỏ tiến vào cảng; trên tàu có một viên alcade và mấy tên alguazil, và đây là chuyện đã xảy ra.

La vieille avait très bien deviné que ce fut un cordelier à la grande manche qui vola l’argent et les bijoux de Cunégonde dans la ville de Badajos, lorsqu’elle fuyait en hâte avec Candide. Ce moine voulut vendre quelques unes des pierreries à un joaillier. Le marchand les reconnut pour celles du grand-inquisiteur. Le cordelier, avant d’être pendu, avoua qu’il les avait volées: il indiqua les personnes, et la route qu’elles prenaient. La fuite de Cunégonde et de Candide était déjà connue. On les suivit à Cadix: on envoya, sans perdre de temps, un vaisseau à leur poursuite. Le vaisseau était déjà dans le port de Buénos-Ayres. Le bruit se répandit qu’un alcade allait débarquer, et qu’on poursuivait les meurtriers de monseigneur le grand-inquisiteur. La prudente vieille vit dans l’instant tout ce qui était à faire. Vous ne pouvez fuir, dit-elle à Cunégonde, et vous n’avez rien à craindre; ce n’est pas vous qui avez tué monseigneur, et d’ailleurs le gouverneur, qui vous aime, ne souffrira pas qu’on vous maltraite; demeurez. Elle court sur-le-champ à Candide: Fuyez, dit-elle, ou dans une heure vous allez être brûlé. Il n’y avait pas un moment à perdre; mais comment se séparer de Cunégonde, et où se réfugier?

Bà lão đã đoán rất đúng rằng chính một thầy dòng Phanxicô tay áo rộng đã ăn cắp tiền bạc và đồ trang sức của Cunégonde ở thành Badajoz, khi nàng cùng Candide vội vã chạy trốn. Lão thầy tu muốn bán vài viên ngọc cho một người thợ kim hoàn. Người buôn nhận ra đó là ngọc của vị đại pháp quan Tòa dị giáo. Lão thầy dòng, trước khi bị treo cổ, thú nhận rằng chính lão đã ăn cắp: lão khai ra những người kia, và con đường họ đang đi. Cuộc trốn chạy của Cunégonde và Candide vốn đã bị phát giác. Người ta lần theo họ đến Cádiz: người ta không chậm trễ phái ngay một chiếc tàu đuổi theo. Chiếc tàu ấy giờ đã ở trong cảng Buenos-Ayres. Tin đồn lan ra rằng một viên alcade sắp lên bờ, và rằng người ta đang truy nã những kẻ đã giết đức ông đại pháp quan Tòa dị giáo. Bà lão khôn ngoan thấy ngay tức khắc mọi việc phải làm. Cô không thể trốn, bà nói với Cunégonde, mà cô cũng chẳng có gì phải sợ; không phải cô giết đức ông, vả lại quan thống đốc đang yêu cô sẽ không để ai ngược đãi cô; cô cứ ở lại. Bà lập tức chạy đến chỗ Candide: Cậu hãy trốn đi, bà nói, không thì trong một giờ nữa cậu sẽ bị thiêu sống. Không còn một phút nào để mất; nhưng làm sao chia lìa Cunégonde, và biết trốn đi đâu?

CHAPITRE XIV. Comment Candide et Cacambo furent reçus chez les jésuites du Paraguai.

CHƯƠNG XIV. Candide và Cacambo được các cha dòng Tên ở Paraguay đón tiếp ra sao.

Candide avait amené de Cadix un valet tel qu’on en trouve beaucoup sur les côtes d’Espagne et dans les colonies. C’était un quart d’Espagnol, né d’un métis dans le Tucuman; il avait été enfant de choeur, sacristain, matelot, moine, facteur, soldat, laquais. Il s’appelait Cacambo, et aimait fort son maître, parceque son maître était un fort bon homme. Il sella au plus vite les deux chevaux andalous. Allons, mon maître, suivons le conseil de la vieille, partons, et courons sans regarder derrière nous. Candide versa des larmes: O ma chère Cunégonde! faut-il vous abandonner dans le temps que monsieur le gouverneur va faire nos noces! Cunégonde amenée de si loin, que deviendrez-vous? Elle deviendra ce qu’elle pourra, dit Cacambo; les femmes ne sont jamais embarrassées d’elles; Dieu y pourvoit; courons. Où me mènes-tu? où allons-nous? que ferons-nous sans Cunégonde? disait Candide. Par saint Jacques de Compostelle, dit Cacambo, vous alliez faire la guerre aux jésuites, allons la faire pour eux; je sais assez les chemins, je vous mènerai dans leur royaume, ils seront charmés d’avoir un capitaine qui fasse l’exercice à la bulgare; vous ferez une fortune prodigieuse; quand on n’a pas son compte dans un monde, on le trouve dans un autre. C’est un très grand plaisir de voir et de faire des choses nouvelles.

Candide đã mang theo từ Cádiz một gã hầu thuộc loại người ta vẫn gặp nhiều trên bờ biển Tây Ban Nha và ở các thuộc địa. Gã mang một phần tư dòng máu Tây Ban Nha, con của một người lai ở Tucumán; gã từng làm trẻ giúp lễ, giữ đồ thánh, thủy thủ, thầy tu, người đưa tin, lính, đầy tớ. Gã tên là Cacambo, và rất mực yêu quý chủ mình, vì chủ gã là một người rất tốt bụng. Gã thắng yên thật nhanh cho hai con ngựa Andalucía. Đi thôi, cậu chủ, ta làm theo lời khuyên của bà lão, lên đường, và cứ thế phi đi đừng ngoái lại. Candide ứa nước mắt: Ôi Cunégonde yêu dấu của anh! lẽ nào anh phải bỏ em lại đúng lúc ngài thống đốc sắp tổ chức hôn lễ cho chúng ta! Cunégonde, người được đưa đến từ phương xa thế này, rồi em sẽ ra sao? Cô ấy sẽ ra sao thì ra, Cacambo nói; đàn bà không bao giờ lúng túng về thân mình; Chúa sẽ lo liệu; ta chạy thôi. Anh đưa tôi đi đâu? chúng ta đi đâu? không có Cunégonde thì chúng ta làm gì? Candide nói. Thề có đức thánh Giacôbê thành Compostela, Cacambo nói, ngài đang định đi đánh các cha dòng Tên, thì ta đi đánh cho họ vậy; tôi thuộc đường khá rành, tôi sẽ đưa ngài đến vương quốc của họ, họ sẽ rất vui mừng có được một viên đại úy biết thao luyện kiểu Bulgar; ngài sẽ phát tài to; ở thế giới này không được phần, thì sang thế giới khác mà tìm. Được thấy và được làm những điều mới mẻ là một cái thú rất lớn.

Tu as donc été déjà dans le Paraguai? dit Candide. Eh vraiment oui! dit Cacambo; j’ai été cuistre dans le collège de l’Assomption, et je connais le gouvernement de los padres comme je connais les rues de Cadix. C’est une chose admirable que ce gouvernement. Le royaume a déjà plus de trois cents lieues de diamètre; il est divisé en trente provinces. Los padres y ont tout, et les peuples rien; c’est le chef-d’oeuvre de la raison et de la justice. Pour moi, je ne vois rien de si divin que los padres, qui font ici la guerre au roi d’Espagne et au roi de Portugal, et qui en Europe confessent ces rois; qui tuent ici des Espagnols, et qui à Madrid les envoient au ciel; cela me ravit; avançons: vous allez être le plus heureux de tous les hommes. Quel plaisir auront los padres, quand ils sauront qu’il leur vient un capitaine qui sait l’exercice bulgare!

Vậy là anh đã từng đến Paraguay rồi à? Candide nói. Ồ, đúng thế chứ! Cacambo nói; tôi từng làm chân sai vặt ở trường dòng Asunción, và tôi biết chính quyền của los padres như biết các con phố ở Cádiz. Cái chính quyền ấy là một điều thật đáng khâm phục. Vương quốc đã rộng hơn ba trăm dặm Pháp đường kính; nó được chia thành ba mươi tỉnh. Los padres ở đó có tất cả, còn dân chúng chẳng có gì; đó là kiệt tác của lý trí và công lý. Riêng tôi, tôi chẳng thấy gì thần thánh bằng los padres, những người ở đây thì đánh nhau với vua Tây Ban Nha và vua Bồ Đào Nha, còn ở châu Âu thì nghe các vị vua ấy xưng tội; ở đây thì giết người Tây Ban Nha, còn ở Madrid thì đưa họ lên thiên đàng; điều đó làm tôi say mê; ta đi tiếp thôi: ngài sắp là người sung sướng nhất trong thiên hạ. Los padres sẽ vui biết bao khi biết có một viên đại úy biết thao luyện kiểu Bulgar đang đến với họ!

Dès qu’ils furent arrivés à la première barrière, Cacambo dit à la garde avancée qu’un capitaine demandait à parler à monseigneur le commandant. On alla avertir la grande garde. Un officier paraguain courut aux pieds du commandant lui donner part de la nouvelle. Candide et Cacambo furent d’abord désarmés; on se saisit de leurs deux chevaux andalous. Les deux étrangers sont introduits au milieu de deux files de soldats; le commandant était au bout, le bonnet à trois cornes en tête, la robe retroussée, l’épée au côté, l’esponton à la main. Il fit un signe; aussitôt vingt-quatre soldats entourent les deux nouveaux venus. Un sergent leur dit qu’il faut attendre, que le commandant ne peut leur parler, que le révérend père provincial ne permet pas qu’aucun Espagnol ouvre la bouche qu’en sa présence, et demeure plus de trois heures dans le pays. Et où est le révérend père provincial? dit Cacambo. Il est à la parade après avoir dit sa messe, répondit le sergent, et vous ne pourrez baiser ses éperons que dans trois heures. Mais, dit Cacambo, monsieur le capitaine, qui meurt de faim comme moi, n’est point Espagnol, il est Allemand; ne pourrions-nous point déjeuner en attendant sa révérence?

Vừa tới hàng rào chắn đầu tiên, Cacambo liền nói với toán lính gác tiền tiêu rằng có một viên đại úy xin được nói chuyện với đức ông chỉ huy. Người ta đi báo cho đội cận vệ chính. Một sĩ quan người Paraguay chạy đến phủ phục dưới chân viên chỉ huy để báo tin. Candide và Cacambo trước hết bị tước vũ khí; người ta tịch thu hai con ngựa Andalucía của họ. Hai người lạ được dẫn vào giữa hai hàng lính; viên chỉ huy đứng ở cuối hàng, đầu đội mũ ba sừng, áo chùng vén lên, gươm đeo bên hông, tay cầm cây đoản kích. Ông ta ra hiệu; lập tức hai mươi bốn người lính vây quanh hai kẻ mới đến. Một viên trung sĩ bảo họ rằng phải đợi, rằng viên chỉ huy không thể nói chuyện với họ, rằng đức cha bề trên tỉnh dòng không cho phép bất cứ người Tây Ban Nha nào mở miệng khi không có mặt ngài, và lưu lại trong xứ quá ba giờ. Thế đức cha bề trên tỉnh dòng ở đâu? Cacambo nói. Ngài đang duyệt binh sau khi dâng lễ xong, viên trung sĩ đáp, và phải ba giờ nữa các anh mới được hôn cựa giày của ngài. Nhưng, Cacambo nói, ngài đại úy đây, đang đói lả như tôi, không phải người Tây Ban Nha, ngài là người Đức; trong lúc chờ đức cha, chúng tôi có thể ăn sáng được chăng?

Le sergent alla sur-le-champ rendre compte de ce discours au commandant. Dieu soit béni! dit ce seigneur, puisqu’il est Allemand, je peux lui parler; qu’on le mène dans ma feuillée. Aussitôt on conduit Candide dans un cabinet de verdure, orné d’une très jolie colonnade de marbre vert et or, et de treillages qui renfermaient des perroquets, des colibris, des oiseaux-mouches, des pintades, et tous les oiseaux les plus rares. Un excellent déjeuner était préparé dans des vases d’or; et tandis que les Paraguains mangèrent du maïs dans des écuelles de bois, en plein champ, à l’ardeur du soleil, le révérend père commandant entra dans la feuillée.

Viên trung sĩ lập tức đi trình lại lời ấy với viên chỉ huy. Chúa được chúc tụng! vị lãnh chúa nói, đã là người Đức thì ta có thể nói chuyện với anh ta; dẫn anh ta vào giàn lá của ta. Lập tức người ta đưa Candide vào một căn nhà mát lợp cây xanh, trang hoàng bằng một hàng cột rất xinh bằng cẩm thạch xanh và vàng, cùng những giàn lưới nhốt vẹt, chim colibri, chim ruồi, gà Phi, và mọi loài chim quý hiếm nhất. Một bữa sáng tuyệt hảo đã được dọn sẵn trong những bình vàng; và trong khi người Paraguay ăn ngô trong những chiếc bát gỗ, ngoài đồng trống, giữa cái nắng như thiêu, thì đức cha chỉ huy bước vào giàn lá.

C’était un très beau jeune homme, le visage plein, assez blanc, haut en couleur, le sourcil relevé, l’oeil vif, l’oreille rouge, les lèvres vermeilles, l’air fier, mais d’une fierté qui n’était ni celle d’un Espagnol ni celle d’un jésuite. On rendit à Candide et à Cacambo leurs armes, qu’on leur avait saisies, ainsi que les deux chevaux andalous; Cacambo leur fit manger l’avoine auprès de la feuillée, ayant toujours l’oeil sur eux, crainte de surprise.

Đó là một chàng trai trẻ rất đẹp, mặt đầy đặn, khá trắng, hồng hào, lông mày nhướn cao, mắt tinh anh, tai đỏ, môi đỏ thắm, dáng vẻ kiêu hãnh, nhưng là một niềm kiêu hãnh chẳng phải của người Tây Ban Nha mà cũng chẳng phải của cha dòng Tên. Người ta trả lại cho Candide và Cacambo vũ khí đã tịch thu của họ, cùng với hai con ngựa Andalucía; Cacambo cho chúng ăn yến mạch bên cạnh giàn lá, mắt lúc nào cũng canh chừng, phòng bị bất trắc.

Candide baisa d’abord le bas de la robe du commandant, ensuite ils se mirent à table. Vous êtes donc Allemand? lui dit le jésuite en cette langue. Oui, mon révérend père, dit Candide. L’un et l’autre, en prononçant ces paroles, se regardaient avec une extrême surprise, et une émotion dont ils n’étaient pas les maîtres. Et de quel pays d’Allemagne êtes-vous? dit le jésuite. De la sale province de Vestphalie, dit Candide: je suis né dans le château de Thunder-ten-tronckh. O ciel! est-il possible! s’écria le commandant. Quel miracle! s’écria Candide. Serait-ce vous? dit le commandant. Cela n’est pas possible, dit Candide. Ils se laissent tomber tous deux à la renverse, ils s’embrassent, ils versent des ruisseaux de larmes. Quoi! serait-ce vous, mon révérend père? vous, le frère de la belle Cunégonde! vous qui fûtes tué par les Bulgares! vous le fils de monsieur le baron! vous jésuite au Paraguai! Il faut avouer que ce monde est une étrange chose. O Pangloss! Pangloss! que vous sériez aise si vous n’aviez pas été pendu!

Candide trước hết hôn gấu áo chùng của viên chỉ huy, rồi họ ngồi vào bàn. Vậy cậu là người Đức? cha dòng Tên hỏi chàng bằng thứ tiếng ấy. Vâng, thưa đức cha, Candide nói. Cả hai, khi thốt ra những lời ấy, nhìn nhau vô cùng kinh ngạc, và xúc động đến không tự chủ được. Thế cậu ở vùng nào nước Đức? cha dòng Tên nói. Ở cái tỉnh Westphalia bẩn thỉu, Candide nói: tôi sinh ra trong lâu đài Thunder-ten-tronckh. Trời ơi! có thể nào! viên chỉ huy kêu lên. Phép lạ gì thế này! Candide kêu lên. Có lẽ nào là cậu? viên chỉ huy nói. Không thể nào, Candide nói. Cả hai cùng ngã ngửa ra, họ ôm chầm lấy nhau, họ khóc tuôn như suối. Sao! lẽ nào lại là ngài, thưa đức cha? ngài, anh trai của nàng Cunégonde xinh đẹp! ngài, người đã bị người Bulgar giết! ngài, con trai của ngài nam tước! ngài, cha dòng Tên ở Paraguay! Phải thừa nhận rằng thế giới này là một thứ kỳ quặc. Ôi thầy Pangloss! thầy Pangloss! thầy sẽ vui sướng biết bao nếu thầy không bị treo cổ!

Le commandant fit retirer les esclaves nègres et les Paraguains qui servaient à boire dans des gobelets de cristal de roche. Il remercia Dieu et saint Ignace mille fois; il serrait Candide entre ses bras, leurs visages étaient baignés de pleurs. Vous seriez bien plus étonné, plus attendri, plus hors de vous-même, dit Candide, si je vous disais que mademoiselle Cunégonde, votre soeur, que vous avez crue éventrée, est pleine de santé.—Où?—Dans votre voisinage, chez M. le gouverneur de Buénos-Ayres; et je venais pour vous faire la guerre. Chaque mot qu’ils prononcèrent dans cette longue conversation accumulait prodige sur prodige. Leur âme tout entière volait sur leur langue, était attentive dans leurs oreilles, et étincelante dans leurs yeux. Comme ils étaient Allemands, ils tinrent table long-temps, en attendant le révérend père provincial; et le commandant parla ainsi à son cher Candide.

Viên chỉ huy cho lui những nô lệ da đen và những người Paraguay đang hầu rượu trong những chiếc cốc pha lê đá. Ông tạ ơn Chúa và thánh Inhaxiô nghìn lần; ông siết chặt Candide trong vòng tay, mặt cả hai đẫm nước mắt. Ngài sẽ còn kinh ngạc hơn nhiều, xúc động hơn nhiều, sửng sốt đến quên mình hơn nhiều, Candide nói, nếu tôi nói với ngài rằng tiểu thư Cunégonde, em gái ngài, người mà ngài tưởng đã bị mổ bụng, hiện đang khỏe mạnh.—Ở đâu?—Ngay gần đây, tại dinh ngài thống đốc Buenos-Ayres; còn tôi thì đến đây để đánh nhau với ngài. Mỗi lời họ nói trong cuộc trò chuyện dài ấy lại chồng chất thêm kỳ tích lên kỳ tích. Cả tâm hồn họ bay lên đầu lưỡi, lắng nghe trong đôi tai, và lấp lánh trong đôi mắt. Vì là người Đức, họ ngồi bàn rất lâu, trong khi chờ đức cha bề trên tỉnh dòng; và viên chỉ huy nói với Candide thân yêu của mình như sau.

CHAPITRE XV. Comment Candide tua le frère de sa chère Cunégonde.

CHƯƠNG XV. Candide giết anh trai của nàng Cunégonde yêu dấu như thế nào.

J’aurai toute ma vie présent à la mémoire le jour horrible où je vis tuer mon père et ma mère, et violer ma soeur. Quand les Bulgares furent retirés, on ne trouva point cette soeur adorable, et on mit dans une charrette ma mère, mon père, et moi, deux servantes et trois petits garçons égorgés, pour nous aller enterrer dans une chapelle de jésuites, à deux lieues du château de mes pères. Un jésuite nous jeta de l’eau bénite; elle était horriblement salée; il en entra quelques gouttes dans mes yeux: le père s’aperçut que ma paupière fesait un petit mouvement: il mit la main sur mon coeur, et le sentit palpiter; je fus secouru, et au bout de trois semaines il n’y paraissait pas. Vous savez, mon cher Candide, que j’étais fort joli; je le devins encore davantage; aussi le révérend père Croust, supérieur de la maison, prit pour moi la plus tendre amitié: il me donna l’habit de novice: quelque temps après je fus envoyé à Rome. Le père général avait besoin d’une recrue de jeunes jésuites allemands. Les souverains du Paraguai reçoivent le moins qu’ils peuvent de jésuites espagnols; ils aiment mieux les étrangers, dont ils se croient plus maîtres. Je fus jugé propre par le révérend père général pour aller travailler dans cette vigne. Nous partîmes, un Polonais, un Tyrolien, et moi. Je fus honoré, en arrivant, du sous-diaconat et d’une lieutenance: je suis aujourd’hui colonel et prêtre. Nous recevrons vigoureusement les troupes du roi d’Espagne; je vous réponds qu’elles seront excommuniées et battues. La Providence vous envoie ici pour nous seconder. Mais est-il bien vrai que ma chère soeur Cunégonde soit dans le voisinage, chez le gouverneur de Buénos-Ayres? Candide l’assura par serment que rien n’était plus vrai. Leurs larmes recommencèrent à couler.

Suốt đời tôi sẽ còn nhớ mãi cái ngày khủng khiếp tôi thấy cha mẹ tôi bị giết và em gái tôi bị hãm hiếp. Khi người Bulgar rút đi, người ta không tìm thấy cô em gái đáng yêu ấy, và người ta chất lên một chiếc xe bò mẹ tôi, cha tôi và tôi, hai cô hầu gái và ba cậu bé bị cắt cổ, để đem chôn chúng tôi trong một nhà nguyện của dòng Tên, cách lâu đài của tổ tiên tôi hai dặm Pháp. Một cha dòng Tên rảy nước thánh lên chúng tôi; nước mặn kinh khủng; vài giọt rơi vào mắt tôi: cha nhận thấy mí mắt tôi khẽ động đậy: ngài đặt tay lên ngực tôi, và cảm thấy tim tôi đang đập; tôi được cứu chữa, và ba tuần sau thì chẳng còn dấu vết gì. Cậu biết đấy, Candide thân mến, tôi vốn rất xinh trai; tôi còn trở nên xinh hơn nữa; thế nên đức cha Croust, bề trên nhà dòng, dành cho tôi một tình thân hết sức dịu dàng: ngài cho tôi mặc áo nhà tập: ít lâu sau tôi được gửi sang Roma. Cha bề trên tổng quyền đang cần tuyển một toán cha dòng Tên trẻ người Đức. Những vị cai trị Paraguay nhận càng ít cha dòng Tên người Tây Ban Nha càng tốt; họ thích người ngoại quốc hơn, vì tin rằng mình dễ làm chủ những người này hơn. Đức cha bề trên tổng quyền thấy tôi thích hợp để đi làm việc trong vườn nho ấy. Chúng tôi lên đường, một người Ba Lan, một người Tyrol, và tôi. Vừa đến nơi, tôi được vinh dự nhận chức á phó tế và một chức trung úy: hôm nay tôi là đại tá kiêm linh mục. Chúng tôi sẽ tiếp đón quân đội của vua Tây Ban Nha thật mạnh tay; tôi cam đoan với cậu rằng chúng sẽ bị rút phép thông công và bị đánh cho tơi bời. Đấng Quan Phòng gửi cậu đến đây để giúp sức chúng tôi. Nhưng có thật là em gái Cunégonde yêu dấu của tôi đang ở gần đây, tại dinh quan thống đốc Buenos-Ayres không? Candide thề với ông rằng không có gì thật hơn thế. Nước mắt họ lại bắt đầu tuôn chảy.

Le baron ne pouvait se lasser d’embrasser Candide; il l’appelait son frère, son sauveur. Ah! peut-être, lui dit-il, nous pourrons ensemble, mon cher Candide, entrer en vainqueurs dans la ville, et reprendre ma soeur Cunégonde. C’est tout ce que je souhaite, dit Candide; car je comptais l’épouser, et je l’espère encore. Vous, insolent! répondit le baron, vous auriez l’impudence d’épouser ma soeur qui a soixante et douze quartiers! Je vous trouve bien effronté d’oser me parler d’un dessein si téméraire! Candide, pétrifié d’un tel discours, lui répondit: Mon révérend père, tous les quartiers du monde n’y font rien; j’ai tiré votre soeur des bras d’un Juif et d’un inquisiteur; elle m’a assez d’obligations, elle veut m’épouser. Maître Pangloss m’a toujours dit que les hommes sont égaux; et assurément je l’épouserai. C’est ce que nous verrons, coquin! dit le jésuite baron de Thunder-ten-tronckh; et en même temps il lui donna un grand coup du plat de son épée sur le visage. Candide dans l’instant tire la sienne, et l’enfonce jusqu’à la garde dans le ventre du baron jésuite; mais en la retirant toute fumante, il se mit à pleurer: Hélas! mon Dieu! dit-il, j’ai tué mon ancien maître, mon ami, mon beau-frère; je suis le meilleur homme du monde, et voilà déjà trois hommes que je tue; et dans ces trois il y a deux prêtres.

Ngài nam tước ôm Candide mãi không chán; ông gọi chàng là người anh em, là ân nhân cứu mạng mình. A! có lẽ, ông nói với chàng, Candide thân mến, chúng ta sẽ cùng nhau tiến vào thành như những người chiến thắng, và giành lại em gái Cunégonde của tôi. Đó là tất cả những gì tôi mong ước, Candide nói; vì tôi đã định cưới nàng, và tôi vẫn còn hy vọng. Cậu, đồ láo xược! ngài nam tước đáp, cậu mà dám cả gan cưới em gái tôi, người có bảy mươi hai đời tổ tiên quý tộc! Tôi thấy cậu thật trơ tráo mới dám nói với tôi về một ý đồ liều lĩnh như vậy! Candide, chết sững trước lời lẽ ấy, đáp lại: Thưa đức cha, mọi đời tổ tiên quý tộc trên thế gian chẳng nghĩa lý gì ở đây; tôi đã lôi em gái ngài ra khỏi vòng tay của một người Do Thái và một pháp quan Tòa dị giáo; nàng mang ơn tôi khá nhiều, nàng muốn lấy tôi. Thầy Pangloss vẫn luôn bảo tôi rằng mọi người đều bình đẳng; và chắc chắn là tôi sẽ cưới nàng. Để rồi xem, đồ vô lại! ngài nam tước dòng Tên Thunder-ten-tronckh nói; và cùng lúc ông giáng cho chàng một cú thật mạnh bằng mặt phẳng lưỡi gươm vào mặt. Candide lập tức rút gươm của mình, đâm ngập đến tận chuôi vào bụng ngài nam tước dòng Tên; nhưng khi rút ra, lưỡi gươm còn bốc hơi nóng hổi, chàng bật khóc: Than ôi! lạy Chúa! chàng nói, tôi đã giết chủ cũ của tôi, bạn tôi, anh vợ tôi; tôi là người hiền lành nhất trên đời, thế mà đã giết ba người rồi; và trong ba người ấy có hai là linh mục.

Cacambo, qui fesait sentinelle à la porte de la feuillée, accourut. Il ne nous reste qu’à vendre cher notre vie, lui dit son maître; on va, sans doute, entrer dans la feuillée; il faut mourir les armes à la main. Cacambo, qui en avait bien vu d’autres, ne perdit point la tête; il prit la robe de jésuite que portait le baron, la mit sur le corps de Candide, lui donna le bonnet carré du mort, et le fit monter à cheval. Tout cela se fit en un clin d’oeil. Galopons, mon maître; tout le monde vous prendra pour un jésuite qui va donner des ordres; et nous aurons passé les frontières avant qu’on puisse courir après nous. Il volait déjà en prononçant ces paroles, et en criant en espagnol: Place, place pour le révérend père colonel!

Cacambo, đang đứng gác ở cửa giàn lá, chạy vào. Chúng ta chỉ còn cách bán mạng thật đắt, chủ gã nói với gã; hẳn người ta sắp xông vào giàn lá; phải chết với vũ khí trong tay. Cacambo, vốn đã từng thấy nhiều chuyện còn tệ hơn, không hề mất bình tĩnh; gã lấy chiếc áo chùng dòng Tên ngài nam tước đang mặc, khoác lên người Candide, đưa cho chàng chiếc mũ vuông của người chết, rồi đỡ chàng lên ngựa. Mọi việc diễn ra trong nháy mắt. Ta phi nước đại thôi, cậu chủ; ai cũng sẽ tưởng ngài là một cha dòng Tên đi truyền lệnh; và chúng ta sẽ vượt qua biên giới trước khi người ta kịp đuổi theo. Vừa nói những lời ấy gã đã phóng như bay, vừa hét to bằng tiếng Tây Ban Nha: Tránh đường, tránh đường cho đức cha đại tá!

CHAPITRE XVI. Ce qui advint aux deux voyageurs avec deux filles, deux singes, et les sauvages nommés Oreillons.

CHƯƠNG XVI. Chuyện xảy đến với hai lữ khách cùng hai cô gái, hai con khỉ, và những người man rợ gọi là Tai Dài (Oreillons).

Candide et son valet furent au-delà des barrières, et personne ne savait encore dans le camp la mort du jésuite allemand. Le vigilant Cacambo avait eu soin de remplir sa valise de pain, de chocolat, de jambon, de fruits, et de quelques mesures de vin. Ils s’enfoncèrent avec leurs chevaux andalous dans un pays inconnu où ils ne découvrirent aucune route. Enfin une belle prairie entrecoupée de ruisseaux se présenta devant eux. Nos deux voyageurs font repaître leurs montures. Cacambo propose à son maître de manger, et lui en donne l’exemple. Comment veux-tu, disait Candide, que je mange du jambon, quand j’ai tué le fils de monsieur le baron, et que je me vois condamné à ne revoir la belle Cunégonde de ma vie? à quoi me servira de prolonger mes misérables jours, puisque je dois les traîner loin d’elle dans les remords et dans le désespoir? et que dira le Journal de Trévoux?

Candide và gã hầu đã ra khỏi hàng rào chắn, mà trong trại vẫn chưa ai biết cái chết của cha dòng Tên người Đức. Cacambo cảnh giác đã cẩn thận nhồi đầy túi hành lý bánh mì, sô-cô-la, giăm bông, hoa quả và vài đấu rượu vang. Họ cùng hai con ngựa Andalucía thâm nhập vào một xứ lạ nơi họ chẳng tìm ra con đường nào. Cuối cùng một đồng cỏ đẹp có những dòng suối cắt ngang hiện ra trước mắt họ. Hai lữ khách của chúng ta cho ngựa ăn cỏ. Cacambo mời chủ ăn, và tự mình ăn trước làm gương. Sao anh lại muốn, Candide nói, tôi ăn giăm bông, khi tôi đã giết con trai ngài nam tước, và thấy mình bị kết án suốt đời không bao giờ gặp lại nàng Cunégonde xinh đẹp? kéo dài những ngày khốn khổ của tôi thì được ích gì, khi tôi phải lê chúng xa nàng trong hối hận và tuyệt vọng? và tờ Journal de Trévoux sẽ nói gì đây?

En parlant ainsi, il ne laissa pas de manger. Le soleil se couchait. Les deux égarés entendirent quelques petits cris qui paraissaient poussés par des femmes. Ils ne savaient si ces cris étaient de douleur ou de joie; mais ils se levèrent précipitamment avec cette inquiétude et cette alarme que tout inspire dans un pays inconnu. Ces clameurs partaient de deux filles toutes nues qui couraient légèrement au bord de la prairie, tandis que deux singes les suivaient en leur mordant les fesses. Candide fut touché de pitié; il avait appris à tirer chez les Bulgares, et il aurait abattu une noisette dans un buisson sans toucher aux feuilles. Il prend son fusil espagnol à deux coups, tire, et tue les deux singes. Dieu soit loué, mon cher Cacambo! j’ai délivré d’un grand péril ces deux pauvres créatures: si j’ai commis un péché en tuant un inquisiteur et un jésuite, je l’ai bien réparé en sauvant la vie à deux filles. Ce sont peut-être deux demoiselles de condition, et cette aventure nous peut procurer de très grands avantages dans le pays.

Nói thế, nhưng chàng vẫn không quên ăn. Mặt trời đang lặn. Hai kẻ lạc đường nghe thấy mấy tiếng kêu nho nhỏ có vẻ như do đàn bà thốt ra. Họ không biết đó là tiếng kêu đau đớn hay vui sướng; nhưng họ vội đứng bật dậy với nỗi lo âu và hoảng hốt mà mọi thứ đều gợi ra ở một xứ lạ. Những tiếng kêu ấy phát ra từ hai cô gái trần truồng đang chạy nhẹ nhàng ven đồng cỏ, trong khi hai con khỉ đuổi theo cắn vào mông họ. Candide động lòng thương; chàng đã học bắn ở chỗ người Bulgar, và chàng có thể bắn rơi một hạt phỉ trong bụi cây mà không chạm vào lá. Chàng cầm khẩu súng hai nòng Tây Ban Nha, bóp cò, và giết chết hai con khỉ. Chúa được ngợi khen, Cacambo thân mến! tôi đã cứu hai sinh linh tội nghiệp này khỏi một mối hiểm nguy lớn: nếu tôi đã phạm tội khi giết một pháp quan Tòa dị giáo và một cha dòng Tên, thì tôi đã chuộc lại xứng đáng bằng việc cứu mạng hai cô gái. Có lẽ đây là hai tiểu thư con nhà danh giá, và cuộc phiêu lưu này có thể đem lại cho chúng ta những lợi lộc rất lớn ở xứ này.

Il allait continuer, mais sa langue devint percluse quand il vit ces deux filles embrasser tendrement les deux singes, fondre en larmes sur leurs corps, et remplir l’air des cris les plus douloureux. Je ne m’attendais pas à tant de bonté d’âme, dit-il enfin à Cacambo; lequel lui répliqua: Vous avez fait là un beau chef d’oeuvre, mon maître; vous avez tué les deux amants de ces demoiselles. Leurs amants! serait-il possible? vous vous moquez de moi, Cacambo; le moyen de vous croire? Mon cher maître, repartit Cacambo, vous êtes toujours étonné de tout; pourquoi trouvez-vous si étrange que dans quelques pays il y ait des singes qui obtiennent les bonnes grâces des dames? ils sont des quarts d’homme, comme je suis un quart d’Espagnol. Hélas! reprit Candide, je me souviens d’avoir entendu dire à maître Pangloss qu’autrefois pareils accidents étaient arrivés, et que ces mélanges avaient produit des égypans, des faunes, des satyres; que plusieurs grands personnages de l’antiquité en avaient vu; mais je prenais cela pour des fables. Vous devez être convaincu à présent, dit Cacambo, que c’est une vérité, et vous voyez comment en usent les personnes qui n’ont pas reçu une certaine éducation; tout ce que je crains, c’est que ces dames ne nous fassent quelque méchante affaire.

Chàng định nói tiếp, nhưng lưỡi chàng tê cứng khi thấy hai cô gái ấy âu yếm ôm lấy hai con khỉ, khóc nức nở trên xác chúng, và làm vang không trung những tiếng kêu đau đớn nhất. Tôi không ngờ họ lại có tâm hồn tốt đến thế, cuối cùng chàng nói với Cacambo; gã đáp lại: Ngài vừa làm nên một kiệt tác hay ho đấy, cậu chủ ạ; ngài đã giết hai người tình của các cô nương này. Người tình của họ! có thể nào như thế được? anh giễu tôi đấy, Cacambo; làm sao tin anh được? Cậu chủ thân mến, Cacambo đáp, ngài lúc nào cũng ngạc nhiên về mọi chuyện; sao ngài lại thấy lạ lùng đến thế khi ở vài xứ có những con khỉ được các bà các cô ban ân sủng? chúng là một phần tư con người, cũng như tôi là một phần tư người Tây Ban Nha. Than ôi! Candide nói tiếp, tôi nhớ đã từng nghe thầy Pangloss nói rằng xưa kia những chuyện như thế đã từng xảy ra, và rằng những cuộc pha trộn ấy đã sinh ra các thần Ægipan, thần Faun, thần Satyr; rằng nhiều nhân vật lớn thời cổ đại đã tận mắt thấy chúng; nhưng tôi cứ tưởng đó là chuyện hoang đường. Giờ thì ngài phải tin rằng đó là sự thật rồi, Cacambo nói, và ngài thấy những người chưa được hưởng một nền giáo dục nhất định thì cư xử ra sao; tôi chỉ sợ các bà này lại gây cho chúng ta chuyện gì rắc rối.

Ces réflexions solides engagèrent Candide à quitter la prairie, et à s’enfoncer dans un bois. Il y soupa avec Cacambo; et tous deux, après avoir maudit l’inquisiteur de Portugal, le gouverneur de Buénos-Ayres, et le baron, s’endormirent sur de la mousse. A leur réveil, ils sentirent qu’ils ne pouvaient remuer; la raison en était que pendant la nuit les Oreillons, habitants du pays, à qui les deux dames les avaient dénoncés, les avaient garrottés avec des cordes d’écorces d’arbre.

Những suy nghĩ chín chắn ấy khiến Candide rời đồng cỏ, và đi sâu vào một khu rừng. Chàng ăn tối ở đó với Cacambo; và cả hai, sau khi đã nguyền rủa viên pháp quan Tòa dị giáo Bồ Đào Nha, quan thống đốc Buenos-Ayres và ngài nam tước, liền ngủ thiếp đi trên đám rêu. Khi tỉnh dậy, họ thấy mình không cựa quậy được; lý do là trong đêm người Tai Dài, dân bản xứ, mà hai bà kia đã tố giác họ, đã trói chặt họ bằng những sợi dây vỏ cây.

Ils étaient entourés d’une cinquantaine d’Oreillons tout nus, armés de flèches, de massues, et de haches de caillou: les uns fesaient bouillir une grande chaudière; les autres préparaient des broches, et tous criaient: C’est un jésuite, c’est un jésuite! nous serons vengés, et nous ferons bonne chère; mangeons du jésuite, mangeons du jésuite!

Họ bị vây quanh bởi chừng năm chục người Tai Dài trần truồng, tay cầm cung tên, chùy và rìu đá: kẻ thì đun sôi một cái vạc lớn; kẻ thì sửa soạn xiên nướng, và tất cả cùng hò hét: Là thằng dòng Tên, là thằng dòng Tên! chúng ta sẽ được báo thù, và chúng ta sẽ được một bữa no nê; ăn thịt dòng Tên đi, ăn thịt dòng Tên đi!

Je vous l’avais bien dit, mon cher maître, s’écria tristement Cacambo, que ces deux filles nous joueraient d’un mauvais tour. Candide apercevant la chaudière et les broches s’écria: Nous allons certainement être rôtis ou bouillis. Ah! que dirait maître Pangloss, s’il voyait comme la pure nature est faite? Tout est bien; soit, mais j’avoue qu’il est bien cruel, d’avoir perdu mademoiselle Cunégonde, et d’être mis à la broche par des Oreillons. Cacambo ne perdait jamais la tête. Ne désespérez de rien, dit-il au désolé Candide; j’entends un peu le jargon de ces peuples, je vais leur parler. Ne manquez pas, dit Candide, de leur représenter quelle est l’inhumanité affreuse de faire cuire des hommes, et combien cela est peu chrétien.

Tôi đã bảo ngài mà, cậu chủ thân mến, Cacambo buồn rầu kêu lên, rằng hai đứa con gái ấy sẽ chơi chúng ta một vố đau. Candide trông thấy cái vạc và mấy cái xiên liền kêu lên: Chắc chắn chúng ta sắp bị nướng hoặc bị luộc. A! thầy Pangloss sẽ nói gì nếu thầy thấy tự nhiên thuần túy là thế nào? Mọi sự đều tốt; cứ cho là thế, nhưng tôi thú thật là tàn nhẫn khi đã mất tiểu thư Cunégonde, lại còn bị người Tai Dài xiên que nướng. Cacambo chẳng bao giờ mất bình tĩnh. Đừng tuyệt vọng điều gì cả, gã nói với Candide đang thất vọng ê chề; tôi hiểu chút ít thổ ngữ của dân này, tôi sẽ nói chuyện với họ. Anh đừng quên, Candide nói, trình bày cho họ thấy việc nấu chín con người là tàn ác khủng khiếp nhường nào, và chẳng có chút gì Kitô giáo.

Messieurs, dit Cacambo, vous comptez donc manger aujourd’hui un jésuite? c’est très bien fait; rien n’est plus juste que de traiter ainsi ses ennemis. En effet le droit naturel nous enseigne à tuer notre prochain, et c’est ainsi qu’on en agit dans toute la terre. Si nous n’usons pas du droit de le manger, c’est que nous avons d’ailleurs de quoi faire bonne chère; mais vous n’avez pas les mêmes ressources que nous: certainement il vaut mieux manger ses ennemis que d’abandonner aux corbeaux et aux corneilles le fruit de sa victoire. Mais, messieurs, vous ne voudriez pas manger vos amis. Vous croyez aller mettre un jésuite en broche, et c’est votre défenseur, c’est l’ennemi de vos ennemis que vous allez rôtir. Pour moi, je suis né dans votre pays; monsieur que vous voyez est mon maître, et bien loin d’être jésuite, il vient de tuer un jésuite, il en porte les dépouilles; voilà le sujet de votre méprise. Pour vérifier ce que je vous dis, prenez sa robe, portez-la à la première barrière du royaume de los padres; informez-vous si mon maître n’a pas tué un officier jésuite. Il vous faudra peu de temps; vous pourrez toujours nous manger, si vous trouvez que je vous ai menti. Mais, si je vous ai dit la vérité, vous connaissez trop les principes du droit public, les moeurs, et les lois, pour ne nous pas faire grâce.

Thưa các ngài, Cacambo nói, vậy là hôm nay các ngài định ăn thịt một cha dòng Tên? thế là phải lắm; chẳng gì công bằng hơn là đối xử với kẻ thù của mình như vậy. Quả thật luật tự nhiên dạy ta giết người lân cận, và khắp thiên hạ đều hành xử như thế. Nếu chúng tôi không dùng đến quyền ăn thịt họ, ấy là vì chúng tôi đã có thứ khác để ăn ngon; nhưng các ngài không có được những nguồn lợi như chúng tôi: chắc chắn ăn thịt kẻ thù của mình vẫn hơn là bỏ thành quả chiến thắng cho lũ quạ đen và lũ quạ xám. Nhưng, thưa các ngài, hẳn các ngài không muốn ăn thịt bạn bè của mình. Các ngài tưởng sắp xiên nướng một cha dòng Tên, nhưng chính là người bảo vệ các ngài, chính là kẻ thù của kẻ thù các ngài mà các ngài sắp đem quay. Còn tôi, tôi sinh ra ở xứ sở các ngài; vị các ngài thấy đây là chủ tôi, và ông ấy chẳng những không phải dòng Tên, mà vừa giết một cha dòng Tên, ông ấy đang mặc chiến lợi phẩm của hắn; đó là nguyên do khiến các ngài nhầm. Để kiểm chứng điều tôi nói, các ngài hãy lấy chiếc áo chùng của ông ấy, mang đến hàng rào chắn đầu tiên của vương quốc los padres; hãy dò hỏi xem chủ tôi có giết một sĩ quan dòng Tên hay không. Các ngài sẽ chẳng mất bao lâu; các ngài vẫn có thể ăn thịt chúng tôi, nếu thấy tôi nói dối. Nhưng, nếu tôi đã nói thật, thì các ngài vốn quá am hiểu những nguyên tắc của công pháp, của phong tục và luật lệ, nên sẽ không thể không tha cho chúng tôi.

Les Oreillons trouvèrent ce discours très raisonnable; ils députèrent deux notables pour aller en diligence s’informer de la vérité; les deux députés s’acquittèrent de leur commission en gens d’esprit, et revinrent bientôt apporter de bonnes nouvelles. Les Oreillons délièrent leurs deux prisonniers, leur firent toutes sortes de civilités, leur offrirent des filles, leur donnèrent des rafraîchissements, et les reconduisirent jusqu’aux confins de leurs états, en criant avec allégresse: Il n’est point jésuite, il n’est point jésuite!

Người Tai Dài thấy lời lẽ ấy rất có lý; họ cử hai vị kỳ mục đi gấp để dò hỏi sự thật; hai vị sứ giả làm tròn nhiệm vụ như những người khôn ngoan, và chẳng mấy chốc đã quay về mang theo tin lành. Người Tai Dài cởi trói cho hai tù nhân, đối đãi với họ đủ mọi lễ độ, dâng gái cho họ, mời họ đồ giải khát, và tiễn họ đến tận biên giới lãnh thổ của mình, vừa đi vừa reo hò hớn hở: Nó không phải dòng Tên, nó không phải dòng Tên!

Candide ne se lassait point d’admirer le sujet de sa délivrance. Quel peuple! disait-il, quels hommes! quelles moeurs! si je n’avais pas eu le bonheur de donner un grand coup d’épée au travers du corps du frère de mademoiselle Cunégonde, j’étais mangé sans rémission. Mais, après tout, la pure nature est bonne, puisque ces gens-ci, au lieu de me manger, m’ont fait mille honnêtetés, dès qu’ils ont su que je n’étais pas jésuite.

Candide cứ thán phục mãi không thôi lý do mình được giải thoát. Dân tộc gì thế! chàng nói, con người gì thế! phong tục gì thế! nếu tôi không có diễm phúc được đâm một nhát gươm xuyên qua người anh trai của tiểu thư Cunégonde, thì tôi đã bị ăn thịt không chút khoan dung. Nhưng rốt cuộc, tự nhiên thuần túy là tốt, vì những người này, thay vì ăn thịt tôi, lại đối đãi với tôi muôn phần tử tế, ngay khi họ biết tôi không phải dòng Tên.

CHAPITRE XVII. Arrivée de Candide et de son valet au pays d’Eldorado, et ce qu’ils y virent.

CHƯƠNG XVII. Candide và gã hầu của chàng đến xứ Eldorado, và những gì họ thấy ở đó.

Quand ils furent aux frontières des Oreillons: Vous voyez, dit Cacambo à Candide, que cet hémisphère-ci ne vaut pas mieux que l’autre; croyez-moi, retournons en Europe par le plus court chemin. Comment y retourner, dit Candide; et où aller? Si je vais dans mon pays, les Bulgares et les Abares y égorgent tout; si je retourne en Portugal, j’y suis brûlé; si nous restons dans ce pays-ci, nous risquons à tout moment d’être mis en broche. Mais comment se résoudre à quitter la partie du monde que mademoiselle Cunégonde habite?

Khi đã đến biên giới xứ Tai Dài: Ngài thấy đấy, Cacambo nói với Candide, bán cầu này cũng chẳng hơn gì bán cầu kia; ngài cứ tin tôi, ta hãy quay về châu Âu bằng con đường ngắn nhất. Quay về bằng cách nào, Candide nói; mà đi đâu? Nếu tôi về xứ sở tôi, thì ở đó người Bulgar và người Abar đang cắt cổ tất cả mọi người; nếu tôi quay lại Bồ Đào Nha, tôi sẽ bị thiêu ở đó; nếu chúng ta ở lại xứ này, thì lúc nào chúng ta cũng có nguy cơ bị xiên que nướng. Nhưng làm sao đành lòng rời bỏ phần thế giới nơi tiểu thư Cunégonde đang sống?

—Tournons vers la Cayenne, dit Cacambo, nous y trouverons des Français qui vont par tout le monde; ils pourront nous aider. Dieu aura peut-être pitié de nous.»

—Ta quay sang Cayenne đi, Cacambo nói, ở đó chúng ta sẽ gặp người Pháp, họ đi khắp thế giới; họ có thể giúp chúng ta. Có lẽ Chúa sẽ thương xót chúng ta.

Il n’était pas facile d’aller à la Cayenne: ils savaient bien à peu près de quel côté il fallait marcher; mais des montagnes, des fleuves, des précipices, des brigands, des sauvages, étaient partout de terribles obstacles. Leurs chevaux moururent de fatigue; leurs provisions furent consumées; ils se nourrirent un mois entier de fruits sauvages, et se trouvèrent enfin auprès d’une petite rivière bordée de cocotiers qui soutinrent leur vie et leurs espérances.

Đi tới Cayenne chẳng dễ dàng gì: họ biết đại khái là phải đi về hướng nào; nhưng núi non, sông ngòi, vực thẳm, trộm cướp, người man rợ, ở đâu cũng là những chướng ngại khủng khiếp. Ngựa của họ chết vì kiệt sức; lương thực cạn sạch; suốt cả một tháng họ sống bằng quả dại, và cuối cùng tới bên một con sông nhỏ hai bờ rợp dừa, những cây dừa đã duy trì sự sống và niềm hy vọng của họ.

Cacambo, qui donnait toujours d’aussi bons conseils que la vieille, dit à Candide: Nous n’en pouvons plus, nous avons assez marché; j’aperçois un canot vide sur le rivage, emplissons-le de cocos, jetons-nous dans cette petite barque, laissons-nous aller au courant; une rivière mène toujours à quelque endroit habité. Si nous ne trouvons pas des choses agréables, nous trouverons du moins des choses nouvelles. Allons, dit Candide, recommandons-nous à la Providence.

Cacambo, kẻ lúc nào cũng cho lời khuyên hay chẳng kém bà lão, nói với Candide: Chúng ta kiệt sức rồi, chúng ta đã đi bộ quá đủ; tôi thấy có một chiếc xuồng không trên bờ, ta chất đầy dừa vào, nhảy lên chiếc thuyền con này, cứ để mặc dòng nước đưa đi; sông bao giờ cũng dẫn đến một nơi có người ở. Nếu không gặp được những điều thú vị, thì ít ra chúng ta cũng gặp những điều mới mẻ. Đi thôi, Candide nói, ta hãy phó thác mình cho Đấng Quan Phòng.

Ils voguèrent quelques lieues entre des bords, tantôt fleuris, tantôt arides, tantôt unis, tantôt escarpés. La rivière s’élargissait toujours; enfin elle se perdait sous une voûte de rochers épouvantables qui s’élevaient jusqu’au ciel. Les deux voyageurs eurent la hardiesse de s’abandonner aux flots sous cette voûte. Le fleuve resserré en cet endroit les porta avec une rapidité et un bruit horrible. Au bout de vingt-quatre heures ils revirent le jour; mais leur canot se fracassa contre les écueils; il fallut se traîner de rocher en rocher pendant une lieue entière; enfin ils découvrirent un horizon immense, bordé de montagnes inaccessibles. Le pays était cultivé pour le plaisir comme pour le besoin; partout l’utile était agréable: les chemins étaient couverts ou plutôt ornés de voitures d’une forme et d’une matière brillante, portant des hommes et des femmes d’une beauté singulière, traînés rapidement par de gros moutons rouges qui surpassaient en vitesse les plus beaux chevaux d’Andalousie, de Tétuan, et de Méquinez.

Họ xuôi dòng vài dặm Pháp giữa đôi bờ, khi thì đầy hoa, khi thì cằn cỗi, khi thì bằng phẳng, khi thì dốc đứng. Dòng sông cứ mỗi lúc một rộng ra; cuối cùng nó biến mất dưới một vòm đá khủng khiếp cao ngất tận trời. Hai lữ khách cả gan phó mặc mình cho sóng nước dưới vòm đá ấy. Dòng sông, bị thắt hẹp lại ở chỗ này, cuốn họ đi với tốc độ và tiếng ầm ầm ghê rợn. Sau hai mươi bốn giờ họ lại thấy ánh ngày; nhưng chiếc xuồng của họ vỡ tan vì đá ngầm; họ phải lết từ tảng đá này sang tảng đá khác suốt trọn một dặm Pháp đường; cuối cùng họ trông thấy một chân trời mênh mông, viền bởi những dãy núi không thể vượt qua. Đất đai được canh tác vì thú vui cũng như vì nhu cầu; ở đâu cái hữu ích cũng đẹp đẽ: đường sá phủ đầy, hay đúng hơn là được trang điểm bằng, những cỗ xe có hình dáng và chất liệu lấp lánh, chở những người đàn ông và đàn bà đẹp lạ thường, được kéo đi vun vút bởi những con cừu đỏ to lớn chạy nhanh hơn cả những con ngựa đẹp nhất xứ Andalucía, Tétouan và Meknès.

Voilà pourtant, dit Candide, un pays qui vaut mieux que la Vestphalie. Il mit pied à terre avec Cacambo auprès du premier village qu’il rencontra. Quelques enfants du village, couverts de brocarts d’or tout déchirés, jouaient au palet à l’entrée du bourg; nos deux hommes de l’autre monde s’amusèrent à les regarder: leurs palets étaient d’assez larges pièces rondes, jaunes, rouges, vertes, qui jetaient un éclat singulier. Il prit envie aux voyageurs d’en ramasser quelques uns; c’était de l’or, c’était des émeraudes, des rubis, dont le moindre aurait été le plus grand ornement du trône du Mogol. Sans doute, dit Cacambo, ces enfants sont les fils du roi du pays qui jouent au petit palet. Le magister du village parut dans ce moment pour les faire rentrer à l’école. Voilà, dit Candide, le précepteur de la famille royale.

Thế mà, Candide nói, đây là một xứ còn hơn cả Westphalia. Chàng cùng Cacambo dừng chân gần ngôi làng đầu tiên chàng gặp. Mấy đứa trẻ trong làng, mặc gấm kim tuyến rách tả tơi, đang chơi ném đĩa ở lối vào thị trấn; hai người từ thế giới bên kia của chúng ta đứng xem chúng chơi cho vui: những chiếc đĩa của chúng là những miếng tròn khá rộng, màu vàng, màu đỏ, màu xanh lục, tỏa ra một ánh sáng khác thường. Hai lữ khách chợt muốn nhặt vài chiếc; đó là vàng, là ngọc lục bảo, là hồng ngọc, mà viên nhỏ nhất cũng đủ làm vật trang sức lớn nhất trên ngai vàng của vua Mogol. Chắc hẳn, Cacambo nói, lũ trẻ này là con của nhà vua xứ này đang chơi ném đĩa. Đúng lúc ấy ông thầy đồ làng xuất hiện để gọi chúng vào lớp. Đây rồi, Candide nói, vị thầy dạy của hoàng gia.

Les petits gueux quittèrent aussitôt le jeu, en laissant à terre leurs palets, et tout ce qui avait servi à leurs divertissements. Candide les ramasse, court au précepteur et les lui présente humblement, lui fesant entendre par signes que leurs altesses royales avaient oublié leur or et leurs pierreries. Le magister du village, en souriant, les jeta par terre, regarda un moment la figure de Candide avec beaucoup de surprise, et continua son chemin.

Lũ nhóc rách rưới lập tức bỏ cuộc chơi, để lại trên mặt đất những chiếc đĩa và mọi thứ đã dùng để vui đùa. Candide nhặt lên, chạy đến chỗ vị thầy dạy và khiêm cung dâng lại cho ông, ra hiệu cho ông hiểu rằng các hoàng tử điện hạ đã bỏ quên vàng và ngọc của mình. Ông thầy đồ làng mỉm cười, ném chúng xuống đất, nhìn mặt Candide một lúc với vẻ rất ngạc nhiên, rồi đi tiếp.

Les voyageurs ne manquèrent pas de ramasser l’or, les rubis, et les émeraudes. Où sommes-nous? s’écria Candide. Il faut que les enfants des rois de ce pays soient bien élevés, puisqu’on leur apprend à mépriser l’or et les pierreries. Cacambo était aussi surpris que Candide. Ils approchèrent enfin de la première maison du village; elle était bâtie comme un palais d’Europe. Une foule de monde s’empressait à la porte, et encore plus dans le logis; une musique très agréable se fesait entendre, et une odeur délicieuse de cuisine se fesait sentir. Cacambo s’approcha de la porte, et entendit qu’on parlait péruvien; c’était sa langue maternelle; car tout le monde sait que Cacambo était né au Tucuman, dans un village où l’on ne connaissait que cette langue. Je vous servirai d’interprète, dit-il à Candide; entrons, c’est ici un cabaret.

Hai lữ khách không quên nhặt lấy vàng, hồng ngọc và ngọc lục bảo. Chúng ta đang ở đâu thế này? Candide kêu lên. Con cái các vua xứ này hẳn phải được giáo dục rất tốt, vì người ta dạy chúng khinh vàng ngọc. Cacambo cũng ngạc nhiên chẳng kém Candide. Cuối cùng họ đến gần ngôi nhà đầu tiên trong làng; nó được xây như một cung điện châu Âu. Một đám đông chen chúc ở cửa, và trong nhà còn đông hơn; một thứ âm nhạc rất êm tai vọng ra, và một mùi bếp núc thơm phức tỏa ra. Cacambo đến gần cửa, và nghe thấy người ta nói tiếng Peru; đó là tiếng mẹ đẻ của gã; vì ai cũng biết rằng Cacambo sinh ra ở Tucumán, trong một ngôi làng chỉ biết mỗi thứ tiếng ấy. Tôi sẽ làm thông ngôn cho ngài, gã nói với Candide; ta vào thôi, đây là một quán trọ.

Aussitôt deux garçons et deux filles de l’hôtellerie, vêtus de drap d’or, et les cheveux renoués avec des rubans, les invitent à se mettre à la table de l’hôte. On servit quatre potages garnis chacun de deux perroquets, un contour bouilli qui pesait deux cents livres, deux singes rôtis d’un goût excellent, trois cents colibris dans un plat, et six cents oiseaux-mouches dans un autre; des ragoûts exquis, des pâtisseries délicieuses; le tout dans des plats d’une espèce de cristal de roche. Les garçons et les filles de l’hôtellerie versaient plusieurs liqueurs faites de cannes de sucre.

Lập tức hai chàng trai và hai cô gái của quán trọ, mặc dạ kim tuyến, tóc buộc ruy băng, mời họ ngồi vào bàn ăn chung của chủ quán. Người ta dọn ra bốn món canh, mỗi món có hai con vẹt, một con thần ưng condor luộc nặng hai trăm cân, hai con khỉ quay ngon tuyệt, ba trăm con chim colibri trong một đĩa, và sáu trăm con chim ruồi trong một đĩa khác; những món hầm tuyệt hảo, những món bánh ngọt thơm ngon; tất cả đựng trong những chiếc đĩa bằng một thứ pha lê đá. Các chàng trai và cô gái của quán trọ rót mời nhiều thứ rượu làm từ mía.

Les convives étaient pour la plupart des marchands et des voituriers, tous d’une politesse extrême, qui firent quelques questions à Cacambo avec la discrétion la plus circonspecte, et qui répondirent aux siennes d’une manière à le satisfaire.

Thực khách phần đông là lái buôn và phu xe, ai nấy đều cực kỳ lịch sự, họ hỏi Cacambo vài câu với sự kín đáo hết mực dè dặt, và trả lời những câu hỏi của gã một cách khiến gã hài lòng.

Quand le repas fut fini, Cacambo crut, ainsi que Candide, bien payer son écot, en jetant sur la table de l’hôte deux de ces larges pièces d’or qu’il avait ramassées; l’hôte et l’hôtesse éclatèrent de rire, et se tinrent long-temps les côtés. Enfin ils se remirent. Messieurs, dit l’hôte, nous voyons bien que vous êtes des étrangers; nous ne sommes pas accoutumés à en voir. Pardonnez-nous si nous nous sommes mis à rire quand vous nous avez offert en paiement les cailloux de nos grands chemins. Vous n’avez pas sans doute de la monnaie du pays, mais il n’est pas nécessaire d’en avoir pour dîner ici. Toutes les hôtelleries établies pour la commodité du commerce sont payées par le gouvernement. Vous avez fait mauvaise chère ici, parceque c’est un pauvre village, mais partout ailleurs vous serez reçus comme vous méritez de l’être. Cacambo expliquait à Candide tous les discours de l’hôte, et Candide les écoutait avec la même admiration et le même égarement que son ami Cacambo les rendait. Quel est donc ce pays, disaient-ils l’un et l’autre, inconnu à tout le reste de la terre, et où toute la nature est d’une espèce si différente de la nôtre? C’est probablement le pays où tout va bien; car il faut absolument qu’il y en ait un de cette espèce. Et, quoi qu’en dît maître Pangloss, je me suis souvent aperçu que tout allait assez mal en Vestphalie.

Khi bữa ăn xong, Cacambo, cũng như Candide, tưởng mình trả tiền ăn rất hậu, khi ném lên bàn của chủ quán hai trong số những miếng vàng to mà gã đã nhặt được; ông chủ và bà chủ quán phá lên cười, và ôm bụng cười hồi lâu. Cuối cùng họ cũng trấn tĩnh lại. Thưa các ông, ông chủ quán nói, chúng tôi thấy rõ các ông là người ngoại quốc; chúng tôi không quen gặp người ngoại quốc. Xin thứ lỗi cho chúng tôi đã phá lên cười khi các ông đưa chúng tôi những hòn sỏi trên đường cái của chúng tôi để trả tiền. Hẳn các ông không có tiền của xứ này, nhưng ăn trưa ở đây thì không cần phải có. Mọi quán trọ được lập ra để tiện cho việc buôn bán đều do chính phủ chi trả. Các ông đã ăn uống tồi tàn ở đây, vì đây là một làng nghèo, nhưng đến bất cứ nơi nào khác các ông cũng sẽ được tiếp đãi xứng đáng với các ông. Cacambo giảng giải cho Candide mọi lời của ông chủ quán, và Candide lắng nghe với cùng một niềm thán phục và cùng một sự sửng sốt như người bạn Cacambo của chàng khi chuyển lời. Vậy rốt cuộc đây là xứ gì, cả hai cùng nói với nhau, một xứ mà cả phần còn lại của trái đất không ai biết đến, và nơi cả tự nhiên cũng thuộc một loại khác hẳn với của chúng ta? Có lẽ đây là xứ nơi mọi sự đều tốt; vì nhất thiết phải có một xứ như thế. Và, dù thầy Pangloss có nói gì đi nữa, tôi vẫn thường nhận thấy rằng ở Westphalia mọi sự khá tồi tệ.

CHAPITRE XVIII Ce qu’ils virent dans le pays d’Eldorado.

CHƯƠNG XVIII. Những gì họ thấy ở xứ Eldorado.

Cacambo témoigna à son hôte toute sa curiosité; l’hôte lui dit: Je suis fort ignorant, et je m’en trouve bien; mais nous avons ici un vieillard retiré de la cour qui est le plus savant homme du royaume, et le plus communicatif. Aussitôt il mène Cacambo chez le vieillard. Candide ne jouait plus que le second personnage, et accompagnait son valet. Ils entrèrent dans une maison fort simple, car la porte n’était que d’argent, et les lambris des appartements n’étaient que d’or, mais travaillés avec tant de goût, que les plus riches lambris ne l’effaçaient pas. L’antichambre n’était à la vérité incrustée que de rubis et d’émeraudes; mais l’ordre dans lequel tout était arrangé réparait bien cette extrême simplicité.

Cacambo tỏ cho chủ quán biết tất cả sự tò mò của mình; chủ quán bảo gã: Tôi rất dốt, và tôi thấy thế lại hay; nhưng ở đây chúng tôi có một cụ già đã từ quan về hưu, là người thông thái nhất vương quốc, và cũng cởi mở nhất. Lập tức ông đưa Cacambo đến nhà cụ già. Candide giờ chỉ còn đóng vai phụ, đi theo gã hầu của mình. Họ bước vào một ngôi nhà rất giản dị, vì cửa chỉ bằng bạc, và vách ván các phòng chỉ bằng vàng, nhưng được chạm trổ tinh xảo đến mức những vách ván giàu sang nhất cũng chẳng làm lu mờ được. Gian phòng chờ, nói cho đúng, chỉ khảm toàn hồng ngọc và ngọc lục bảo; nhưng cách bài trí ngăn nắp của mọi thứ đã bù đắp xứng đáng cho sự giản dị cực độ ấy.

Le vieillard reçut les deux étrangers sur un sofa matelassé de plumes de colibri, et leur fit présenter des liqueurs dans des vases de diamant; après quoi il satisfit à leur curiosité en ces termes:

Cụ già tiếp hai người khách lạ trên một chiếc trường kỷ nhồi lông chim colibri, và sai mời họ rượu trong những chiếc bình bằng kim cương; sau đó cụ thỏa mãn sự tò mò của họ bằng những lời như sau:

Je suis âgé de cent soixante et douze ans, et j’ai appris de feu mon père, écuyer du roi, les étonnantes révolutions du Pérou dont il avait été témoin. Le royaume où nous sommes est l’ancienne patrie des incas, qui en sortirent très imprudemment pour aller subjuguer une partie du monde, et qui furent enfin détruits par les Espagnols.

Tôi năm nay một trăm bảy mươi hai tuổi, và tôi được nghe người cha quá cố của tôi, quan giám mã của nhà vua, kể lại những biến động kinh hoàng ở Peru mà người đã từng chứng kiến. Vương quốc nơi chúng ta đang ở là quê hương xưa của các vua Inca, những người đã rất thiếu thận trọng khi rời bỏ nó để đi chinh phục một phần thế giới, và cuối cùng bị người Tây Ban Nha tiêu diệt.

Les princes de leur famille qui restèrent dans leur pays natal furent plus sages; ils ordonnèrent, du consentement de la nation, qu’aucun habitant ne sortirait jamais de notre petit royaume; et c’est ce qui nous a conservé notre innocence et notre félicité. Les Espagnols ont eu une connaissance confuse de ce pays, ils l’ont appelé Eldorado; et un Anglais, nommé le chevalier Raleigh, en a même approché il y a environ cent années; mais, comme nous sommes entourés de rochers inabordables et de précipices, nous avons toujours été jusqu’à présent à l’abri de la rapacité des nations de l’Europe, qui ont une fureur inconcevable pour les cailloux et pour la fange de notre terre, et qui, pour en avoir, nous tueraient tous jusqu’au dernier.

Những vị hoàng thân trong dòng họ của họ ở lại quê hương thì khôn ngoan hơn; với sự đồng thuận của toàn dân, các vị ra lệnh rằng không một cư dân nào được phép rời khỏi vương quốc nhỏ bé của chúng tôi; và chính điều đó đã gìn giữ cho chúng tôi sự ngây thơ và hạnh phúc. Người Tây Ban Nha có biết lờ mờ về xứ này, họ gọi nó là Eldorado; và một người Anh tên là hiệp sĩ Raleigh thậm chí đã đến gần đây chừng một trăm năm trước; nhưng vì chúng tôi được bao bọc bởi những vách đá không thể đặt chân lên và những vực thẳm, nên cho đến nay chúng tôi vẫn luôn được che chở khỏi lòng tham của các dân tộc châu Âu, những kẻ có một cơn cuồng không thể hiểu nổi đối với sỏi đá và bùn đất xứ chúng tôi, và để có được chúng, sẵn sàng giết sạch chúng tôi đến người cuối cùng.

La conversation fut longue; elle roula sur la forme du gouvernement, sur les moeurs, sur les femmes, sur les spectacles publics, sur les arts. Enfin Candide, qui avait toujours du goût pour la métaphysique, fit demander par Cacambo si dans le pays il y avait une religion.

Cuộc trò chuyện kéo dài; nó xoay quanh hình thức chính quyền, phong tục, phụ nữ, các buổi diễn công cộng, các ngành nghệ thuật. Cuối cùng Candide, vốn vẫn luôn ưa siêu hình học, nhờ Cacambo hỏi xem trong xứ có tôn giáo không.

Le vieillard rougit un peu. Comment donc! dit-il, en pouvez-vous douter? Est-ce que vous nous prenez pour des ingrats? Cacambo demanda humblement quelle était la religion d’Eldorado. Le vieillard rougit encore: Est-ce qu’il peut y avoir deux religions? dit-il. Nous avons, je crois, la religion de tout le monde; nous adorons Dieu du soir jusqu’au matin. N’adorez vous qu’un seul Dieu? dit Cacambo, qui servait toujours d’interprète aux doutes de Candide. Apparemment, dit le vieillard, qu’il n’y en a ni deux, ni trois, ni quatre. Je vous avoue que les gens de votre monde font des questions bien singulières. Candide ne se lassait pas de faire interroger ce bon vieillard; il voulut savoir comment on priait Dieu dans Eldorado. Nous ne le prions point, dit le bon et respectable sage; nous n’avons rien à lui demander, il nous a donné tout ce qu’il nous faut; nous le remercions sans cesse. Candide eut la curiosité de voir des prêtres; il fit demander où ils étaient. Le bon vieillard sourit. Mes amis, dit-il, nous sommes tous prêtres; le roi et tous les chefs de famille chantent des cantiques d’actions de grâces solennellement tous les matins, et cinq ou six mille musiciens les accompagnent.—Quoi! vous n’avez point de moines qui enseignent, qui disputent, qui gouvernent, qui cabalent, et qui font brûler les gens qui ne sont pas de leur avis?—Il faudrait que nous fussions fous, dit le vieillard; nous sommes tous ici du même avis, et nous n’entendons pas ce que vous voulez dire avec vos moines. Candide à tous ces discours demeurait en extase, et disait en lui-même: Ceci est bien différent de la Vestphalie et du château de monsieur le baron: si notre ami Pangloss avait vu Eldorado, il n’aurait plus dit que le château de Thunder-ten-tronckh était ce qu’il y avait de mieux sur la terre; il est certain qu’il faut voyager.

Cụ già hơi đỏ mặt. Sao lại thế! cụ nói, các ông lại có thể ngờ điều ấy sao? Các ông tưởng chúng tôi là những kẻ vô ơn ư? Cacambo khiêm tốn hỏi tôn giáo của Eldorado là gì. Cụ già lại đỏ mặt: Lẽ nào lại có thể có hai tôn giáo? cụ nói. Tôi nghĩ chúng tôi theo tôn giáo của mọi người; chúng tôi thờ phụng Thượng đế từ tối cho đến sáng. Các ông chỉ thờ một Thượng đế duy nhất thôi sao? Cacambo nói, gã vẫn làm thông ngôn cho những mối hoài nghi của Candide. Hẳn là thế, cụ già nói, vì chẳng có hai, chẳng có ba, cũng chẳng có bốn. Tôi thú thật với các ông rằng người ở thế giới của các ông hỏi những câu thật kỳ lạ. Candide hỏi mãi không chán cụ già tốt bụng ấy; chàng muốn biết ở Eldorado người ta cầu nguyện Thượng đế ra sao. Chúng tôi không cầu xin Ngài, vị hiền triết tốt bụng và đáng kính nói; chúng tôi chẳng có gì phải xin Ngài, Ngài đã ban cho chúng tôi mọi thứ chúng tôi cần; chúng tôi không ngừng tạ ơn Ngài. Candide tò mò muốn gặp các tư tế; chàng nhờ hỏi họ ở đâu. Cụ già tốt bụng mỉm cười. Các bạn của tôi, cụ nói, chúng tôi ai cũng là tư tế cả; nhà vua và mọi chủ gia đình đều long trọng hát những bài thánh ca tạ ơn mỗi buổi sáng, và năm sáu nghìn nhạc công đệm theo.—Sao! các ông không có những thầy tu dạy dỗ, tranh biện, cai trị, kết bè kéo cánh, và đem thiêu những người không cùng ý kiến với họ sao?—Chúng tôi phải điên mới thế, cụ già nói; ở đây tất cả chúng tôi đều cùng một ý kiến, và chúng tôi không hiểu các ông muốn nói gì với các thầy tu của các ông. Nghe những lời ấy, Candide ngây ngất, và tự nhủ trong lòng: Thật khác xa Westphalia và lâu đài của ngài nam tước: nếu người bạn Pangloss của chúng ta được thấy Eldorado, thầy sẽ chẳng còn nói rằng lâu đài Thunder-ten-tronckh là nơi tốt nhất trên mặt đất; quả thật là phải đi đây đi đó.

Après cette longue conversation, le bon vieillard fit atteler un carrosse à six moutons, et donna douze de ses domestiques aux deux voyageurs pour les conduire à la cour. Excusez-moi, leur dit-il, si mon âge me prive de l’honneur de vous accompagner. Le roi vous recevra d’une manière dont vous ne serez pas mécontents, et vous pardonnerez sans doute aux usages du pays, s’il y en a quelques uns qui vous déplaisent.

Sau cuộc trò chuyện dài ấy, cụ già tốt bụng cho thắng một cỗ xe sáu cừu, và giao mười hai gia nhân của mình cho hai lữ khách để đưa họ vào triều. Xin thứ lỗi cho tôi, cụ nói với họ, tuổi già không cho phép tôi được vinh dự đi cùng các ông. Nhà vua sẽ tiếp đón các ông theo cách mà các ông sẽ không phải phiền lòng, và hẳn các ông sẽ lượng thứ cho những tập tục của xứ này, nếu có vài điều làm các ông không vừa ý.

Candide et Cacambo montent en carrosse; les six moutons volaient, et en moins de quatre heures on arriva au palais du roi, situé à un bout de la capitale. Le portail était de deux cent vingt pieds de haut, et de cent de large; il est impossible d’exprimer quelle en était la matière. On voit assez quelle supériorité prodigieuse elle devait avoir sur ces cailloux et sur ce sable que nous nommons or et pierreries.

Candide và Cacambo lên xe; sáu con cừu phóng như bay, và chưa đầy bốn giờ sau đã đến cung điện nhà vua, nằm ở một đầu kinh thành. Cổng chính cao hai trăm hai mươi bộ, rộng một trăm bộ; không thể nào tả nổi nó làm bằng chất liệu gì. Người ta cũng đủ thấy chất liệu ấy hẳn phải vượt trội phi thường đến mức nào so với những hòn sỏi và cát mà chúng ta gọi là vàng và ngọc.

Vingt belles filles de la garde reçurent Candide et Cacambo à la descente du carrosse, les conduisirent aux bains, les vêtirent de robes d’un tissu de duvet de colibri; après quoi les grands officiers et les grandes officières de la couronne les menèrent à l’appartement de sa majesté au milieu de deux files, chacune de mille musiciens, selon l’usage ordinaire. Quand ils approchèrent de la salle du trône, Cacambo demanda à un grand officier comment il fallait s’y prendre pour saluer sa majesté: si on se jetait à genoux ou ventre à terre; si on mettait les mains sur la tête ou sur le derrière; si on léchait la poussière de la salle: en un mot, quelle était la cérémonie. L’usage, dit le grand-officier, est d’embrasser le roi et de le baiser des deux côtés. Candide et Cacambo sautèrent au cou de sa majesté, qui les reçut avec toute la grâce imaginable, et qui les pria poliment à souper.

Hai mươi cô gái xinh đẹp trong đội cận vệ đón Candide và Cacambo lúc xuống xe, đưa họ đi tắm, mặc cho họ những chiếc áo dài dệt bằng lông tơ chim colibri; sau đó các quan đại thần nam và các quan đại thần nữ của triều đình dẫn họ đến cung thất của đức vua, đi giữa hai hàng, mỗi hàng một nghìn nhạc công, theo nghi thức thông thường. Khi họ đến gần điện ngai vàng, Cacambo hỏi một vị đại thần xem phải làm thế nào để chào đức vua: có phải quỳ gối hay nằm sấp bụng xuống đất; có phải đặt tay lên đầu hay lên mông; có phải liếm bụi trên sàn điện không: tóm lại, nghi lễ là thế nào. Tục lệ ở đây, vị đại thần nói, là ôm lấy nhà vua và hôn lên hai bên má. Candide và Cacambo liền nhảy tới ôm cổ đức vua, ngài tiếp họ với tất cả sự ân cần có thể tưởng tượng được, và lịch sự mời họ dùng bữa tối.

En attendant, on leur fit voir la ville, les édifices publics élevés jusqu’aux nues, les marchés ornés de mille colonnes, les fontaines d’eau pure, les fontaines d’eau-rose, celles de liqueurs de cannes de sucre qui coulaient continuellement dans de grandes places pavées d’une espèce de pierreries qui répandaient une odeur semblable à celle du girofle et de la cannelle. Candide demanda à voir la cour de justice, le parlement; on lui dit qu’il n’y en avait point, et qu’on ne plaidait jamais. Il s’informa s’il y avait des prisons, et on lui dit que non. Ce qui le surprit davantage, et qui lui fit le plus de plaisir, ce fut le palais des sciences, dans lequel il vit une galerie de deux mille pas, toute pleine d’instruments de mathématiques et de physique.

Trong lúc chờ đợi, người ta dẫn họ đi xem thành phố, những công trình công cộng cao chọc tận mây xanh, những khu chợ trang hoàng bằng một nghìn cột trụ, những đài phun nước trong, những đài phun nước hoa hồng, những đài phun rượu mía chảy không ngừng trên những quảng trường lớn lát bằng một loại ngọc tỏa hương thơm như mùi đinh hương và quế. Candide xin được xem tòa án, viện tối cao; người ta bảo chàng rằng chẳng có những thứ ấy, và chẳng bao giờ có ai kiện tụng. Chàng hỏi có nhà tù không, và người ta bảo không. Điều khiến chàng ngạc nhiên hơn cả, và làm chàng vui thích nhất, là cung khoa học, trong đó chàng thấy một gian trưng bày dài hai nghìn bước, đầy những dụng cụ toán học và vật lý.

Après avoir parcouru toute l’après-dinée à peu près la millième partie de la ville, on les remena chez le roi. Candide se mit à table entre sa majesté, son valet Cacambo, et plusieurs dames. Jamais on ne fit meilleure chère, et jamais on n’eut plus d’esprit à souper qu’en eut sa majesté. Cacambo expliquait les bons mots du roi à Candide, et quoique traduits, ils paraissaient toujours des bons mots. De tout ce qui étonnait Candide, ce n’était pas ce qui l’étonna le moins.

Sau khi đi khắp cả buổi chiều được chừng một phần nghìn thành phố, người ta lại đưa họ về chỗ nhà vua. Candide ngồi vào bàn giữa đức vua, gã hầu Cacambo của chàng, và nhiều bà quý tộc. Chưa bao giờ có bữa ăn nào ngon hơn, và chưa bao giờ có ai trong bữa tối lại hóm hỉnh hơn đức vua. Cacambo giảng giải cho Candide những câu nói hóm hỉnh của nhà vua, và tuy đã qua dịch, chúng vẫn cứ là những câu hóm hỉnh. Trong mọi điều làm Candide kinh ngạc, đó không phải là điều làm chàng kinh ngạc ít nhất.

Ils passèrent un mois dans cet hospice. Candide ne cessait de dire à Cacambo: Il est vrai, mon ami, encore une fois, que le château où je suis né ne vaut pas le pays où nous sommes; mais enfin mademoiselle Cunégonde n’y est pas, et vous avez sans doute quelque maîtresse en Europe. Si nous restons ici, nous n’y serons que comme les autres; au lieu que si nous retournons dans notre monde, seulement avec douze moutons chargés de cailloux d’Eldorado, nous serons plus riches que tous les rois ensemble, nous n’aurons plus d’inquisiteurs à craindre, et nous pourrons aisément reprendre mademoiselle Cunégonde.

Họ ở một tháng trong chốn nghỉ chân ấy. Candide không ngớt nói với Cacambo: Đúng thế, anh bạn, tôi nhắc lại lần nữa, tòa lâu đài nơi tôi sinh ra không sánh được với xứ sở nơi chúng ta đang ở; nhưng dù sao tiểu thư Cunégonde không có ở đây, và hẳn anh cũng có một người tình nào đó ở châu Âu. Nếu ở lại đây, chúng ta cũng chỉ như những người khác; còn nếu chúng ta trở về thế giới của mình, chỉ cần với mười hai con cừu chở đầy sỏi Eldorado, chúng ta sẽ giàu hơn tất cả các vua chúa cộng lại, chúng ta sẽ chẳng còn phải sợ pháp quan Tòa dị giáo nào, và chúng ta có thể dễ dàng giành lại tiểu thư Cunégonde.

Ce discours plut à Cacambo; on aime tant à courir, à se faire valoir chez les siens, à faire parade de ce qu’on a vu dans ses voyages, que les deux heureux résolurent de ne plus l’être, et de demander leur congé à sa majesté.

Lời lẽ ấy làm Cacambo ưng ý; người ta vốn rất thích chạy nhảy đây đó, thích được nở mày nở mặt với người nhà, thích khoe khoang những gì đã thấy trong các chuyến đi, đến nỗi hai kẻ hạnh phúc quyết định thôi không hạnh phúc nữa, và xin đức vua cho phép ra đi.

Vous faites une sottise, leur dit le roi: je sais bien que mon pays est peu de chose; mais, quand on est passablement quelque part, il faut y rester. Je n’ai pas assurément le droit de retenir des étrangers; c’est une tyrannie qui n’est ni dans nos moeurs ni dans nos lois; tous les hommes sont libres; partez quand vous voudrez, mais la sortie est bien difficile. Il est impossible de remonter la rivière rapide sur laquelle vous êtes arrivés par miracle, et qui court sous des voûtes de rochers. Les montagnes qui entourent tout mon royaume ont dix mille pieds de hauteur, et sont droites comme des murailles: elles occupent chacune en largeur un espace de plus de dix lieues; on ne peut en descendre que par des précipices. Cependant, puisque vous voulez absolument partir, je vais donner ordre aux intendants des machines d’en faire une qui puisse vous transporter commodément. Quand on vous aura conduits au revers des montagnes, personne ne pourra vous accompagner; car mes sujets ont fait voeu de ne jamais sortir de leur enceinte, et ils sont trop sages pour rompre leur voeu. Demandez-moi d’ailleurs tout ce qu’il vous plaira. Nous ne demandons à votre majesté, dit Cacambo, que quelques moutons chargés de vivres, de cailloux, et de la boue du pays. Le roi rit: Je ne conçois pas, dit-il, quel goût vos gens d’Europe ont pour notre boue jaune: mais emportez-en tant que vous voudrez, et grand bien vous fasse.

Các ông làm một chuyện điên rồ, nhà vua bảo họ: ta biết rõ xứ sở của ta chẳng là gì to tát; nhưng khi đã ở đâu tạm ổn thì nên ở lại đó. Ta chắc chắn không có quyền giữ chân người ngoại quốc; đó là một sự chuyên chế chẳng có trong phong tục cũng chẳng có trong luật lệ của chúng ta; mọi người đều tự do; các ông muốn đi lúc nào cũng được, nhưng lối ra thì rất khó. Không thể nào ngược dòng con sông chảy xiết mà các ông đã nhờ phép lạ trôi đến đây, con sông chảy dưới những vòm đá. Những dãy núi bao quanh toàn cõi vương quốc ta cao mười nghìn bộ, và dựng đứng như những bức tường thành: mỗi dãy chiếm một bề ngang hơn mười dặm Pháp; chỉ có thể xuống núi qua những vực thẳm. Tuy vậy, vì các ông nhất định muốn đi, ta sẽ ra lệnh cho các quan coi máy móc chế tạo một cỗ máy có thể chở các ông đi một cách thoải mái. Khi người ta đã đưa các ông sang sườn bên kia dãy núi, sẽ không ai có thể đi cùng các ông nữa; vì thần dân của ta đã thề không bao giờ ra khỏi bờ cõi, và họ quá khôn ngoan để phá bỏ lời thề. Ngoài ra, các ông muốn xin ta điều gì cũng được. Chúng tôi chỉ xin bệ hạ, Cacambo nói, vài con cừu chở lương thực, sỏi, và bùn của xứ này. Nhà vua bật cười: Ta không hiểu nổi, ngài nói, người châu Âu các ông thích thú gì ở thứ bùn vàng của chúng ta: nhưng các ông cứ mang đi bao nhiêu tùy thích, và chúc các ông được hưởng cho sướng.

Il donna l’ordre sur-le-champ à ses ingénieurs de faire une machine pour guinder ces deux hommes extraordinaires hors du royaume. Trois mille bons physiciens y travaillèrent; elle fut prête au bout de quinze jours, et ne coûta pas plus de vingt millions de livres sterling, monnaie du pays. On mit sur la machine Candide et Cacambo; il y avait deux grands moutons rouges sellés et bridés pour leur servir de monture quand ils auraient franchi les montagnes, vingt moutons de bât chargés de vivres, trente qui portaient des présents de ce que le pays a de plus curieux, et cinquante chargés d’or, de pierreries, et de diamants. Le roi embrassa tendrement les deux vagabonds.

Ngài lập tức ra lệnh cho các kỹ sư làm một cỗ máy để kéo bổng hai con người phi thường ấy ra khỏi vương quốc. Ba nghìn nhà vật lý giỏi bắt tay vào làm; mười lăm ngày sau cỗ máy đã sẵn sàng, và tốn không quá hai mươi triệu bảng Anh, tính theo tiền xứ ấy. Người ta đặt Candide và Cacambo lên cỗ máy; có hai con cừu đỏ lớn thắng sẵn yên cương để làm vật cưỡi cho họ khi đã vượt qua núi, hai mươi con cừu thồ chở lương thực, ba mươi con mang quà tặng gồm những thứ lạ lùng nhất của xứ sở, và năm mươi con chở đầy vàng, ngọc và kim cương. Nhà vua âu yếm ôm hôn hai kẻ lãng du.

Ce fut un beau spectacle que leur départ, et la manière ingénieuse dont ils furent hissés eux et leurs moutons au haut des montagnes. Les physiciens prirent congé d’eux après les avoir mis en sûreté, et Candide n’eut plus d’autre désir et d’autre objet que d’aller présenter ses moutons à mademoiselle Cunégonde. Nous avons, dit-il, de quoi payer le gouverneur de Buénos-Ayres, si mademoiselle Cunégonde peut être mise à prix. Marchons vers la Cayenne, embarquons-nous, et nous verrons ensuite quel royaume nous pourrons acheter.

Cuộc ra đi của họ là một cảnh tượng đẹp đẽ, cùng cái cách tài tình mà người ta kéo bổng họ cùng đàn cừu lên tận đỉnh núi. Các nhà vật lý từ biệt họ sau khi đã đưa họ đến nơi an toàn, và Candide chẳng còn ham muốn và mục đích nào khác ngoài việc đem đàn cừu của mình dâng lên tiểu thư Cunégonde. Chúng ta có đủ, chàng nói, để trả cho quan thống đốc Buenos-Ayres, nếu tiểu thư Cunégonde có thể đem ra định giá. Ta hãy đi về phía Cayenne, xuống tàu, rồi sau đó sẽ xem chúng ta có thể mua được vương quốc nào.

CHAPITRE XIX. Ce qui leur arriva à Surinam, et comment Candide fit connaissance avec Martin.

CHƯƠNG XIX. Chuyện xảy đến với họ ở Surinam, và Candide làm quen với Martin như thế nào.

La première journée de nos deux voyageurs fut assez agréable. Ils étaient encouragés par l’idée de se voir possesseurs de plus de trésors que l’Asie, l’Europe, et l’Afrique, n’en pouvaient rassembler. Candide transporté écrivit le nom de Cunégonde sur les arbres. A la seconde journée deux de leurs moutons s’enfoncèrent dans des marais, et y furent abîmés avec leurs charges; deux autres moutons moururent de fatigue quelques jours après; sept ou huit périrent ensuite de faim dans un désert; d’autres tombèrent au bout de quelques jours dans des précipices. Enfin, après cent jours de marche, il ne leur resta que deux moutons. Candide dit à Cacambo: Mon ami, vous voyez comme les richesses de ce monde sont périssables; il n’y a rien de solide que la vertu et le bonheur de revoir mademoiselle Cunégonde. Je l’avoue, dit Cacambo; mais il nous reste encore deux moutons avec plus de trésors que n’en aura jamais le roi d’Espagne; et je vois bien de loin une ville que je soupçonne être Surinam, appartenante aux Hollandais. Nous sommes au bout de nos peines et au commencement de notre félicité.

Ngày đầu tiên của hai lữ khách của chúng ta khá dễ chịu. Họ phấn chấn bởi ý nghĩ thấy mình làm chủ nhiều của cải hơn cả châu Á, châu Âu và châu Phi có thể gom góp lại. Candide sung sướng ngất ngây viết tên Cunégonde lên thân cây. Sang ngày thứ hai, hai con cừu của họ sa xuống đầm lầy, và chìm nghỉm cùng với hàng chở; hai con khác chết vì kiệt sức mấy hôm sau; bảy tám con tiếp đó chết đói trong một vùng hoang mạc; mấy con khác vài ngày sau rơi xuống vực. Cuối cùng, sau một trăm ngày đường, họ chỉ còn lại hai con cừu. Candide nói với Cacambo: Anh bạn ơi, anh thấy đấy, của cải thế gian này thật dễ tiêu tan; chẳng có gì vững bền ngoài đức hạnh và hạnh phúc được gặp lại tiểu thư Cunégonde. Tôi xin thừa nhận, Cacambo nói; nhưng chúng ta vẫn còn hai con cừu với nhiều của báu hơn những gì vua Tây Ban Nha sẽ có bao giờ; và tôi thấy đằng xa kia có một thành phố mà tôi đoán là Surinam, thuộc về người Hà Lan. Chúng ta đã đến cuối những nỗi gian truân và đầu của hạnh phúc rồi.

En approchant de la ville, ils rencontrèrent un nègre étendu par terre, n’ayant plus que la moitié de son habit, c’est-à-dire d’un caleçon de toile bleue; il manquait à ce pauvre homme la jambe gauche et la main droite. Eh! mon Dieu! lui dit Candide en hollandais, que fais-tu là, mon ami, dans l’état horrible où je te vois? J’attends mon maître, M. Vanderdendur, le fameux négociant, répondit le nègre. Est-ce M. Vanderdendur, dit Candide, qui t’a traité ainsi? Oui, monsieur, dit le nègre, c’est l’usage. On nous donne un caleçon de toile pour tout vêtement deux fois l’année. Quand nous travaillons aux sucreries, et que la meule nous attrape le doigt, on nous coupe la main: quand nous voulons nous enfuir, on nous coupe la jambe: je me suis trouvé dans les deux cas. C’est à ce prix que vous mangez du sucre en Europe. Cependant, lorsque ma mère me vendit dix écus patagons sur la côte de Guinée, elle me disait: Mon cher enfant, bénis nos fétiches, adore-les toujours, ils te feront vivre heureux; tu as l’honneur d’être esclave de nos seigneurs les blancs, et tu fais par là la fortune de ton père et de ta mère. Hélas! je ne sais pas si j’ai fait leur fortune, mais ils n’ont pas fait la mienne. Les chiens, les singes, et les perroquets, sont mille fois moins malheureux que nous: les fétiches hollandais qui m’ont converti me disent tous les dimanches que nous sommes tous enfants d’Adam, blancs et noirs. Je ne suis pas généalogiste; mais si ces prêcheurs disent vrai, nous sommes tous cousins issus de germain. Or vous m’avouerez qu’on ne peut pas en user avec ses parents d’une manière plus horrible.

Đến gần thành phố, họ gặp một người da đen nằm dài trên mặt đất, chỉ còn một nửa bộ áo quần, nghĩa là một chiếc quần đùi vải xanh; người đàn ông tội nghiệp ấy thiếu chân trái và tay phải. Ôi! lạy Chúa! Candide nói với anh ta bằng tiếng Hà Lan, anh bạn ơi, anh làm gì ở đây, trong tình trạng khủng khiếp như tôi thấy thế này? Tôi đang đợi chủ tôi, ông Vanderdendur, nhà buôn lừng danh, người da đen đáp. Có phải ông Vanderdendur, Candide nói, đã đối xử với anh như vậy không? Vâng, thưa ông, người da đen nói, đó là tục lệ. Mỗi năm hai lần người ta phát cho chúng tôi một cái quần đùi vải, đó là toàn bộ áo quần. Khi chúng tôi làm trong xưởng đường, và cối xay kẹp phải ngón tay, thì người ta chặt tay chúng tôi: khi chúng tôi muốn bỏ trốn, thì người ta chặt chân chúng tôi: tôi đã gặp cả hai trường hợp. Chính với cái giá ấy mà các ông được ăn đường ở châu Âu. Thế mà, khi mẹ tôi bán tôi lấy mười đồng écu Patagon trên bờ biển Guinea, bà đã bảo tôi: Con yêu của mẹ, hãy chúc tụng các thần tượng của chúng ta, hãy luôn thờ phụng các ngài, các ngài sẽ cho con sống hạnh phúc; con có vinh dự được làm nô lệ cho các ông chủ da trắng của chúng ta, và nhờ thế con làm cho cha mẹ con phát đạt. Than ôi! tôi không biết tôi có làm cho cha mẹ phát đạt không, nhưng cha mẹ thì chẳng làm cho tôi phát đạt. Chó, khỉ và vẹt còn bớt khổ hơn chúng tôi nghìn lần: các thần tượng Hà Lan đã cải đạo cho tôi, Chủ nhật nào cũng bảo chúng tôi rằng tất cả chúng ta đều là con cháu Adam, da trắng cũng như da đen. Tôi chẳng phải nhà phả hệ học; nhưng nếu các nhà thuyết giáo ấy nói đúng, thì tất cả chúng ta đều là anh em họ xa (con của anh em họ) với nhau. Mà ông cũng phải thừa nhận với tôi rằng người ta không thể đối xử với họ hàng mình một cách khủng khiếp hơn thế được.

O Pangloss! s’écria Candide, tu n’avais pas deviné cette abomination; c’en est fait, il faudra qu’à la fin je renonce à ton optimisme. Qu’est-ce qu’optimisme? disait Cacambo. Hélas! dit Candide, c’est la rage de soutenir que tout est bien quand on est mal; et il versait des larmes en regardant son nègre; et en pleurant, il entra dans Surinam.

Ôi Pangloss! Candide kêu lên, thầy đâu có đoán ra được điều ghê tởm này; thế là xong, rốt cuộc con sẽ phải từ bỏ thuyết lạc quan của thầy. Thuyết lạc quan là gì? Cacambo hỏi. Than ôi! Candide nói, đó là cơn cuồng khăng khăng cho rằng mọi sự đều tốt khi ta đang khốn khổ; và chàng ứa nước mắt nhìn người da đen của mình; và vừa khóc, chàng vừa bước vào Surinam.

La première chose dont ils s’informent, c’est s’il n’y a point au port quelque vaisseau qu’on pût envoyer à Buénos-Ayres. Celui à qui ils s’adressèrent était justement un patron espagnol qui s’offrit à faire avec eux un marché honnête. Il leur donna rendez-vous dans un cabaret. Candide et le fidèle Cacambo allèrent l’y attendre avec leurs deux moutons.

Điều đầu tiên họ dò hỏi, là ở cảng có chiếc tàu nào có thể phái đi Buenos-Ayres không. Người mà họ hỏi lại đúng là một chủ tàu người Tây Ban Nha, ông ta đề nghị làm với họ một cuộc thương lượng sòng phẳng. Ông hẹn gặp họ ở một quán rượu. Candide và Cacambo trung thành đến đó đợi ông, cùng với hai con cừu của họ.

Candide, qui avait le coeur sur les lèvres, conta à l’Espagnol toutes ses aventures, et lui avoua qu’il voulait enlever mademoiselle Cunégonde. Je me garderai bien de vous passer à Buénos-Ayres, dit le patron: je serais pendu, et vous aussi; la belle Cunégonde est la maîtresse favorite de monseigneur. Ce fut un coup de foudre pour Candide, il pleura longtemps; enfin il tira à part Cacambo. Voici, mon cher ami, lui dit-il, ce qu’il faut que tu fasses. Nous avons chacun dans nos poches pour cinq ou six millions de diamants, tu es plus habile que moi; va prendre mademoiselle Cunégonde à Buénos-Ayres. Si le gouverneur fait quelque difficulté, donne-lui un million: s’il ne se rend pas, donne-lui-en deux; tu n’as point tué d’inquisiteur, on ne se défiera point de toi. J’équiperai un autre vaisseau, j’irai t’attendre à Venise: c’est un pays libre où l’on n’a rien à craindre ni des Bulgares, ni des Abares, ni des Juifs, ni des inquisiteurs. Cacambo applaudit, à cette sage résolution. Il était au désespoir de se séparer d’un bon maître devenu son ami intime; mais le plaisir de lui être utile l’emporta sur la douleur de le quitter. Ils s’embrassèrent en versant des larmes: Candide lui recommanda de ne point oublier la bonne vieille. Cacambo partit dès le jour même: c’était un très bon homme que ce Cacambo.

Candide, vốn ruột để ngoài da, kể cho người Tây Ban Nha nghe mọi chuyện phiêu lưu của mình, và thú thật rằng chàng muốn bắt cóc tiểu thư Cunégonde. Tôi sẽ cẩn thận không chở ông đến Buenos-Ayres đâu, ông chủ tàu nói: tôi sẽ bị treo cổ, mà ông cũng thế; nàng Cunégonde xinh đẹp là ái thiếp được sủng ái nhất của đức ngài. Đối với Candide đó là một tiếng sét; chàng khóc rất lâu; cuối cùng chàng kéo Cacambo ra một chỗ. Này, anh bạn thân mến, chàng nói với gã, đây là việc anh phải làm. Mỗi chúng ta có trong túi chừng năm sáu triệu tiền kim cương, anh khéo léo hơn tôi; anh hãy đến Buenos-Ayres đưa tiểu thư Cunégonde đi. Nếu quan thống đốc gây khó dễ, anh cứ đưa ông ta một triệu: nếu ông ta không chịu, cứ đưa hai triệu; anh chưa giết pháp quan Tòa dị giáo nào, người ta sẽ không nghi ngờ anh đâu. Tôi sẽ sắm một chiếc tàu khác, tôi sẽ đến Venezia đợi anh: đó là một xứ tự do, nơi chẳng phải sợ người Bulgar, người Abar, người Do Thái, hay pháp quan Tòa dị giáo gì cả. Cacambo tán thành quyết định khôn ngoan ấy. Gã tuyệt vọng vì phải chia tay một ông chủ tốt bụng đã trở thành bạn thân thiết của mình; nhưng niềm vui được giúp ích cho chàng đã thắng nỗi đau phải rời xa chàng. Họ ôm nhau mà nước mắt tuôn rơi: Candide dặn gã đừng quên bà lão tốt bụng. Cacambo ra đi ngay trong ngày: cái anh Cacambo ấy thật là một người rất tốt.

Candide resta encore quelque temps à Surinam, et attendit qu’un autre patron voulût le mener en Italie lui et les deux moutons qui lui restaient. Il prit des domestiques, et acheta tout ce qui lui était nécessaire pour un long voyage; enfin M. Vanderdendur, maître d’un gros vaisseau, vint se présenter à lui. Combien voulez-vous, demanda-t-il à cet homme, pour me mener en droiture à Venise, moi, mes gens, mon bagage, et les deux moutons que voilà? Le patron s’accorda à dix mille piastres: Candide n’hésita pas.

Candide ở lại Surinam thêm ít lâu, đợi xem có chủ tàu nào khác chịu đưa chàng sang Ý, chàng và hai con cừu còn lại. Chàng thuê gia nhân, và mua mọi thứ cần thiết cho một chuyến đi dài; cuối cùng ông Vanderdendur, chủ một chiếc tàu lớn, đến gặp chàng. Ông muốn bao nhiêu, chàng hỏi người ấy, để chở thẳng tôi đến Venezia, tôi, gia nhân của tôi, hành lý của tôi, và hai con cừu này? Ông chủ tàu thỏa thuận mười nghìn đồng piastre: Candide không chút ngần ngừ.

Oh! oh! dit à part soi le prudent Vanderdendur, cet étranger donne dix mille piastres tout d’un coup! il faut qu’il soit bien riche. Puis revenant un moment après, il signifia qu’il ne pouvait partir à moins de vingt mille. Eh bien! vous les aurez, dit Candide.

Ô! ô! Vanderdendur khôn ngoan tự nhủ, gã ngoại quốc này đưa mười nghìn piastre một lúc! hẳn hắn phải giàu lắm. Rồi một lát sau quay lại, lão tuyên bố rằng không thể khởi hành với giá dưới hai mươi nghìn. Được thôi! ông sẽ có số tiền ấy, Candide nói.

Ouais, se dit tout bas le marchand, cet homme donne vingt mille piastres aussi aisément que dix mille. Il revint encore, et dit qu’il ne pouvait le conduire à Venise à moins de trente mille piastres. Vous en aurez donc trente mille, répondit Candide.

Chà, lão lái buôn thì thầm tự nhủ, gã này đưa hai mươi nghìn piastre cũng dễ dàng như mười nghìn. Lão lại quay lại, và nói rằng không thể chở chàng đến Venezia với giá dưới ba mươi nghìn piastre. Vậy thì ông sẽ có ba mươi nghìn, Candide đáp.

Oh! oh! se dit encore le marchand hollandais, trente mille piastres ne coûtent rien à cet homme-ci; sans doute les deux moutons portent des trésors immenses; n’insistons pas davantage: faisons-nous d’abord payer les trente mille piastres, et puis nous verrons. Candide, vendit deux petits diamants, dont le moindre valait plus que tout l’argent que demandait le patron. Il le paya d’avance. Les deux moutons furent embarqués. Candide suivait dans un petit bateau pour joindre le vaisseau à la rade; le patron prend son temps, met à la voile, démarre; le vent le favorise. Candide éperdu et stupéfait le perd bientôt de vue. Hélas! cria-t-il, voilà un tour digne de l’Ancien Monde. Il retourne au rivage, abîmé dans la douleur; car enfin il avait perdu de quoi faire la fortune de vingt monarques.

Ô! ô! lão lái buôn Hà Lan lại tự nhủ, ba mươi nghìn piastre chẳng đáng gì với gã này; hẳn hai con cừu kia chở những kho báu vô tận; thôi đừng nài thêm nữa: cứ bắt hắn trả trước ba mươi nghìn piastre đã, rồi sau sẽ tính. Candide bán hai viên kim cương nhỏ, viên nhỏ nhất cũng đáng giá hơn tất cả số tiền ông chủ tàu đòi. Chàng trả tiền trước cho lão. Hai con cừu được đưa lên tàu. Candide đi theo trên một chiếc thuyền nhỏ để ra con tàu đang đậu ngoài vũng; lão chủ tàu chờ đúng thời cơ, giương buồm, nhổ neo; gió chiều lão. Candide hoảng hốt và sững sờ chẳng mấy chốc đã mất hút con tàu. Than ôi! chàng kêu lên, đúng là một vố xứng đáng với Cựu Thế giới. Chàng quay vào bờ, chìm ngập trong đau khổ; vì rốt cuộc chàng đã mất số của cải đủ làm giàu cho hai mươi vị quân vương.

Il se transporte chez le juge hollandais; et, comme il était un peu troublé, il frappe rudement à la porte; il entre, expose son aventure, et crie un peu plus haut qu’il ne convenait. Le juge commença par lui faire payer dix mille piastres pour le bruit qu’il avait fait: ensuite il l’écouta patiemment, lui promit d’examiner son affaire sitôt que le marchand serait revenu, et se fit payer dix mille autres piastres pour les frais de l’audience.

Chàng tìm đến nhà viên thẩm phán Hà Lan; và vì hơi bối rối, chàng gõ cửa thô bạo; chàng bước vào, trình bày chuyện của mình, và kêu to hơn mức phải phép một chút. Viên thẩm phán bắt đầu bằng việc bắt chàng nộp mười nghìn piastre vì tội làm ồn: sau đó ông kiên nhẫn nghe chàng, hứa sẽ xem xét vụ việc của chàng ngay khi lão lái buôn quay về, và bắt chàng nộp thêm mười nghìn piastre nữa cho phí phiên xử.

Ce procédé acheva de désespérer Candide; il avait à la vérité essuyé des malheurs mille fois plus douloureux; mais le sang froid du juge, et celui du patron dont il était volé, alluma sa bile, et le plongea dans une noire mélancolie. La méchanceté des hommes se présentait à son esprit dans toute sa laideur, il ne se nourrissait que d’idées tristes. Enfin un vaisseau français étant sur le point de partir pour Bordeaux, comme il n’avait plus de moutons chargés de diamants à embarquer, il loua une chambre du vaisseau à juste prix, et fit signifier dans la ville qu’il paierait le passage, la nourriture, et donnerait deux mille piastres à un honnête homme qui voudrait faire le voyage avec lui, à condition que cet homme serait le plus dégoûté de son état, et le plus malheureux de la province.

Cách xử sự ấy khiến Candide tuyệt vọng đến cùng cực; quả thật chàng đã từng nếm trải những nỗi bất hạnh đau đớn hơn nghìn lần; nhưng sự lạnh lùng của viên thẩm phán, và của lão chủ tàu đã ăn cướp chàng, làm chàng sôi gan, và nhấn chàng vào một nỗi u sầu đen tối. Sự độc ác của loài người hiện ra trong trí chàng với tất cả vẻ xấu xa của nó, chàng chỉ còn nuôi mình bằng những ý nghĩ buồn thảm. Cuối cùng có một chiếc tàu Pháp sắp sửa nhổ neo đi Bordeaux, và vì chàng chẳng còn cừu chở kim cương nào để đưa lên tàu, chàng thuê một buồng trên tàu với giá phải chăng, và cho loan báo khắp thành phố rằng chàng sẽ trả tiền đi đường, tiền ăn, và tặng thêm hai nghìn piastre cho một người lương thiện nào muốn cùng chàng làm chuyến đi, với điều kiện người ấy phải là kẻ chán ngán thân phận mình nhất, và bất hạnh nhất trong cả tỉnh.

Il se présenta une foule de prétendants qu’une flotte n’aurait pu contenir. Candide, voulant choisir entre les plus apparents, il distingua une vingtaine de personnes qui lui paraissaient sociables, et qui toutes prétendaient mériter la préférence. Il les assembla dans son cabaret, et leur donna à souper, à condition que chacun ferait serment de raconter fidèlement son histoire, promettant de choisir celui qui lui paraîtrait le plus à plaindre et le plus mécontent de son état, à plus juste titre, et de donner aux autres quelques gratifications.

Một đám người ứng tuyển kéo đến đông đến nỗi cả một hạm đội cũng không chứa nổi. Candide, muốn chọn trong số những người có vẻ xứng đáng nhất, đã tách ra chừng hai chục người mà chàng thấy có vẻ dễ chung sống, và ai nấy đều cho rằng mình đáng được ưu tiên. Chàng tập hợp họ ở quán rượu của mình, và mời họ ăn tối, với điều kiện mỗi người phải thề kể lại trung thực câu chuyện đời mình, và hứa sẽ chọn người nào chàng thấy đáng thương nhất và bất mãn với thân phận mình nhất, với lý do chính đáng nhất, còn những người khác thì sẽ được chàng ban chút tiền thưởng.

La séance dura jusqu’à quatre heures du matin. Candide, en écoutant toutes leurs aventures, se ressouvenait de ce que lui avait dit la vieille en allant à Buénos-Ayres, et de la gageure qu’elle avait faite, qu’il n’y avait personne sur le vaisseau à qui il ne fût arrivé de très grands malheurs. Il songeait à Pangloss à chaque aventure qu’on lui contait. Ce Pangloss, disait-il, serait bien embarrassé à démontrer son système. Je voudrais qu’il fût ici. Certainement si tout va bien, c’est dans Eldorado, et non pas dans le reste de la terre. Enfin il se détermina en faveur d’un pauvre savant qui avait travaillé dix ans pour les libraires à Amsterdam. Il jugea qu’il n’y avait point de métier au monde dont on dût être plus dégoûté.

Cuộc họp kéo dài đến bốn giờ sáng. Candide, trong khi nghe tất cả những chuyện phiêu lưu của họ, nhớ lại điều bà lão đã nói với chàng trên đường đến Buenos-Ayres, và cuộc đánh cược của bà rằng không có ai trên tàu mà lại chưa từng gặp phải những bất hạnh rất lớn. Mỗi chuyện người ta kể, chàng lại nghĩ đến Pangloss. Cái ông Pangloss ấy, chàng nói, hẳn sẽ lúng túng lắm khi phải chứng minh hệ thống của mình. Ước gì thầy ấy có mặt ở đây. Chắc chắn nếu mọi sự đều tốt, thì là ở Eldorado, chứ không phải ở phần còn lại của trái đất. Cuối cùng chàng quyết định chọn một nhà học giả nghèo đã làm thuê mười năm cho các nhà sách ở Amsterdam. Chàng cho rằng trên đời không có nghề nào đáng chán ngán hơn.

Ce savant, qui était d’ailleurs un bon-homme, avait été volé par sa femme, battu par son fils, et abandonné de sa fille, qui s’était fait enlever par un Portugais. Il venait d’être privé d’un petit emploi duquel il subsistait; et les prédicants de Surinam le persécutaient, parcequ’ils le prenaient pour un socinien. Il faut avouer que les autres étaient pour le moins aussi malheureux que lui; mais Candide espérait que le savant le désennuierait dans le voyage. Tous ses autres rivaux trouvèrent que Candide leur fesait une grande injustice; mais il les apaisa en leur donnant à chacun cent piastres.

Nhà học giả ấy, vả lại cũng là một người tốt, đã bị vợ ăn cắp, bị con trai đánh đập, và bị con gái bỏ rơi, cô ta đã để một người Bồ Đào Nha bắt cóc mình. Ông vừa bị mất một chức việc nhỏ vẫn nuôi sống ông; và các mục sư giảng đạo ở Surinam ngược đãi ông, vì họ tưởng ông là người theo phái Socinus. Phải thừa nhận rằng những người khác ít ra cũng bất hạnh chẳng kém ông; nhưng Candide hy vọng nhà học giả sẽ giúp chàng khuây khỏa trong chuyến đi. Tất cả các đối thủ khác của ông đều thấy Candide đối xử với họ rất bất công; nhưng chàng làm họ nguôi đi bằng cách tặng mỗi người một trăm piastre.

CHAPITRE XX. Ce qui arriva sur mer à Candide et à Martin.

CHƯƠNG XX. Chuyện xảy đến với Candide và Martin trên biển.

Le vieux savant, qui s’appelait Martin, s’embarqua donc pour Bordeaux avec Candide. L’un et l’autre avaient beaucoup vu et beaucoup souffert; et quand le vaisseau aurait dû faire voile de Surinam au Japon par le cap de Bonne-Espérance, ils auraient eu de quoi s’entretenir du mal moral et du mal physique pendant tout le voyage.

Nhà học giả già, tên là Martin, vậy là cùng Candide xuống tàu đi Bordeaux. Cả hai đều đã thấy nhiều và chịu đựng nhiều; và dù con tàu có phải giương buồm từ Surinam đến tận Nhật Bản qua mũi Hảo Vọng, họ cũng vẫn có đủ chuyện để bàn về cái ác luân lý và cái ác thể chất suốt cả chuyến đi.

Cependant Candide avait un grand avantage sur Martin, c’est qu’il espérait toujours revoir mademoiselle Cunégonde, et que Martin n’avait rien à espérer; de plus il avait de l’or et des diamants; et, quoiqu’il eût perdu cent gros moutons rouges chargés des plus grands trésors de la terre, quoiqu’il eût toujours sur le coeur la friponnerie du patron hollandais; cependant quand il songeait à ce qui lui restait dans ses poches, et quand il parlait de Cunégonde, surtout à la fin du repas, il penchait alors pour le système de Pangloss.

Tuy vậy Candide có một lợi thế lớn hơn Martin, ấy là chàng vẫn luôn hy vọng gặp lại tiểu thư Cunégonde, còn Martin thì chẳng có gì để hy vọng; hơn nữa chàng có vàng và kim cương; và, dù chàng đã mất một trăm con cừu đỏ to lớn chở những kho báu lớn nhất trên trái đất, dù chàng vẫn luôn canh cánh trong lòng trò bịp bợm của lão chủ tàu Hà Lan; vậy mà khi nghĩ đến những gì còn lại trong túi, và khi nói về Cunégonde, nhất là vào cuối bữa ăn, chàng lại nghiêng về hệ thống của Pangloss.

Mais vous, monsieur Martin, dit-il au savant, que pensez-vous de tout cela? quelle est votre idée sur le mal moral et le mal physique? Monsieur, répondit Martin, mes prêtres m’ont accusé d’être socinien; mais la vérité du fait est que je suis manichéen. Vous vous moquez de moi, dit Candide; il n’y a plus de manichéens dans le monde. Il y a moi, dit Martin: je ne sais qu’y faire; mais je ne peux penser autrement. Il faut que vous ayez le diable au corps, dit Candide. Il se mêle si fort des affaires de ce monde, dit Martin, qu’il pourrait bien être dans mon corps, comme partout ailleurs: mais je vous avoue qu’en jetant la vue sur ce globe, ou plutôt sur ce globule, je pense que Dieu l’a abandonné à quelque être malfaisant; j’en excepte toujours Eldorado. Je n’ai guère vu de ville qui ne désirât la ruine de la ville voisine, point de famille qui ne voulût exterminer quelque autre famille. Partout les faibles ont en exécration les puissants devant lesquels ils rampent, et les puissants les traitent comme des troupeaux dont on vend la laine et la chair. Un million d’assassins enrégimentés, courant d’un bout de l’Europe à l’autre, exerce le meurtre et le brigandage avec discipline pour gagner son pain, parcequ’il n’a pas de métier plus honnête; et dans les villes qui paraissent jouir de la paix, et où les arts fleurissent, les hommes sont dévorés de plus d’envie, de soins, et d’inquiétudes, qu’une ville assiégée n’éprouve de fléaux. Les chagrins secrets sont encore plus cruels que les misères publiques. En un mot j’en ai tant vu et tant éprouvé, que je suis manichéen.

Nhưng còn ông, ông Martin, chàng nói với nhà học giả, ông nghĩ sao về tất cả những chuyện này? ông có ý kiến thế nào về cái ác luân lý và cái ác thể chất? Thưa ông, Martin đáp, các giáo sĩ bên tôi đã buộc tội tôi là người theo phái Socinus; nhưng sự thật là tôi theo phái Mani. Ông giễu tôi đấy à, Candide nói; trên đời chẳng còn ai theo phái Mani nữa. Còn tôi đây, Martin nói: tôi chẳng biết làm sao được; nhưng tôi không thể nghĩ khác. Hẳn ông có quỷ trong người, Candide nói. Nó nhúng tay vào việc thế gian nhiều đến thế, Martin nói, thì cũng có thể nó ở trong người tôi thật, như ở khắp mọi nơi khác: nhưng tôi thú thật với ông rằng khi đưa mắt nhìn quả cầu này, hay đúng hơn là hòn bi nhỏ này, tôi nghĩ rằng Thượng đế đã bỏ mặc nó cho một kẻ độc ác nào đó; tôi luôn trừ ra Eldorado. Tôi hầu như chưa thấy thành phố nào không mong thành phố láng giềng sụp đổ, chưa thấy gia đình nào không muốn tiêu diệt một gia đình khác. Ở đâu kẻ yếu cũng căm ghét kẻ mạnh mà họ phải bò rạp dưới chân, còn kẻ mạnh thì đối xử với họ như những bầy gia súc người ta đem bán lông bán thịt. Một triệu tên sát nhân được biên chế thành trung đoàn, chạy từ đầu này sang đầu kia châu Âu, hành nghề giết chóc và cướp bóc có kỷ luật để kiếm miếng ăn, vì chẳng có nghề nào lương thiện hơn; còn trong những thành phố có vẻ được hưởng thái bình, nơi nghệ thuật nở rộ, con người bị gặm nhấm bởi lòng đố kỵ, nỗi lo toan và sự bất an còn nhiều hơn những tai ương mà một thành phố bị vây hãm phải gánh chịu. Những nỗi phiền muộn thầm kín còn tàn nhẫn hơn những cảnh khốn cùng công khai. Tóm lại tôi đã thấy nhiều và trải qua nhiều đến thế, nên tôi theo phái Mani.

Il y a pourtant du bon, répliquait Candide. Cela peut être, disait Martin; mais je ne le connais pas.

Dù sao vẫn có điều tốt chứ, Candide đáp. Có thể thế, Martin nói; nhưng tôi không biết đến nó.

Au milieu de cette dispute, on entendit un bruit de canon. Le bruit redouble de moment en moment. Chacun prend sa lunette. On aperçoit deux vaisseaux qui combattaient à la distance d’environ trois milles: le vent les amena l’un et l’autre si près du vaisseau français, qu’on eut le plaisir de voir le combat tout à son aise. Enfin l’un des deux vaisseaux lâcha à l’autre une bordée si bas et si juste, qu’il le coula à fond. Candide et Martin aperçurent distinctement une centaine d’hommes sur le tillac du vaisseau qui s’enfonçait; ils levaient tous les mains au ciel, et jetaient des clameurs effroyables: en un moment tout fut englouti.

Giữa lúc tranh luận, người ta nghe thấy tiếng đại bác. Tiếng nổ mỗi lúc một dồn dập. Ai nấy đều cầm ống nhòm. Người ta trông thấy hai con tàu đang giao chiến ở khoảng cách chừng ba hải lý: gió đưa cả hai đến gần con tàu Pháp đến nỗi mọi người được thỏa thích ngắm trận đánh. Cuối cùng một trong hai con tàu nã vào con tàu kia một loạt đạn trúng thấp và chính xác đến mức đánh chìm nó. Candide và Martin trông thấy rõ mồn một chừng một trăm người trên boong con tàu đang chìm; tất cả đều giơ tay lên trời, và kêu gào thảm thiết: chỉ trong khoảnh khắc mọi thứ đều bị nhấn chìm.

Eh bien! dit Martin, voilà comme les hommes se traitent les uns les autres. Il est vrai, dit Candide, qu’il y a quelque chose de diabolique dans cette affaire. En parlant ainsi, il aperçut je ne sais quoi d’un rouge éclatant, qui nageait auprès de son vaisseau. On détacha la chaloupe pour voir ce que ce pouvait être; c’était un de ses moutons. Candide eut plus de joie de retrouver ce mouton, qu’il n’avait été affligé d’en perdre cent tous chargés de gros diamants d’Eldorado.

Thế đấy! Martin nói, loài người đối xử với nhau như thế đấy. Đúng là, Candide nói, có cái gì đó quỷ quái trong chuyện này. Đang nói vậy, chàng trông thấy một vật gì đỏ rực đang bơi gần tàu mình. Người ta thả xuồng xuống để xem đó có thể là gì; đó là một con cừu của chàng. Candide tìm lại được con cừu này mà vui mừng hơn cả nỗi buồn khi mất một trăm con chở đầy kim cương to của Eldorado.

Le capitaine français aperçut bientôt que le capitaine du vaisseau submergeant était espagnol, et que celui du vaisseau submergé était un pirate hollandais; c’était celui-là même qui avait volé Candide. Les richesses immenses dont ce scélérat s’était emparé furent ensevelies avec lui dans la mer, et il n’y eut qu’un mouton de sauvé. Vous voyez, dit Candide à Martin, que le crime est puni quelquefois; ce coquin de patron hollandais a eu le sort qu’il méritait. Oui, dit Martin; mais fallait-il que les passagers qui étaient sur son vaisseau périssent aussi? Dieu a puni ce fripon, le diable a noyé les autres.

Viên thuyền trưởng Pháp chẳng mấy chốc nhận ra rằng thuyền trưởng con tàu đánh chìm là người Tây Ban Nha, còn thuyền trưởng con tàu bị đánh chìm là một tên cướp biển Hà Lan; chính là kẻ đã lừa cướp Candide. Những của cải kếch xù mà tên vô lại ấy đã chiếm đoạt bị chôn vùi cùng hắn dưới biển, và chỉ có một con cừu được cứu thoát. Ông thấy đấy, Candide nói với Martin, tội ác đôi khi cũng bị trừng phạt; cái lão chủ tàu Hà Lan khốn kiếp ấy đã chịu số phận đáng đời. Phải, Martin nói; nhưng có cần phải để những hành khách trên tàu hắn cũng chết theo không? Thượng đế đã trừng phạt tên bịp bợm, còn quỷ dữ thì dìm chết những người khác.

Cependant le vaisseau français et l’espagnol continuèrent leur route, et Candide continua ses conversations avec Martin. Ils disputèrent quinze jours de suite, et au bout de quinze jours ils étaient aussi avancés que le premier. Mais enfin ils parlaient, ils se communiquaient des idées, ils se consolaient. Candide caressait son mouton. Puisque je t’ai retrouvé, dit-il, je pourrai bien retrouver Cunégonde.

Trong khi đó con tàu Pháp và con tàu Tây Ban Nha tiếp tục hải trình, và Candide tiếp tục những cuộc trò chuyện với Martin. Họ tranh luận suốt mười lăm ngày liền, và sau mười lăm ngày họ cũng tiến bộ y như ngày đầu. Nhưng dù sao họ cũng trò chuyện, họ trao đổi ý tưởng với nhau, họ an ủi nhau. Candide vuốt ve con cừu của mình. Vì ta đã tìm lại được mày, chàng nói, nên ta cũng có thể tìm lại được Cunégonde.

CHAPITRE XXI. Candide et Martin approchent des côtes de France, et raisonnent.

CHƯƠNG XXI. Candide và Martin đến gần bờ biển nước Pháp, và lý luận.

On aperçut enfin les côtes de France. Avez-vous jamais été en France, monsieur Martin? dit Candide. Oui, dit Martin, j’ai parcouru plusieurs provinces. Il y en a où la moitié des habitants est folle, quelques unes où l’on est trop rusé, d’autres où l’on est communément assez doux et assez bête: d’autres où l’on fait le bel esprit; et, dans toutes, la principale occupation est l’amour; la seconde, de médire; et la troisième, de dire des sottises. Mais, monsieur Martin, avez-vous vu Paris? Oui, j’ai vu Paris; il tient de toutes ces espèces-là; c’est un chaos, c’est une presse dans laquelle tout le monde cherche le plaisir, et où presque personne ne le trouve, du moins à ce qu’il m’a paru. J’y ai séjourné peu; j’y fus volé, en arrivant, de tout ce que j’avais, par des filous, à la foire Saint-Germain; on me prit moi-même pour un voleur, et je fus huit jours en prison; après quoi je me fis correcteur d’imprimerie pour gagner de quoi retourner à pied en Hollande. Je connus la canaille écrivante, la canaille cabalante, et la canaille convulsionnaire. On dit qu’il y a des gens fort polis dans cette ville-là: je le veux croire.

Cuối cùng người ta trông thấy bờ biển nước Pháp. Ông đã bao giờ đến nước Pháp chưa, ông Martin? Candide hỏi. Rồi, Martin đáp, tôi đã đi qua nhiều tỉnh. Có những tỉnh mà một nửa dân chúng bị điên, vài tỉnh người ta quá xảo quyệt, những tỉnh khác người ta thường khá hiền lành và khá ngu đần; lại có những tỉnh người ta làm ra vẻ tài hoa; và ở tỉnh nào thì việc chính cũng là tình ái; việc thứ hai là nói xấu; và việc thứ ba là nói những điều ngu xuẩn. Nhưng, ông Martin, ông đã thấy Paris chưa? Rồi, tôi đã thấy Paris; nó có đủ mọi loại kể trên; đó là một mớ hỗn độn, một đám chen chúc trong đó ai cũng tìm khoái lạc mà hầu như chẳng ai tìm thấy, ít ra là theo như tôi thấy. Tôi ở đó không lâu; vừa đến nơi tôi đã bị bọn móc túi ở hội chợ Saint-Germain lấy sạch mọi thứ tôi có; chính tôi lại bị người ta tưởng là kẻ cắp, và phải ngồi tù tám ngày; sau đó tôi làm thợ sửa bản in để kiếm đủ tiền đi bộ về Hà Lan. Tôi đã biết bọn vô lại cầm bút, bọn vô lại bè phái, và bọn vô lại lên cơn co giật. Người ta bảo trong thành phố ấy có những người rất lịch sự: tôi cũng muốn tin như thế.

Pour moi, je n’ai nulle curiosité de voir la France, dit Candide; vous devinez aisément que quand on a passé un mois dans Eldorado, on ne se soucie plus de rien voir sur la terre que mademoiselle Cunégonde: je vais l’attendre à Venise; nous traverserons la France pour aller en Italie; ne m’accompagnerez-vous pas? Très volontiers, dit Martin: on dit que Venise n’est bonne que pour les nobles vénitiens, mais que cependant on y reçoit très bien les étrangers quand ils ont beaucoup d’argent; je n’en ai point; vous en avez, je vous suivrai partout. A propos, dit Candide, pensez-vous que la terre ait été originairement une mer, comme on l’assure dans ce gros livre qui appartient au capitaine du vaisseau? Je n’en crois rien du tout, dit Martin, non plus que de toutes les rêveries qu’on nous débite depuis quelque temps. Mais à quelle fin ce monde a-t-il donc été formé? dit Candide. Pour nous faire enrager, répondit Martin. N’êtes-vous pas bien étonné, continua Candide, de l’amour que ces deux filles du pays des Oreillons avaient pour ces deux singes, et dont je vous ai conté l’aventure? Point du tout, dit Martin, je ne vois pas ce que cette passion a d’étrange; j’ai tant vu de choses extraordinaires, qu’il n’y a plus rien d’extraordinaire pour moi. Croyez-vous, dit Candide, que les hommes se soient toujours mutuellement massacrés comme ils font aujourd’hui? qu’ils aient toujours été menteurs, fourbes, perfides, ingrats, brigands, faibles, volages, lâches, envieux, gourmands, ivrognes, avares, ambitieux, sanguinaires, calomniateurs, débauchés, fanatiques, hypocrites, et sots? Croyez-vous, dit Martin, que les éperviers aient toujours mangé des pigeons quand ils en ont trouvé? Oui, sans doute, dit Candide. Eh bien! dit Martin, si les éperviers ont toujours eu le même caractère, pourquoi voulez-vous que les hommes aient changé le leur? Oh! dit Candide, il y a bien de la différence, car le libre arbitre…. En raisonnant ainsi, ils arrivèrent à Bordeaux.

Còn tôi, tôi chẳng tò mò chút nào muốn xem nước Pháp, Candide nói; ông dễ đoán rằng khi đã sống một tháng ở Eldorado, người ta không còn thiết nhìn thấy thứ gì trên mặt đất nữa ngoài tiểu thư Cunégonde: tôi sẽ đến Venezia đợi nàng; chúng ta sẽ băng qua nước Pháp để sang Ý; ông không đi cùng tôi sao? Rất sẵn lòng, Martin nói: người ta bảo Venezia chỉ tốt cho các nhà quý tộc Venezia, nhưng dẫu vậy người ta vẫn tiếp đón người ngoại quốc rất tử tế khi họ có nhiều tiền; tôi thì không có; ông thì có, tôi sẽ theo ông đi khắp nơi. Nhân tiện, Candide nói, ông có nghĩ rằng thuở ban đầu trái đất là biển cả, như người ta quả quyết trong cuốn sách dày cộp của ông thuyền trưởng không? Tôi chẳng tin chút nào, Martin nói, cũng như chẳng tin mọi điều mơ mộng người ta rao bán cho chúng ta từ ít lâu nay. Nhưng vậy thì thế giới này được tạo ra nhằm mục đích gì? Candide hỏi. Để làm chúng ta phát điên, Martin đáp. Ông không ngạc nhiên lắm sao, Candide nói tiếp, về mối tình của hai cô gái xứ người Tai Dài dành cho hai con khỉ ấy, chuyện mà tôi đã kể với ông? Chẳng chút nào, Martin nói, tôi không thấy mối đam mê ấy có gì lạ; tôi đã thấy bao nhiêu chuyện phi thường, đến nỗi đối với tôi chẳng còn gì là phi thường nữa. Ông có tin, Candide nói, rằng loài người xưa nay vẫn luôn tàn sát lẫn nhau như ngày nay không? rằng họ xưa nay vẫn luôn dối trá, xảo quyệt, phản trắc, vô ơn, trộm cướp, nhu nhược, lăng nhăng, hèn nhát, đố kỵ, tham ăn, say sưa, keo kiệt, tham vọng, khát máu, vu khống, trụy lạc, cuồng tín, đạo đức giả, và ngu ngốc? Ông có tin, Martin nói, rằng loài diều hâu xưa nay vẫn luôn ăn thịt bồ câu mỗi khi chúng tìm thấy không? Có chứ, hẳn rồi, Candide nói. Thế đấy! Martin nói, nếu loài diều hâu xưa nay vẫn giữ nguyên bản tính, thì cớ sao ông lại muốn loài người đã đổi bản tính của họ? Ồ! Candide nói, khác nhau nhiều lắm, vì ý chí tự do…. Vừa lý luận như thế, họ đến Bordeaux.

CHAPITRE XXII. Ce qui arriva en France à Candide et à Martin.

CHƯƠNG XXII. Những gì xảy đến với Candide và Martin ở nước Pháp.

Candide ne s’arrêta dans Bordeaux qu’autant de temps qu’il en fallait pour vendre quelques cailloux du Dorado, et pour s’accommoder d’une bonne chaise à deux places; car il ne pouvait plus se passer de son philosophe Martin; il fut seulement très fâché de se séparer de son mouton, qu’il laissa à l’académie des sciences de Bordeaux, laquelle proposa pour le sujet du prix de cette année de trouver pourquoi la laine de ce mouton était rouge; et le prix fut adjugé à un savant du Nord, qui démontra par A, plus B, moins C divisé par Z, que le mouton devait être rouge, et mourir de la clavelée.

Candide chỉ dừng lại ở Bordeaux vừa đủ thời gian để bán vài hòn sỏi xứ Dorado và sắm cho mình một cỗ xe ngựa hai chỗ ngồi tốt; vì chàng không thể thiếu triết gia Martin của mình được nữa; chàng chỉ rất buồn phải chia tay con cừu của mình, mà chàng để lại cho Viện Hàn lâm Khoa học Bordeaux; viện này bèn lấy làm đề tài cho giải thưởng năm ấy việc tìm xem vì sao lông con cừu này lại đỏ; và giải thưởng được trao cho một nhà bác học phương Bắc, người đã chứng minh bằng A, cộng B, trừ C chia cho Z, rằng con cừu tất phải đỏ, và phải chết vì bệnh đậu cừu.

Cependant tous les voyageurs que Candide rencontra dans les cabarets de la route lui disaient: Nous allons à Paris. Cet empressement général lui donna enfin l’envie de voir cette capitale; ce n’était pas beaucoup se détourner du chemin de Venise.

Trong khi đó, mọi lữ khách Candide gặp trong các quán rượu dọc đường đều nói với chàng: Chúng tôi đi Paris. Sự hối hả chung ấy rốt cuộc khiến chàng nảy ý muốn xem kinh đô này; đó cũng chẳng phải là đi chệch nhiều khỏi đường đến Venezia.

Il entra par le faubourg Saint-Marceau, et crut être dans le plus vilain village de la Vestphalie.

Chàng vào thành qua ngoại ô Saint-Marceau, và tưởng mình đang ở trong ngôi làng xấu xí nhất xứ Westphalia.

A peine Candide fut-il dans son auberge, qu’il fut attaqué d’une maladie légère, causée par ses fatigues. Comme il avait au doigt un diamant énorme, et qu’on avait aperçu dans son équipage une cassette prodigieusement pesante, il eut aussitôt auprès de lui deux médecins qu’il n’avait pas mandés, quelques amis intimes qui ne le quittèrent pas, et deux dévotes qui fesaient chauffer ses bouillons. Martin disait: Je me souviens d’avoir été malade aussi à Paris dans mon premier voyage; j’étais fort pauvre: aussi n’eus-je ni amis, ni dévotes, ni médecins, et je guéris.

Candide vừa vào đến quán trọ thì đã mắc một chứng bệnh nhẹ do mệt nhọc. Vì chàng đeo ở ngón tay một viên kim cương to tướng, và người ta đã để ý thấy trong hành lý của chàng một cái tráp nặng khác thường, nên lập tức bên cạnh chàng có hai thầy thuốc mà chàng không hề cho mời, vài người bạn thân thiết không rời chàng nửa bước, và hai bà mộ đạo lo hâm nước dùng cho chàng. Martin nói: Tôi nhớ lần đầu đến Paris tôi cũng bị ốm; tôi nghèo lắm: thế nên tôi chẳng có bạn bè, chẳng có bà mộ đạo, chẳng có thầy thuốc, và tôi khỏi bệnh.

Cependant, à force de médecines et de saignées, la maladie de Candide devint sérieuse. Un habitué du quartier vint avec douceur lui demander un billet payable au porteur pour l’autre monde: Candide n’en voulut rien faire; les dévotes l’assurèrent que c’était une nouvelle mode: Candide répondit qu’il n’était point homme à la mode. Martin voulut jeter l’habitué par les fenêtres. Le clerc jura qu’on n’enterrerait point Candide. Martin jura qu’il enterrerait le clerc, s’il continuait à les importuner. La querelle s’échauffa: Martin le prit par les épaules, et le chassa rudement; ce qui causa un grand scandale, dont on fit un procès-verbal.

Thế nhưng, nhờ thuốc thang và trích máu liên miên, bệnh của Candide trở nên nghiêm trọng. Một thầy tu quen mặt trong khu phố đến, dịu dàng xin chàng một tờ phiếu trả cho người cầm phiếu ở thế giới bên kia: Candide nhất định không chịu; các bà mộ đạo cam đoan với chàng rằng đó là mốt mới: Candide đáp rằng chàng chẳng phải người chạy theo mốt. Martin muốn ném thầy tu qua cửa sổ. Viên giáo sĩ thề rằng người ta sẽ không chôn Candide. Martin thề rằng ông sẽ chôn viên giáo sĩ, nếu hắn còn tiếp tục quấy rầy họ. Cuộc cãi vã nóng lên: Martin túm vai hắn và tống cổ ra ngoài thô bạo; việc ấy gây nên một vụ tai tiếng lớn, và người ta lập biên bản.

Candide guérit; et pendant sa convalescence il eut très bonne compagnie à souper chez lui. On jouait gros jeu. Candide était tout étonné que jamais les as ne lui vinssent; et Martin ne s’en étonnait pas.

Candide khỏi bệnh; và trong thời gian dưỡng sức, chàng có những bữa ăn tối rất đông khách sang tại nhà. Người ta đánh bạc lớn. Candide hết sức ngạc nhiên rằng chẳng bao giờ chàng bốc được quân át; còn Martin thì chẳng ngạc nhiên gì.

Parmi ceux qui lui fesaient les honneurs de la ville, il y avait un petit abbé périgourdin, l’un de ces gens empressés, toujours alertes, toujours serviables, effrontés, caressants, accommodants, qui guettent les étrangers à leur passage, leur content l’histoire scandaleuse de la ville, et leur offrent des plaisirs à tout prix. Celui-ci mena d’abord Candide et Martin à la comédie. On y jouait une tragédie nouvelle. Candide se trouva placé auprès de quelques beaux esprits. Cela ne l’empêcha pas de pleurer à des scènes jouées parfaitement. Un des raisonneurs qui étaient à ses côtés lui dit dans un entr’acte: Vous avez grand tort de pleurer, cette actrice est fort mauvaise; l’acteur qui joue avec elle est plus mauvais acteur encore; la pièce est encore plus mauvaise que les acteurs; l’auteur ne sait pas un mot d’arabe, et cependant la scène est en Arabie; et, de plus, c’est un homme qui ne croit pas aux idées innées; je vous apporterai demain vingt brochures contre lui. Monsieur, combien avez-vous de pièces de théâtre en France? dit Candide à l’abbé; lequel répondit: Cinq ou six mille. C’est beaucoup, dit Candide: combien y en a-t-il de bonnes? Quinze ou seize, répliqua l’autre. C’est beaucoup, dit Martin.

Trong số những người dẫn chàng đi xem thành phố, có một ông tu sĩ (abbé) nhỏ người Périgord, một trong những kẻ vồn vã, lúc nào cũng nhanh nhảu, lúc nào cũng sẵn lòng giúp đỡ, trơ tráo, ngọt xớt, dễ dãi, chuyên rình người ngoại quốc lúc họ đi qua, kể cho họ nghe những chuyện tai tiếng trong thành, và mời mọc họ đủ thú vui với bất cứ giá nào. Gã này trước hết dẫn Candide và Martin đi xem kịch. Người ta đang diễn một vở bi kịch mới. Candide ngồi cạnh mấy tay văn nhân. Điều đó không ngăn chàng khóc ở những cảnh được diễn hoàn hảo. Một trong những kẻ lý sự ngồi bên chàng nói với chàng lúc nghỉ giữa màn: Ông khóc là sai lắm, nữ diễn viên này dở tệ; nam diễn viên đóng cùng cô ta còn dở hơn nữa; vở kịch lại còn dở hơn cả diễn viên; tác giả không biết lấy một chữ tiếng Ả Rập, vậy mà cảnh lại đặt ở xứ Ả Rập; hơn nữa, hắn là kẻ không tin vào ý niệm bẩm sinh; mai tôi sẽ mang đến cho ông hai mươi cuốn sách mỏng chống lại hắn. Thưa ông, ở nước Pháp có bao nhiêu vở kịch? Candide hỏi ông tu sĩ; ông này đáp: Năm sáu nghìn. Thế là nhiều đấy, Candide nói: trong đó có bao nhiêu vở hay? Mười lăm mười sáu, người kia đáp. Thế là nhiều đấy, Martin nói.

Candide fut très content d’une actrice qui fesait la reine Élizabeth, dans une assez plate tragédie, que l’on joue quelquefois. Cette actrice, dit-il à Martin, me plaît beaucoup; elle a un faux air de mademoiselle Cunégonde; je serais bien aise de la saluer. L’abbé périgourdin s’offrit à l’introduire chez elle. Candide, élevé en Allemagne, demanda quelle était l’étiquette, et comment on traitait en France les reines d’Angleterre. Il faut distinguer, dit l’abbé: en province, on les mène au cabaret; à Paris, on les respecte quand elles sont belles, et on les jette à la voirie quand elles sont mortes. Des reines à la voirie! dit Candide. Oui vraiment, dit Martin; monsieur l’abbé a raison; j’étais à Paris quand mademoiselle Monime passa, comme on dit, de cette vie à l’autre; on lui refusa, ce que ces gens-ci appellent les honneurs de la sépulture, c’est-à-dire de pourrir avec tous les gueux du quartier dans un vilain cimetière; elle fut enterrée toute seule de sa bande au coin de la rue de Bourgogne; ce qui dut lui faire une peine extrême, car elle pensait très noblement. Cela est bien impoli, dit Candide. Que voulez-vous? dit Martin; ces gens-ci sont ainsi faits. Imaginez toutes les contradictions, toutes les incompatibilités possibles, vous les verrez dans le gouvernement, dans les tribunaux, dans les églises, dans les spectacles de cette drôle de nation. Est-il vrai qu’on rit toujours à Paris? dit Candide. Oui, dit l’abbé, mais c’est en enrageant; car on s’y plaint de tout avec de grands éclats de rire; même on y fait en riant les actions les plus détestables.

Candide rất hài lòng với một nữ diễn viên đóng vai nữ hoàng Élizabeth trong một vở bi kịch khá nhạt nhẽo thỉnh thoảng vẫn được diễn. Nữ diễn viên này, chàng nói với Martin, làm tôi rất thích; cô ta hao hao giống tiểu thư Cunégonde; tôi rất muốn đến chào cô ta. Ông tu sĩ người Périgord xin được đưa chàng đến nhà cô. Candide, vốn được nuôi dạy ở nước Đức, hỏi phép tắc ra sao, và ở nước Pháp người ta đối đãi với các nữ hoàng nước Anh thế nào. Phải phân biệt, ông tu sĩ nói: ở tỉnh lẻ, người ta dẫn các bà ấy vào quán rượu; ở Paris, người ta kính trọng các bà khi các bà còn đẹp, và quăng các bà ra bãi rác khi các bà đã chết. Nữ hoàng mà ra bãi rác! Candide nói. Đúng thật đấy, Martin nói; ông tu sĩ nói phải; tôi đang ở Paris khi cô Monime, như người ta vẫn nói, từ cõi đời này qua cõi đời khác; người ta từ chối cô cái mà những người ở đây gọi là vinh dự được chôn cất, tức là được thối rữa cùng với tất cả bọn ăn mày trong khu phố ở một nghĩa địa xấu xí; cô bị chôn một mình, tách khỏi cả đoàn của mình, ở góc phố Bourgogne; điều đó hẳn đã làm cô đau lòng vô cùng, vì cô có tâm hồn rất cao thượng. Thế thì thật bất lịch sự, Candide nói. Biết làm sao được? Martin nói; những người ở đây vốn là thế. Ông hãy tưởng tượng mọi điều mâu thuẫn, mọi điều trái khoáy có thể có, ông sẽ thấy chúng trong chính quyền, trong các tòa án, trong các nhà thờ, trong các buổi diễn của cái dân tộc kỳ quặc này. Có thật là ở Paris người ta lúc nào cũng cười không? Candide hỏi. Thật, ông tu sĩ nói, nhưng là cười trong uất ức; vì ở đây người ta phàn nàn mọi chuyện bằng những tràng cười lớn; thậm chí người ta vừa cười vừa làm những việc đáng ghê tởm nhất.

Quel est, dit Candide, ce gros cochon qui me disait tant de mal de la pièce où j’ai tant pleuré, et des acteurs qui m’ont fait tant de plaisir? C’est un mal-vivant, répondit l’abbé, qui gagne sa vie à dire du mal de toutes les pièces et de tous les livres; il hait quiconque réussit, comme les eunuques haïssent les jouissants; c’est un de ces serpents de la littérature qui se nourrissent de fange et de venin; c’est un folliculaire. Qu’appelez-vous folliculaire? dit Candide. C’est, dit l’abbé, un feseur de feuilles, un Fréron.

Cái gã lợn béo kia là ai, Candide nói, kẻ đã nói xấu ghê thế vở kịch làm tôi khóc biết bao, và những diễn viên đã làm tôi thích thú biết bao? Đó là một kẻ sống bất lương, ông tu sĩ đáp, kiếm ăn bằng nghề nói xấu mọi vở kịch và mọi cuốn sách; hắn ghét bất cứ ai thành công, như bọn hoạn quan ghét những kẻ được hưởng lạc; hắn là một trong những con rắn của văn chương sống bằng bùn nhơ và nọc độc; hắn là một tên bồi bút lá cải. Ông gọi bồi bút lá cải là gì? Candide hỏi. Đó là, ông tu sĩ nói, một kẻ sản xuất những tờ lá cải, một Fréron.

C’est ainsi que Candide, Martin, et le Périgourdin, raisonnaient sur l’escalier, en voyant défiler le monde au sortir de la pièce. Quoique je sois très empressé de revoir mademoiselle Cunégonde, dit Candide, je voudrais pourtant souper avec mademoiselle Clairon, car elle m’a paru admirable.

Candide, Martin và gã người Périgord cứ thế lý luận trên cầu thang, nhìn thiên hạ nối nhau ra về khi vở kịch tan. Mặc dù tôi rất nóng lòng được gặp lại tiểu thư Cunégonde, Candide nói, tôi vẫn muốn được ăn tối với cô Clairon, vì cô ấy có vẻ tuyệt vời.

L’abbé n’était pas homme à approcher de mademoiselle Clairon, qui ne voyait que bonne compagnie. Elle est engagée pour ce soir, dit-il; mais j’aurai l’honneur de vous mener chez une dame de qualité, et là vous connaîtrez Paris comme si vous y aviez été quatre ans.

Ông tu sĩ không phải hạng người có thể đến gần cô Clairon, người chỉ tiếp giới thượng lưu. Tối nay cô ấy bận rồi, ông ta nói; nhưng tôi sẽ có vinh dự đưa ông đến nhà một bà sang trọng, và ở đó ông sẽ hiểu Paris như thể ông đã sống ở đây bốn năm.

Candide, qui était naturellement curieux, se laissa mener chez la dame, au fond du faubourg Saint-Honoré; on y était occupé d’un pharaon; douze tristes pontes tenaient chacun en main un petit livre de cartes, registre cornu de leurs infortunes. Un profond silence régnait, la pâleur était sur le front des pontes, l’inquiétude sur celui du banquier; et la dame du logis, assise auprès de ce banquier impitoyable, remarquait avec des yeux de lynx tous les parolis, tous les sept-et-le-va de campagne, dont chaque joueur cornait ses cartes; elle les fesait décorner avec une attention sévère, mais polie, et ne se fâchait point, de peur de perdre ses pratiques. La dame se fesait appeler la marquise de Parolignac. Sa fille, âgée de quinze ans, était au nombre des pontes, et avertissait d’un clin d’oeil des friponneries de ces pauvres gens qui tâchaient de réparer les cruautés du sort. L’abbé périgourdin, Candide, et Martin, entrèrent; personne ne se leva, ni les salua, ni les regarda; tous étaient profondément occupés de leurs cartes. Madame la baronne de Thunder-ten-tronckh était plus civile, dit Candide.

Candide, vốn tính tò mò, để mình được dẫn đến nhà bà ta, tận cuối ngoại ô Saint-Honoré; ở đó người ta đang mải đánh bài pharaon; mười hai tay con buồn bã, mỗi người cầm trong tay một cỗ bài nhỏ, cuốn sổ gập góc ghi những rủi ro của họ. Một sự im lặng sâu thẳm bao trùm, vẻ tái nhợt hiện trên trán các tay con, vẻ lo âu trên trán nhà cái; và bà chủ nhà, ngồi cạnh nhà cái nhẫn tâm ấy, đưa đôi mắt linh miêu dõi theo mọi nước paroli, mọi nước sept-et-le-va gian lận mà mỗi người chơi đánh dấu bằng cách gập góc quân bài; bà bắt họ vuốt thẳng góc bài với một sự chú ý nghiêm khắc nhưng lịch sự, và không hề nổi giận, sợ mất khách. Bà ta tự xưng là hầu tước phu nhân de Parolignac. Con gái bà, mười lăm tuổi, cũng ở trong số các tay con, và nháy mắt báo hiệu những trò gian lận của những kẻ đáng thương đang cố bù lại sự tàn nhẫn của số phận. Ông tu sĩ người Périgord, Candide và Martin bước vào; không ai đứng dậy, chẳng ai chào họ, cũng chẳng ai nhìn họ; tất cả đều mải mê với những quân bài. Bà nam tước Thunder-ten-tronckh còn lịch sự hơn, Candide nói.

Cependant l’abbé s’approcha de l’oreille de la marquise, qui se leva à moitié, honora Candide d’un sourire gracieux, et Martin d’un air de tête tout-à-fait noble; elle fit donner un siège et un jeu de cartes à Candide, qui perdit cinquante mille francs en deux tailles: après quoi on soupa très gaiement; et tout le monde était étonné que Candide ne fût pas ému de sa perte; les laquais disaient entre eux, dans leur langage de laquais: Il faut que ce soit quelque milord anglais. Le souper fut comme la plupart des soupers de Paris, d’abord du silence, ensuite un bruit de paroles qu’on ne distingue point, puis des plaisanteries dont la plupart sont insipides, de fausses nouvelles, de mauvais raisonnements, un peu de politique, et beaucoup de médisance; on parla même de livres nouveaux. Avez-vous vu, dit l’abbé périgourdin, le roman du sieur Gauchat, docteur en théologie? Oui, répondit un des convives, mais je n’ai pu l’achever. Nous avons une foule d’écrits impertinents; mais tous ensemble n’approchent pas de l’impertinence de Gauchat, docteur en théologie; je suis si rassasié de cette immensité de détestables livres qui nous inondent, que je me suis mis à ponter au pharaon. Et les Mélanges de l’archidiacre Trublet, qu’en dites-vous? dit l’abbé. Ah! dit madame de Parolignac, l’ennuyeux mortel! comme il vous dit curieusement ce que tout le monde sait! comme il discute pesamment ce qui ne vaut pas la peine d’être remarqué légèrement! comme il s’approprie, sans esprit, l’esprit des autres! comme il gâte ce qu’il pille! comme il me dégoûte! mais il ne me dégoûtera plus; c’est assez d’avoir lu quelques pages de l’archidiacre.

Trong khi đó ông tu sĩ ghé sát tai bà hầu tước; bà nhổm dậy nửa chừng, ban cho Candide một nụ cười duyên dáng, và cho Martin một cái gật đầu hết sức cao sang; bà cho người mang đến cho Candide một chiếc ghế và một cỗ bài; chàng thua năm mươi nghìn franc trong hai ván: sau đó người ta ăn tối rất vui vẻ; và ai cũng ngạc nhiên rằng Candide không hề xúc động vì món tiền thua; bọn hầu nói với nhau bằng thứ ngôn ngữ của bọn hầu: Hẳn đây là một ông milord người Anh nào đó. Bữa tối cũng giống như phần lớn các bữa tối ở Paris: trước tiên là im lặng, rồi đến một mớ tiếng nói ồn ào không phân biệt được, rồi những câu đùa phần lớn nhạt nhẽo, những tin đồn sai, những lập luận dở, một chút chính trị, và rất nhiều lời nói xấu; người ta thậm chí còn nói đến sách mới. Các vị đã xem chưa, ông tu sĩ người Périgord nói, cuốn tiểu thuyết của ngài Gauchat, tiến sĩ thần học? Rồi, một vị khách đáp, nhưng tôi không đọc hết nổi. Chúng ta có vô số tác phẩm láo xược; nhưng gộp tất cả lại cũng không bì được sự láo xược của Gauchat, tiến sĩ thần học; tôi ngán ngẩm quá cái khối sách tồi tệ mênh mông đang tràn ngập chúng ta, đến nỗi tôi đâm ra đặt cửa chơi pharaon. Thế còn cuốn Tạp văn của vị tổng phó tế Trublet, các vị nghĩ sao? ông tu sĩ nói. Ôi! bà de Parolignac nói, cái kẻ phàm trần chán ngắt! hắn kể với người ta mới tỉ mỉ làm sao những điều ai cũng biết! hắn bàn mới nặng nề làm sao những điều chẳng đáng để nhận xét qua loa! hắn chiếm lấy, chẳng chút trí tuệ, trí tuệ của người khác! hắn làm hỏng những gì hắn cướp được! hắn làm tôi ghê tởm biết bao! nhưng hắn sẽ không làm tôi ghê tởm nữa; đọc vài trang của vị tổng phó tế là đủ lắm rồi.

Il y avait à table un homme savant et de goût qui appuya ce que disait la marquise. On parla ensuite de tragédies; la dame demanda pourquoi il y avait des tragédies qu’on jouait quelquefois, et qu’on ne pouvait lire. L’homme de goût expliqua très bien comment une pièce pouvait avoir quelque intérêt, et n’avoir presque aucun mérite; il prouva en peu de mots que ce n’était pas assez d’amener une ou deux de ces situations qu’on trouve dans tous les romans, et qui séduisent toujours les spectateurs; mais qu’il faut être neuf sans être bizarre, souvent sublime et toujours naturel, connaître le coeur humain et le faire parler; être grand poëte, sans que jamais aucun personnage de la pièce paraisse poëte; savoir parfaitement sa langue, la parler avec pureté, avec une harmonie continue, sans que jamais la rime coûte rien au sens. Quiconque, ajouta-t-il, n’observe pas toutes ces règles, peut faire une ou deux tragédies applaudies au théâtre, mais il ne sera jamais compté au rang des bons écrivains; il y a très peu de bonnes tragédies: les unes sont des idylles en dialogues bien écrits et bien rimés; les autres, des raisonnements politiques qui endorment, ou des amplifications qui rebutent; les autres, des rêves d’énergumène, en style barbare, des propos interrompus, de longues apostrophes aux dieux, parcequ’on ne sait point parler aux hommes, des maximes fausses, des lieux communs ampoulés.

Trong bàn có một người học rộng và có khiếu thẩm mỹ tán thành điều bà hầu tước nói. Sau đó người ta nói đến bi kịch; bà chủ hỏi vì sao có những vở bi kịch thỉnh thoảng vẫn được diễn mà người ta lại không thể đọc. Người có khiếu thẩm mỹ giảng giải rất hay rằng một vở kịch có thể gây được đôi chút hứng thú mà hầu như chẳng có chút giá trị nào; ông chứng minh trong vài lời rằng chỉ đưa vào một hai tình huống thứ có trong mọi cuốn tiểu thuyết và luôn quyến rũ khán giả thì chưa đủ; mà phải mới mẻ mà không kỳ quặc, thường xuyên cao cả và luôn luôn tự nhiên, hiểu thấu lòng người và làm cho nó cất tiếng; phải là nhà thơ lớn mà không bao giờ để một nhân vật nào trong vở có vẻ là nhà thơ; phải biết hoàn hảo ngôn ngữ của mình, nói nó một cách trong sáng, với một sự hài hòa liên tục, mà không bao giờ để vần làm tổn hại chút nào đến ý. Bất cứ ai, ông nói thêm, không tuân theo mọi quy tắc ấy, có thể viết được một hai vở bi kịch được vỗ tay trên sân khấu, nhưng sẽ không bao giờ được xếp vào hàng những nhà văn giỏi; có rất ít bi kịch hay: có vở là những khúc điền ca dưới dạng đối thoại, viết hay và gieo vần khéo; có vở là những lập luận chính trị ru ngủ, hoặc những đoạn khuếch trương làm người ta chán ngán; có vở lại là những cơn mê sảng của kẻ cuồng loạn, văn phong man rợ, những lời nói đứt quãng, những lời hô gọi dài dòng với thần thánh vì không biết cách nói với con người, những châm ngôn sai lạc, những sáo ngữ khoa trương.

Candide écouta ce propos avec attention, et conçut une grande idée du discoureur; et, comme la marquise avait eu soin de le placer à côté d’elle, il s’approcha de son oreille, et prit la liberté de lui demander qui était cet homme qui parlait si bien. C’est un savant, dit la dame, qui ne ponte point, et que l’abbé m’amène quelquefois à souper; il se connaît parfaitement en tragédies et en livres, et il a fait une tragédie sifflée, et un livre dont on n’a jamais vu hors de la boutique de son libraire qu’un exemplaire qu’il m’a dédié. Le grand homme! dit Candide, c’est un autre Pangloss.

Candide chăm chú nghe những lời ấy, và có một ý niệm rất lớn về người diễn giả; và vì bà hầu tước đã cẩn thận xếp chàng ngồi cạnh mình, chàng ghé sát tai bà, mạn phép hỏi người nói hay đến thế là ai. Đó là một nhà bác học, bà nói, không chơi bài, và thỉnh thoảng được ông tu sĩ dẫn đến ăn tối ở đây; ông ấy rất thông thạo về bi kịch và sách vở, ông ấy đã viết một vở bi kịch bị huýt sáo chê, và một cuốn sách mà ngoài cửa hiệu người bán sách của ông ta, người ta chưa từng thấy bản nào ngoài một bản ông ấy đề tặng tôi. Thật là bậc vĩ nhân! Candide nói, đây là một Pangloss khác.

Alors se tournant vers lui, il lui dit: Monsieur, vous pensez, sans doute, que tout est au mieux dans le monde physique et dans le moral, et que rien ne pouvait être autrement? Moi, monsieur, lui répondit le savant, je ne pense rien de tout cela; je trouve que tout va de travers chez nous; que personne ne sait ni quel est son rang, ni quelle est sa charge, ni ce qu’il fait, ni ce qu’il doit faire, et qu’excepté le souper, qui est assez gai, et où il paraît assez d’union, tout le reste du temps se passe en querelles impertinentes; jansénistes contre molinistes, gens du parlement contre gens d’église, gens de lettres contre gens de lettres, courtisans contre courtisans, financiers contre le peuple, femmes contre maris, parents contre parents; c’est une guerre éternelle.

Rồi quay sang ông ta, chàng nói: Thưa ông, hẳn ông nghĩ rằng mọi sự đều tốt đẹp nhất trong thế giới vật chất cũng như trong thế giới tinh thần, và rằng không gì có thể khác đi được? Tôi ư, thưa ông, nhà bác học đáp, tôi chẳng nghĩ gì như thế cả; tôi thấy rằng ở xứ chúng tôi mọi sự đều trật lất; rằng không ai biết thứ bậc của mình là gì, chức phận của mình là gì, mình đang làm gì, mình phải làm gì; và rằng ngoại trừ bữa ăn tối, khá vui vẻ và có vẻ khá hòa thuận, toàn bộ thời gian còn lại trôi qua trong những cuộc cãi vã láo lếu; phái Jansen chống phái Molina, người của Pháp viện chống người của Giáo hội, giới văn chương chống giới văn chương, triều thần chống triều thần, giới tài phiệt chống dân chúng, vợ chống chồng, họ hàng chống họ hàng; đó là một cuộc chiến tranh vĩnh viễn.

Candide lui répliqua: J’ai vu pis; mais un sage, qui depuis a eu le malheur d’être pendu, m’apprit que tout cela est à merveille; ce sont des ombres à un beau tableau. Votre pendu se moquait du monde, dit Martin; vos ombres sont des taches horribles. Ce sont les hommes qui font les taches, dit Candide, et ils ne peuvent pas s’en dispenser. Ce n’est donc pas leur faute, dit Martin. La plupart des pontes, qui n’entendaient rien à ce langage, buvaient; et Martin raisonna avec le savant, et Candide raconta une partie de ses aventures à la dame du logis.

Candide đáp lại: Tôi đã thấy những chuyện tệ hơn; nhưng một bậc hiền triết, về sau chẳng may bị treo cổ, đã dạy tôi rằng tất cả những điều đó đều tuyệt diệu; đó là những mảng tối trên một bức tranh đẹp. Cái ông bị treo cổ của ông đã giễu cợt thiên hạ, Martin nói; những mảng tối của ông là những vết nhơ ghê tởm. Chính con người tạo ra những vết nhơ, Candide nói, và họ không thể không làm thế. Vậy thì đó không phải lỗi của họ, Martin nói. Phần lớn các tay con, chẳng hiểu gì thứ ngôn ngữ ấy, cứ uống; còn Martin lý luận với nhà bác học, và Candide kể một phần những cuộc phiêu lưu của mình cho bà chủ nhà nghe.

Après souper, la marquise mena Candide dans son cabinet, et le fit asseoir sur un canapé. Eh bien! lui dit-elle, vous aimez donc toujours éperdument mademoiselle Cunégonde de Thunder-ten-tronckh? Oui, madame, répondit Candide. La marquise lui répliqua avec un souris tendre: Vous me répondez comme un jeune homme de Vestphalie; un Français m’aurait dit: Il est vrai que j’ai aimé mademoiselle Cunégonde; mais en vous voyant, madame, je crains de ne la plus aimer. Hélas! madame, dit Candide, je répondrai comme vous voudrez. Votre passion pour elle, dit la marquise, a commencé en ramassant son mouchoir; je veux que vous ramassiez ma jarretière. De tout mon coeur, dit Candide; et il la ramassa. Mais je veux que vous me la remettiez, dit la dame; et Candide la lui remit. Voyez-vous, dit la dame, vous êtes étranger; je fais quelquefois languir mes amants de Paris quinze jours, mais je me rends à vous dès la première nuit, parcequ’il faut faire les honneurs de son pays à un jeune homme de Vestphalie. La belle ayant aperçu deux énormes diamants aux deux mains de son jeune étranger, les loua de si bonne foi, que des doigts de Candide ils passèrent aux doigts de la marquise.

Sau bữa tối, bà hầu tước dẫn Candide vào phòng riêng, và mời chàng ngồi trên một chiếc trường kỷ. Thế nào! bà nói, vậy là cậu vẫn yêu tiểu thư Cunégonde de Thunder-ten-tronckh đến mê mệt sao? Vâng, thưa bà, Candide đáp. Bà hầu tước đáp lại với một nụ cười âu yếm: Cậu trả lời tôi như một chàng trai xứ Westphalia; một người Pháp hẳn đã nói với tôi: Quả thật tôi đã yêu tiểu thư Cunégonde; nhưng khi nhìn thấy bà, thưa bà, tôi e rằng mình không còn yêu cô ấy nữa. Than ôi! thưa bà, Candide nói, bà muốn tôi trả lời thế nào tôi sẽ trả lời như thế. Mối tình của cậu với cô ta, bà hầu tước nói, đã bắt đầu khi cậu nhặt chiếc khăn tay của cô ta; tôi muốn cậu nhặt chiếc nịt bít tất của tôi. Hết lòng xin vâng, Candide nói; và chàng nhặt nó lên. Nhưng tôi muốn cậu đeo lại nó cho tôi, bà nói; và Candide đeo lại cho bà. Cậu thấy đấy, bà nói, cậu là người ngoại quốc; các tình nhân ở Paris của tôi, có khi tôi bắt họ mòn mỏi chờ mười lăm ngày, nhưng với cậu tôi xin đầu hàng ngay từ đêm đầu tiên, vì phải làm tròn bổn phận chủ nhà của xứ mình đối với một chàng trai xứ Westphalia. Người đẹp, thấy hai viên kim cương to tướng trên hai bàn tay của chàng trai ngoại quốc trẻ, bèn ca ngợi chúng thành thật đến nỗi chúng từ ngón tay Candide chuyển sang ngón tay bà hầu tước.

Candide, en s’en retournant avec son abbé périgourdin, sentit quelques remords d’avoir fait une infidélité à mademoiselle Cunégonde. M. l’abbé entra dans sa peine; il n’avait qu’une légère part aux cinquante mille livres perdues au jeu par Candide, et à la valeur des deux brillants moitié donnés, moitié extorqués. Son dessein était de profiter, autant qu’il le pourrait, des avantages que la connaissance de Candide pouvait lui procurer. Il lui parla beaucoup de Cunégonde; et Candide lui dit qu’il demanderait bien pardon à cette belle de son infidélité, quand il la verrait à Venise.

Candide, trên đường trở về cùng ông tu sĩ người Périgord của mình, cảm thấy đôi chút ăn năn vì đã phụ bạc tiểu thư Cunégonde. Ông tu sĩ chia sẻ nỗi khổ tâm của chàng; ông ta chỉ được một phần nhỏ trong năm mươi nghìn livre Candide thua bạc, và trong giá trị của hai viên kim cương nửa được tặng, nửa bị moi mất. Ý đồ của ông ta là lợi dụng, càng nhiều càng tốt, những lợi lộc mà việc quen biết Candide có thể mang lại cho mình. Ông ta nói nhiều với chàng về Cunégonde; và Candide nói với ông ta rằng chàng sẽ thành tâm xin người đẹp ấy tha thứ cho sự phụ bạc của mình khi gặp nàng ở Venezia.

Le Périgourdin redoublait de politesses et d’attentions, et prenait un intérêt tendre à tout ce que Candide disait, à tout ce qu’il fesait, à tout ce qu’il voulait faire.

Gã người Périgord càng ra sức lễ độ và ân cần, và tỏ ra quan tâm âu yếm đến mọi điều Candide nói, mọi điều chàng làm, mọi điều chàng muốn làm.

Vous avez donc, monsieur, lui dit-il, un rendez-vous à Venise? Oui, monsieur l’abbé, dit Candide; il faut absolument que j’aille trouver mademoiselle Cunégonde. Alors, engagé par le plaisir de parler de ce qu’il aimait, il conta, selon son usage, une partie de ses aventures avec cette illustre Vestphalienne.

Vậy là, thưa ông, gã nói với chàng, ông có một cuộc hẹn ở Venezia? Vâng, thưa ông tu sĩ, Candide nói; tôi nhất định phải đi tìm tiểu thư Cunégonde. Rồi, bị cuốn theo niềm vui được nói về người mình yêu, chàng kể, theo thói quen, một phần những cuộc phiêu lưu của mình với người con gái xứ Westphalia lừng lẫy ấy.

Je crois, dit l’abbé, que mademoiselle Cunégonde a bien de l’esprit, et qu’elle écrit des lettres charmantes. Je n’en ai jamais reçu, dit Candide; car, figurez-vous qu’ayant été chassé du château pour l’amour d’elle, je ne pus lui écrire; que bientôt après j’appris qu’elle était morte, qu’ensuite je la retrouvai, et que je la perdis, et que je lui ai envoyé à deux mille cinq cents lieues d’ici un exprès dont j’attends la réponse.

Tôi tin rằng, ông tu sĩ nói, tiểu thư Cunégonde hẳn rất có trí tuệ, và cô ấy viết những bức thư thật duyên dáng. Tôi chưa bao giờ nhận được bức nào, Candide nói; vì, ông thử hình dung xem, bị đuổi khỏi lâu đài vì yêu nàng, tôi không thể viết thư cho nàng; rồi chẳng bao lâu sau tôi được biết nàng đã chết; sau đó tôi tìm lại được nàng, rồi lại mất nàng; và tôi đã phái một người đưa tin đi xa hai nghìn năm trăm dặm Pháp, mà tôi vẫn đang chờ hồi âm.

L’abbé écoutait attentivement, et paraissait un peu rêveur. Il prit bientôt congé des deux étrangers, après les avoir tendrement embrassés. Le lendemain Candide reçut à son réveil une lettre conçue en ces termes:

Ông tu sĩ chăm chú lắng nghe, và có vẻ hơi trầm ngâm. Chẳng bao lâu ông ta từ biệt hai người ngoại quốc, sau khi ôm hôn họ thắm thiết. Hôm sau, vừa thức dậy, Candide nhận được một bức thư viết như sau:

«Monsieur mon très cher amant, il y a huit jours que je suis malade en cette ville; j’apprends que vous y êtes. Je volerais dans vos bras si je pouvais remuer. J’ai su votre passage à Bordeaux; j’y ai laissé le fidèle Cacambo et la vieille, qui doivent bientôt me suivre. Le gouverneur de Buénos-Ayres a tout pris, mais il me reste votre coeur. Venez; votre présence me rendra la vie ou me fera mourir de plaisir.»

«Chàng tình nhân vô cùng yêu dấu của em, em bị ốm ở thành phố này đã tám ngày; em được tin anh đang ở đây. Em sẽ bay vào vòng tay anh nếu em cử động được. Em đã biết anh đi qua Bordeaux; em đã để lại đó Cacambo trung thành và bà lão, họ sẽ sớm theo em. Viên thống đốc Buenos-Ayres đã lấy hết mọi thứ, nhưng em vẫn còn trái tim anh. Hãy đến; sự có mặt của anh sẽ trả lại cho em sự sống hoặc sẽ làm em chết vì sung sướng.»

Cette lettre charmante, cette lettre inespérée, transporta Candide d’une joie inexprimable; et la maladie de sa chère Cunégonde l’accabla de douleur. Partagé entre ces deux sentiments, il prend son or et ses diamants, et se fait conduire avec Martin à l’hôtel où mademoiselle Cunégonde demeurait. Il entre en tremblant d’émotion, son coeur palpite, sa voix sanglote; il veut ouvrir les rideaux du lit; il veut faire apporter de la lumière. Gardez-vous-en bien, lui dit la suivante; la lumière la tue; et soudain elle referme le rideau. Ma chère Cunégonde, dit Candide en pleurant, comment vous portez-vous? si vous ne pouvez me voir, parlez-moi du moins. Elle ne peut parler, dit la suivante, la dame alors tire du lit une main potelée que Candide arrose long-temps de ses larmes, et qu’il remplit ensuite de diamants, en laissant un sac plein d’or sur le fauteuil.

Bức thư duyên dáng ấy, bức thư không ngờ ấy, khiến Candide ngây ngất trong một niềm vui khôn tả; còn bệnh tình của Cunégonde yêu dấu thì khiến chàng đau đớn rã rời. Bị giằng xé giữa hai tình cảm ấy, chàng cầm lấy vàng và kim cương của mình, và bảo người đưa chàng cùng Martin đến khách sạn nơi tiểu thư Cunégonde đang ở. Chàng bước vào, run lên vì xúc động, tim đập rộn, giọng nghẹn ngào; chàng muốn vén rèm giường; chàng muốn cho mang đèn đến. Xin ngài đừng làm thế, cô hầu nói với chàng; ánh sáng sẽ giết cô ấy mất; và lập tức cô ta kéo rèm lại. Cunégonde yêu dấu của anh, Candide vừa khóc vừa nói, em thấy trong người thế nào? nếu em không thể nhìn anh, thì ít ra hãy nói với anh. Cô ấy không nói được, cô hầu nói, bấy giờ người đàn bà mới thò từ trong giường ra một bàn tay mũm mĩm, mà Candide tưới đẫm nước mắt hồi lâu, rồi chất đầy kim cương, và để lại một túi đầy vàng trên chiếc ghế bành.

Au milieu de ses transports arrive un exempt suivi de l’abbé périgourdin et d’une escouade. Voilà donc, dit-il, ces deux étrangers suspects? Il les fait incontinent saisir, et ordonne à ses braves de les traîner en prison. Ce n’est pas ainsi qu’on traite les voyageurs dans Eldorado, dit Candide. Je suis plus manichéen que jamais, dit Martin. Mais, monsieur, où nous menez-vous? dit Candide. Dans un cul de basse-fosse, dit l’exempt.

Giữa lúc chàng đang ngây ngất, một viên quan sai đến, theo sau là ông tu sĩ người Périgord và một toán lính. Vậy ra đây là hai tên ngoại quốc khả nghi? hắn nói. Hắn lập tức cho bắt họ, và ra lệnh cho đám thủ hạ dũng mãnh lôi họ vào tù. Ở Eldorado người ta không đối xử với lữ khách như thế, Candide nói. Tôi càng theo thuyết Mani hơn bao giờ hết, Martin nói. Nhưng, thưa ông, ông dẫn chúng tôi đi đâu? Candide hỏi. Vào một hầm ngục tận đáy, viên quan sai nói.

Martin, ayant repris son sang froid, jugea que la dame qui se prétendait Cunégonde était une friponne, monsieur l’abbé périgourdin un fripon, qui avait abusé au plus vite de l’innocence de Candide, et l’exempt un autre fripon dont on pouvait aisément se débarrasser.

Martin, đã lấy lại bình tĩnh, nhận định rằng người đàn bà tự xưng là Cunégonde là một ả lừa đảo, ông tu sĩ người Périgord là một tên lừa đảo đã vội vàng lợi dụng sự ngây thơ của Candide, còn viên quan sai là một tên lừa đảo khác mà người ta có thể dễ dàng tống khứ.

Plutôt que de s’exposer aux procédures de la justice, Candide, éclairé par son conseil, et d’ailleurs toujours impatient de revoir la véritable Cunégonde, propose à l’exempt trois petits diamants d’environ trois mille pistoles chacun. Ah! monsieur, lui dit l’homme au bâton d’ivoire, eussiez-vous commis tous les crimes imaginables, vous êtes le plus honnête homme du monde; trois diamants! chacun de trois mille pistoles! Monsieur! je me ferais tuer pour vous, au lieu de vous mener dans un cachot. On arrête tous les étrangers, mais laissez-moi faire; j’ai un frère à Dieppe en Normandie; je vais vous y mener; et si vous avez quelque diamant à lui donner, il aura soin de vous comme moi-même.

Thay vì phơi mình ra trước những thủ tục của công lý, Candide, được người cố vấn của mình soi sáng, và vả lại vẫn luôn nóng lòng gặp lại Cunégonde thật, bèn đề nghị với viên quan sai ba viên kim cương nhỏ, mỗi viên trị giá chừng ba nghìn pistole. Ôi! thưa ông, người cầm gậy ngà nói với chàng, dẫu ông có phạm mọi tội ác có thể tưởng tượng được, ông vẫn là người lương thiện nhất trên đời; ba viên kim cương! mỗi viên ba nghìn pistole! Thưa ông! tôi sẵn sàng chết vì ông, chứ đâu có dẫn ông vào ngục tối. Người ta bắt tất cả người ngoại quốc, nhưng cứ để tôi lo; tôi có một người anh em ở Dieppe, xứ Normandie; tôi sẽ đưa ông đến đó; và nếu ông có viên kim cương nào cho người ấy, người ấy sẽ chăm sóc ông như chính tôi.

Et pourquoi arrête-t-on tous les étrangers? dit Candide. L’abbé périgourdin prit alors la parole, et dit: C’est parcequ’un gueux du pays d’Atrébatie a entendu dire des sottises; cela seul lui a fait commettre un parricide, non pas tel que celui de 1610 au mois de mai, mais tel que celui de 1594 au mois de décembre, et tel que plusieurs autres commis dans d’autres années et dans d’autres mois par d’autres gueux qui avaient entendu dire des sottises.

Thế tại sao người ta lại bắt tất cả người ngoại quốc? Candide hỏi. Bấy giờ ông tu sĩ người Périgord lên tiếng, và nói: Đó là vì một tên ăn mày xứ Atrébatie đã nghe người ta nói những điều ngu xuẩn; chỉ riêng điều đó đã khiến hắn phạm một tội giết vua, không phải như vụ tháng Năm năm 1610, mà như vụ tháng Chạp năm 1594, và như nhiều vụ khác phạm vào những năm khác và những tháng khác bởi những tên ăn mày khác đã nghe người ta nói những điều ngu xuẩn.

L’exempt alors expliqua de quoi il s’agissait. Ah! les monstres! s’écria Candide; quoi! de telles horreurs chez un peuple qui danse et qui chante! Ne pourrai-je sortir au plus vite de ce pays où des singes agacent des tigres? J’ai vu des ours dans mon pays; je n’ai vu des hommes que dans le Dorado. Au nom de Dieu, monsieur l’exempt, menez-moi à Venise, où je dois attendre mademoiselle Cunégonde. Je ne peux vous mener qu’en Basse-Normandie, dit le barigel. Aussitôt il lui fait ôter ses fers, dit qu’il s’est mépris, renvoie ses gens, emmène à Dieppe Candide et Martin, et les laisse entre les mains de son frère. Il y avait un petit vaisseau hollandais à la rade. Le Normand, à l’aide de trois autres diamants, devenu le plus serviable des hommes, embarque Candide et ses gens dans le vaisseau qui allait faire voile pour Portsmouth en Angleterre. Ce n’était pas le chemin de Venise; mais Candide croyait être délivré de l’enfer; et il comptait bien reprendre la route de Venise à la première occasion.

Bấy giờ viên quan sai mới giải thích chuyện gì đang xảy ra. Ôi! lũ quái vật! Candide kêu lên; sao! những điều ghê tởm như thế ở giữa một dân tộc nhảy múa và ca hát! Tôi không thể rời ngay khỏi cái xứ nơi khỉ trêu cọp này sao? Tôi đã thấy gấu ở xứ tôi; còn người thì tôi chỉ thấy ở Dorado. Nhân danh Chúa, thưa ông quan sai, hãy đưa tôi đến Venezia, nơi tôi phải đợi tiểu thư Cunégonde. Tôi chỉ có thể đưa ông đến Hạ Normandie thôi, viên trưởng sai nha nói. Lập tức hắn cho tháo xiềng cho chàng, nói rằng mình đã nhầm, cho thủ hạ lui, đưa Candide và Martin đến Dieppe, và giao họ vào tay người anh em của hắn. Có một chiếc tàu nhỏ của Hà Lan đang đậu ngoài vũng. Gã người Normandie, nhờ ba viên kim cương nữa mà trở thành kẻ tận tụy nhất trên đời, cho Candide và người của chàng xuống chiếc tàu sắp giương buồm đi Portsmouth bên nước Anh. Đó không phải là đường đến Venezia; nhưng Candide tưởng mình đã thoát khỏi địa ngục; và chàng định bụng sẽ trở lại đường đi Venezia ngay khi có dịp đầu tiên.

CHAPITRE XXIII. Candide et Martin vont sur les côtes d’Angleterre; ce qu’ils y voient.

CHƯƠNG XXIII. Candide và Martin đến bờ biển nước Anh; những gì họ thấy ở đó.

Ah! Pangloss! Pangloss! Ah! Martin! Martin! Ah! ma chère Cunégonde! qu’est-ce que ce monde-ci? disait Candide sur le vaisseau hollandais. Quelque chose de bien fou et de bien abominable, répondait Martin.—Vous connaissez l’Angleterre; y est-on aussi fou qu’en France? C’est une autre espèce de folie, dit Martin. Vous savez que ces deux nations sont en guerre pour quelques arpents de neige vers le Canada, et qu’elles dépensent pour cette belle guerre beaucoup plus que tout le Canada ne vaut. De vous dire précisément s’il y a plus de gens à lier dans un pays que dans un autre, c’est ce que mes faibles lumières ne me permettent pas; je sais seulement qu’en général les gens que nous allons voir sont fort atrabilaires.

Ôi! Pangloss! Pangloss! Ôi! Martin! Martin! Ôi! Cunégonde yêu dấu của tôi! thế giới này là cái gì vậy? Candide nói trên chiếc tàu Hà Lan. Một cái gì đó điên rồ lắm và ghê tởm lắm, Martin đáp.—Ông biết nước Anh; ở đó người ta có điên như ở nước Pháp không? Đó là một kiểu điên khác, Martin nói. Ông biết rằng hai dân tộc ấy đang đánh nhau vì vài mẫu tuyết ở mạn Canada, và họ tiêu cho cuộc chiến tranh tốt đẹp ấy nhiều hơn hẳn giá trị của cả xứ Canada. Còn nói chính xác cho ông biết xứ nào có nhiều kẻ đáng trói lại hơn xứ nào, thì kiến thức nông cạn của tôi không cho phép; tôi chỉ biết rằng nói chung những người chúng ta sắp gặp là rất u uất cáu bẳn.

En causant ainsi ils abordèrent à Portsmouth; une multitude de peuple couvrait le rivage, et regardait attentivement un assez gros homme qui était à genoux, les yeux bandés, sur le tillac d’un des vaisseaux de la flotte; quatre soldats, postés vis-à-vis de cet homme, lui tirèrent chacun trois balles dans le crâne, le plus paisiblement du monde; et toute l’assemblée s’en retourna extrêmement satisfaite. Qu’est-ce donc que tout ceci? dit Candide; et quel démon exerce partout son empire? Il demanda qui était ce gros homme qu’on venait de tuer en cérémonie. C’est un amiral, lui répondit-on. Et pourquoi tuer cet amiral? C’est, lui dit-on, parcequ’il n’a pas fait tuer assez de monde; il a livré un combat à un amiral français, et on a trouvé qu’il n’était pas assez près de lui. Mais, dit Candide, l’amiral français était aussi loin de l’amiral anglais que celui-ci l’était de l’autre! Cela est incontestable, lui répliqua-t-on; mais dans ce pays-ci il est bon de tuer de temps en temps un amiral pour encourager les autres.

Vừa trò chuyện như thế, họ cập bến Portsmouth; một đám đông dân chúng phủ kín bờ biển, chăm chú nhìn một người đàn ông khá to béo đang quỳ, mắt bị bịt, trên boong một trong những chiến thuyền của hạm đội; bốn người lính, đứng đối diện người ấy, mỗi người bắn ba viên đạn vào sọ ông ta, một cách bình thản nhất trên đời; và cả đám đông ra về hết sức hài lòng. Thế tất cả chuyện này là gì vậy? Candide nói; và con quỷ nào đang nắm quyền cai trị khắp nơi thế này? Chàng hỏi người đàn ông to béo vừa bị giết một cách long trọng ấy là ai. Đó là một đô đốc, người ta đáp chàng. Thế tại sao lại giết vị đô đốc ấy? Đó là, người ta nói với chàng, vì ông ta đã không cho giết đủ người; ông ta đã giao chiến với một đô đốc Pháp, và người ta thấy rằng ông ta đã không ở đủ gần đối phương. Nhưng, Candide nói, viên đô đốc Pháp cũng ở xa viên đô đốc Anh đúng bằng viên này ở xa viên kia mà! Điều đó không thể chối cãi, người ta đáp lại chàng; nhưng ở xứ này, thỉnh thoảng giết một viên đô đốc là điều tốt, để khích lệ những người khác.

Candide fut si étourdi et si choqué de ce qu’il voyait et de ce qu’il entendait, qu’il ne voulut pas seulement mettre pied à terre, et qu’il fit son marché avec le patron hollandais (dût-il le voler comme celui de Surinam), pour le conduire sans délai à Venise.

Candide choáng váng và sửng sốt trước những gì mình thấy và nghe đến nỗi chàng thậm chí không muốn đặt chân lên bờ, và chàng thỏa thuận với viên chủ tàu Hà Lan (dẫu hắn có ăn cướp chàng như tên chủ tàu ở Surinam) để hắn đưa chàng đi Venezia không chậm trễ.

Le patron fut prêt au bout de deux jours. On côtoya la France; on passa à la vue de Lisbonne, et Candide frémit. On entra dans le détroit et dans la Méditerranée, enfin on aborda à Venise. Dieu soit loué! dit Candide, en embrassant Martin; c’est ici que je reverrai la belle Cunégonde. Je compte sur Cacambo comme sur moi-même. Tout est bien, tout va bien, tout va le mieux qu’il soit possible.

Viên chủ tàu sẵn sàng sau hai ngày. Người ta đi men bờ biển nước Pháp; người ta đi qua trong tầm nhìn của Lisboa, và Candide rùng mình. Người ta vào eo biển rồi vào Địa Trung Hải, cuối cùng cập bến Venezia. Tạ ơn Chúa! Candide nói, ôm lấy Martin; chính ở đây tôi sẽ gặp lại nàng Cunégonde xinh đẹp. Tôi tin cậy Cacambo như tin cậy chính mình. Mọi sự đều tốt, mọi sự đều ổn, mọi sự diễn ra tốt đẹp nhất trong mức có thể.

CHAPITRE XXIV. De Paquette, et de frère Giroflée.

CHƯƠNG XXIV. Về Paquette, và về thầy dòng Giroflée.

Dès qu’il fut à Venise, il fit chercher Cacambo dans tous les cabarets, dans tous les cafés, chez toutes les filles de joie, et ne le trouva point. Il envoyait tous les jours à la découverte de tous les vaisseaux et de toutes les barques: nulles nouvelles de Cacambo. Quoi! disait-il à Martin, j’ai eu le temps de passer de Surinam à Bordeaux, d’aller de Bordeaux à Paris, de Paris à Dieppe, de Dieppe à Portsmouth, de côtoyer le Portugal et l’Espagne, de traverser toute la Méditerranée, de passer quelques mois à Venise; et la belle Cunégonde n’est point venue! Je n’ai rencontré au lieu d’elle qu’une drôlesse et un abbé périgourdin! Cunégonde est morte, sans doute; je n’ai plus qu’à mourir. Ah! il valait mieux rester dans le paradis du Dorado que de revenir dans cette maudite Europe. Que vous avez raison, mon cher Martin! tout n’est qu’illusion et calamité.

Vừa đến Venezia, chàng cho người đi tìm Cacambo ở mọi quán rượu, mọi quán cà phê, nhà mọi cô gái làng chơi, mà không tìm thấy. Ngày nào chàng cũng cho người đi dò la mọi con tàu và mọi chiếc thuyền: không có tin tức gì của Cacambo. Sao! chàng nói với Martin, tôi đã kịp đi từ Surinam đến Bordeaux, từ Bordeaux đến Paris, từ Paris đến Dieppe, từ Dieppe đến Portsmouth, đi men bờ Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, băng qua cả Địa Trung Hải, sống vài tháng ở Venezia; vậy mà nàng Cunégonde xinh đẹp vẫn chưa đến! Thay vì gặp nàng, tôi chỉ gặp một ả lẳng lơ và một ông tu sĩ người Périgord! Cunégonde chết rồi, hẳn thế; tôi chỉ còn nước chết thôi. Ôi! thà ở lại thiên đường Dorado còn hơn trở về cái châu Âu khốn kiếp này. Ông nói phải biết bao, Martin thân mến của tôi! mọi sự chỉ là ảo ảnh và tai ương.

Il tomba dans une mélancolie noire, et ne prit aucune part à l’opéra alla moda, ni aux autres divertissements du carnaval; pas une dame ne lui donna la moindre tentation. Martin lui dit: Vous êtes bien simple, en vérité, de vous figurer qu’un valet métis, qui a cinq ou six millions dans ses poches, ira chercher votre maîtresse au bout du monde, et vous l’amènera à Venise. Il la prendra pour lui, s’il la trouve; s’il ne la trouve pas, il en prendra une autre: je vous conseille d’oublier votre valet Cacambo et votre maîtresse Cunégonde. Martin n’était pas consolant. La mélancolie de Candide augmenta, et Martin ne cessait de lui prouver qu’il y avait peu de vertu et peu de bonheur sur la terre; excepté peut-être dans Eldorado, où personne ne pouvait aller.

Chàng rơi vào một nỗi u sầu đen tối, và chẳng dự phần nào vào vở opéra alla moda hay những trò vui khác của hội carnaval; không một bà nào gợi cho chàng chút cám dỗ nhỏ nhất. Martin nói với chàng: Ông thật quá ngây thơ khi tưởng rằng một tên hầu lai, có năm sáu triệu trong túi, sẽ đi tìm người yêu của ông tận cùng trời cuối đất, và đưa nàng đến Venezia cho ông. Hắn sẽ giữ nàng cho hắn, nếu tìm thấy nàng; nếu không tìm thấy, hắn sẽ lấy một người khác: tôi khuyên ông hãy quên tên hầu Cacambo và người yêu Cunégonde của ông đi. Martin chẳng phải người biết an ủi. Nỗi u sầu của Candide tăng lên, còn Martin thì không ngớt chứng minh cho chàng thấy rằng trên mặt đất có ít đức hạnh và ít hạnh phúc lắm; trừ có lẽ ở Eldorado, nơi chẳng ai có thể đến được.

En disputant sur cette matière importante, et en attendant Cunégonde, Candide aperçut un jeune théatin dans la place Saint-Marc, qui tenait sous le bras une fille. Le théatin paraissait frais, potelé, vigoureux; ses yeux étaient brillants, son air assuré, sa mine haute, sa démarche fière. La fille était très jolie, et chantait; elle regardait amoureusement son théatin, et de temps en temps lui pinçait ses grosses joues. Vous m’avouerez du moins, dit Candide à Martin, que ces gens-ci sont heureux. Je n’ai trouvé jusqu’à présent dans toute la terre habitable, excepté dans Eldorado, que des infortunés; mais pour cette fille et ce théatin, je gage que ce sont des créatures très heureuses. Je gage que non, dit Martin. Il n’y a qu’à les prier à dîner, dit Candide, et vous verrez si je me trompe.

Đang tranh luận về vấn đề hệ trọng ấy, và đang đợi Cunégonde, Candide nhìn thấy ở quảng trường San Marco một thầy dòng Theatine trẻ khoác tay một cô gái. Thầy dòng trông tươi tắn, mũm mĩm, cường tráng; mắt sáng ngời, dáng điệu tự tin, vẻ mặt cao ngạo, bước đi kiêu hãnh. Cô gái rất xinh, và đang hát; cô nhìn thầy dòng của mình đắm đuối, và thỉnh thoảng véo đôi má bầu bĩnh của anh ta. Ít ra ông cũng phải thừa nhận với tôi, Candide nói với Martin, rằng những người này hạnh phúc. Cho đến nay, trên khắp mặt đất có người ở, trừ Eldorado ra, tôi chỉ thấy toàn những kẻ bất hạnh; nhưng cô gái này và thầy dòng này, tôi dám cá họ là những sinh vật rất hạnh phúc. Tôi cá là không, Martin nói. Chỉ cần mời họ dùng bữa, Candide nói, rồi ông sẽ thấy tôi có lầm hay không.

Aussitôt il les aborde, il leur fait son compliment, et les invite à venir à son hôtellerie manger des macaronis, des perdrix de Lombardie, des oeufs d’esturgeon, et à boire du vin de Montepulciano, du lacryma-christi, du chypre, et du samos. La demoiselle rougit, le théatin accepta la partie, et la fille le suivit en regardant Candide avec des yeux de surprise et de confusion, qui furent obscurcis de quelques larmes. A peine fut-elle entrée dans la chambre de Candide, qu’elle lui dit: Eh quoi! monsieur Candide ne reconnaît plus Paquette! A ces mots Candide, qui ne l’avait pas considérée jusque-là avec attention, parcequ’il n’était occupé que de Cunégonde, lui dit: Hélas! ma pauvre enfant, c’est donc vous qui avez mis le docteur Pangloss dans le bel état où je l’ai vu?

Lập tức chàng đến gần họ, chào hỏi họ, và mời họ về quán trọ của chàng ăn mì macaroni, gà gô xứ Lombardia, trứng cá tầm, và uống rượu Montepulciano, rượu lacryma-christi, rượu Síp và rượu Samos. Cô gái đỏ mặt, thầy dòng nhận lời, và cô gái đi theo anh ta, nhìn Candide bằng đôi mắt ngạc nhiên và bối rối, đôi mắt mờ đi vì mấy giọt lệ. Cô vừa bước vào phòng Candide đã nói với chàng: Ơ kìa! cậu Candide không nhận ra Paquette nữa sao! Nghe những lời ấy, Candide, người cho đến lúc ấy chưa chăm chú nhìn cô vì chỉ mải nghĩ đến Cunégonde, nói với cô: Than ôi! cô bé tội nghiệp của tôi, vậy ra chính cô đã đẩy tiến sĩ Pangloss vào cái tình trạng đẹp đẽ mà tôi đã thấy?

Hélas! monsieur, c’est moi-même, dit Paquette; je vois que vous êtes instruit de tout. J’ai su les malheurs épouvantables arrivés à toute la maison de madame la baronne et à la belle Cunégonde. Je vous jure que ma destinée n’a guère été moins triste. J’étais fort innocente quand vous m’avez vue. Un cordelier, qui était mon confesseur, me séduisit aisément. Les suites en furent affreuses; je fus obligée de sortir du château quelque temps après que M. le baron vous eut renvoyé à grands coups de pied dans le derrière. Si un fameux médecin n’avait pas pris pitié de moi, j’étais morte. Je fus quelque temps par reconnaissance la maîtresse de ce médecin. Sa femme, qui était jalouse à la rage, me battait tous les jours impitoyablement; c’était une furie. Ce médecin était le plus laid de tous les hommes, et moi la plus malheureuse de toutes les créatures d’être battue continuellement pour un homme que je n’aimais pas. Vous savez, monsieur, combien il est dangereux pour une femme acariâtre d’être l’épouse d’un médecin. Celui-ci, outré des procédés de sa femme, lui donna un jour, pour la guérir d’un petit rhume, une médecine si efficace, qu’elle en mourut en deux heures de temps dans des convulsions horribles. Les parents de madame intentèrent à monsieur un procès criminel; il prit la fuite, et moi je fus mise en prison. Mon innocence ne m’aurait pas sauvée, si je n’avais été un peu jolie. Le juge m’élargit à condition qu’il succéderait au médecin. Je fus bientôt supplantée par une rivale, chassée sans récompense, et obligée de continuer ce métier abominable qui vous paraît si plaisant à vous autres hommes, et qui n’est pour nous qu’un abîme de misère. J’allai exercer la profession à Venise. Ah! monsieur, si vous pouviez vous imaginer ce que c’est que d’être obligée de caresser indifféremment un vieux marchand, un avocat, un moine, un gondolier, un abbé; d’être exposée à toutes les insultes, à toutes les avanies; d’être souvent réduite à emprunter une jupe pour aller se la faire lever par un homme dégoûtant; d’être volée par l’un de ce qu’on a gagné avec l’autre; d’être rançonnée par les officiers de justice, et de n’avoir en perspective qu’une vieillesse affreuse, un hôpital, et un fumier, vous concluriez que je suis une des plus malheureuses créatures du monde.

Than ôi! thưa cậu, chính tôi đấy, Paquette nói; tôi thấy cậu đã biết hết mọi chuyện. Tôi đã biết những tai họa khủng khiếp xảy đến với cả gia đình bà nam tước và với tiểu thư Cunégonde xinh đẹp. Tôi xin thề với cậu rằng số phận tôi cũng chẳng kém buồn thảm là bao. Khi cậu gặp tôi, tôi còn rất ngây thơ. Một thầy dòng Phanxicô, cha giải tội của tôi, đã dễ dàng quyến rũ tôi. Hậu quả thật kinh khủng; tôi buộc phải rời lâu đài ít lâu sau khi ngài nam tước đuổi cậu đi bằng những cú đá thật mạnh vào mông. Nếu không có một thầy thuốc nổi tiếng thương tình, thì tôi đã chết rồi. Vì biết ơn, tôi làm tình nhân của ông thầy thuốc ấy một thời gian. Vợ ông ta, ghen tuông đến điên cuồng, ngày nào cũng đánh tôi không chút thương xót; mụ ta là một con quỷ cái. Ông thầy thuốc ấy là kẻ xấu xí nhất trong mọi người đàn ông, còn tôi là kẻ bất hạnh nhất trong mọi sinh vật, bị đánh suốt vì một người đàn ông tôi chẳng yêu. Cậu biết đấy, thưa cậu, làm vợ một thầy thuốc thì nguy hiểm biết bao cho một người đàn bà đanh đá. Ông này, uất ức vì cách cư xử của vợ, một hôm để chữa cho bà một cơn cảm lạnh nhẹ, đã cho bà uống một liều thuốc công hiệu đến nỗi bà chết trong vòng hai tiếng đồng hồ giữa những cơn co giật khủng khiếp. Họ hàng bà kiện ông về tội hình sự; ông bỏ trốn, còn tôi thì bị tống vào tù. Sự vô tội của tôi hẳn chẳng cứu được tôi, nếu tôi không hơi xinh xắn. Viên thẩm phán thả tôi ra với điều kiện ông ta được thế chân ông thầy thuốc. Chẳng bao lâu tôi bị một tình địch hất cẳng, bị đuổi đi chẳng được đền đáp gì, và buộc phải tiếp tục cái nghề ghê tởm mà đàn ông các ông thấy thú vị biết bao, còn với chúng tôi thì chỉ là một vực thẳm khốn cùng. Tôi đến hành nghề ở Venezia. Ôi! thưa cậu, giá cậu có thể hình dung thế nào là bị buộc phải mơn trớn bất kể ai, một lão buôn già, một luật sư, một thầy tu, một người chèo gondola, một ông tu sĩ; phải chịu mọi lời lăng mạ, mọi sự nhục nhã; thường phải đi mượn một chiếc váy để rồi bị một gã đàn ông ghê tởm vén lên; bị kẻ này cướp mất những gì kiếm được với kẻ kia; bị bọn nha lại tống tiền, và trước mặt chẳng có gì ngoài một tuổi già khủng khiếp, một nhà tế bần, và một đống phân, thì cậu sẽ kết luận rằng tôi là một trong những sinh vật bất hạnh nhất trên đời.

Paquette ouvrait ainsi son coeur au bon Candide, dans un cabinet, en présence de Martin, qui disait à Candide: Vous voyez que j’ai déjà gagné la moitié de la gageure.

Paquette cứ thế mở lòng với chàng Candide tốt bụng, trong một phòng nhỏ, trước mặt Martin, người nói với Candide: Ông thấy đấy, tôi đã thắng được một nửa vụ cá cược.

Frère Giroflée était resté dans la salle à manger, et buvait un coup en attendant le dîner. Mais, dit Candide à Paquette, vous aviez l’air si gai, si content, quand je vous ai rencontrée; vous chantiez, vous caressiez le théatin avec une complaisance naturelle; vous m’avez paru aussi heureuse que vous prétendez être infortunée. Ah! monsieur, répondit Paquette, c’est encore là une des misères du métier. J’ai été hier volée et battue par un officier, et il faut aujourd’hui que je paraisse de bonne humeur pour plaire à un moine.

Thầy dòng Giroflée vẫn ngồi ở phòng ăn, nhấp một ly trong khi chờ bữa ăn. Nhưng, Candide nói với Paquette, khi tôi gặp cô, cô có vẻ vui tươi biết bao, mãn nguyện biết bao; cô hát, cô mơn trớn thầy dòng với vẻ chiều chuộng tự nhiên; tôi thấy cô hạnh phúc đúng bằng mức cô bảo là mình bất hạnh. Ôi! thưa cậu, Paquette đáp, đó lại là một nỗi khổ nữa của nghề này. Hôm qua tôi bị một sĩ quan cướp tiền và đánh đập, vậy mà hôm nay tôi phải tỏ ra vui vẻ để làm vừa lòng một thầy dòng.

Candide n’en voulut pas davantage; il avoua que Martin avait raison. On se mit à table avec Paquette et le théatin; le repas fut assez amusant, et sur la fin on se parla avec quelque confiance. Mon père, dit Candide au moine, vous me paraissez jouir d’une destinée que tout le monde doit envier; la fleur de la santé brille sur votre visage, votre physionomie annonce le bonheur; vous avez une très jolie fille pour votre récréation, et vous paraissez très content de votre état de théatin.

Candide chẳng cần nghe thêm; chàng thừa nhận rằng Martin nói đúng. Người ta ngồi vào bàn với Paquette và thầy dòng Theatine; bữa ăn khá vui, và về cuối người ta trò chuyện với nhau đôi chút cởi mở. Thưa cha, Candide nói với thầy dòng, cha có vẻ đang được hưởng một số phận mà ai cũng phải thèm muốn; đóa hoa sức khỏe rạng ngời trên mặt cha, diện mạo cha báo hiệu hạnh phúc; cha có một cô gái rất xinh để giải trí, và cha có vẻ rất hài lòng với thân phận thầy dòng Theatine của mình.

Ma foi, monsieur, dit frère Giroflée, je voudrais que tous les théatins fussent au fond de la mer. J’ai été tenté cent fois de mettre le feu au couvent, et d’aller me faire turc. Mes parents me forcèrent, à l’âge de quinze ans, d’endosser cette détestable robe, pour laisser plus de fortune à un maudit frère aîné, que Dieu confonde! La jalousie, la discorde, la rage, habitent dans le couvent. Il est vrai que j’ai prêché quelques mauvais sermons qui m’ont valu un peu d’argent dont le prieur me vole la moitié; le reste me sert à entretenir des filles: mais quand je rentre le soir dans le monastère, je suis prêt à me casser la tête contre les murs du dortoir; et tous mes confrères sont dans le même cas.

Thú thật, thưa ông, thầy dòng Giroflée nói, tôi chỉ mong tất cả bọn thầy dòng Theatine chìm xuống đáy biển. Đã cả trăm lần tôi muốn đốt tu viện, và đi làm người Thổ cho xong. Năm tôi mười lăm tuổi, cha mẹ tôi ép tôi khoác bộ áo dòng đáng ghét này, để dành thêm của cải cho một ông anh cả khốn kiếp, cầu Chúa giáng họa cho hắn! Ghen ghét, bất hòa, cuồng nộ, ngự trị trong tu viện. Đúng là tôi đã giảng vài bài giảng tồi kiếm được chút tiền, mà cha bề trên ăn cắp mất một nửa; phần còn lại tôi dùng để bao gái: nhưng tối tối khi trở về tu viện, tôi chỉ muốn đập đầu vào tường phòng ngủ chung; và tất cả các huynh đệ của tôi cũng đều như thế.

Martin se tournant vers Candide avec son sang froid ordinaire: Eh bien! lui dit-il, n’ai-je pas gagné la gageure tout entière? Candide donna deux mille piastres à Paquette, et mille piastres à frère Giroflée. Je vous réponds, dit-il, qu’avec cela ils seront heureux. Je n’en crois rien du tout, dit Martin; vous les rendrez peut-être avec ces piastres beaucoup plus malheureux encore. Il en sera ce qui pourra, dit Candide: mais une chose me console, je vois qu’on retrouve souvent les gens qu’on ne croyait jamais retrouver; il se pourra bien faire qu’ayant rencontré mon mouton rouge et Paquette, je rencontre aussi Cunégonde. Je souhaite, dit Martin, qu’elle fasse un jour votre bonheur; mais c’est de quoi je doute fort. Vous êtes bien dur, dit Candide. C’est que j’ai vécu, dit Martin. Mais regardez ces gondoliers, dit Candide: ne chantent-ils pas sans cesse? Vous ne les voyez pas dans leur ménage, avec leurs femmes et leurs marmots d’enfants, dit Martin. Le doge a ses chagrins, les gondoliers ont les leurs. Il est vrai qu’à tout prendre le sort d’un gondolier est préférable à celui d’un doge; mais je crois la différence si médiocre, que cela ne vaut pas la peine d’être examiné.

Martin quay sang Candide với vẻ bình thản thường lệ: Thế nào! ông nói với chàng, chẳng phải tôi đã thắng trọn vụ cá cược sao? Candide tặng Paquette hai nghìn piastre, và thầy dòng Giroflée một nghìn piastre. Tôi bảo đảm với ông, chàng nói, rằng có chừng ấy họ sẽ hạnh phúc. Tôi chẳng tin chút nào, Martin nói; với những đồng piastre ấy có khi ông còn làm họ khốn khổ hơn nhiều. Ra sao thì ra, Candide nói: nhưng có một điều an ủi tôi, tôi thấy người ta thường gặp lại những người mà người ta tưởng chẳng bao giờ gặp lại; rất có thể là, đã gặp lại con cừu đỏ của tôi và Paquette, tôi cũng sẽ gặp lại Cunégonde. Tôi mong, Martin nói, rằng một ngày kia nàng sẽ làm nên hạnh phúc của ông; nhưng đó là điều tôi rất ngờ. Ông thật khắc nghiệt, Candide nói. Ấy là vì tôi đã từng sống, Martin nói. Nhưng ông xem những người chèo gondola kia, Candide nói: chẳng phải họ hát không ngừng sao? Ông không thấy họ trong nhà, với vợ và lũ con lít nhít của họ, Martin nói. Vị doge có nỗi phiền muộn của ông ta, những người chèo gondola có nỗi phiền muộn của họ. Đúng là, xét cho cùng, số phận của một người chèo gondola đáng chuộng hơn số phận của một vị doge; nhưng tôi cho rằng sự khác biệt nhỏ nhoi đến nỗi chẳng đáng bỏ công xem xét.

On parle, dit Candide, du sénateur Pococurante, qui demeure dans ce beau palais sur la Brenta, et qui reçoit assez bien les étrangers. On prétend que c’est un homme qui n’a jamais eu de chagrin. Je voudrais voir une espèce si rare, dit Martin. Candide aussitôt fit demander au seigneur Pococurante la permission de venir le voir le lendemain.

Người ta nói, Candide nói, về ngài nguyên lão Pococurante, sống trong tòa dinh thự đẹp bên sông Brenta, và tiếp đón người ngoại quốc khá tử tế. Người ta bảo đó là một người chưa từng biết đến phiền muộn. Tôi muốn được thấy một giống loài hiếm hoi đến thế, Martin nói. Candide lập tức cho người đến xin ngài Pococurante cho phép hôm sau đến thăm.

CHAPITRE XXV. Visite chez le seigneur Pococurante, noble vénitien.

CHƯƠNG XXV. Cuộc viếng thăm ngài Pococurante, nhà quý tộc Venezia.

Candide et Martin allèrent en gondole sur la Brenta, et arrivèrent au palais du noble Pococurante. Les jardins étaient bien entendus, et ornés de belles statues de marbre; le palais d’une belle architecture. Le maître du logis, homme de soixante ans, fort riche, reçut très poliment les deux curieux, mais avec très peu d’empressement, ce qui déconcerta Candide, et ne déplut point à Martin.

Candide và Martin đi thuyền gondola trên sông Brenta, và đến dinh thự của nhà quý tộc Pococurante. Vườn tược được bố trí khéo, và trang trí bằng những pho tượng đá cẩm thạch đẹp; dinh thự có kiến trúc đẹp. Chủ nhân, một người sáu mươi tuổi, rất giàu, tiếp hai vị khách tò mò rất lịch sự, nhưng rất ít nhiệt tình, điều đó làm Candide bối rối, và chẳng làm Martin phật lòng.

D’abord deux filles jolies et proprement mises servirent du chocolat, qu’elles firent très bien mousser. Candide ne put s’empêcher de les louer sur leur beauté, sur leur bonne grâce, et sur leur adresse. Ce sont d’assez bonnes créatures, dit le sénateur Pococurante; je les fais quelquefois coucher dans mon lit; car je suis bien las des dames de la ville, de leurs coquetteries, de leurs jalousies, de leurs querelles, de leurs humeurs, de leurs petitesses, de leur orgueil, de leurs sottises, et des sonnets qu’il faut faire ou commander pour elles; mais, après tout, ces deux filles commencent fort à m’ennuyer.

Trước tiên hai cô gái xinh xắn ăn mặc chỉnh tề dọn sô-cô-la, mà họ đánh bọt rất khéo. Candide không kìm được lời khen họ về sắc đẹp, về vẻ duyên dáng, và về sự khéo léo. Đó là những sinh vật khá tốt, ngài nguyên lão Pococurante nói; thỉnh thoảng tôi cho chúng ngủ trên giường tôi; vì tôi chán ngấy các bà các cô trong thành, chán những trò làm dáng của họ, những cơn ghen của họ, những cuộc cãi cọ của họ, những tính khí thất thường của họ, những sự nhỏ nhen của họ, lòng kiêu ngạo của họ, những điều ngu xuẩn của họ, và những bài sonnet phải làm hay phải đặt làm cho họ; nhưng, rốt cuộc, hai cô gái này cũng bắt đầu làm tôi chán lắm rồi.

Candide, après le déjeuner, se promenant dans une longue galerie, fut surpris de la beauté des tableaux. Il demanda de quel maître étaient les deux premiers. Ils sont de Raphaël, dit le sénateur; je les achetai fort cher par vanité, il y a quelques années; on dit que c’est ce qu’il y a de plus beau en Italie, mais ils ne me plaisent point du tout: la couleur en est très rembrunie, les figures ne sont pas assez arrondies, et ne sortent point assez; les draperies ne ressemblent en rien à une étoffe: en un mot, quoi qu’on en dise, je ne trouve point là une imitation vraie de la nature. Je n’aimerai un tableau que quand je croirai voir la nature elle-même: il n’y en a point de cette espèce. J’ai beaucoup de tableaux, mais je ne les regarde plus.

Candide, sau bữa sáng, dạo bước trong một dãy hành lang dài, sửng sốt trước vẻ đẹp của những bức tranh. Chàng hỏi hai bức đầu tiên là của danh họa nào. Chúng là của Raphaël, ngài nguyên lão nói; tôi mua chúng rất đắt vì hư danh, cách đây vài năm; người ta bảo đó là những gì đẹp nhất nước Ý, nhưng tôi chẳng thích chúng chút nào: màu sắc rất sẫm, các hình người không đủ tròn trịa, và không nổi khối đủ; những nếp áo chẳng giống vải vóc chút nào: tóm lại, mặc ai nói gì thì nói, tôi chẳng thấy ở đó một sự mô phỏng chân thật tự nhiên. Tôi sẽ chỉ yêu một bức tranh khi tôi tưởng như mình đang thấy chính tự nhiên: mà chẳng có bức nào thuộc loại ấy. Tôi có nhiều tranh, nhưng tôi chẳng nhìn chúng nữa.

Pococurante, en attendant le dîner, se fit donner un concerto. Candide trouva la musique délicieuse. Ce bruit, dit Pococurante, peut amuser une demi-heure; mais s’il dure plus long-temps, il fatigue tout le monde, quoique personne n’ose l’avouer. La musique aujourd’hui n’est plus que l’art d’exécuter des choses difficiles, et ce qui n’est que difficile ne plaît point à la longue.

Pococurante, trong lúc chờ bữa ăn, cho người chơi một bản concerto. Candide thấy âm nhạc tuyệt diệu. Thứ tiếng ồn này, Pococurante nói, có thể làm vui tai được nửa giờ; nhưng nếu kéo dài hơn, nó làm mọi người mệt mỏi, dù không ai dám thú nhận. Âm nhạc ngày nay chẳng còn là gì ngoài nghệ thuật trình diễn những thứ khó, mà cái gì chỉ khó thôi thì lâu dần chẳng làm ai thích.

J’aimerais peut être mieux l’opéra, si on n’avait pas trouvé le secret d’en faire un monstre qui me révolte. Ira voir qui voudra de mauvaises tragédies en musique, où les scènes ne sont faites que pour amener très mal à propos deux ou trois chansons ridicules qui font valoir le gosier d’une actrice; se pâmera de plaisir qui voudra ou qui pourra, en voyant un châtré fredonner le rôle de César et de Caton, et se promener d’un air gauche sur des planches: pour moi, il y a long-temps que j’ai renoncé à ces pauvretés qui font aujourd’hui la gloire de l’Italie, et que des souverains paient si chèrement. Candide disputa un peu, mais avec discrétion. Martin fut entièrement de l’avis du sénateur.

Có lẽ tôi sẽ thích opera hơn, nếu người ta không tìm ra bí quyết biến nó thành một con quái vật khiến tôi phẫn nộ. Ai muốn thì cứ đi xem những vở bi kịch tồi phổ nhạc, trong đó các cảnh chỉ được dựng nên để đưa vào một cách hết sức lạc lõng hai ba bài hát lố bịch phô giọng một nữ ca sĩ; ai muốn hay ai có thể thì cứ ngất ngây vì khoái lạc khi xem một gã bị thiến ư ử vai Caesar và vai Cato, và vụng về đi đi lại lại trên mấy tấm ván: còn tôi, từ lâu tôi đã từ bỏ những thứ nghèo nàn ấy, những thứ ngày nay làm nên vinh quang của nước Ý, và được các bậc quân vương trả giá đắt đến thế. Candide tranh cãi đôi chút, nhưng kín đáo. Martin hoàn toàn đồng ý với ngài nguyên lão.

On se mit à table; et, après un excellent dîner, on entra dans la bibliothèque. Candide, en voyant un Homère magnifiquement relié, loua l’illustrissime sur son bon goût. Voilà, dit-il, un livre qui fesait les délices du grand Pangloss, le meilleur philosophe de l’Allemagne. Il ne fait pas les miennes, dit froidement Pococurante: on me fit accroire autrefois que j’avais du plaisir en le lisant; mais cette répétition continuelle de combats qui se ressemblent tous, ces dieux qui agissent toujours pour ne rien faire de décisif, cette Hélène qui est le sujet de la guerre, et qui à peine est une actrice de la pièce; cette Troie qu’on assiège et qu’on ne prend point; tout cela me causait le plus mortel ennui. J’ai demandé quelquefois à des savants s’ils s’ennuyaient autant que moi à cette lecture: tous les gens sincères m’ont avoué que le livre leur tombait des mains, mais qu’il fallait toujours l’avoir dans sa bibliothèque, comme un monument de l’antiquité, et comme ces médailles rouillées qui ne peuvent être de commerce.

Người ta ngồi vào bàn; và, sau một bữa ăn tuyệt hảo, người ta vào thư viện. Candide, thấy một cuốn Homer đóng bìa lộng lẫy, khen vị quý nhân chí tôn có khiếu thẩm mỹ tốt. Đây là cuốn sách, chàng nói, từng làm nên niềm hoan lạc của thầy Pangloss vĩ đại, triết gia giỏi nhất nước Đức. Nó chẳng làm nên niềm hoan lạc của tôi, Pococurante lạnh lùng nói: ngày trước người ta làm tôi tin rằng tôi thích thú khi đọc nó; nhưng cái sự lặp đi lặp lại không ngừng những trận đánh giống hệt nhau, những vị thần lúc nào cũng hành động mà chẳng làm được gì quyết định, nàng Helen là nguyên cớ của cuộc chiến mà hầu như chẳng phải là một vai trong vở; thành Troy bị vây mà chẳng bị chiếm; tất cả những thứ đó làm tôi chán đến chết. Đôi khi tôi đã hỏi các nhà bác học xem họ có chán khi đọc nó như tôi không: tất cả những người thành thật đều thú nhận với tôi rằng cuốn sách rơi khỏi tay họ, nhưng lúc nào cũng phải có nó trong thư viện, như một tượng đài của thời cổ đại, và như những đồng tiền cổ hoen gỉ không thể đem ra lưu hành.

Votre excellence ne pense pas ainsi de Virgile? dit Candide. Je conviens, dit Pococurante, que le second, le quatrième, et le sixième livre de son Énéide, sont excellents; mais pour son pieux Énée, et le fort Cloanthe, et l’ami Achates, et le petit Ascanius, et l’imbécile roi Latinus, et la bourgeoise Amata, et l’insipide Lavinia, je ne crois pas qu’il y ait rien de si froid et de plus désagréable. J’aime mieux le Tasse et les contes à dormir debout de l’Arioste.

Đức ngài không nghĩ như thế về Virgil chứ? Candide nói. Tôi thừa nhận, Pococurante nói, rằng các quyển thứ hai, thứ tư và thứ sáu trong Aeneid của ông ta là tuyệt hay; nhưng còn chàng Aeneas mộ đạo của ông ta, và gã Cloanthus mạnh mẽ, và anh bạn Achates, và cậu bé Ascanius, và ông vua Latinus đần độn, và bà Amata thị dân, và nàng Lavinia nhạt nhẽo, thì tôi không tin có gì lạnh lẽo và khó chịu hơn thế. Tôi thích Tasso và những chuyện bịa đặt vô lý của Ariosto hơn.

Oserais-je vous demander, monsieur, dit Candide, si vous n’avez pas un grand plaisir à lire Horace? Il y a des maximes, dit Pococurante, dont un homme du monde peut faire son profit, et qui, étant resserrées dans des vers énergiques, se gravent plus aisément dans la mémoire: mais je me soucie fort peu de son voyage à Brindes, et de sa description d’un mauvais dîner, et de la querelle de crocheteurs entre je ne sais quel Pupilus dont les paroles, dit-il, étaient pleines de pus, et un autre dont les paroles étaient du vinaigre. Je n’ai lu qu’avec un extrême dégoût ses vers grossiers contre des vieilles et contre des sorcières; et je ne vois pas quel mérite il peut y avoir à dire à son ami Mecenas que, s’il est mis par lui au rang des poètes lyriques, il frappera les astres de son front sublime. Les sots admirent tout dans un auteur estimé. Je ne lis que pour moi; je n’aime que ce qui est à mon usage. Candide, qui avait été élevé à ne jamais juger de rien par lui-même, était fort étonné de ce qu’il entendait; et Martin trouvait la façon de penser de Pococurante assez raisonnable.

Liệu tôi có dám hỏi ngài, thưa ngài, Candide nói, rằng ngài có rất thích đọc Horace không? Có những châm ngôn, Pococurante nói, mà một người thượng lưu có thể dùng được, và vì được nén chặt trong những câu thơ mạnh mẽ nên dễ khắc vào trí nhớ hơn: nhưng tôi chẳng mấy bận tâm đến chuyến đi Brindes của ông ta, đến đoạn ông ta tả một bữa ăn tồi, và đến cuộc cãi vã kiểu phu khuân vác giữa một gã Pupilus nào đó, kẻ mà lời lẽ, theo ông ta nói, đầy mủ, và một gã khác mà lời lẽ là giấm chua. Tôi chỉ đọc với một sự ghê tởm cùng cực những câu thơ thô tục của ông ta chống lại các mụ già và các mụ phù thủy; và tôi không thấy có gì đáng giá trong việc nói với bạn mình là Mecenas rằng, nếu được ông ấy xếp vào hàng các nhà thơ trữ tình, ông ta sẽ lấy vầng trán cao vời của mình mà chạm tới các vì sao. Bọn ngu thì cái gì cũng khâm phục ở một tác giả được trọng vọng. Tôi chỉ đọc cho chính mình; tôi chỉ yêu những gì có ích cho tôi. Candide, vốn được dạy dỗ để không bao giờ tự mình phán đoán điều gì, hết sức ngạc nhiên trước những điều chàng nghe; còn Martin thấy lối suy nghĩ của Pococurante khá hợp lý.

Oh! voici un Cicéron, dit Candide: pour ce grand homme-là, je pense que vous ne vous lassez point de le lire. Je ne le lis jamais, répondit le Vénitien. Que m’importe qu’il ait plaidé pour Rabirius ou pour Cluentius? J’ai bien assez des procès que je juge; je me serais mieux accommodé de ses oeuvres philosophiques; mais quand j’ai vu qu’il doutait de tout, j’ai conclu que j’en savais autant que lui, et que je n’avais besoin de personne pour être ignorant.

Ồ! đây là một cuốn Cicero, Candide nói: với bậc vĩ nhân này, tôi nghĩ ngài không bao giờ chán đọc. Tôi chẳng bao giờ đọc ông ta, người Venezia đáp. Ông ta biện hộ cho Rabirius hay cho Cluentius thì can hệ gì đến tôi? Những vụ kiện tôi xử đã đủ cho tôi lắm rồi; các tác phẩm triết học của ông ta có lẽ hợp với tôi hơn; nhưng khi thấy ông ta hoài nghi mọi thứ, tôi kết luận rằng tôi cũng biết bằng ông ta, và tôi chẳng cần ai để được ngu dốt.

Ah! voilà quatre-vingts volumes de recueils d’une académie des sciences, s’écria Martin; il se peut qu’il y ait là du bon. Il y en aurait, dit Pococurante, si un seul des auteurs de ces fatras avait inventé seulement l’art de faire des épingles; mais il n’y a dans tous ces livres que de vains systèmes, et pas une seule chose utile.

A! đây là tám mươi tập kỷ yếu của một viện hàn lâm khoa học, Martin kêu lên; có thể có cái hay trong đó. Hẳn là có, Pococurante nói, nếu chỉ một trong những tác giả của đống tạp nham ấy đã phát minh ra dù chỉ cái nghề làm đinh ghim; nhưng trong tất cả những cuốn sách ấy chỉ có những hệ thống hão huyền, chẳng có lấy một điều hữu ích.

Que de pièces de théâtre je vois là, dit Candide, en italien, en espagnol, en français! Oui, dit le sénateur, il y en a trois mille, et pas trois douzaines de bonnes. Pour ces recueils de sermons, qui tous ensemble ne valent pas une page de Sénèque, et tous ces gros volumes de théologie, vous pensez bien que je ne les ouvre jamais, ni moi, ni personne.

Tôi thấy ở đây bao nhiêu là kịch, Candide nói, bằng tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp! Phải, ngài nguyên lão nói, có ba nghìn vở, mà không đến ba tá vở hay. Còn những tuyển tập bài giảng kia, gộp tất cả lại cũng chẳng bằng một trang của Seneca, và tất cả những tập thần học dày cộp kia, ông hẳn cũng đoán được rằng tôi chẳng bao giờ mở ra, cả tôi lẫn bất kỳ ai.

Martin aperçut des rayons chargés de livres anglais. Je crois, dit-il, qu’un républicain doit se plaire à la plupart de ces ouvrages écrits si librement. Oui, répondit Pococurante, il est beau d’écrire ce qu’on pense; c’est le privilège de l’homme. Dans toute notre Italie, on n’écrit que ce qu’on ne pense pas; ceux qui habitent la patrie des Césars et des Antonins n’osent avoir une idée sans la permission d’un jacobin. Je serais content de la liberté qui inspire les génies anglais, si la passion et l’esprit de parti ne corrompaient pas tout ce que cette précieuse liberté a d’estimable.

Martin thấy những giá sách chất đầy sách tiếng Anh. Tôi nghĩ, ông nói, một người theo chế độ cộng hòa hẳn phải thích phần lớn những tác phẩm được viết tự do đến thế này. Phải, Pococurante đáp, viết ra điều mình nghĩ là đẹp; đó là đặc quyền của con người. Trên khắp nước Ý của chúng tôi, người ta chỉ viết những gì người ta không nghĩ; những kẻ sống trên quê hương của các Caesar và các Antoninus không dám có một ý tưởng nào mà không được một thầy dòng Đa Minh cho phép. Tôi sẽ hài lòng với nền tự do đã truyền cảm hứng cho những thiên tài nước Anh, nếu đam mê và đầu óc bè phái không làm hư hỏng mọi điều đáng quý của nền tự do quý giá ấy.

Candide apercevant un Milton, lui demanda s’il ne regardait pas cet auteur comme un grand homme. Qui? dit Pococurante, ce barbare, qui fait un long commentaire du premier chapitre de la Genèse, en dix livres de vers durs? ce grossier imitateur des Grecs, qui défigure la création, et qui, tandis que Moïse représente l’Etre éternel produisant le monde par la parole, fait prendre un grand compas par le Messiah dans une armoire du ciel pour tracer son ouvrage? Moi, j’estimerais celui qui a gâté l’enfer et le diable du Tasse; qui déguise Lucifer tantôt en crapaud, tantôt en pygmée; qui lui fait rebattre cent fois les mêmes discours; qui le fait disputer sur la théologie; qui, en imitant sérieusement l’invention comique des armes à feu de l’Arioste, fait tirer le canon dans le ciel par les diables? Ni moi ni personne en Italie n’a pu se plaire à toutes ces tristes extravagances. Le Mariage du Péché et de la Mort, et les couleuvres dont le Péché accouche, font vomir tout homme qui a le goût un peu délicat; et sa longue description d’un hôpital n’est bonne que pour un fossoyeur. Ce poëme obscur, bizarre, et dégoûtant, fut méprisé à sa naissance; je le traite aujourd’hui comme il fut traité dans sa patrie par les contemporains. Au reste je dis ce que je pense, et je me soucie fort peu que les autres pensent comme moi. Candide était affligé de ces discours; il respectait Homère, il aimait un peu Milton. Hélas! dit-il tout bas à Martin, j’ai bien peur que cet homme-ci n’ait un souverain mépris pour nos poètes allemands. Il n’y aurait pas grand mal à cela, dit Martin. Oh! quel homme supérieur! disait encore Candide entre ses dents, quel grand génie que ce Pococurante! rien ne peut lui plaire.

Candide thấy một cuốn Milton, bèn hỏi ngài có coi tác giả ấy là một vĩ nhân không. Ai? Pococurante nói, cái gã man rợ đã viết một bài bình giải dài về chương thứ nhất của Sáng thế ký, trong mười quyển thơ trúc trắc ấy ư? cái gã bắt chước thô thiển người Hy Lạp, kẻ làm méo mó cuộc sáng thế, và trong khi Moses miêu tả Đấng Hằng Hữu tạo ra thế giới bằng lời phán, thì lại bắt Đấng Messiah lấy một cái compa lớn trong một cái tủ trên trời để vạch ra công trình của mình ấy ư? Tôi ư, tôi lại đi quý trọng kẻ đã làm hỏng địa ngục và con quỷ của Tasso; kẻ cho Lucifer khi thì đội lốt con cóc, khi thì đội lốt người lùn; kẻ bắt hắn lặp đi lặp lại cả trăm lần những bài diễn văn y hệt; kẻ bắt hắn tranh luận về thần học; kẻ, trong khi bắt chước một cách nghiêm trang sáng kiến hài hước về súng ống của Ariosto, đã bắt bọn quỷ nã đại bác trên trời ư? Cả tôi lẫn bất kỳ ai ở nước Ý đều không thể thích thú với tất cả những thứ quái gở thảm hại ấy. Cuộc Hôn phối của Tội Lỗi và Sự Chết, và những con rắn mà Tội Lỗi đẻ ra, làm cho bất cứ ai có khẩu vị hơi tinh tế cũng phải nôn mửa; và đoạn miêu tả dài dòng về một nhà thương của hắn chỉ hợp với một người đào huyệt. Bài thơ tối tăm, quái gở và ghê tởm ấy đã bị khinh rẻ ngay khi ra đời; tôi đối xử với nó ngày nay như những người đương thời đã đối xử với nó ở chính quê hương nó. Vả lại tôi nói điều tôi nghĩ, và tôi chẳng mấy bận tâm việc người khác có nghĩ như tôi hay không. Candide buồn rầu vì những lời ấy; chàng kính trọng Homer, chàng hơi yêu Milton. Than ôi! chàng thì thầm với Martin, tôi e rằng người này có một sự khinh miệt tột bậc đối với các nhà thơ Đức của chúng ta. Điều đó cũng chẳng hại gì lắm, Martin nói. Ôi! thật là một con người siêu việt! Candide vẫn lẩm bẩm, Pococurante này thật là một thiên tài lớn! chẳng gì có thể làm ông ta vừa lòng.

Après avoir fait ainsi la revue de tous les livres, ils descendirent dans le jardin. Candide en loua toutes les beautés. Je ne sais rien de si mauvais goût, dit le maître; nous n’avons ici que des colifichets: mais je vais dès demain en faire planter un d’un dessin plus noble.

Sau khi đã duyệt qua tất cả sách vở như thế, họ xuống vườn. Candide ca ngợi mọi vẻ đẹp của nó. Tôi chẳng biết thứ gì kém thẩm mỹ hơn, chủ nhân nói; ở đây chúng tôi chỉ có những thứ lặt vặt màu mè: nhưng ngay từ mai tôi sẽ cho trồng một khu vườn khác theo một đồ án cao nhã hơn.

Quand les deux curieux eurent pris congé de son excellence: Or çà, dit Candide à Martin, vous conviendrez que voilà le plus heureux de tous les hommes, car il est au-dessus de tout ce qu’il possède. Ne voyez-vous pas, dit Martin, qu’il est dégoûté de tout ce qu’il possède? Platon a dit, il y a long-temps, que les meilleurs estomacs ne sont pas ceux qui rebutent tous les aliments. Mais, dit Candide, n’y a-t-il pas du plaisir à tout critiquer, à sentir des défauts où les autres hommes croient voir des beautés? C’est-à-dire, reprit Martin, qu’il y a du plaisir à n’avoir pas de plaisir? Oh bien! dit Candide, il n’y a donc d’heureux que moi, quand je reverrai mademoiselle Cunégonde. C’est toujours bien fait d’espérer, dit Martin.

Khi hai vị khách tò mò đã cáo biệt đức ngài: Nào, Candide nói với Martin, ông phải đồng ý rằng đây là người hạnh phúc nhất trong mọi người, vì ông ta vượt lên trên mọi thứ ông ta sở hữu. Ông không thấy sao, Martin nói, rằng ông ta chán ngấy mọi thứ ông ta sở hữu? Plato đã nói, từ lâu lắm rồi, rằng những dạ dày tốt nhất không phải là những dạ dày từ chối mọi thức ăn. Nhưng, Candide nói, chẳng phải có một thú vui trong việc chê bai mọi thứ, trong việc nhận ra những khuyết điểm ở nơi người khác tưởng thấy vẻ đẹp sao? Tức là, Martin đáp, có một thú vui trong việc không có thú vui nào? Ồ thôi được! Candide nói, vậy thì chẳng có ai hạnh phúc ngoài tôi, khi tôi gặp lại tiểu thư Cunégonde. Hy vọng thì bao giờ cũng là việc nên làm, Martin nói.

Cependant les jours, les semaines, s’écoulaient; Cacambo ne revenait point, et Candide était si abîmé dans sa douleur, qu’il ne fit pas même réflexion que Paquette et frère Giroflée n’étaient pas venus seulement le remercier.

Trong khi đó ngày lại ngày, tuần lại tuần trôi qua; Cacambo vẫn không trở về, và Candide chìm đắm trong nỗi đau đến nỗi chàng thậm chí không để ý rằng Paquette và thầy dòng Giroflée chẳng hề đến cảm ơn chàng lấy một lời.

CHAPITRE XXVI. D’un souper que Candide et Martin firent avec six étrangers, et qui ils étaient.

CHƯƠNG XXVI. Về một bữa ăn tối Candide và Martin dùng cùng sáu người ngoại quốc, và họ là ai.

Un soir que Candide, suivi de Martin, allait se mettre à table avec les étrangers qui logeaient dans la même hôtellerie, un homme à visage couleur de suie l’aborda par derrière, et, le prenant par le bras, lui dit: Soyez prêt à partir avec nous, n’y manquez pas. Il se retourne, et voit Cacambo. Il n’y avait que la vue de Cunégonde qui pût l’étonner et lui plaire davantage. Il fut sur le point de devenir fou de joie. Il embrasse son cher ami. Cunégonde est ici, sans doute? où est-elle? Mène-moi vers elle, que je meure de joie avec elle. Cunégonde n’est point ici, dit Cacambo, elle est à Constantinople. Ah ciel! à Constantinople! mais fût-elle à la Chine, j’y vole, partons. Nous partirons après souper, reprit Cacambo; je ne peux vous en dire davantage; je suis esclave, mon maître m’attend; il faut que j’aille le servir à table: ne dites mot, soupez, et tenez-vous prêt.

Một buổi tối, khi Candide, theo sau là Martin, sắp ngồi vào bàn với những người ngoại quốc cùng trọ trong quán, một người đàn ông có gương mặt màu bồ hóng đến gần chàng từ phía sau, và nắm lấy cánh tay chàng, nói: Hãy sẵn sàng lên đường cùng chúng tôi, đừng lỡ. Chàng quay lại, và thấy Cacambo. Chỉ có cảnh được thấy Cunégonde mới có thể làm chàng ngạc nhiên và vui sướng hơn. Chàng suýt phát điên vì vui sướng. Chàng ôm chầm lấy người bạn thân yêu. Cunégonde ở đây, hẳn rồi? nàng đâu? Đưa tôi đến với nàng, để tôi chết vì vui sướng cùng nàng. Tiểu thư Cunégonde không ở đây, Cacambo nói, cô ấy ở Constantinople. Trời ơi! ở Constantinople! nhưng dẫu nàng có ở bên Trung Hoa, tôi cũng bay đến đó, đi thôi. Chúng ta sẽ đi sau bữa tối, Cacambo đáp; tôi không thể nói gì thêm với ngài; tôi là nô lệ, chủ tôi đang đợi; tôi phải đi hầu bàn ông ấy: ngài đừng nói một lời nào, cứ ăn tối, và sẵn sàng.

Candide, partagé entre la joie et la douleur, charmé d’avoir revu son agent fidèle, étonné de le voir esclave, plein de l’idée de retrouver sa maîtresse, le coeur agité, l’esprit bouleversé, se mit à table avec Martin, qui voyait de sang froid toutes ces aventures, et avec six étrangers, qui étaient venus passer le carnaval à Venise.

Candide, bị giằng xé giữa niềm vui và nỗi đau, sung sướng vì đã gặp lại người tay chân trung thành, sửng sốt thấy anh ta làm nô lệ, tràn ngập ý nghĩ sẽ tìm lại người yêu, lòng xao động, trí rối bời, ngồi vào bàn cùng Martin, người bình thản nhìn mọi cuộc phiêu lưu ấy, và cùng sáu người ngoại quốc đã đến Venezia dự hội carnaval.

Cacambo, qui versait à boire à l’un de ces six étrangers, s’approcha de l’oreille de son maître, sur la fin du repas, et lui dit: Sire, votre majesté partira quand elle voudra, le vaisseau est prêt. Ayant dit ces mots, il sortit. Les convives étonnés se regardaient sans proférer une seule parole, lorsqu’un autre domestique s’approchant de son maître, lui dit: Sire, la chaise de votre majesté est à Padoue, et la barque est prête. Le maître fit un signe, et le domestique partit. Tous les convives se regardèrent encore, et la surprise commune redoubla. Un troisième valet s’approchant aussi d’un troisième étranger, lui dit: Sire, croyez-moi, votre majesté ne doit pas rester ici plus long-temps, je vais tout préparer; et aussitôt il disparut.

Cacambo, người đang rót rượu cho một trong sáu người ngoại quốc ấy, đến gần ghé tai chủ mình, lúc bữa ăn sắp tàn, và nói: Tâu bệ hạ, bệ hạ muốn lên đường lúc nào cũng được, tàu đã sẵn sàng. Nói xong, anh ta đi ra. Các thực khách sửng sốt nhìn nhau không thốt một lời, thì một gia nhân khác đến gần chủ mình, nói: Tâu bệ hạ, cỗ xe của bệ hạ đang ở Padova, và thuyền đã sẵn sàng. Người chủ ra hiệu, và gia nhân đi. Tất cả thực khách lại nhìn nhau, và sự ngạc nhiên chung tăng gấp bội. Một tên hầu thứ ba cũng đến gần một người ngoại quốc thứ ba, nói: Tâu bệ hạ, xin tin thần, bệ hạ không nên ở lại đây lâu hơn nữa, thần sẽ đi chuẩn bị mọi thứ; và lập tức hắn biến mất.

Candide et Martin ne doutèrent pas alors que ce ne fût une mascarade du carnaval. Un quatrième domestique dit au quatrième maître: Votre majesté partira quand elle voudra, et sortit comme les autres. Le cinquième valet en dit autant au cinquième maître. Mais le sixième valet parla différemment au sixième étranger qui était auprès de Candide; il lui dit: Ma foi, sire, on ne veut plus faire crédit à votre majesté ni à moi non plus, et nous pourrions bien être coffrés cette nuit vous et moi; je vais pourvoir à mes affaires: adieu.

Candide và Martin bấy giờ không còn ngờ gì rằng đó là một trò giả trang của hội carnaval. Một gia nhân thứ tư nói với người chủ thứ tư: Bệ hạ muốn lên đường lúc nào cũng được, rồi đi ra như những người khác. Tên hầu thứ năm cũng nói y như thế với người chủ thứ năm. Nhưng tên hầu thứ sáu lại nói khác với người ngoại quốc thứ sáu ngồi cạnh Candide; hắn nói với ông ta: Thú thật, tâu bệ hạ, người ta không muốn cho bệ hạ chịu nợ nữa, cả thần cũng vậy, và đêm nay rất có thể cả bệ hạ lẫn thần đều bị tống giam; thần đi lo liệu việc riêng của thần đây: xin vĩnh biệt.

Tous les domestiques ayant disparu, les six étrangers, Candide, et Martin, demeurèrent dans un profond silence. Enfin Candide le rompit: Messieurs, dit-il, voilà une singulière plaisanterie. Pourquoi êtes-vous tous rois? pour moi, je vous avoue que ni moi ni Martin nous ne le sommes.

Tất cả gia nhân đã biến mất, sáu người ngoại quốc, Candide và Martin ngồi lại trong một sự im lặng sâu thẳm. Cuối cùng Candide phá tan sự im lặng: Thưa các ngài, chàng nói, đây quả là một trò đùa kỳ lạ. Sao các ngài ai cũng là vua cả thế? còn tôi, tôi xin thú thật với các ngài rằng cả tôi lẫn Martin đều không phải.

Le maître de Cacambo prit alors gravement la parole, et dit en italien: Je ne suis point plaisant, je m’appelle Achmet III; j’ai été grand-sultan plusieurs années; je détrônai mon frère; mon neveu m’a détrôné; on a coupé le cou à mes vizirs; j’achève ma vie dans le vieux sérail; mon neveu le grand-sultan Mahmoud me permet de voyager quelquefois pour ma santé; et je suis venu passer le carnaval à Venise.

Chủ của Cacambo bấy giờ trịnh trọng lên tiếng, và nói bằng tiếng Ý: Tôi không đùa đâu, tôi tên là Achmet III; tôi đã làm đại sultan nhiều năm; tôi truất ngôi anh tôi; cháu tôi truất ngôi tôi; người ta đã chặt cổ các vizir của tôi; tôi sống nốt quãng đời còn lại trong cung cấm cũ; cháu tôi là đại sultan Mahmoud thỉnh thoảng cho phép tôi đi du ngoạn để dưỡng sức; và tôi đến Venezia dự hội carnaval.

Un jeune homme qui était auprès d’Achmet parla après lui, et dit: Je m’appelle Ivan; j’ai été empereur de toutes les Russies; j’ai été détrôné au berceau; mon père et ma mère ont été enfermés; on m’a élevé en prison; j’ai quelquefois la permission de voyager, accompagné de ceux qui me gardent; et je suis venu passer le carnaval à Venise.

Một người trẻ tuổi ngồi cạnh Achmet nói tiếp sau ông, và bảo: Tôi tên là Ivan; tôi đã là hoàng đế của khắp các nước Nga; tôi bị truất ngôi khi còn nằm nôi; cha mẹ tôi bị giam cầm; người ta nuôi tôi lớn trong ngục; thỉnh thoảng tôi được phép đi du ngoạn, có những người canh giữ tôi đi kèm; và tôi đến Venezia dự hội carnaval.

Le troisième dit: Je suis Charles-Édouard, roi d’Angleterre; mon père m’a cédé ses droits au royaume; j’ai combattu pour les soutenir; on a arraché le coeur à huit cents de mes partisans, et on leur en a battu les joues; j’ai été mis en prison; je vais à Rome faire une visite au roi mon père, détrôné ainsi que moi et mon grand-père; et je suis venu passer le carnaval à Venise.

Người thứ ba nói: Tôi là Charles-Édouard, vua nước Anh; cha tôi đã nhường cho tôi quyền đối với vương quốc; tôi đã chiến đấu để bảo vệ quyền ấy; người ta đã moi tim tám trăm người theo tôi, và lấy tim ấy đập vào má họ; tôi đã bị bỏ tù; tôi đi Roma thăm vua cha, người cũng bị truất ngôi như tôi và ông nội tôi; và tôi đến Venezia dự hội carnaval.

Le quatrième prit alors la parole et dit: Je suis roi des Polaques; le sort de la guerre m’a privé de mes états héréditaires; mon père a éprouvé les mêmes revers; je me résigne à la Providence comme le sultan Achmet, l’empereur Ivan, et le roi Charles-Édouard, à qui Dieu donne une longue vie; et je suis venu passer le carnaval à Venise.

Người thứ tư bấy giờ lên tiếng và nói: Tôi là vua của người Ba Lan; thế cuộc chiến tranh đã tước mất của tôi những lãnh địa cha truyền con nối; cha tôi cũng từng gặp những bước rủi như thế; tôi phó mình cho Đấng Quan Phòng như sultan Achmet, hoàng đế Ivan, và vua Charles-Édouard, cầu Chúa ban cho các vị sống lâu; và tôi đến Venezia dự hội carnaval.

Le cinquième dit; Je suis aussi roi des Polaques; j’ai perdu mon royaume deux fois; mais la Providence m’a donné un autre état dans lequel j’ai fait plus de bien que tous les rois des Sarmates ensemble n’en ont jamais pu faire sur les bords de la Vistule. Je me résigne aussi à la Providence; et je suis venu passer le carnaval à Venise.

Người thứ năm nói: Tôi cũng là vua của người Ba Lan; tôi đã mất vương quốc của mình hai lần; nhưng Đấng Quan Phòng đã ban cho tôi một lãnh địa khác, ở đó tôi đã làm được nhiều điều tốt hơn tất cả các vua người Sarmat gộp lại từng làm được bên bờ sông Vistula. Tôi cũng phó mình cho Đấng Quan Phòng; và tôi đến Venezia dự hội carnaval.

Il restait au sixième monarque à parler. Messieurs, dit-il, je ne suis pas si grand seigneur que vous; mais enfin j’ai été roi tout comme un autre; je suis Théodore; on m’a élu roi en Corse; on m’a appelé Votre Majesté, et à présent à peine m’appelle-t-on Monsieur; j’ai fait frapper de la monnaie, et je ne possède pas un denier; j’ai eu deux secrétaires d’état, et j’ai à peine un valet; je me suis vu sur un trône, et j’ai long-temps été à Londres en prison sur la paille; j’ai bien peur d’être traité de même ici, quoique je sois venu, comme vos majestés, passer le carnaval à Venise.

Còn lại vị quân vương thứ sáu phải lên tiếng. Thưa các ngài, ông nói, tôi không phải bậc đại vương như các ngài; nhưng dẫu sao tôi cũng đã từng làm vua như ai; tôi là Théodore; người ta đã bầu tôi làm vua ở đảo Corse; người ta đã gọi tôi là Bệ Hạ, mà giờ đây người ta hầu như chẳng gọi tôi là Ông; tôi đã cho đúc tiền, mà tôi chẳng có lấy một đồng xu; tôi đã có hai vị quốc vụ khanh, mà giờ tôi hầu như chẳng có nổi một tên hầu; tôi đã từng ngồi trên ngai vàng, và đã từng nằm tù lâu ngày ở Luân Đôn trên ổ rơm; tôi rất sợ ở đây cũng bị đối xử như thế, dù tôi đến, như các bệ hạ, để dự hội carnaval ở Venezia.

Les cinq autres rois écoutèrent ce discours avec une noble compassion. Chacun d’eux donna vingt sequins au roi Théodore pour avoir des habits et des chemises; Candide lui fit présent d’un diamant de deux mille sequins. Quel est donc, disaient les cinq rois, cet homme qui est en état de donner cent fois autant que chacun de nous, et qui le donne? Etes-vous roi aussi, monsieur?—Non, messieurs, et n’en ai nulle envie.

Năm vị vua kia nghe bài nói ấy với một lòng trắc ẩn cao thượng. Mỗi vị tặng vua Théodore hai mươi đồng sequin để may áo và sơ mi; Candide tặng ông một viên kim cương trị giá hai nghìn sequin. Thế người này là ai, năm vị vua nói, người có thể cho gấp trăm lần mỗi chúng ta, và đã cho thật? Ông cũng là vua chăng, thưa ông?—Không, thưa các ngài, và tôi cũng chẳng thiết làm.

Dans l’instant qu’on sortait de table, il arriva dans la même hôtellerie quatre altesses sérénissimes qui avaient aussi perdu leurs états par le sort de la guerre, et qui venaient passer le reste du carnaval à Venise; mais Candide ne prit pas seulement garde à ces nouveaux venus. Il n’était occupé que d’aller trouver sa chère Cunégonde à Constantinople.

Đúng lúc mọi người rời bàn, có bốn vị điện hạ tối tôn đến cùng quán trọ ấy; họ cũng đã mất lãnh địa vì thế cuộc chiến tranh, và đến Venezia dự nốt phần còn lại của hội carnaval; nhưng Candide thậm chí chẳng để ý đến những người mới đến này. Chàng chỉ bận tâm đến việc đi tìm Cunégonde yêu dấu của mình ở Constantinople.

CHAPITRE XXVII. Voyage de Candide à Constantinople.

CHƯƠNG XXVII. Chuyến đi của Candide đến Constantinople.

Le fidèle Cacambo avait déjà obtenu du patron turc qui allait reconduire le sultan Achmet à Constantinople qu’il recevrait Candide et Martin sur son bord. L’un et l’autre s’y rendirent après s’être prosternés devant sa misérable hautesse. Candide, chemin fesant, disait à Martin: Voilà pourtant six rois détrônés avec qui nous avons soupé! et encore dans ces six rois il y en a un à qui j’ai fait l’aumône. Peut-être y a-t-il beaucoup d’autres princes plus infortunés. Pour moi, je n’ai perdu que cent moutons, et je vole dans les bras de Cunégonde. Mon cher Martin, encore une fois, Pangloss avait raison, tout est bien. Je le souhaite, dit Martin. Mais, dit Candide, voilà une aventure bien peu vraisemblable que nous avons eue à Venise. On n’avait jamais vu ni ouï conter que six rois détrônés soupassent ensemble au cabaret. Cela n’est pas plus extraordinaire, dit Martin, que la plupart des choses qui nous sont arrivées. Il est très commun que des rois soient détrônés; et à l’égard de l’honneur que nous avons eu de souper avec eux, c’est une bagatelle qui ne mérite pas notre attention. Qu’importé avec qui l’on soupe, pourvu qu’on fasse bonne chère?

Cacambo trung thành đã xin được viên chủ tàu người Thổ, kẻ sắp đưa sultan Achmet trở về Constantinople, nhận Candide và Martin lên tàu. Cả hai đến đó sau khi đã phủ phục trước hoàng thượng khốn khổ. Candide, dọc đường, nói với Martin: Vậy mà đó là sáu ông vua bị truất ngôi mà chúng ta đã cùng ăn tối! lại còn trong sáu ông vua ấy có một ông được tôi bố thí. Có lẽ còn nhiều vương hầu khác bất hạnh hơn nữa. Còn tôi, tôi chỉ mất có một trăm con cừu, và tôi đang bay vào vòng tay Cunégonde. Martin thân mến của tôi, một lần nữa, Pangloss nói đúng, mọi sự đều tốt. Tôi mong là thế, Martin nói. Nhưng, Candide nói, cuộc phiêu lưu chúng ta vừa gặp ở Venezia thật khó tin quá. Người ta chưa từng thấy và chưa từng nghe kể rằng sáu ông vua bị truất ngôi cùng ăn tối với nhau trong quán rượu. Chuyện đó chẳng phi thường hơn, Martin nói, phần lớn những gì đã xảy đến với chúng ta. Vua bị truất ngôi là chuyện rất thường; còn về vinh dự chúng ta được ăn tối cùng họ, đó là chuyện vặt chẳng đáng để ta lưu tâm. Ăn tối với ai thì có can hệ gì, miễn là được ăn ngon?

A peine Candide fut-il dans le vaisseau, qu’il sauta au cou de son ancien valet, de son ami Cacambo. Eh bien! lui dit-il, que fait Cunégonde? est-elle toujours un prodige de beauté? m’aime-t-elle toujours? comment se porte-t-elle? Tu lui as, sans doute, acheté un palais à Constantinople?

Candide vừa lên tàu đã nhảy tới ôm cổ người hầu cũ của mình, người bạn Cacambo của mình. Thế nào! chàng nói, Cunégonde ra sao? nàng có còn là một kỳ quan sắc đẹp không? nàng có còn yêu tôi không? nàng có khỏe không? Hẳn anh đã mua cho nàng một tòa cung điện ở Constantinople rồi chứ?

Mon cher maître, répondit Cacambo, Cunégonde lave les écuelles sur le bord de la Propontide, chez un prince qui a très peu d’écuelles; elle est esclave dans la maison d’un ancien souverain, nommé Ragotski, à qui le Grand-Turc donne trois écus par jour dans son asile; mais, ce qui est bien plus triste, c’est qu’elle a perdu sa beauté, et qu’elle est devenue horriblement laide. Ah! belle ou laide, dit Candide, je suis honnête homme, et mon devoir est de l’aimer toujours. Mais comment peut-elle être réduite à un état si abject avec les cinq ou six millions que tu avais emportés? Bon, dit Cacambo, ne m’en a-t-il pas fallu donner deux au senor don Fernando d’Ibaraa, y Figueora, y Mascarenès, y Lampourdos, y Souza, gouverneur de Buénos-Ayres, pour avoir la permission de reprendre mademoiselle Cunégonde? et un pirate ne nous a-t-il pas bravement dépouillés de tout le reste? Ce pirate ne nous a-t-il pas menés au cap de Matapan, à Milo, à Nicarie, à Samos, à Petra, aux Dardanelles, à Marmara, à Scutari? Cunégonde et la vieille servent chez ce prince dont je vous ai parlé, et moi je suis esclave du sultan détrôné. Que d’épouvantables calamités enchaînées les unes aux autres! dit Candide. Mais, après tout, j’ai encore quelques diamants; je délivrerai aisément Cunégonde. C’est bien dommage qu’elle soit devenue si laide.

Thưa cậu chủ thân mến, Cacambo đáp, tiểu thư Cunégonde đang rửa bát đĩa bên bờ biển Propontide, tại nhà một ông hoàng có rất ít bát đĩa; cô ấy là nô lệ trong nhà một vị cựu quân vương tên là Ragotski, người được vua Thổ cấp cho ba écu mỗi ngày nơi chốn nương thân; nhưng điều đáng buồn hơn nhiều là cô ấy đã mất nhan sắc, và đã trở nên xấu xí kinh khủng. Ôi! đẹp hay xấu, Candide nói, tôi là người tử tế, và bổn phận của tôi là yêu nàng mãi mãi. Nhưng sao nàng lại có thể bị đẩy vào cảnh hèn hạ đến thế, với năm sáu triệu anh đã mang theo? Ôi dào, Cacambo nói, chẳng phải tôi đã phải đưa hai triệu cho ngài senor don Fernando d'Ibaraa, y Figueora, y Mascarenès, y Lampourdos, y Souza, thống đốc Buenos-Ayres, để được phép đưa tiểu thư Cunégonde về sao? và chẳng phải một tên cướp biển đã anh dũng lột sạch chỗ còn lại của chúng tôi sao? Chẳng phải tên cướp biển ấy đã đưa chúng tôi đến mũi Matapan, đến Milo, đến Nicarie, đến Samos, đến Petra, đến Dardanelles, đến Marmara, đến Scutari sao? Tiểu thư Cunégonde và bà lão đang làm thuê ở nhà ông hoàng mà tôi vừa kể với ngài, còn tôi là nô lệ của ông sultan bị truất ngôi. Bao nhiêu tai ương khủng khiếp nối tiếp nhau! Candide nói. Nhưng, dẫu sao, tôi vẫn còn vài viên kim cương; tôi sẽ dễ dàng giải thoát Cunégonde. Thật đáng tiếc là nàng đã trở nên xấu đến thế.

Ensuite, se tournant vers Martin: Que pensez-vous, dit-il, qui soit le plus à plaindre, de l’empereur Achmet, de l’empereur Ivan, du roi Charles-Édouard, ou de moi? Je n’en sais rien, dit Martin; il faudrait que je fusse dans vos coeurs pour le savoir. Ah! dit Candide, si Pangloss était ici, il le saurait, et nous l’apprendrait. Je ne sais, dit Martin, avec quelles balances votre Pangloss aurait pu peser les infortunes des hommes, et apprécier leurs douleurs. Tout ce que je présume c’est qu’il y a des millions d’hommes sur la terre cent fois plus à plaindre que le roi Charles-Édouard, l’empereur Ivan, et le sultan Achmet. Cela pourrait bien être, dit Candide.

Rồi quay sang Martin: Ông nghĩ ai, chàng nói, là người đáng thương hơn cả, hoàng đế Achmet, hoàng đế Ivan, vua Charles-Édouard, hay tôi? Tôi chẳng biết, Martin nói; tôi phải ở trong lòng các ông mới biết được. Ôi! Candide nói, nếu Pangloss ở đây, thầy ấy sẽ biết, và sẽ dạy cho chúng ta. Tôi chẳng biết, Martin nói, ông Pangloss của ông có thể dùng thứ cân nào để cân những bất hạnh của con người, và định giá những nỗi đau của họ. Tất cả những gì tôi đoán được là trên mặt đất có hàng triệu người đáng thương gấp trăm lần vua Charles-Édouard, hoàng đế Ivan, và sultan Achmet. Có thể lắm, Candide nói.

On arriva en peu de jours sur le canal de la mer Noire. Candide commença par racheter Cacambo fort cher; et, sans perdre de temps, il se jeta dans une galère, avec ses compagnons, pour aller sur le rivage de la Propontide chercher Cunégonde, quelque laide qu’elle pût être.

Vài ngày sau người ta đến eo biển dẫn vào Biển Đen. Candide bắt đầu bằng việc chuộc Cacambo với giá rất đắt; và, không để mất thời gian, chàng cùng các bạn đồng hành nhảy lên một chiếc thuyền galê để đến bờ biển Propontide tìm Cunégonde, dù nàng có xấu đến đâu đi nữa.

Il y avait dans la chiourme deux forçats qui ramaient fort mal, et à qui le levanti patron appliquait de temps en temps quelques coups de nerf de boeuf sur leurs épaules nues; Candide, par un mouvement naturel, les regarda plus attentivement que les autres galériens, et s’approcha d’eux avec pitié. Quelques traits de leurs visages défigurés lui parurent avoir un peu de ressemblance avec Pangloss et avec ce malheureux jésuite, ce baron, ce frère de mademoiselle Cunégonde. Cette idée l’émut et l’attrista. Il les considéra encore plus attentivement. En vérité, dit-il à Cacambo, si je n’avais pas vu pendre maître Pangloss, et si je n’avais pas eu le malheur de tuer le baron, je croirais que ce sont eux qui rament dans cette galère.

Trong đám tù chèo có hai tên khổ sai chèo rất tồi, và thỉnh thoảng lão chủ thuyền levanti lại quất vài roi gân bò lên đôi vai trần của chúng; Candide, theo một sự thôi thúc tự nhiên, nhìn chúng chăm chú hơn những tù chèo khác, và đến gần chúng với lòng thương xót. Vài nét trên những gương mặt biến dạng của chúng có vẻ hơi giống Pangloss và vị cha dòng Tên khốn khổ kia, ngài nam tước kia, anh trai của tiểu thư Cunégonde. Ý nghĩ ấy làm chàng xúc động và buồn bã. Chàng lại càng nhìn họ chăm chú hơn. Thật tình, chàng nói với Cacambo, nếu tôi không tận mắt thấy thầy Pangloss bị treo cổ, và nếu tôi không chẳng may giết ngài nam tước, thì tôi đã tưởng chính họ đang chèo trên chiếc galê này.

Au nom du baron et de Pangloss les deux forçats poussèrent un grand cri, s’arrêtèrent sur leur banc, et laissèrent tomber leurs rames. Le levanti patron accourait sur eux, et les coups de nerf de boeuf redoublaient. Arrêtez! arrêtez! seigneur, s’écria Candide; je vous donnerai tant, d’argent que vous voudrez. Quoi! c’est Candide! disait l’un des forçats; quoi! c’est Candide! disait l’autre. Est-ce un songe? dit Candide; veille-je? suis-je dans cette galère? Est-ce là monsieur le baron, que j’ai tué? est-ce là maître Pangloss, que j’ai vu pendre?

Nghe tên ngài nam tước và Pangloss, hai tên khổ sai thét lên một tiếng lớn, dừng lại trên ghế, và buông rơi mái chèo. Lão chủ thuyền levanti chạy xổ tới, và những roi gân bò quất xuống gấp bội. Dừng lại! dừng lại! thưa ngài, Candide kêu lên; tôi sẽ đưa ngài bao nhiêu tiền tùy ý. Sao! Candide đây mà! một tên khổ sai nói; sao! Candide đây mà! tên kia nói. Đây là mơ sao? Candide nói; tôi đang thức chăng? tôi đang ở trên chiếc galê này chăng? Đây có phải là ngài nam tước, người tôi đã giết? đây có phải là thầy Pangloss, người tôi đã thấy bị treo cổ?

C’est nous-mêmes, c’est nous-mêmes, répondaient-ils. Quoi! c’est là ce grand philosophe? disait Martin. Eh! monsieur le levanti patron, dit Candide, combien voulez-vous d’argent pour la rançon de M. de Thunder-ten-tronckh, un des premiers barons de l’empire, et de M. Pangloss, le plus profond métaphysicien d’Allemagne? Chien de chrétien, répondit le levanti patron, puisque ces deux chiens de forçats chrétiens sont des barons et des métaphysiciens, ce qui est sans doute une grande dignité dans leur pays, tu m’en donneras cinquante mille sequins. Vous les aurez, monsieur; remenez-moi comme un éclair à Constantinople, et vous serez payé sur-le-champ. Mais non, menez-moi chez mademoiselle Cunégonde. Le levanti patron, sur la première offre de Candide, avait déjà tourné la proue vers la ville, et il fesait ramer plus vite qu’un oiseau ne fend les airs.

Chính chúng tôi đây, chính chúng tôi đây, họ đáp. Sao! đây là nhà triết học vĩ đại ấy ư? Martin nói. Này! thưa ngài chủ thuyền levanti, Candide nói, ngài muốn bao nhiêu tiền để chuộc ngài de Thunder-ten-tronckh, một trong những nam tước hàng đầu của đế quốc, và ông Pangloss, nhà siêu hình học uyên thâm nhất nước Đức? Đồ chó Kitô giáo, lão chủ thuyền levanti đáp, vì hai con chó khổ sai Kitô giáo này là nam tước và nhà siêu hình học, hẳn là một phẩm tước cao trọng ở xứ chúng, nên mày sẽ đưa tao năm mươi nghìn sequin. Ngài sẽ có số ấy, thưa ngài; hãy đưa tôi về Constantinople nhanh như chớp, và ngài sẽ được trả ngay tại chỗ. Mà không, hãy đưa tôi đến chỗ tiểu thư Cunégonde. Lão chủ thuyền levanti, ngay khi Candide vừa ngỏ lời, đã quay mũi thuyền về phía thành phố, và bắt chèo nhanh hơn chim xé gió.

Candide embrassa cent fois le baron et Pangloss. Et comment ne vous ai-je pas tué, mon cher baron? et mon cher Pangloss, comment êtes-vous en vie, après avoir été pendu? et pourquoi êtes-vous tous deux aux galères en Turquie? Est-il bien vrai que ma chère soeur soit dans ce pays? disait le baron. Oui, répondait Cacambo. Je revois donc mon cher Candide! s’écriait Pangloss. Candide leur présentait Martin et Cacambo. Ils s’embrassaient tous; ils parlaient tous à-la-fois. La galère volait, ils étaient déjà dans le port. On fit venir un Juif, à qui Candide vendit pour cinquante mille sequins un diamant de la valeur de cent mille, et qui lui jura par Abraham qu’il n’en pouvait donner davantage. Il paya incontinent la rançon du baron et de Pangloss. Celui-ci se jeta aux pieds de son libérateur, et les baigna de larmes; l’autre le remercia par un signe de tête, et lui promit de lui rendre cet argent à la première occasion. Mais est-il bien possible que ma soeur soit en Turquie? disait-il. Rien n’est si possible, reprit Cacambo, puisqu’elle écure la vaisselle chez un prince de Transylvanie. On fit aussitôt venir deux Juifs; Candide vendit encore des diamants; et ils repartirent tous dans une autre galère pour aller délivrer Cunégonde.

Candide ôm hôn ngài nam tước và Pangloss cả trăm lần. Sao tôi lại không giết chết ngài, ngài nam tước thân mến? và thầy Pangloss thân yêu của con, sao thầy còn sống, sau khi đã bị treo cổ? và sao cả hai người lại phải chèo galê ở Thổ Nhĩ Kỳ? Có thật là em gái yêu dấu của tôi ở xứ này không? ngài nam tước nói. Thật, Cacambo đáp. Vậy là thầy lại được gặp Candide thân yêu của thầy! Pangloss kêu lên. Candide giới thiệu Martin và Cacambo với họ. Tất cả ôm hôn nhau; tất cả nói cùng một lúc. Chiếc galê bay đi, họ đã vào đến cảng. Người ta cho gọi một người Do Thái, Candide bán cho hắn với giá năm mươi nghìn sequin một viên kim cương trị giá một trăm nghìn, và hắn thề có Abraham chứng giám rằng hắn không thể trả hơn. Chàng lập tức trả tiền chuộc ngài nam tước và Pangloss. Pangloss quỳ sụp xuống chân ân nhân của mình, và tưới đẫm nước mắt; người kia thì gật đầu cảm ơn chàng, và hứa sẽ hoàn lại số tiền ấy cho chàng vào dịp đầu tiên. Nhưng có thật là em gái tôi ở Thổ Nhĩ Kỳ không? anh ta nói. Chẳng gì có thật hơn, Cacambo đáp, vì cô ấy đang cọ rửa bát đĩa ở nhà một ông hoàng xứ Transylvania. Người ta lập tức cho gọi hai người Do Thái; Candide lại bán kim cương; và tất cả lại lên đường trên một chiếc galê khác để đi giải thoát Cunégonde.

CHAPITRE XXVIII. Ce qui arriva à Candide, à Cunégonde, à Pangloss, à Martin, etc.

CHƯƠNG XXVIII. Những gì xảy đến với Candide, với Cunégonde, với Pangloss, với Martin, v.v.

Pardon, encore une fois, dit Candide au baron; pardon, mon révérend père, de vous avoir donné un grand coup d’épée au travers du corps. N’en parlons plus, dit le baron; je fus un peu trop vif, je l’avoue; mais puisque vous voulez savoir par quel hasard vous m’avez vu aux galères, je vous dirai qu’après avoir été guéri de ma blessure par le frère apothicaire du collège, je fus attaqué et enlevé par un parti espagnol; on me mit en prison à Buénos-Ayres dans le temps que ma soeur venait d’en partir. Je demandai à retourner à Rome auprès du père général. Je fus nommé pour aller servir d’aumônier à Constantinople auprès de monsieur l’ambassadeur de France. Il n’y avait pas huit jours que j’étais entré en fonction, quand je trouvai sur le soir un jeune icoglan très bien fait. Il fesait fort chaud: le jeune homme voulut se baigner; je pris cette occasion de me baigner aussi. Je ne savais pas que ce fût un crime capital pour un chrétien d’être trouvé tout nu avec un jeune musulman. Un cadi me fit donner cent coups de bâton sous la plante des pieds, et me condamna aux galères. Je ne crois pas qu’on ait fait une plus horrible injustice. Mais je voudrais bien savoir pourquoi ma soeur est dans la cuisine d’un souverain de Transylvanie réfugié chez les Turcs.

Xin tha lỗi, một lần nữa, Candide nói với ngài nam tước; xin cha tha lỗi, thưa cha đáng kính, vì đã đâm cha một nhát gươm xuyên qua người. Đừng nói đến chuyện ấy nữa, ngài nam tước nói; tôi thừa nhận là tôi đã hơi nóng nảy; nhưng vì anh muốn biết do tình cờ nào mà anh thấy tôi ở dưới galê, tôi sẽ kể anh nghe rằng sau khi được thầy dược sĩ của học viện chữa lành vết thương, tôi bị một toán quân Tây Ban Nha tấn công và bắt đi; người ta giam tôi ở Buenos-Ayres đúng lúc em gái tôi vừa rời khỏi đó. Tôi xin trở về Roma bên cạnh cha bề trên tổng quyền. Tôi được cử đến Constantinople làm tuyên úy cho ngài đại sứ Pháp. Tôi nhậm chức chưa được tám ngày thì một buổi chiều tôi gặp một chàng icoglan trẻ rất đẹp trai. Trời rất nóng: chàng trai muốn tắm; tôi nhân dịp đó cũng tắm. Tôi không biết rằng việc một người Kitô hữu bị bắt gặp trần truồng với một chàng trai Hồi giáo trẻ là một tội tử hình. Một quan cadi cho đánh tôi một trăm gậy vào lòng bàn chân, và kết án tôi chèo galê. Tôi không tin người ta từng gây ra một sự bất công nào ghê gớm hơn. Nhưng tôi rất muốn biết tại sao em gái tôi lại ở trong bếp của một vị quân vương xứ Transylvania lánh nạn ở đất Thổ.

Mais vous, mon cher Pangloss, dit Candide, comment se peut-il que je vous revoie? Il est vrai, dit Pangloss, que vous m’avez vu pendre; je devais naturellement être brûlé mais vous vous souvenez qu’il plut à verse lorsqu’on allait me cuire: l’orage fut si violent qu’on désespéra d’allumer le feu; je fus pendu, parcequ’on ne put mieux faire: un chirurgien acheta mon corps, m’emporta chez lui, et me disséqua. Il me fit d’abord une incision cruciale depuis le nombril jusqu’à la clavicule. On ne pouvait pas avoir été plus mal pendu que je l’avais été. L’exécuteur des hautes oeuvres de la sainte inquisition, lequel était sous-diacre, brûlait à la vérité les gens à merveille, mais il n’était pas accoutumé à pendre: la corde était mouillée et glissa mal, elle fut mal nouée; enfin je respirais encore: l’incision cruciale me fit jeter un si grand cri, que mon chirurgien tomba à la renverse; et croyant qu’il disséquait le diable, il s’enfuit en mourant de peur, et tomba encore sur l’escalier en fuyant. Sa femme accourut au bruit d’un cabinet voisin: elle me vit sur la table étendu avec mon incision cruciale; elle eut encore plus de peur que son mari, s’enfuit, et tomba sur lui. Quand ils furent un peu revenus à eux, j’entendis la chirurgienne qui disait au chirurgien: Mon bon, de quoi vous avisez-vous aussi de disséquer un hérétique? ne savez-vous pas que le diable est toujours dans le corps de ces gens-là? je vais vite chercher un prêtre pour l’exorciser. Je frémis à ce propos, et je ramassai le peu de forces qui me restaient pour crier: Ayez pitié de moi! Enfin le barbier portugais s’enhardit: il recousit ma peau; sa femme même eut soin de moi; je fus sur pied au bout de quinze jours. Le barbier me trouva une condition, et me fit laquais d’un chevalier de Malte qui allait à Venise: mais mon maître n’ayant pas de quoi me payer, je me mis au service d’un marchand vénitien, et je le suivis à Constantinople.

Còn thầy, thầy Pangloss thân yêu, Candide nói, sao con lại có thể gặp lại thầy? Đúng là, Pangloss nói, con đã thấy thầy bị treo cổ; lẽ ra thầy phải bị thiêu theo lẽ tự nhiên, nhưng con nhớ rằng trời đổ mưa như trút khi người ta sắp nướng thầy: cơn giông dữ dội đến nỗi người ta tuyệt vọng không nhóm được lửa; thầy bị treo cổ, vì người ta chẳng làm được gì hơn: một thầy thuốc ngoại khoa mua xác thầy, mang về nhà, và mổ xẻ thầy. Trước tiên ông ta rạch cho thầy một đường hình chữ thập từ rốn lên đến xương đòn. Không ai có thể bị treo cổ tồi hơn thầy đã bị. Viên đao phủ của Tòa dị giáo thần thánh, vốn là một á phó tế, quả thật thiêu người rất tuyệt, nhưng lại không quen treo cổ: sợi dây bị ướt nên trượt kém, nó lại thắt nút tồi; tóm lại thầy vẫn còn thở: đường rạch chữ thập làm thầy thét lên một tiếng lớn đến nỗi thầy thuốc ngoại khoa ngã ngửa ra sau; và tưởng mình đang mổ xẻ quỷ dữ, ông ta bỏ chạy, sợ chết khiếp, và lại ngã trên cầu thang trong lúc chạy. Vợ ông ta từ một phòng bên cạnh chạy đến khi nghe tiếng động: bà thấy thầy nằm dài trên bàn với đường rạch chữ thập; bà còn sợ hơn cả chồng, bỏ chạy, và ngã đè lên ông ta. Khi họ đã hoàn hồn đôi chút, thầy nghe bà vợ thầy thuốc ngoại khoa nói với thầy thuốc ngoại khoa: Mình ơi, sao mình lại nghĩ ra cái trò mổ xẻ một tên dị giáo thế? mình không biết rằng quỷ dữ lúc nào cũng ở trong xác bọn ấy sao? tôi đi gọi ngay một linh mục đến trừ tà cho hắn. Thầy rùng mình khi nghe những lời ấy, và gom chút sức tàn còn lại để kêu lên: Xin thương xót tôi! Cuối cùng gã thợ cạo người Bồ Đào Nha lấy lại can đảm: hắn khâu da thầy lại; ngay cả vợ hắn cũng chăm sóc thầy; sau mười lăm ngày thầy đã đứng dậy được. Gã thợ cạo tìm cho thầy một chỗ làm, cho thầy làm người hầu cho một hiệp sĩ dòng Malta sắp đi Venezia: nhưng vì chủ thầy không có tiền trả công, thầy vào làm cho một thương gia Venezia, và theo ông ta đến Constantinople.

Un jour il me prit fantaisie d’entrer dans une mosquée; il n’y avait qu’un vieux iman et une jeune dévote très jolie qui disait ses patenôtres; sa gorge était toute découverte: elle avait entre ses deux tétons un beau bouquet de tulipes, de roses, d’anémones, de renoncules, d’hyacinthes, et d’oreilles d’ours: elle laissa tomber son bouquet; je le ramassai, et je le lui remis avec un empressement très respectueux. Je fus si long-temps à le lui remettre, que l’iman se mit en colère, et voyant que j’étais chrétien, il cria à l’aide. On me mena chez le cadi, qui me fit donner cent coups de latte sous la plante des pieds, et m’envoya aux galères. Je fus enchaîné précisément dans la même galère et au même banc que monsieur le baron. Il y avait dans cette galère quatre jeunes gens de Marseille, cinq prêtres napolitains, et deux moines de Corfou, qui nous dirent que de pareilles aventures arrivaient tous les jours. Monsieur le baron prétendait qu’il avait essuyé une plus grande injustice que moi: je prétendais, moi, qu’il était beaucoup plus permis de remettre un bouquet sur la gorge d’une femme que d’être tout nu avec un icoglan. Nous disputions sans cesse, et nous recevions vingt coups de nerf de boeuf par jour, lorsque l’enchaînement des événements de cet univers vous a conduit dans notre galère, et que vous nous avez rachetés.

Một hôm thầy nảy ý muốn vào một nhà thờ Hồi giáo; trong đó chỉ có một vị imam già và một thiếu nữ mộ đạo rất xinh đang lần tràng hạt; ngực cô để trần hẳn: giữa hai bầu vú cô có một bó hoa đẹp gồm uất kim hương, hoa hồng, hoa phong quỳ, hoa mao lương, dạ lan hương và hoa tai gấu: cô đánh rơi bó hoa; thầy nhặt lên, và đặt lại cho cô với một sự sốt sắng hết sức cung kính. Thầy đặt lại cho cô lâu đến nỗi vị imam nổi giận, và thấy thầy là người Kitô hữu, ông ta kêu người tới giúp. Người ta giải thầy đến quan cadi, ông ta cho đánh thầy một trăm roi gỗ vào lòng bàn chân, và tống thầy xuống galê. Thầy bị xích đúng trên chiếc galê ấy và đúng chiếc ghế ấy với ngài nam tước. Trên chiếc galê này có bốn chàng trai trẻ thành Marseille, năm linh mục xứ Napoli, và hai thầy tu xứ Corfou, họ bảo chúng tôi rằng những chuyện như thế xảy ra hằng ngày. Ngài nam tước khăng khăng rằng ngài đã chịu một sự bất công lớn hơn thầy: còn thầy, thầy khăng khăng rằng đặt lại một bó hoa lên ngực một người đàn bà thì được phép hơn nhiều so với việc trần truồng cùng một chàng icoglan. Chúng tôi tranh cãi không ngừng, và mỗi ngày chúng tôi lãnh hai mươi roi gân bò, cho đến khi chuỗi nối kết các biến cố của vũ trụ này dẫn con đến chiếc galê của chúng tôi, và con chuộc chúng tôi ra.

Eh bien! mon cher Pangloss, lui dit Candide, quand vous avez été pendu, disséqué, roué de coups, et que vous avez ramé aux galères, avez-vous toujours pensé que tout allait le mieux du monde? Je suis toujours de mon premier sentiment, répondit Pangloss; car enfin je suis philosophe; il ne me convient pas de me dédire, Leibnitz ne pouvant pas avoir tort, et l’harmonie préétablie étant d’ailleurs la plus belle chose du monde, aussi bien que le plein et la matière subtile.

Thế nào! thầy Pangloss thân yêu, Candide nói với ông, khi thầy bị treo cổ, bị mổ xẻ, bị đánh nhừ tử, và phải chèo galê, thầy có còn luôn nghĩ rằng mọi sự vẫn diễn ra tốt đẹp nhất trên đời không? Thầy vẫn giữ ý kiến ban đầu của mình, Pangloss đáp; vì xét cho cùng thầy là triết gia; thầy không thể tự chối bỏ lời mình, Leibnitz không thể sai, và vả lại sự hài hòa tiền định là điều đẹp đẽ nhất trên đời, cũng như cái đầy và vật chất vi tế.

CHAPITRE XXIX. Comment Candide retrouva Cunégonde et la vieille.

CHƯƠNG XXIX. Candide tìm lại Cunégonde và bà lão như thế nào.

Pendant que Candide, le baron, Pangloss, Martin, et Cacambo, contaient leurs aventures, qu’ils raisonnaient sur les événements contingents ou non contingents de cet univers, qu’ils disputaient sur les effets et les causes, sur le mal moral et sur le mal physique, sur la liberté et la nécessité, sur les consolations que l’on peut éprouver lorsqu’on est aux galères en Turquie, ils abordèrent sur le rivage de la Propontide, à la maison du prince de Transylvanie. Les premiers objets qui se présentèrent furent Cunégonde et la vieille, qui étendaient des serviettes sur des ficelles pour les faire sécher.

Trong khi Candide, ngài nam tước, Pangloss, Martin và Cacambo kể lại những cuộc phiêu lưu của mình, lý luận về những biến cố bất tất hay không bất tất của vũ trụ này, tranh cãi về kết quả và nguyên nhân, về cái ác luân lý và cái ác thể chất, về tự do và tất yếu, về những niềm an ủi người ta có thể cảm thấy khi đang chèo galê ở Thổ Nhĩ Kỳ, thì họ cập bờ biển Propontide, tới nhà ông hoàng xứ Transylvania. Những vật đầu tiên hiện ra trước mắt là Cunégonde và bà lão, đang phơi khăn ăn trên những sợi dây.

Le baron pâlit à cette vue. Le tendre amant Candide en voyant sa belle Cunégonde rembrunie, les yeux éraillés, la gorge sèche, les joues ridées, les bras rouges et écaillés, recula trois pas, saisi d’horreur, et avança ensuite par bon procédé. Elle embrassa Candide et son frère: on embrassa la vieille: Candide les racheta toutes deux.

Ngài nam tước tái mặt khi trông thấy cảnh ấy. Chàng tình nhân dịu dàng Candide, khi thấy nàng Cunégonde xinh đẹp của mình da sạm đen, mắt đỏ kèm nhèm, ngực khô quắt, má nhăn nheo, cánh tay đỏ ửng và tróc vảy, lùi lại ba bước, kinh hãi, rồi sau đó tiến lên vì phép lịch sự. Nàng ôm hôn Candide và anh trai: người ta ôm hôn bà lão: Candide chuộc cả hai người.

Il y avait une petite métairie dans le voisinage; la vieille proposa à Candide de s’en accommoder, en attendant que toute la troupe eût une meilleure destinée. Cunégonde ne savait pas qu’elle était enlaidie, personne ne l’en avait avertie: elle fit souvenir Candide de ses promesses avec un ton si absolu, que le bon Candide n’osa pas la refuser. Il signifia donc au baron qu’il allait se marier avec sa soeur. Je ne souffrirai jamais, dit le baron, une telle bassesse de sa part, et une telle insolence de la vôtre; cette infamie ne me sera jamais reprochée: les enfants de ma soeur ne pourraient entrer dans les chapitres d’Allemagne. Non, jamais ma soeur n’épousera qu’un baron de l’empire. Cunégonde se jeta à ses pieds, et les baigna de larmes; il fut inflexible. Maître fou, lui dit Candide, je t’ai réchappé des galères, j’ai payé ta rançon, j’ai payé celle de ta soeur; elle lavait ici des écuelles, elle est laide, j’ai la bonté d’en faire ma femme; et tu prétends encore t’y opposer! je te retuerais si j’en croyais ma colère. Tu peux me tuer encore, dit le baron, mais tu n’épouseras pas ma soeur de mon vivant.

Có một trang trại nhỏ ở gần đó; bà lão đề nghị Candide tạm dùng nó, trong khi chờ cả đoàn có được số phận tốt đẹp hơn. Cunégonde không biết mình đã trở nên xấu xí, không ai báo cho nàng biết: nàng nhắc Candide nhớ lại những lời hứa của chàng bằng một giọng dứt khoát đến nỗi Candide tốt bụng không dám từ chối. Vậy là chàng báo cho ngài nam tước rằng chàng sắp cưới em gái anh ta. Tôi sẽ không bao giờ chịu đựng, ngài nam tước nói, một sự hạ mình như thế về phía em tôi, và một sự láo xược như thế về phía anh; nỗi ô nhục ấy sẽ không bao giờ bị người đời trách cứ tôi: con cái của em gái tôi sẽ không thể vào được các giáo đoàn quý tộc nước Đức. Không, không bao giờ em gái tôi được lấy ai ngoài một nam tước của đế quốc. Cunégonde quỳ sụp xuống chân anh, và tưới đẫm nước mắt; anh ta vẫn không lay chuyển. Đồ điên kia, Candide nói với hắn, tao đã cứu mày khỏi galê, tao đã trả tiền chuộc mày, tao đã trả tiền chuộc em gái mày; cô ấy rửa bát ở đây, cô ấy xấu xí, tao có lòng tốt lấy cô ấy làm vợ; vậy mà mày còn dám ngăn cản! nếu nghe theo cơn giận, tao sẽ giết mày lần nữa. Mày có thể giết tao lần nữa, ngài nam tước nói, nhưng mày sẽ không cưới em gái tao chừng nào tao còn sống.

CHAPITRE XXX. Conclusion.

CHƯƠNG XXX. Kết thúc.

Candide, dans le fond de son coeur, n’avait aucune envie d’épouser Cunégonde; mais l’impertinence extrême du baron le déterminait à conclure le mariage; et Cunégonde le pressait si vivement qu’il ne pouvait s’en dédire. Il consulta Pangloss, Martin, et le fidèle Cacambo. Pangloss fit un beau mémoire par lequel il prouvait que le baron n’avait nul droit sur sa soeur, et qu’elle pouvait, selon toutes les lois de l’empire, épouser Candide de la main gauche. Martin conclut à jeter le baron dans la mer; Cacambo décida qu’il fallait le rendre au levanti patron, et le remettre aux galères, après quoi on l’enverrait à Rome au père général par le premier vaisseau. L’avis fut trouvé fort bon; la vieille l’approuva; on n’en dit rien à sa soeur; la chose fut exécutée pour quelque argent, et on eut le plaisir d’attraper un jésuite, et de punir l’orgueil d’un baron allemand.

Candide, tận đáy lòng, chẳng hề muốn cưới Cunégonde; nhưng sự láo xược tột độ của ngài nam tước khiến chàng quyết làm cho xong cuộc hôn nhân; và Cunégonde thúc ép chàng ráo riết đến nỗi chàng không thể nuốt lời. Chàng hỏi ý Pangloss, Martin và Cacambo trung thành. Pangloss soạn một bản điều trần hay ho, trong đó ông chứng minh rằng ngài nam tước chẳng có quyền gì đối với em gái mình, và rằng nàng có thể, theo mọi luật lệ của đế quốc, cưới Candide theo lối tay trái. Martin đề nghị ném ngài nam tước xuống biển; Cacambo quyết định nên trả hắn lại cho lão chủ thuyền levanti, đưa hắn trở lại galê, rồi sau đó gửi hắn về Roma cho cha bề trên tổng quyền bằng chuyến tàu đầu tiên. Ý kiến ấy được cho là rất hay; bà lão tán thành; người ta không nói gì với em gái hắn; việc được thực hiện nhờ một ít tiền, và người ta được cái thú lừa được một tên dòng Tên, và trừng phạt được lòng kiêu ngạo của một nam tước Đức.

Il était tout naturel d’imaginer qu’après tant de désastres, Candide marié avec sa maîtresse, et vivant avec le philosophe Pangloss, le philosophe Martin, le prudent Cacambo, et la vieille, ayant d’ailleurs rapporté tant de diamants de la patrie des anciens Incas, mènerait la vie du monde la plus agréable; mais il fut tant friponné par les Juifs, qu’il ne lui resta plus rien que sa petite métairie; sa femme devenant tous les jours plus laide devint acariâtre et insupportable: la vieille était infirme, et fut encore de plus mauvaise humeur que Cunégonde. Cacambo, qui travaillait au jardin, et qui allait vendre des légumes à Constantinople, était excédé de travail, et maudissait sa destinée. Pangloss était au désespoir de ne pas briller dans quelque université d’Allemagne. Pour Martin, il était fermement persuadé qu’on est également mal partout; il prenait les choses en patience. Candide, Martin, et Pangloss, disputaient quelquefois de métaphysique et de morale. On voyait souvent passer sous les fenêtres de la métairie des bateaux chargés d’effendis, de bachas, de cadis, qu’on envoyait en exil à Lemnos, à Mytilène, à Erzeroum: on voyait venir d’autres cadis, d’autres bachas, d’autres effendis, qui prenaient la place des expulsés, et qui étaient expulsés à leur tour: on voyait des têtes proprement empaillées qu’on allait présenter à la sublime Porte. Ces spectacles fesaient redoubler les dissertations; et quand on ne disputait pas, l’ennui était si excessif, que la vieille osa un jour leur dire: Je voudrais savoir lequel est le pire, ou d’être violée cent fois par des pirates nègres, d’avoir une fesse coupée, de passer par les baguettes chez les Bulgares, d’être fouetté et pendu dans un auto-da-fé, d’être disséqué, de ramer en galère, d’éprouver enfin toutes les misères par lesquelles nous avons tous passé, ou bien de rester ici à ne rien faire? C’est une grande question, dit Candide.

Thật hết sức tự nhiên khi tưởng rằng sau bao nhiêu tai họa, Candide, đã cưới người yêu, và sống cùng triết gia Pangloss, triết gia Martin, Cacambo thận trọng, và bà lão, lại còn mang về bao nhiêu kim cương từ quê hương của người Inca xưa, sẽ sống cuộc đời dễ chịu nhất trên đời; nhưng chàng bị bọn Do Thái lừa gạt nhiều đến nỗi chẳng còn lại gì ngoài trang trại nhỏ; vợ chàng mỗi ngày một xấu thêm, trở nên đanh đá và không chịu nổi: bà lão thì ốm yếu, và còn khó tính hơn cả Cunégonde. Cacambo, làm việc ngoài vườn, và mang rau đi bán ở Constantinople, kiệt sức vì làm lụng, và nguyền rủa số phận mình. Pangloss tuyệt vọng vì không được tỏa sáng ở một trường đại học nào đó của nước Đức. Còn Martin, ông tin chắc rằng ở đâu người ta cũng khổ như nhau; ông nhẫn nại chịu đựng mọi sự. Candide, Martin và Pangloss thỉnh thoảng tranh luận về siêu hình học và luân lý học. Người ta thường thấy đi qua dưới cửa sổ trang trại những con thuyền chở đầy các effendi, các pasha, các cadi, bị đưa đi đày ở Lemnos, ở Mytilène, ở Erzeroum: người ta thấy những cadi khác, những pasha khác, những effendi khác kéo đến thế chỗ những kẻ bị trục xuất, rồi đến lượt mình cũng bị trục xuất: người ta thấy những chiếc đầu được nhồi rơm tươm tất đem đi dâng lên Sublime Porte. Những cảnh tượng ấy khiến các cuộc luận bàn tăng gấp bội; và khi không tranh luận, thì nỗi buồn chán lớn đến nỗi một hôm bà lão đánh bạo nói với họ: Tôi muốn biết điều nào tệ hơn, bị bọn cướp biển da đen hãm hiếp cả trăm lần, bị cắt mất một bên mông, phải chạy qua hàng roi ở xứ người Bulgar, bị đánh roi và treo cổ trong một lễ hỏa thiêu auto-da-fé, bị mổ xẻ, phải chèo galê, tóm lại là trải qua mọi nỗi khốn khổ mà tất cả chúng ta đều đã trải qua, hay là ở lại đây chẳng làm gì cả? Đó là một câu hỏi lớn, Candide nói.

Ce discours fit naître de nouvelles réflexions, et Martin surtout conclut que l’homme était né pour vivre dans les convulsions de l’inquiétude, ou dans la léthargie de l’ennui. Candide n’en convenait pas, mais il n’assurait rien. Pangloss avouait qu’il avait toujours horriblement souffert; mais ayant soutenu une fois que tout allait à merveille, il le soutenait toujours, et n’en croyait rien.

Lời ấy làm nảy sinh những suy nghĩ mới, và Martin đặc biệt kết luận rằng con người sinh ra để sống trong những cơn co giật của lo âu, hoặc trong cơn hôn mê của buồn chán. Candide không đồng ý, nhưng cũng chẳng khẳng định điều gì. Pangloss thú nhận rằng ông đã luôn đau khổ khủng khiếp; nhưng vì đã một lần khẳng định rằng mọi sự đều tuyệt diệu, ông vẫn cứ khẳng định mãi, mà chẳng tin chút nào.

Une chose acheva de confirmer Martin dans ses détestables principes, de faire hésiter plus que jamais Candide et d’embarrasser Pangloss. C’est qu’ils virent un jour aborder dans leur métairie Paquette et le frère Giroflée, qui étaient dans la plus extrême misère; ils avaient bien vite mangé leurs trois mille piastres, s’étaient quittés, s’étaient raccommodés, s’étaient brouillés, avaient été mis en prison; s’étaient enfuis, et enfin frère Giroflée s’était fait turc. Paquette continuait son métier partout, et n’y gagnait plus rien. Je l’avais bien prévu, dit Martin à Candide, que vos présents seraient bientôt dissipés, et ne les rendraient que plus misérables. Vous avez regorgé de millions de piastres, vous et Cacambo, et vous n’êtes pas plus heureux que frère Giroflée et Paquette. Ah! ah! dit Pangloss à Paquette, le ciel vous ramène donc ici parmi nous. Ma pauvre enfant! savez-vous bien que vous m’avez coûté le bout du nez, un oeil, et une oreille? Comme vous voilà faite! eh! qu’est-ce que ce monde! Cette nouvelle aventure les engagea à philosopher plus que jamais.

Một chuyện đã hoàn tất việc củng cố Martin trong những nguyên tắc đáng ghét của ông, khiến Candide do dự hơn bao giờ hết, và làm Pangloss lúng túng. Ấy là một hôm họ thấy Paquette và thầy dòng Giroflée cập bến trang trại của họ, trong cảnh khốn cùng tột độ; hai người đã nhanh chóng tiêu sạch ba nghìn piastre, đã chia tay nhau, đã làm lành, đã giận nhau, đã bị bỏ tù; đã bỏ trốn, và cuối cùng thầy dòng Giroflée đã đi làm người Thổ. Paquette tiếp tục hành nghề khắp nơi, và chẳng còn kiếm được gì nữa. Tôi đã thấy trước, Martin nói với Candide, rằng những món quà của ông sẽ sớm tiêu tan, và chỉ làm họ khốn khổ hơn. Ông và Cacambo đã từng ngập trong hàng triệu piastre, mà ông cũng chẳng hạnh phúc hơn thầy dòng Giroflée và Paquette. A! a! Pangloss nói với Paquette, vậy là trời lại đưa con về đây giữa chúng ta. Con bé tội nghiệp! con có biết rằng con đã làm ta mất chóp mũi, một con mắt và một cái tai không? Trông con ra nông nỗi nào kìa! ôi! thế giới này là cái gì vậy! Cuộc phiêu lưu mới này khiến họ triết lý nhiều hơn bao giờ hết.

Il y avait dans le voisinage un derviche très fameux qui passait pour le meilleur philosophe de la Turquie; ils allèrent le consulter; Pangloss porta la parole, et lui dit: Maître, nous venons vous prier de nous dire pourquoi un aussi étrange animal que l’homme a été formé.

Ở gần đó có một thầy tu dervish rất nổi tiếng, được coi là triết gia giỏi nhất nước Thổ; họ đến hỏi ý ông; Pangloss thay mặt mọi người lên tiếng, và nói với ông: Thưa thầy, chúng tôi đến xin thầy cho chúng tôi biết tại sao một con vật kỳ lạ như con người lại được tạo ra.

De quoi te mêles-tu? lui dit le derviche; est-ce là ton affaire? Mais, mon révérend père, dit Candide, il y a horriblement de mal sur la terre. Qu’importé, dit le derviche, qu’il y ait du mal ou du bien? quand sa hautesse envoie un vaisseau en Égypte, s’embarrasse-t-elle si les souris qui sont dans le vaisseau sont à leur aise ou non? Que faut-il donc faire? dit Pangloss. Te taire, dit le derviche. Je me flattais, dit Pangloss, de raisonner un peu avec vous des effets et des causes, du meilleur des mondes possibles, de l’origine du mal, de la nature de l’âme, et de l’harmonie préétablie. Le derviche, à ces mots, leur ferma la porte au nez.

Việc gì đến ngươi? vị dervish nói với ông; đó có phải là việc của ngươi không? Nhưng, thưa cha đáng kính, Candide nói, trên mặt đất có biết bao nhiêu điều ác khủng khiếp. Có ác hay có thiện thì can hệ gì? vị dervish nói; khi hoàng thượng gửi một con tàu sang Ai Cập, ngài có bận tâm xem những con chuột trên tàu có được thoải mái hay không? Vậy thì phải làm gì? Pangloss nói. Im đi, vị dervish nói. Tôi những mong, Pangloss nói, được cùng thầy lý luận đôi chút về kết quả và nguyên nhân, về thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có, về nguồn gốc của cái ác, về bản chất của linh hồn, và về sự hài hòa tiền định. Nghe những lời ấy, vị dervish đóng sập cửa trước mũi họ.

Pendant cette conversation, la nouvelle s’était répandue qu’on venait d’étrangler à Constantinople deux vizirs du banc et le muphti, et qu’on avait empalé plusieurs de leurs amis. Cette catastrophe fesait partout un grand bruit pendant quelques heures. Pangloss, Candide, et Martin, en retournant à la petite métairie, rencontrèrent un bon vieillard qui prenait le frais à sa porte sous un berceau d’orangers. Pangloss, qui était aussi curieux que raisonneur, lui demanda comment se nommait le muphti qu’on venait d’étrangler. Je n’en sais rien, répondit le bon-homme, et je n’ai jamais su le nom d’aucun muphti ni d’aucun vizir. J’ignore absolument l’aventure dont vous me parlez; je présume qu’en général ceux qui se mêlent des affaires publiques périssent quelquefois misérablement, et qu’ils le méritent; mais je ne m’informe jamais de ce qu’on fait à Constantinople; je me contente d’y envoyer vendre les fruits du jardin que je cultive. Ayant dit ces mots, il fit entrer les étrangers dans sa maison; ses deux filles et ses deux fils leur présentèrent plusieurs sortes de sorbets qu’ils fesaient eux-mêmes, du kaïmak piqué d’écorces de cédrat confit, des oranges, des citrons, des limons, des ananas, des dattes, des pistaches, du café de Moka qui n’était point mêlé avec le mauvais café de Batavia et des îles. Après quoi les deux filles de ce bon musulman parfumèrent les barbes de Candide, de Pangloss, et de Martin.

Trong lúc trò chuyện ấy, tin đồn đã lan ra rằng ở Constantinople người ta vừa thắt cổ hai vizir của triều nghị và vị mufti, và đã đóng cọc xuyên người nhiều bạn bè của họ. Tai họa ấy gây ồn ào khắp nơi trong vài giờ. Pangloss, Candide và Martin, trên đường trở về trang trại nhỏ, gặp một ông lão hiền hậu đang hóng mát trước cửa nhà dưới một giàn cam. Pangloss, vốn tò mò chẳng kém ham lý luận, hỏi ông lão vị mufti vừa bị thắt cổ tên là gì. Tôi chẳng biết, ông lão đáp, và tôi chưa bao giờ biết tên của vị mufti hay vị vizir nào cả. Tôi hoàn toàn không biết chuyện ông nói; tôi đoán rằng nói chung những kẻ dính vào việc công đôi khi chết thảm, và họ đáng bị thế; nhưng tôi chẳng bao giờ dò hỏi người ta làm gì ở Constantinople; tôi chỉ bằng lòng gửi đến đó bán hoa trái của khu vườn tôi vun trồng. Nói xong, ông mời những người lạ vào nhà; hai cô con gái và hai cậu con trai của ông mời họ nhiều loại sorbet tự tay làm, kaïmak rắc vỏ thanh yên ngâm đường, cam, chanh vàng, chanh xanh, dứa, chà là, hạt dẻ cười, cà phê Moka không pha lẫn thứ cà phê tồi của Batavia và các đảo. Sau đó hai cô con gái của người Hồi giáo hiền hậu ấy xức nước hoa lên râu của Candide, của Pangloss, và của Martin.

Vous devez avoir, dit Candide au Turc, une vaste et magnifique terre? Je n’ai que vingt arpents, répondit le Turc; je les cultive avec mes enfants; le travail éloigne de nous trois grands maux, l’ennui, le vice, et le besoin.

Hẳn cụ phải có, Candide nói với người Thổ, một điền sản rộng lớn và tráng lệ? Tôi chỉ có hai mươi mẫu, người Thổ đáp; tôi vun trồng chúng cùng các con tôi; lao động xua đuổi khỏi chúng tôi ba tai họa lớn, buồn chán, thói xấu, và túng thiếu.

Candide en retournant dans sa métairie fit de profondes réflexions sur le discours du Turc. Il dit à Pangloss et à Martin: Ce bon vieillard me paraît s’être fait un sort bien préférable à celui des six rois avec qui nous avons eu l’honneur de souper. Les grandeurs, dit Pangloss, sont fort dangereuses, selon le rapport de tous les philosophes; car enfin Églon, roi des Moabites, fut assassiné par Aod; Absalon fut pendu par les cheveux et percé de trois dards; le roi Nadab, fils de Jéroboam, fut tué par Baasa; le roi Éla, par Zambri; Ochosias, par Jéhu; Athalie, par Joïada; les rois Joachim, Jéchonias, Sédécias, furent esclaves. Vous savez comment périrent Crésus, Astyage, Darius, Denys de Syracuse, Pyrrhus, Persée, Annibal, Jugurtha, Arioviste, César, Pompée, Néron, Othon, Vitellius, Domitien, Richard II d’Angleterre, Édouard II, Henri VI, Richard III, Marie Stuart, Charles Ier, les trois Henri de France, l’empereur Henri IV? Vous savez….. Je sais aussi, dit Candide, qu’il faut cultiver notre jardin. Vous avez raison, dit Pangloss; car, quand l’homme fut mis dans le jardin d’Éden, il y fut mis ut operaretur eum, pour qu’il travaillât; ce qui prouve que l’homme n’est pas né pour le repos. Travaillons sans raisonner, dit Martin, c’est le seul moyen de rendre la vie supportable.

Candide, trên đường trở về trang trại, suy nghĩ sâu xa về lời lẽ của người Thổ. Chàng nói với Pangloss và Martin: Ông lão hiền hậu ấy, tôi thấy, đã tự tạo cho mình một số phận đáng chuộng hơn nhiều so với số phận của sáu ông vua mà chúng ta đã có vinh dự cùng ăn tối. Sự cao sang, Pangloss nói, rất nguy hiểm, theo lời tất cả các triết gia; vì xét cho cùng, Eglon, vua dân Moab, bị Ehud ám sát; Absalom bị treo bằng tóc và bị đâm ba ngọn giáo; vua Nadab, con của Jeroboam, bị Baasha giết; vua Elah, bị Zimri; Ahaziah, bị Jehu; Athaliah, bị Jehoiada; các vua Jehoiakim, Jeconiah, Zedekiah, bị làm nô lệ. Con biết Croesus, Astyages, Darius, Dionysius xứ Syracuse, Pyrrhus, Perseus, Hannibal, Jugurtha, Ariovistus, Caesar, Pompey, Nero, Otho, Vitellius, Domitian, Richard II nước Anh, Edward II, Henry VI, Richard III, Mary Stuart, Charles I, ba vua Henri nước Pháp, hoàng đế Henri IV đã chết thế nào rồi chứ? Con biết….. Con còn biết, Candide nói, rằng phải vun trồng khu vườn của chúng ta. Con nói phải, Pangloss nói; vì, khi con người được đặt vào vườn Địa Đàng, người được đặt vào đó ut operaretur eum, để lao động; điều đó chứng tỏ con người không sinh ra để nghỉ ngơi. Hãy lao động mà đừng lý luận, Martin nói, đó là cách duy nhất làm cho cuộc đời chịu đựng được.

Toute la petite société entra dans ce louable dessein; chacun se mit à exercer ses talents. La petite terre rapporta beaucoup. Cunégonde était, à la vérité, bien laide; mais elle devint une excellente pâtissière; Paquette broda; la vieille eut soin du linge. Il n’y eut pas jusqu’à frère Giroflée qui ne rendît service; il fut un très bon menuisier, et même devint honnête homme: et Pangloss disait quelquefois à Candide: Tous les événements sont enchaînés dans le meilleur des mondes possibles; car enfin si vous n’aviez pas été chassé d’un beau château à grands coups de pied dans le derrière pour l’amour de mademoiselle Cunégonde, si vous n’aviez pas été mis à l’inquisition, si vous n’aviez pas couru l’Amérique à pied, si vous n’aviez pas donné un bon coup d’épée au baron, si vous n’aviez pas perdu tous vos moutons du bon pays d’Eldorado, vous ne mangeriez pas ici des cédrats confits et des pistaches. Cela est bien dit, répondit Candide, mais il faut cultiver notre jardin.

Cả nhóm nhỏ đều dấn vào ý định đáng khen ấy; mỗi người bắt tay vào phát huy tài năng của mình. Mảnh đất nhỏ cho thu hoạch nhiều. Cunégonde, quả thật, rất xấu; nhưng nàng trở thành một thợ làm bánh ngọt tuyệt vời; Paquette thêu thùa; bà lão lo việc giặt giũ đồ vải. Ngay cả thầy dòng Giroflée cũng làm được việc có ích; anh ta trở thành một thợ mộc rất giỏi, và thậm chí trở thành người tử tế: còn Pangloss thỉnh thoảng lại nói với Candide: Mọi biến cố đều nối kết với nhau trong thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có; vì xét cho cùng nếu con không bị đuổi khỏi một tòa lâu đài đẹp bằng những cú đá thật mạnh vào mông vì yêu tiểu thư Cunégonde, nếu con không bị đưa vào Tòa dị giáo, nếu con không đi bộ khắp châu Mỹ, nếu con không đâm ngài nam tước một nhát gươm ra trò, nếu con không đánh mất hết bầy cừu của con từ xứ Eldorado tốt lành, thì giờ đây con đã không được ăn thanh yên ngâm đường và hạt dẻ cười ở đây. Thầy nói hay lắm, Candide đáp, nhưng phải vun trồng khu vườn của chúng ta.