Candide, hay Thuyết lạc quan Voltaire Original title: Candide, ou l’Optimisme Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: voltaire-candide-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/voltaire-candide/voltaire-candide-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.85/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/voltaire-candide/voltaire-candide-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-02.json Source edition: voltaire-candide-fr-beuchot-1829 Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/fr/read/voltaire-candide/voltaire-candide-fr-beuchot-1829/ Source: Voltaire, Candide, ou l’Optimisme, in Œuvres de Voltaire, éd. Beuchot, t. XXXIII (Paris: Lefèvre, 1829). Project Gutenberg #4650. First published 1759. Source witness URL: https://www.gutenberg.org/cache/epub/4650/pg4650-images.html Source catalog URL: https://www.gutenberg.org/ebooks/4650 Source witness description: The fictional title page and chapters I–XXX of Project Gutenberg #4650. No claim of a newly inspected printed copy. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified French source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: 4c340b587cf2bfffd191c031d57856d3c2b9ae659f14ffb08e0b27412bc5e54b Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [voltaire-candide:1.1] CANDIDE, hay là THUYẾT LẠC QUAN, DỊCH TỪ TIẾNG ĐỨC CỦA TIẾN SĨ RALPH, CÙNG NHỮNG PHẦN BỔ SUNG TÌM THẤY TRONG TÚI TIẾN SĨ KHI ÔNG QUA ĐỜI TẠI MINDEN, NĂM ÂN SỦNG 1759 1759 [voltaire-candide:2.1] CHƯƠNG I. Candide được nuôi dạy thế nào trong một tòa lâu đài đẹp, và bị đuổi khỏi đó ra sao. [voltaire-candide:2.2] Ở xứ Vestphalia, trong lâu đài của ngài nam tước Thunder-ten-tronckh, có một chàng trai trẻ được tạo hóa ban cho tính nết hiền hậu nhất đời. Diện mạo chàng nói lên tâm hồn chàng. Chàng có óc phán đoán khá ngay thẳng, cùng một trí tuệ hết sức đơn sơ; tôi nghĩ chính vì lẽ ấy mà người ta gọi chàng là Candide. Những gia nhân lâu năm trong nhà ngờ rằng chàng là con của em gái ngài nam tước với một nhà quý tộc tốt bụng và lương thiện ở vùng lân cận, người mà vị tiểu thư ấy nhất định không chịu lấy vì ông ta chỉ chứng minh được bảy mươi mốt đời tổ tiên quý tộc (quartiers), còn phần sau của cây phả hệ thì đã bị thời gian tàn phá làm thất lạc. [voltaire-candide:2.3] Ngài nam tước là một trong những lãnh chúa quyền thế nhất xứ Westphalia, vì lâu đài của ngài có một cái cửa ra vào và mấy cái cửa sổ. Phòng lớn của ngài thậm chí còn được trang hoàng bằng một tấm thảm treo tường. Tất cả lũ chó trong các sân sau của ngài, khi cần, hợp lại thành một bầy chó săn; bọn giữ ngựa là những người dẫn chó săn của ngài; cha phó xứ trong làng là cha tuyên úy lớn của ngài. Tất cả đều gọi ngài là đức ông, và cười rộ mỗi khi ngài kể chuyện. [voltaire-candide:2.4] Bà nam tước, nặng chừng ba trăm năm mươi livre, nhờ thế mà được mọi người hết sức nể vì, và tiếp đãi khách khứa với một phong thái uy nghi khiến bà càng đáng kính hơn nữa. Con gái bà là Cunégonde, mười bảy tuổi, má đỏ au, tươi tắn, đầy đặn, ngon mắt. Con trai ngài nam tước xem ra về mọi mặt đều xứng đáng với cha. Gia sư Pangloss là nhà tiên tri của cả nhà, và cậu bé Candide nghe thầy giảng với tất cả lòng thành thật của tuổi tác và tính tình mình. [voltaire-candide:2.5] Pangloss dạy môn siêu hình-thần học-vũ trụ-ngốc học. Thầy chứng minh một cách tuyệt diệu rằng không có kết quả nào mà không có nguyên nhân, và rằng, trong thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có này, lâu đài của đức ông nam tước là tòa lâu đài đẹp nhất trong các lâu đài, và bà là bà nam tước tốt đẹp nhất trong mọi bà nam tước có thể có. [voltaire-candide:2.6] Đã được chứng minh, thầy nói, rằng mọi sự không thể khác đi được; vì mọi thứ đều được làm ra cho một mục đích, nên tất yếu mọi thứ đều nhằm mục đích tốt đẹp nhất. Hãy để ý mà xem, mũi được làm ra để đeo kính; vì thế chúng ta có kính. Chân rõ ràng được định ra để mang bít tất, và chúng ta có bít tất. Đá được tạo thành để đẽo gọt và để xây lâu đài; vì thế đức ông có một tòa lâu đài rất đẹp: vị nam tước lớn nhất tỉnh phải được ở sang nhất; và lợn được làm ra để người ta ăn, nên chúng ta ăn thịt lợn quanh năm: bởi vậy, những kẻ quả quyết rằng mọi sự đều tốt là đã nói một điều ngu xuẩn; phải nói rằng mọi sự đều tốt đẹp nhất. [voltaire-candide:2.7] Candide chăm chú lắng nghe, và ngây thơ tin theo; vì chàng thấy tiểu thư Cunégonde đẹp vô cùng, dù chưa bao giờ chàng dám bạo gan nói điều ấy với nàng. Chàng kết luận rằng sau hạnh phúc được sinh ra làm nam tước Thunder-ten-tronckh, bậc hạnh phúc thứ hai là được làm tiểu thư Cunégonde; bậc thứ ba là được thấy nàng mỗi ngày; và bậc thứ tư là được nghe thầy Pangloss, nhà triết học lớn nhất tỉnh, và do đó là lớn nhất trên khắp trái đất. [voltaire-candide:2.8] Một hôm, Cunégonde đang đi dạo gần lâu đài, trong khu rừng nhỏ mà người ta gọi là công viên, thì trông thấy giữa bụi rậm tiến sĩ Pangloss đang giảng một bài vật lý thực nghiệm cho cô hầu phòng của mẹ nàng, một cô gái tóc nâu nhỏ nhắn rất xinh và rất dễ bảo. Vì tiểu thư Cunégonde rất có khiếu về khoa học, nàng nín thở quan sát những cuộc thí nghiệm lặp đi lặp lại mà nàng được chứng kiến; nàng thấy rõ lý do đầy đủ của tiến sĩ, thấy các kết quả và các nguyên nhân, rồi quay về, toàn thân xao động, toàn tâm suy tưởng, tràn ngập khát vọng được thành người thông thái, nghĩ rằng mình rất có thể là lý do đầy đủ của chàng Candide trẻ tuổi, và chàng cũng có thể là lý do đầy đủ của mình. [voltaire-candide:2.9] Nàng gặp Candide trên đường trở về lâu đài, và đỏ mặt: Candide cũng đỏ mặt. Nàng chào chàng bằng giọng đứt quãng; còn Candide nói với nàng mà chẳng biết mình nói gì. Hôm sau, sau bữa trưa, lúc mọi người rời bàn ăn, Cunégonde và Candide tình cờ ở sau một tấm bình phong; Cunégonde đánh rơi chiếc khăn tay, Candide nhặt lên; nàng ngây thơ cầm lấy tay chàng; chàng trai trẻ ngây thơ hôn tay cô tiểu thư trẻ với một sự nồng nhiệt, một sự đa cảm, một vẻ duyên dáng hết sức đặc biệt; môi họ gặp nhau, mắt họ bừng cháy, đầu gối họ run rẩy, tay họ lạc lối. Ngài nam tước Thunder-ten-tronckh đi ngang qua tấm bình phong, và trông thấy nguyên nhân ấy cùng kết quả ấy, bèn đá thật mạnh vào mông Candide mà tống chàng ra khỏi lâu đài. Cunégonde ngất đi: vừa tỉnh lại, nàng liền bị bà nam tước tát cho mấy cái; và cả tòa lâu đài đẹp nhất và dễ chịu nhất trong mọi lâu đài có thể có bàng hoàng. [voltaire-candide:3.1] CHƯƠNG II. Candide ra sao giữa đám người Bulgar. [voltaire-candide:3.2] Candide, bị đuổi khỏi thiên đường trần thế, đi mãi mà chẳng biết đi đâu, vừa đi vừa khóc, ngước mắt nhìn trời, lại luôn ngoái nhìn về phía tòa lâu đài đẹp nhất trong các lâu đài, nơi có cô tiểu thư nam tước xinh đẹp nhất trong các tiểu thư nam tước; chàng nằm ngủ giữa đồng, giữa hai luống cày, chẳng có gì ăn tối; tuyết rơi từng bông lớn. Hôm sau, Candide, rét cóng cả người, lê bước tới thị trấn gần đó, tên là Valdberghoff-trarbk-dikdorff, không có một đồng xu, đói lả và mệt rã rời. Chàng buồn bã dừng lại trước cửa một quán rượu. Hai người mặc áo xanh để ý đến chàng: Này anh bạn, một người nói, kia là một chàng trai rất cân đối, lại đủ tầm vóc quy định; họ tiến về phía Candide và hết sức lịch sự mời chàng dùng bữa.—Thưa các ngài, Candide nói với họ, khiêm tốn một cách dễ mến, các ngài cho tôi nhiều vinh dự quá, nhưng tôi không có tiền trả phần mình.—À! thưa ngài, một người áo xanh nói, những người có dáng vóc và tài đức như ngài chẳng bao giờ phải trả gì cả: ngài chẳng phải cao năm bộ năm tấc đấy sao?—Vâng, thưa các ngài, đúng là tầm vóc của tôi, chàng vừa nói vừa cúi chào.—À! thưa ngài, xin mời ngồi vào bàn; chúng tôi không những sẽ đài thọ cho ngài, mà còn chẳng bao giờ để một người như ngài phải thiếu tiền; con người sinh ra chỉ để giúp đỡ lẫn nhau.—Các ngài nói phải, Candide đáp; thầy Pangloss vẫn luôn bảo tôi như thế, và tôi thấy rõ rằng mọi sự đều tốt đẹp nhất. Người ta mời chàng nhận mấy đồng écu, chàng nhận và muốn viết giấy nợ; người ta không chịu, rồi cùng ngồi vào bàn. Ngài có yêu tha thiết không?….—Ồ! có chứ, chàng đáp, tôi yêu tha thiết tiểu thư Cunégonde.—Không phải, một trong hai vị ấy nói, chúng tôi hỏi ngài có yêu tha thiết đức vua của người Bulgar không?—Hoàn toàn không, chàng nói, vì tôi chưa bao giờ trông thấy ngài.—Sao lại thế! đó là vị vua dễ mến nhất trong các vị vua, và phải uống chúc sức khỏe ngài.—Ồ! rất sẵn lòng, thưa các ngài. Và chàng uống. Thế là đủ rồi, người ta bảo chàng, giờ ngài là chỗ dựa, là trụ cột, là người bảo vệ, là anh hùng của người Bulgar; ngài đã thành đạt, và vinh quang của ngài đã được bảo đảm. Lập tức người ta cùm chân chàng lại, và dẫn chàng về trung đoàn. Người ta bắt chàng quay phải, quay trái, giơ que thông nòng, cất que thông nòng, ngắm bắn, bắn, đi bước gấp, và người ta cho chàng ba mươi gậy; hôm sau, chàng tập đỡ vụng hơn một chút, và chỉ ăn có hai mươi gậy; ngày kia, người ta chỉ cho chàng mười gậy, và chàng được đồng đội coi như một thần đồng. [voltaire-candide:3.3] Candide, sững sờ cả người, vẫn chưa hiểu cho lắm vì sao mình lại là anh hùng. Một ngày xuân đẹp trời, chàng nảy ra ý định đi dạo, cứ thẳng phía trước mà đi, tưởng rằng loài người, cũng như loài vật, có đặc quyền dùng đôi chân của mình tùy thích. Chàng đi chưa được hai dặm Pháp thì kìa bốn vị anh hùng khác cao sáu bộ đuổi kịp chàng, trói chàng lại, giải chàng vào ngục tối. Người ta hỏi chàng, đúng theo thủ tục pháp lý, xem chàng thích bị cả trung đoàn quất ba mươi sáu lượt hơn, hay ăn cùng một lúc mười hai viên đạn chì vào óc hơn. Chàng có nói mỏi miệng rằng ý chí là tự do, và chàng chẳng muốn cái nào cả, thì vẫn phải chọn; chàng quyết định, nhờ vào ơn Chúa ban mà người ta gọi là tự do, chạy qua hàng roi ba mươi sáu lượt; chàng nếm được hai cuộc dạo. Trung đoàn gồm hai nghìn người; thế là chàng nhận đủ bốn nghìn roi, khiến từ gáy cho đến đít, các thớ cơ và dây thần kinh của chàng lộ cả ra. Khi người ta sắp sửa tiến hành lượt thứ ba, Candide, không chịu nổi nữa, xin người ta làm ơn rủ lòng tốt mà đập vỡ đầu chàng cho; chàng được ân huệ ấy; người ta bịt mắt chàng; người ta bắt chàng quỳ xuống. Đúng lúc ấy vua Bulgar đi qua, hỏi tội trạng của kẻ chịu hình; và vì vị vua này có thiên tài lớn, ngài hiểu ra, qua tất cả những gì ngài biết được về Candide, rằng đây là một nhà siêu hình học trẻ tuổi hết sức mù tịt về chuyện đời, và ngài ban ân xá cho chàng với một lòng khoan hồng sẽ được ca ngợi trên mọi tờ báo và qua mọi thế kỷ. Một ông thầy thuốc ngoại khoa tử tế chữa lành cho Candide trong ba tuần bằng những thứ thuốc làm dịu mà Dioscoride đã dạy. Chàng đã có lại chút da và có thể đi được, thì vua Bulgar giao chiến với vua Abar. [voltaire-candide:4.1] CHƯƠNG III. Candide thoát khỏi đám người Bulgar thế nào, và trở nên ra sao. [voltaire-candide:4.2] Không gì đẹp đẽ, nhanh nhẹn, rực rỡ, chỉnh tề bằng hai đạo quân ấy. Kèn đồng, sáo, kèn ô-boa, trống, đại bác hợp thành một bản hòa âm mà ngay dưới địa ngục cũng chưa từng có. Trước hết đại bác quật ngã chừng sáu nghìn người mỗi bên; tiếp đó súng hỏa mai loại khỏi thế giới tốt đẹp nhất chừng chín đến mười nghìn tên vô lại đang làm ô uế bề mặt của nó. Lưỡi lê cũng là lý do đầy đủ cho cái chết của vài nghìn người. Tổng cộng có thể lên tới chừng ba mươi nghìn sinh linh. Candide, run như một nhà triết học, ẩn nấp kỹ hết mức có thể trong suốt cuộc tàn sát anh hùng này. [voltaire-candide:4.3] Cuối cùng, trong lúc hai ông vua mỗi người cho hát bài Te Deum trong doanh trại của mình, chàng quyết định đi nơi khác mà suy luận về các kết quả và các nguyên nhân. Chàng trèo qua những đống người chết và người hấp hối, và trước hết tới được một ngôi làng gần đó; làng đã thành tro: đó là một làng Abar mà người Bulgar đã đốt, đúng theo các luật lệ của công pháp. Chỗ này, những ông già mình đầy thương tích nhìn những người vợ bị cắt cổ đang chết dần, tay còn ôm con bên bầu vú đẫm máu; chỗ kia, những cô gái bị mổ bụng sau khi đã thỏa mãn nhu cầu tự nhiên của mấy vị anh hùng, đang trút hơi thở cuối cùng; những cô khác bị cháy dở kêu gào xin người ta giết cho xong. Óc người vương vãi trên mặt đất bên cạnh những cánh tay và cẳng chân bị chặt. [voltaire-candide:4.4] Candide chạy trốn thật nhanh sang một làng khác: làng ấy thuộc về người Bulgar, và các vị anh hùng Abar cũng đã đối xử với nó y như thế. Candide, vẫn bước trên những chân tay còn giật giật hoặc xuyên qua những đống đổ nát, rốt cuộc ra khỏi sân khấu chiến tranh, mang theo chút lương thực trong bị, và chẳng bao giờ quên tiểu thư Cunégonde. Khi đến Hà Lan thì lương thực của chàng cạn; nhưng nghe nói ở xứ ấy ai cũng giàu, và người ta theo đạo Kitô, chàng không chút nghi ngờ rằng người ta sẽ đối đãi với chàng tử tế như chàng từng được đối đãi trong lâu đài của ngài nam tước, trước khi chàng bị đuổi ra vì đôi mắt đẹp của tiểu thư Cunégonde. [voltaire-candide:4.5] Chàng xin bố thí mấy vị có vẻ đạo mạo, và tất cả đều đáp rằng nếu chàng còn tiếp tục cái nghề ấy, người ta sẽ nhốt chàng vào nhà cải huấn để dạy cho chàng biết cách sống. [voltaire-candide:4.6] Sau đó chàng tìm đến một người vừa mới một mình diễn thuyết liền một giờ về lòng bác ái trước một hội nghị đông người. Nhà hùng biện ấy nhìn chàng bằng con mắt hằn học, nói: Anh đến đây làm gì? anh có đứng về phía chính nghĩa không? Không có kết quả nào mà không có nguyên nhân, Candide khiêm tốn đáp; mọi sự đều tất yếu nối kết với nhau và được sắp đặt tốt đẹp nhất. Tôi đã phải bị đuổi khỏi bên cạnh tiểu thư Cunégonde, đã phải chạy qua hàng roi, và tôi phải đi xin bánh mì cho đến khi tự kiếm được; tất cả những điều ấy không thể nào khác được. Này anh bạn, nhà hùng biện bảo chàng, anh có tin rằng Giáo hoàng là kẻ phản Kitô không? Tôi chưa từng nghe ai nói thế, Candide đáp: nhưng dù ngài có phải hay không phải, thì tôi vẫn thiếu bánh mì. Mày không đáng được ăn, kẻ kia nói: cút đi, đồ vô lại, cút đi, đồ khốn nạn, suốt đời đừng có lại gần tao. Vợ nhà hùng biện thò đầu ra cửa sổ, thấy một kẻ dám ngờ rằng Giáo hoàng là kẻ phản Kitô, bèn trút lên đầu chàng nguyên một….. Ôi trời! lòng nhiệt thành tôn giáo nơi các bà các cô sao mà quá quắt đến thế! [voltaire-candide:4.7] Một người chưa hề được rửa tội, một người theo phái Tái Tẩy (anabaptiste) tốt bụng, tên là Jacques, thấy người ta đối xử tàn nhẫn và nhục nhã như thế với một người anh em của mình, một sinh vật hai chân không lông, có một linh hồn; ông đưa chàng về nhà, tắm rửa cho chàng, cho chàng bánh mì và bia, tặng chàng hai đồng florin, và thậm chí còn muốn dạy chàng làm việc trong các xưởng của ông, nơi dệt thứ vải Ba Tư mà người ta sản xuất ở Hà Lan. Candide gần như phủ phục trước ông, kêu lên: Thầy Pangloss quả đã nói đúng với tôi rằng mọi sự đều tốt đẹp nhất trên đời này, vì tôi cảm động trước lòng hào hiệp tột bậc của ông hơn vô cùng so với sự cứng rắn của ông mặc áo choàng đen kia, và của bà vợ ông ta. [voltaire-candide:4.8] Hôm sau, đang đi dạo, chàng gặp một gã ăn mày mình đầy mụn mủ, mắt lờ đờ như chết, chóp mũi bị ăn mòn, miệng méo xệch, răng đen, nói giọng khàn trong cổ họng, bị một cơn ho dữ dội hành hạ, và mỗi lần rặn ho lại khạc ra một chiếc răng. [voltaire-candide:5.1] CHƯƠNG IV. Candide gặp lại thầy dạy triết học cũ của mình, tiến sĩ Pangloss, thế nào, và chuyện gì đã xảy ra từ đó. [voltaire-candide:5.2] Candide, thương xót còn nhiều hơn ghê sợ, đưa cho gã ăn mày ghê rợn ấy hai đồng florin mà chàng nhận được của Jacques, người theo phái Tái Tẩy lương thiện của chàng. Bóng ma nhìn chàng chòng chọc, ứa nước mắt, rồi nhảy tới ôm cổ chàng. Candide hoảng sợ lùi lại. Than ôi! kẻ khốn khổ nói với kẻ khốn khổ kia, con không còn nhận ra Pangloss thân yêu của con nữa sao? Con nghe gì thế này? thầy, thầy kính yêu của con! thầy, trong tình trạng khủng khiếp này! thế thì tai họa nào đã xảy đến với thầy? sao thầy không còn ở trong tòa lâu đài đẹp nhất trong các lâu đài nữa? tiểu thư Cunégonde, viên ngọc của các thiếu nữ, kiệt tác của tạo hóa, giờ ra sao rồi? Thầy kiệt sức rồi, Pangloss nói. Lập tức Candide dẫn thầy vào chuồng bò của người theo phái Tái Tẩy, cho thầy ăn chút bánh mì; và khi Pangloss đã hồi sức: Thế nào! chàng hỏi, còn Cunégonde? Cô ấy chết rồi, người kia đáp. Nghe câu ấy Candide ngất đi: người bạn của chàng làm chàng tỉnh lại bằng chút giấm hỏng tình cờ có sẵn trong chuồng. Candide mở mắt ra. Cunégonde chết rồi! Ôi! thế giới tốt đẹp nhất, ngươi ở đâu? Nhưng nàng chết vì bệnh gì? có phải vì đã thấy con bị đá mông thật mạnh mà tống ra khỏi tòa lâu đài đẹp của ngài thân phụ nàng không? Không, Pangloss nói, cô ấy bị lính Bulgar mổ bụng, sau khi bị hãm hiếp đến mức không thể hơn được nữa; chúng đập vỡ đầu ngài nam tước vì ngài muốn bảo vệ con gái; bà nam tước bị chặt ra từng mảnh; cậu học trò tội nghiệp của thầy bị đối xử y hệt như cô em gái; còn lâu đài thì không còn hòn đá nào chồng lên hòn đá nào, không một kho thóc, không một con cừu, không một con vịt, không một cái cây; nhưng chúng ta đã được báo thù đích đáng, vì người Abar cũng làm y như thế ở một thái ấp nam tước gần bên thuộc về một lãnh chúa Bulgar. [voltaire-candide:5.3] Nghe lời ấy, Candide lại ngất đi lần nữa; nhưng khi đã hồi tỉnh, và đã nói hết những gì chàng phải nói, chàng hỏi về nguyên nhân và kết quả, và về lý do đầy đủ đã đẩy Pangloss vào tình cảnh thảm hại đến thế. Than ôi! người kia nói, đó là tình yêu: tình yêu, niềm an ủi của loài người, đấng bảo tồn vũ trụ, linh hồn của mọi sinh vật có cảm giác, tình yêu dịu dàng. Than ôi! Candide nói, con đã biết tình yêu ấy, vị chúa tể của những trái tim, linh hồn của linh hồn chúng ta; nó chưa từng đem lại cho con gì ngoài một nụ hôn và hai mươi cú đá vào đít. Làm sao nguyên nhân đẹp đẽ ấy lại có thể sinh ra nơi thầy một kết quả ghê tởm đến thế? [voltaire-candide:5.4] Pangloss đáp lại bằng những lời sau: Ôi Candide thân yêu của thầy! con đã biết Paquette, cô hầu xinh xắn của bà nam tước đáng tôn kính của chúng ta: thầy đã nếm trong vòng tay cô ấy những khoái lạc của thiên đường, và chúng đã sinh ra những cực hình địa ngục đang gặm nhấm thầy như con thấy đây; cô ấy đã nhiễm bệnh, có lẽ đã chết vì nó. Paquette nhận được món quà này từ một thầy dòng Phanxicô rất uyên bác, người đã lần ngược lên tận cội nguồn, vì thầy dòng ấy mắc nó từ một bà bá tước già, bà này nhận nó từ một đại úy kỵ binh, gã này có nó là nhờ một bà hầu tước, bà này mắc nó từ một cậu tiểu đồng, cậu này nhận nó từ một cha dòng Tên, cha này, khi còn là tập sinh, đã mắc nó theo dòng trực hệ từ một trong những người bạn đồng hành của Christophe Colomb. Còn thầy, thầy sẽ chẳng truyền nó cho ai, vì thầy sắp chết. [voltaire-candide:5.5] Ôi Pangloss! Candide kêu lên, thật là một gia phả kỳ lạ! chẳng phải quỷ dữ là ông tổ của nó sao? Hoàn toàn không, bậc vĩ nhân ấy đáp; đó là một thứ không thể thiếu trong thế giới tốt đẹp nhất, một thành phần cần thiết; vì nếu Colomb không mắc phải, trên một hòn đảo ở châu Mỹ, căn bệnh làm nhiễm độc nguồn sinh sản, lại thường ngăn cản cả sự sinh sản, và rõ ràng trái ngược với mục đích lớn của tạo hóa, thì chúng ta đã chẳng có sô-cô-la, cũng chẳng có thuốc nhuộm đỏ cochenille; lại còn phải nhận xét rằng cho đến tận hôm nay, trên lục địa của chúng ta, căn bệnh này là của riêng chúng ta, cũng như thói tranh biện. Người Thổ, người Ấn, người Ba Tư, người Trung Hoa, người Xiêm, người Nhật đều chưa biết đến nó; nhưng có một lý do đầy đủ để đến lượt họ cũng sẽ biết đến nó trong vài thế kỷ nữa. Trong khi chờ đợi, nó đã tiến bộ tuyệt vời giữa chúng ta, và nhất là trong những đạo quân lớn gồm toàn những lính đánh thuê lương thiện, được giáo dục tử tế, những kẻ định đoạt vận mệnh các quốc gia; có thể quả quyết rằng, khi ba mươi nghìn người dàn trận giao chiến với một đạo quân ngang số lượng, thì mỗi bên có chừng hai mươi nghìn kẻ mắc giang mai. [voltaire-candide:5.6] Thật đáng khâm phục, Candide nói; nhưng thầy phải đi chữa bệnh. Thầy chữa bằng cách nào được? Pangloss nói; thầy không có một xu dính túi, con ạ, và trên khắp mặt địa cầu này người ta chẳng thể chích máu hay thụt rửa mà không phải trả tiền, hoặc không có ai đó trả tiền thay cho mình. [voltaire-candide:5.7] Lời nói sau cùng ấy khiến Candide quyết định; chàng đi phục xuống dưới chân Jacques, người theo phái Tái Tẩy nhân từ của chàng, và tả cho ông một bức tranh cảm động đến thế về tình cảnh bạn chàng lâm vào, khiến con người tốt bụng ấy không ngần ngại thu nhận tiến sĩ Pangloss; ông bỏ tiền túi ra cho chữa bệnh cho tiến sĩ. Trong lúc chữa, Pangloss chỉ mất một con mắt và một bên tai. Ông viết chữ đẹp, và thông thạo số học. Jacques bèn cho ông làm người giữ sổ sách. Sau hai tháng, phải đi Lisboa vì công việc buôn bán, Jacques đưa hai nhà triết học của mình lên tàu đi cùng. Pangloss giải thích cho ông rằng mọi sự đều tốt đẹp không thể hơn được nữa. Jacques không đồng ý như vậy. Ắt hẳn, ông nói, con người đã làm hư hỏng tự nhiên ít nhiều, vì họ sinh ra đâu phải là sói, thế mà họ đã thành sói. Chúa không ban cho họ đại bác cỡ hai mươi bốn, cũng chẳng ban lưỡi lê, thế mà họ đã tự làm ra lưỡi lê và đại bác để tiêu diệt lẫn nhau. Tôi còn có thể tính thêm vào sổ những vụ vỡ nợ, và cái công lý chiếm đoạt tài sản của những kẻ vỡ nợ để các chủ nợ trắng tay. Tất cả những điều đó là không thể thiếu, ông tiến sĩ chột mắt đáp, và những bất hạnh riêng làm nên cái tốt chung; thành thử bất hạnh riêng càng nhiều thì mọi sự càng tốt. Trong khi ông đang lý luận, bầu trời tối sầm lại, gió thổi từ bốn phương trời, và con tàu bị cơn bão khủng khiếp nhất tấn công, ngay trong tầm nhìn của cảng Lisboa. [voltaire-candide:6.1] CHƯƠNG V. Bão tố, đắm tàu, động đất, và chuyện gì đã xảy đến với tiến sĩ Pangloss, với Candide, và với Jacques người theo phái Tái Tẩy. [voltaire-candide:6.2] Một nửa số hành khách, kiệt sức, thoi thóp vì những cơn khổ sở không sao tưởng tượng nổi mà sự tròng trành của con tàu gây ra cho thần kinh và cho mọi thể dịch trong cơ thể bị xáo trộn ngược chiều nhau, đến cả sức để lo lắng về hiểm nguy cũng không còn. Nửa kia thì kêu la và cầu nguyện; buồm rách tả tơi, cột buồm gãy, thân tàu nứt toác. Ai làm được thì làm, chẳng ai nghe ai, chẳng ai chỉ huy. Người theo phái Tái Tẩy phụ một tay điều khiển tàu; ông đang ở trên boong; một gã thủy thủ hung hãn đánh ông một cú mạnh, quật ông nằm sóng soài trên sàn ván; nhưng chính cú đánh ấy làm gã bị chấn động dữ dội đến nỗi gã ngã lộn khỏi tàu, đầu chúc xuống trước. Gã treo lơ lửng, mắc vào một khúc cột buồm gãy. Jacques tốt bụng chạy tới cứu, giúp gã leo lên, và vì cố sức, ông bị văng xuống biển ngay trước mắt gã thủy thủ, kẻ để mặc ông chết mà chẳng thèm nhìn lấy một cái. Candide lại gần, thấy ân nhân của mình nổi lên trong chốc lát, rồi bị nuốt chửng mãi mãi. Chàng muốn nhảy xuống biển theo ông: nhà triết học Pangloss ngăn chàng lại, bằng cách chứng minh cho chàng thấy rằng vịnh Lisboa đã được tạo ra cốt để người theo phái Tái Tẩy này chết đuối ở đó. Trong khi ông đang chứng minh điều ấy theo lối tiên nghiệm, con tàu vỡ toác, tất cả đều bỏ mạng trừ Pangloss, Candide, và gã thủy thủ thô bạo đã làm chết đuối người theo phái Tái Tẩy đức hạnh; tên vô lại may mắn bơi được vào bờ, nơi Pangloss và Candide được một tấm ván đưa dạt vào. [voltaire-candide:6.3] Khi đã hoàn hồn đôi chút, họ đi về phía Lisboa; họ còn ít tiền, nhờ đó họ hy vọng thoát khỏi cái đói sau khi đã thoát khỏi bão tố. [voltaire-candide:6.4] Họ vừa đặt chân vào thành phố, vừa khóc thương cái chết của ân nhân, thì đã thấy mặt đất rung chuyển dưới bước chân; biển dâng lên sôi sục trong cảng, đập tan những con tàu đang thả neo. Những cơn lốc lửa và tro phủ kín các đường phố và quảng trường; nhà cửa sụp đổ, mái nhà đổ nhào xuống nền móng, và nền móng thì tan tác; ba mươi nghìn cư dân đủ mọi lứa tuổi, cả nam lẫn nữ, bị nghiền nát dưới đống đổ nát. Gã thủy thủ vừa huýt sáo vừa chửi thề nói: ở đây sẽ có chút gì để kiếm chác. Lý do đầy đủ của hiện tượng này có thể là gì nhỉ? Pangloss nói. Ngày tận thế đến rồi! Candide kêu lên. Gã thủy thủ lập tức chạy vào giữa đống đổ nát, xông pha cái chết để tìm tiền, tìm được, vơ lấy, say khướt, và khi đã ngủ cho giã rượu, bèn mua ân huệ của cô gái dễ dãi đầu tiên mà gã gặp trên đống đổ nát của những ngôi nhà bị phá hủy, giữa những người hấp hối và những người chết. Trong khi đó Pangloss kéo tay áo gã: Này anh bạn, ông bảo gã, như thế là không tốt, anh đang xúc phạm lý tính phổ quát, anh chọn sai lúc rồi. Tiên sư cha nó, gã kia đáp, tao là thủy thủ, sinh ở Batavia; tao đã bốn lần giẫm lên cây thánh giá trong bốn chuyến đi Nhật Bản; mày khéo tìm đúng người quá nhỉ, với cái lý tính phổ quát của mày! [voltaire-candide:6.5] Mấy mảnh đá vỡ đã làm Candide bị thương; chàng nằm sóng soài giữa phố, mình phủ đầy gạch vụn. Chàng nói với Pangloss: Than ôi! kiếm cho con chút rượu vang và dầu; con chết mất. Trận động đất này chẳng phải chuyện gì mới, Pangloss đáp; năm ngoái thành Lima bên châu Mỹ cũng đã chịu những chấn động như thế; nguyên nhân giống nhau, kết quả giống nhau; chắc chắn có một mạch lưu huỳnh chạy ngầm dưới đất từ Lima tới Lisboa. Điều ấy hết sức có khả năng, Candide nói; nhưng, lạy Chúa, cho con chút dầu và rượu vang. Có khả năng là thế nào? nhà triết học vặn lại, thầy khẳng định rằng điều đó đã được chứng minh. Candide ngất đi, và Pangloss mang đến cho chàng một chút nước từ một vòi nước gần đó. [voltaire-candide:6.6] Hôm sau, len lỏi qua những đống gạch vụn mà tìm được chút lương thực, họ hồi sức lại đôi chút. Sau đó họ cũng làm việc như những người khác để cứu giúp những cư dân thoát chết. Vài thị dân được họ cứu giúp đã đãi họ một bữa trưa ngon đến mức có thể có trong một thảm họa như thế: quả thật bữa ăn buồn bã; các thực khách chan bánh mì bằng nước mắt; nhưng Pangloss an ủi họ, quả quyết rằng mọi sự không thể khác đi được: Vì, ông nói, tất cả những điều này là tốt đẹp nhất; vì nếu có một ngọn núi lửa ở Lisboa, thì nó không thể ở chỗ nào khác; vì không thể có chuyện mọi vật không ở nơi chúng đang ở, vì mọi sự đều tốt. [voltaire-candide:6.7] Một người nhỏ thó vận đồ đen, viên chức thân tín của Tòa dị giáo, đang ngồi cạnh ông, lễ phép cất lời: Hẳn là ngài không tin vào tội tổ tông; vì nếu mọi sự đều tốt đẹp nhất, thì hóa ra chẳng có sa ngã cũng chẳng có trừng phạt. [voltaire-candide:6.8] Tôi xin hết sức khiêm nhường cầu ngài thứ lỗi, Pangloss đáp còn lễ phép hơn nữa, vì sự sa ngã của con người và lời nguyền rủa tất yếu phải có mặt trong thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có. Vậy là ngài không tin vào tự do sao? viên chức thân tín nói. Xin ngài thứ lỗi cho, Pangloss nói; tự do có thể tồn tại cùng với tất yếu tuyệt đối; vì chúng ta tất yếu phải được tự do; vì rốt cuộc ý chí đã được định đoạt…… Pangloss đang nói dở câu, thì viên chức thân tín gật đầu ra hiệu cho tên hộ vệ đang rót rượu vang Porto, hay Oporto, cho hắn. [voltaire-candide:7.1] CHƯƠNG VI. Người ta tổ chức một lễ hỏa thiêu auto-da-fé tráng lệ thế nào để ngăn động đất, và Candide bị đánh đòn ra sao. [voltaire-candide:7.2] Sau trận động đất đã phá hủy ba phần tư thành Lisboa, các bậc hiền triết trong nước không tìm ra cách nào hữu hiệu hơn để ngăn ngừa sự tàn phá hoàn toàn bằng cách cho dân chúng xem một lễ hỏa thiêu auto-da-fé tráng lệ; trường đại học Coimbra đã phán quyết rằng cảnh vài người bị thiêu trên lửa riu riu, với nghi lễ long trọng, là một bí quyết không bao giờ sai để ngăn mặt đất rung chuyển. [voltaire-candide:7.3] Vì thế người ta đã bắt một người xứ Biscay bị kết tội lấy mẹ đỡ đầu của con mình, và hai người Bồ Đào Nha ăn gà mà gỡ bỏ miếng mỡ lợn ra: sau bữa trưa, người ta đến trói tiến sĩ Pangloss và đệ tử của ông là Candide, người thì vì đã nói, người thì vì đã nghe với vẻ tán thành: cả hai bị giải riêng rẽ vào những gian phòng cực kỳ mát mẻ, nơi chẳng bao giờ bị ánh mặt trời quấy rầy: tám ngày sau, cả hai được khoác áo san-benito, và đầu được trang điểm bằng mũ mitra bằng giấy: mũ mitra và áo san-benito của Candide vẽ những ngọn lửa chúc ngược, và những con quỷ không đuôi không vuốt; còn quỷ của Pangloss thì có vuốt có đuôi, và lửa thì cháy thẳng lên. Họ ăn vận như thế mà đi trong đoàn rước, và nghe một bài giảng rất thống thiết, tiếp theo là một khúc nhạc hay hát bè faux-bourdon. Candide bị đánh đòn theo nhịp, trong khi người ta hát; người xứ Biscay và hai người không chịu ăn mỡ lợn bị thiêu, còn Pangloss bị treo cổ, dù đó không phải là tục lệ. Cũng ngày hôm ấy mặt đất lại rung chuyển một lần nữa với tiếng ầm ầm khủng khiếp. [voltaire-candide:7.4] Candide kinh hoàng, sững sờ, rối trí, máu me đầm đìa, run rẩy cả người, tự nhủ: Nếu đây là thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có, thì những thế giới khác còn ra sao? giá chỉ bị đánh đòn thì cũng còn cho qua, ở chỗ người Bulgar cũng đã bị rồi; nhưng, ôi Pangloss thân yêu của con! bậc triết gia vĩ đại nhất, lẽ nào con phải thấy thầy bị treo cổ, mà chẳng biết vì sao! ôi người Tái Tẩy thân yêu của tôi! người tốt nhất trong loài người, lẽ nào ông phải chết đuối ngay trong cảng! ôi tiểu thư Cunégonde! viên ngọc của các thiếu nữ, lẽ nào người ta đã mổ bụng em! [voltaire-candide:7.5] Chàng quay về, chân đứng không vững, bị giảng đạo, bị đánh đòn, được xá tội, và được ban phước, thì một bà lão đến gần chàng, bảo: Con ơi, hãy vững lòng, đi theo tôi. [voltaire-candide:8.1] CHƯƠNG VII. Một bà lão chăm sóc Candide thế nào, và chàng tìm lại được người mình yêu ra sao. [voltaire-candide:8.2] Candide chẳng vững lòng chút nào, nhưng vẫn theo bà lão vào một túp nhà xiêu vẹo: bà đưa chàng một hũ thuốc mỡ để xoa, để lại cho chàng đồ ăn thức uống; bà chỉ cho chàng một chiếc giường nhỏ khá sạch sẽ; cạnh giường có một bộ quần áo đầy đủ. Ăn đi, uống đi, ngủ đi, bà bảo chàng, và cầu cho Đức Mẹ Atocha, đức thánh Antôn thành Padova, và đức thánh Giacôbê thành Compostela phù hộ cho con! mai tôi sẽ trở lại. Candide, vẫn còn kinh ngạc trước tất cả những gì đã thấy, tất cả những gì đã chịu đựng, và còn kinh ngạc hơn nữa trước lòng nhân từ của bà lão, muốn hôn tay bà. Không phải tay tôi mà con phải hôn đâu, bà lão nói; mai tôi sẽ trở lại. Xoa thuốc mỡ đi, ăn rồi ngủ đi. [voltaire-candide:8.3] Candide, dù gặp bao nhiêu tai họa, vẫn ăn và ngủ. Hôm sau bà lão mang bữa điểm tâm đến cho chàng, xem xét lưng chàng, tự tay xoa cho chàng một thứ thuốc mỡ khác: rồi bà mang bữa trưa đến: chiều tối bà lại đến và mang bữa tối. Ngày kia bà lại làm đúng những nghi thức ấy. Bà là ai? Candide cứ hỏi mãi; ai đã khiến bà có lòng tốt đến thế? con biết lấy gì đền đáp bà? Bà lão tốt bụng chẳng bao giờ đáp lời nào. Chiều tối bà lại đến, mà không mang bữa tối: Đi với tôi, bà nói, và đừng nói một lời. Bà khoác tay chàng, cùng chàng đi ra đồng chừng một phần tư dặm: họ đến một ngôi nhà biệt lập, có vườn tược và kênh nước bao quanh. Bà lão gõ vào một cánh cửa nhỏ. Cửa mở; bà dẫn Candide theo một cầu thang kín lên một căn phòng nhỏ thếp vàng, để chàng lại trên một chiếc trường kỷ bọc gấm, đóng cửa lại, rồi bỏ đi. Candide ngỡ mình đang mơ, và coi cả cuộc đời mình như một giấc mộng chẳng lành, còn giây phút hiện tại như một giấc mộng êm đềm. [voltaire-candide:8.4] Chẳng mấy chốc bà lão trở lại; bà khó nhọc dìu một người đàn bà đang run rẩy, dáng người uy nghi, lấp lánh châu báu, và trùm một tấm mạng. Hãy vén tấm mạng này lên, bà lão bảo Candide. Chàng trai trẻ lại gần; chàng rụt rè đưa tay vén tấm mạng. Phút giây ấy! nỗi kinh ngạc ấy! chàng tưởng như thấy tiểu thư Cunégonde; chàng thấy nàng thật, chính là nàng. Chàng rụng rời sức lực, không thốt nổi một lời, ngã xuống dưới chân nàng. Cunégonde ngã xuống trường kỷ. Bà lão tưới cho họ đầy các thứ nước hồi sức, họ tỉnh lại, họ nói với nhau: thoạt tiên là những lời đứt quãng, những câu hỏi và câu trả lời chồng chéo lên nhau, những tiếng thở dài, những giọt nước mắt, những tiếng kêu. Bà lão dặn họ bớt ồn ào, rồi để mặc họ tự do. Sao! là em, Candide nói với nàng, em còn sống! anh gặp lại em ở Bồ Đào Nha! Vậy là người ta không hãm hiếp em sao? người ta không mổ bụng em, như nhà triết học Pangloss đã quả quyết với anh sao? Có chứ, nàng Cunégonde xinh đẹp nói; nhưng người ta đâu phải lúc nào cũng chết vì hai tai nạn ấy.—Nhưng cha mẹ em có bị giết không?—Điều ấy thật quá đúng, Cunégonde vừa khóc vừa nói.—Còn anh trai em?—Anh trai em cũng bị giết rồi.—Thế sao em lại ở Bồ Đào Nha? làm sao em biết anh ở đây? và nhờ cuộc phiêu lưu kỳ lạ nào mà em đã cho người đưa anh tới ngôi nhà này?—Em sẽ kể anh nghe tất cả, nàng đáp; nhưng trước hết anh phải kể cho em nghe mọi chuyện đã xảy đến với anh kể từ nụ hôn ngây thơ anh trao em, và những cú đá anh phải chịu. [voltaire-candide:8.5] Candide vâng lời nàng với lòng kính cẩn sâu xa; và dù đang bối rối, dù giọng còn yếu ớt và run run, dù sống lưng vẫn còn hơi đau, chàng kể cho nàng nghe một cách hồn nhiên nhất tất cả những gì chàng đã trải qua kể từ lúc họ chia lìa. Cunégonde ngước mắt nhìn trời: nàng nhỏ lệ thương cái chết của người Tái Tẩy tốt bụng và của Pangloss; sau đó nàng nói với Candide những lời sau đây, còn chàng thì không bỏ sót một lời, và đắm đuối nuốt lấy nàng bằng ánh mắt. [voltaire-candide:9.1] CHƯƠNG VIII. Chuyện của Cunégonde. [voltaire-candide:9.2] Em đang nằm trên giường và ngủ say, thì trời đẹp lòng sai người Bulgar đến tòa lâu đài xinh đẹp Thunder-ten-tronckh của chúng ta; chúng cắt cổ cha em và anh trai em, và chặt mẹ em ra từng mảnh. Một tên Bulgar to lớn, cao sáu bộ, thấy em đã ngất đi trước cảnh tượng ấy, liền bắt đầu hãm hiếp em; điều đó làm em tỉnh lại, em hồi tỉnh, em kêu thét, em vùng vẫy, em cắn, em cào, em muốn móc mắt tên Bulgar to lớn ấy, vì không biết rằng mọi chuyện xảy ra trong lâu đài của cha em là chuyện thường tình: tên vũ phu đâm em một nhát dao vào sườn trái mà em vẫn còn mang vết sẹo. Than ôi! anh rất mong được xem nó, chàng Candide ngây thơ nói. Anh sẽ được xem, Cunégonde nói; nhưng ta kể tiếp đã. Em kể tiếp đi, Candide nói. [voltaire-candide:9.3] Nàng nối lại mạch chuyện như sau: Một viên đại úy Bulgar bước vào, thấy em máu me đầm đìa, mà tên lính vẫn không chịu thôi. Viên đại úy nổi giận vì tên vũ phu ấy tỏ ra thiếu tôn trọng mình, và giết hắn ngay trên người em. Rồi ông ta cho băng bó cho em, và đưa em về doanh trại làm tù binh chiến tranh. Em giặt mấy chiếc áo sơ mi ít ỏi của ông ta, em nấu bếp cho ông ta; ông ta thấy em rất xinh, phải thú thật như vậy; và em cũng không chối rằng ông ta rất cân đối, da trắng và mịn; ngoài ra thì ít trí tuệ, ít triết lý: rõ ràng là ông ta không được tiến sĩ Pangloss dạy dỗ. Sau ba tháng, đã hết sạch tiền, và đã chán em, ông ta bán em cho một người Do Thái tên là don Issachar, kẻ buôn bán ở Hà Lan và Bồ Đào Nha, và mê đàn bà say đắm. Người Do Thái này rất say mê con người em, nhưng không chinh phục được; em chống cự hắn giỏi hơn so với tên lính Bulgar: một người có danh dự có thể bị hãm hiếp một lần, nhưng đức hạnh của người ấy nhờ thế mà vững vàng thêm. Để thuần hóa em, người Do Thái đưa em đến ngôi nhà ở quê mà anh thấy đây. Cho đến lúc ấy em vẫn tưởng rằng trên đời không có gì đẹp bằng lâu đài Thunder-ten-tronckh; em đã vỡ mộng. [voltaire-candide:9.4] Một hôm vị đại pháp quan Tòa dị giáo trông thấy em trong buổi lễ misa; ngài đưa mắt nhìn em mãi, và cho người nhắn rằng ngài cần nói chuyện với em về những việc cơ mật. Em được đưa đến dinh của ngài; em cho ngài biết dòng dõi của em; ngài chỉ cho em thấy việc thuộc về một người Israel là hạ thấp địa vị của em biết bao. Người ta thay mặt ngài đề nghị don Issachar nhường em lại cho đức ông. Don Issachar, vốn là chủ ngân hàng của triều đình, và là người có thế lực, nhất định không chịu. Vị pháp quan dọa hắn bằng một lễ hỏa thiêu auto-da-fé. Cuối cùng, người Do Thái của em sợ hãi, ký một giao kèo theo đó ngôi nhà và em sẽ thuộc chung về cả hai người; người Do Thái sẽ được các ngày thứ Hai, thứ Tư, và ngày sabbat, còn vị pháp quan được những ngày khác trong tuần. Giao kèo này đã có hiệu lực được sáu tháng. Chẳng phải là không có cãi cọ; vì thường không phân định được đêm thứ Bảy rạng sáng Chủ nhật thuộc về luật cũ hay luật mới. Phần em, cho đến nay em vẫn cưỡng lại được cả hai; và em tin rằng chính vì lẽ ấy mà em vẫn luôn được yêu. [voltaire-candide:9.5] Cuối cùng, để xua đuổi tai ương động đất, và để dọa don Issachar, đức ông pháp quan đẹp lòng cử hành một lễ hỏa thiêu auto-da-fé. Ngài cho em vinh dự được mời đến dự. Em được xếp chỗ rất tốt; giữa lễ misa và cuộc hành hình, người ta mời các bà các cô dùng đồ giải khát. Quả thật em đã kinh hoàng khi thấy thiêu hai người Do Thái ấy và người xứ Biscay lương thiện đã lấy mẹ đỡ đầu của con mình: nhưng em đã ngạc nhiên, sợ hãi, bối rối biết bao, khi thấy trong một chiếc áo san-benito, dưới một chiếc mũ mitra, một khuôn mặt giống hệt Pangloss! Em dụi mắt, em nhìn kỹ, em thấy ông bị treo cổ; em ngất đi. Vừa mới hồi tỉnh, em đã thấy anh bị lột trần truồng; đó là tột cùng của kinh hoàng, của bàng hoàng, của đau đớn, của tuyệt vọng. Em nói thật với anh rằng da anh còn trắng hơn, và hồng hào hoàn hảo hơn da viên đại úy Bulgar của em. Cảnh tượng ấy làm tăng gấp bội mọi cảm xúc đang đè nặng lên em, đang thiêu đốt em. Em kêu lên, em muốn nói: Dừng tay lại, lũ man rợ! nhưng em nghẹn tiếng, và những tiếng kêu của em hẳn cũng vô ích. Khi anh đã bị đánh đòn đủ: Làm sao lại có thể thế được, em tự nhủ, rằng Candide đáng yêu và Pangloss hiền triết lại có mặt ở Lisboa, người thì để chịu một trăm roi, người thì để bị treo cổ theo lệnh của đức ông pháp quan, mà em là người tình yêu dấu? Vậy là Pangloss đã lừa em thật tàn nhẫn, khi bảo em rằng mọi sự trên đời đều diễn ra tốt đẹp nhất! [voltaire-candide:9.6] Xao động, rối bời, lúc thì như mất hồn, lúc thì như sắp chết vì kiệt sức, đầu óc em đầy ắp cảnh cha em, mẹ em, anh trai em bị tàn sát, sự xấc xược của tên lính Bulgar đáng ghét của em, nhát dao hắn đâm em, cảnh nô lệ của em, cái nghề nấu bếp của em, viên đại úy Bulgar của em, tên don Issachar đáng ghét của em, vị pháp quan ghê tởm của em, vụ treo cổ tiến sĩ Pangloss, bài miserere lớn hát bè faux-bourdon trong lúc người ta đánh đòn anh, và nhất là nụ hôn em đã trao anh sau tấm bình phong, cái ngày em gặp anh lần cuối. Em ngợi khen Chúa, đã đưa anh trở về với em qua bao nhiêu thử thách. Em dặn bà lão của em chăm sóc anh, và đưa anh tới đây ngay khi có thể. Bà đã làm tròn việc em giao; em đã được nếm niềm vui khôn tả khi gặp lại anh, nghe anh nói, nói chuyện với anh. Hẳn anh đang đói cồn cào; em thì đói lắm rồi; ta bắt đầu bằng bữa tối đi. [voltaire-candide:9.7] Thế là cả hai cùng ngồi vào bàn; và, sau bữa tối, họ trở lại ngồi trên chiếc trường kỷ đẹp đã nói tới ở trên; họ đang ở đó thì signor don Issachar, một trong hai ông chủ của ngôi nhà, đến. Đó là ngày sabbat. Hắn đến để hưởng quyền lợi của mình, và để giãi bày mối tình dịu dàng của hắn. [voltaire-candide:10.1] CHƯƠNG IX. Chuyện gì đã xảy đến với Cunégonde, với Candide, với vị đại pháp quan Tòa dị giáo, và với một người Do Thái. [voltaire-candide:10.2] Tên Issachar này là người Hebrew nóng tính nhất từng thấy ở Israel kể từ thời bị lưu đày ở Babylon. Sao! hắn nói, đồ chó cái xứ Galilê, có ngài pháp quan còn chưa đủ sao? thằng vô lại này cũng phải chia phần với tao nữa à? Vừa nói thế hắn vừa rút ra một con dao găm dài mà hắn luôn mang theo người, và, không ngờ rằng đối phương có vũ khí, hắn lao vào Candide; nhưng chàng Vestphalia tốt bụng của chúng ta đã được bà lão cho một thanh gươm đẹp cùng với bộ quần áo đầy đủ. Chàng rút gươm, dù tính nết rất hiền hậu, và đặt ngay gã Israel nằm chết cứng trên nền gạch, dưới chân nàng Cunégonde xinh đẹp. [voltaire-candide:10.3] Lạy Đức Mẹ Đồng Trinh! nàng kêu lên, chúng ta sẽ ra sao đây? một người bị giết ngay trong nhà em! nếu quan tòa tới, chúng ta toi mất. Giá Pangloss không bị treo cổ, Candide nói, thầy sẽ cho chúng ta một lời khuyên hay trong cảnh cùng quẫn này, vì thầy là một nhà triết học lớn. Không có thầy, ta hỏi ý bà lão vậy. Bà rất thận trọng, và đang bắt đầu nói ý kiến của mình thì một cánh cửa nhỏ khác mở ra. Lúc ấy là một giờ sau nửa đêm, là đầu ngày Chủ nhật. Ngày này thuộc về đức ông pháp quan. Ngài bước vào và thấy Candide kẻ bị đánh đòn, tay cầm gươm, một xác chết nằm dài dưới đất, Cunégonde hoảng hốt, và bà lão đang góp ý. [voltaire-candide:10.4] Đây là những gì diễn ra trong tâm hồn Candide lúc ấy, và cách chàng lý luận: Nếu vị thánh nhân này kêu người tới cứu, chắc chắn ông ta sẽ cho thiêu ta, ông ta cũng có thể làm thế với Cunégonde; ông ta đã cho quất roi ta không chút thương xót; ông ta là tình địch của ta; ta đang đà giết người; chẳng còn gì phải đắn đo. Lập luận ấy rõ ràng và nhanh chóng; và, chẳng để vị pháp quan kịp hoàn hồn sau cơn kinh ngạc, chàng đâm ông ta xuyên từ bên này sang bên kia, rồi quăng ông ta nằm cạnh người Do Thái. Lại thêm một chuyện nữa đây, Cunégonde nói; thế là hết đường tha thứ; chúng ta bị rút phép thông công rồi, giờ cuối của chúng ta đã điểm! Anh làm thế nào, anh vốn sinh ra hiền lành đến thế, mà giết trong hai phút một người Do Thái và một vị giáo phẩm? Tiểu thư xinh đẹp, Candide đáp, khi người ta đang yêu, đang ghen, và đã bị Tòa dị giáo quất roi, thì người ta không còn biết mình là ai nữa. [voltaire-candide:10.5] Bấy giờ bà lão cất lời, nói: Trong chuồng có ba con ngựa Andalucía, có đủ yên cương, xin cậu Candide dũng cảm thắng ngựa; cô chủ có tiền moidore và kim cương, ta mau lên ngựa, dù tôi chỉ ngồi được trên một bên mông, rồi đi Cádiz; trời đẹp nhất đời, và đi đường trong lúc đêm mát là một thú vui lớn. [voltaire-candide:10.6] Lập tức Candide thắng yên cả ba con ngựa; Cunégonde, bà lão, và chàng, đi một mạch ba mươi dặm. Trong lúc họ đi xa dần, đội Santa Hermandad ập tới ngôi nhà, người ta chôn đức ông trong một nhà thờ đẹp, còn Issachar thì bị quăng ra bãi rác. [voltaire-candide:10.7] Candide, Cunégonde, và bà lão, lúc ấy đã ở thị trấn nhỏ Avacena, giữa vùng núi Sierra Morena; và họ trò chuyện như sau trong một quán rượu. [voltaire-candide:11.1] CHƯƠNG X. Candide, Cunégonde, và bà lão tới Cádiz trong cảnh túng quẫn thế nào, và chuyện họ xuống tàu. [voltaire-candide:11.2] Ai đã có thể lấy cắp những đồng pistole và những viên kim cương của em? Cunégonde vừa khóc vừa nói; ta sống bằng gì đây? ta sẽ làm sao? biết tìm đâu ra những vị pháp quan và những người Do Thái cho em những thứ khác? Than ôi! bà lão nói, tôi rất ngờ một cha dòng Phanxicô đáng kính, hôm qua đã ngủ cùng quán trọ với chúng ta ở Badajoz; xin Chúa giữ cho tôi khỏi phán đoán hồ đồ! nhưng ông ta đã vào phòng chúng ta hai lần, và đã đi từ rất lâu trước chúng ta. Than ôi! Candide nói, thầy Pangloss tốt bụng đã thường chứng minh cho anh thấy rằng của cải trên đời là của chung mọi người, ai cũng có quyền ngang nhau đối với chúng. Theo những nguyên tắc ấy, lẽ ra thầy dòng Phanxicô kia phải để lại cho chúng ta đủ tiền đi hết cuộc hành trình. Vậy là em chẳng còn lại gì cả sao, Cunégonde xinh đẹp của anh? Không còn một đồng maravedí, nàng nói. Biết tính sao đây? Candide nói. Bán một con ngựa đi, bà lão nói; tôi sẽ ngồi sau lưng cô, dù tôi chỉ ngồi được trên một bên mông, và chúng ta sẽ tới Cádiz. [voltaire-candide:11.3] Trong cùng quán trọ ấy có một cha viện phó dòng Biển Đức; ông ta mua con ngựa với giá rẻ. Candide, Cunégonde, và bà lão, đi qua Lucena, qua Chillas, qua Lebrija, và cuối cùng tới Cádiz. Ở đó người ta đang trang bị một hạm đội, và tập hợp quân lính để trị tội các cha dòng Tên đáng kính ở Paraguay, những người bị buộc tội đã xúi một trong những bộ lạc của họ nổi loạn chống lại các vua Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, gần thành Thánh Thể. Candide, vì đã từng phục vụ trong quân Bulgar, bèn biểu diễn lối thao luyện Bulgar trước mặt viên tướng của đạo quân nhỏ ấy với biết bao duyên dáng, mau lẹ, khéo léo, kiêu hãnh, nhanh nhẹn, đến nỗi người ta trao cho chàng một đại đội bộ binh để chỉ huy. Thế là chàng thành đại úy; chàng xuống tàu cùng tiểu thư Cunégonde, bà lão, hai gia nhân, và hai con ngựa Andalucía từng thuộc về ngài đại pháp quan Tòa dị giáo Bồ Đào Nha. [voltaire-candide:11.4] Suốt chuyến vượt biển họ lý luận rất nhiều về triết học của Pangloss tội nghiệp. Chúng ta đang đi tới một vũ trụ khác, Candide nói; hẳn là chính ở đó mọi sự đều tốt: vì phải thừa nhận rằng người ta có thể than vãn đôi chút về những gì xảy ra trong vũ trụ của chúng ta, cả về cái ác thể chất lẫn cái ác luân lý. Em yêu anh hết lòng, Cunégonde nói; nhưng tâm hồn em vẫn còn kinh hãi vì những gì em đã thấy, những gì em đã trải qua. Mọi sự sẽ tốt đẹp, Candide đáp; biển của thế giới mới này đã hơn hẳn các biển ở châu Âu chúng ta rồi; nó êm hơn, gió ổn định hơn. Chắc chắn Tân Thế Giới mới là vũ trụ tốt đẹp nhất trong mọi vũ trụ có thể có. Cầu Chúa cho được như thế! Cunégonde nói: nhưng em đã bất hạnh khủng khiếp đến thế trong thế giới của em, đến nỗi trái tim em gần như đã khép lại trước hy vọng. Cô cậu than thở, bà lão bảo họ; than ôi! cô cậu chưa từng nếm những bất hạnh như của tôi. Cunégonde suýt bật cười, và thấy bà lão tốt bụng này thật buồn cười khi cho rằng mình bất hạnh hơn nàng. Than ôi! nàng bảo bà, bà ơi, trừ phi bà đã bị hai tên Bulgar hãm hiếp, đã bị hai nhát dao đâm vào bụng, đã bị người ta phá hủy hai tòa lâu đài, đã bị người ta cắt cổ ngay trước mắt hai người mẹ và hai người cha, và đã thấy hai người tình của mình bị quất roi trong một lễ hỏa thiêu auto-da-fé, tôi chẳng thấy bà có thể hơn được tôi; thêm nữa, tôi sinh ra đã là nam tước với bảy mươi hai đời tổ tiên quý tộc, vậy mà tôi đã phải làm bếp. Thưa cô, bà lão đáp, cô không biết dòng dõi của tôi thế nào đâu; và nếu tôi cho cô xem cái mông của tôi, cô sẽ không nói như cô vừa nói, và cô sẽ khoan phán xét. Lời ấy khiến Cunégonde và Candide tò mò tột độ. Bà lão nói với họ những lời sau đây. [voltaire-candide:12.1] CHƯƠNG XI. Chuyện bà lão. [voltaire-candide:12.2] Không phải lúc nào mắt tôi cũng toét nhèm và viền đỏ như son; không phải lúc nào mũi tôi cũng chạm tới cằm, và không phải lúc nào tôi cũng là đầy tớ. Tôi là con gái của Giáo hoàng Urbain X và công nương xứ Palestrina. Người ta nuôi tôi đến năm mười bốn tuổi trong một tòa cung điện mà tất cả các lâu đài của các ngài nam tước Đức nhà cô cũng chẳng đáng làm chuồng ngựa cho nó; và chỉ một áo choàng của tôi cũng giá trị hơn mọi thứ lộng lẫy của cả xứ Westphalia. Tôi lớn lên, ngày một thêm xinh đẹp, thêm duyên dáng, thêm tài hoa, giữa bao lạc thú, bao kính trọng và bao hy vọng: tôi đã bắt đầu khơi dậy tình yêu; bộ ngực tôi đang thành hình; mà ngực mới đẹp làm sao! trắng ngần, săn chắc, tạc như ngực tượng Vénus de Médicis; mà đôi mắt nữa! đôi mi nữa! đôi lông mày đen nhánh nữa! những ngọn lửa nào sáng rực trong hai con ngươi tôi, làm lu mờ cả ánh lấp lánh của các vì sao! đấy là lời các nhà thơ trong khu phố vẫn nói với tôi. Những người đàn bà mặc áo và cởi áo cho tôi ngây ngất mỗi khi ngắm tôi đằng trước lẫn đằng sau; và mọi người đàn ông đều ước được thế chỗ họ. [voltaire-candide:12.3] Tôi được hứa gả cho một vị vương công có chủ quyền xứ Massa-Carrara: một vị vương công mới tuyệt làm sao! đẹp như tôi, nhào nặn toàn bằng dịu dàng và duyên dáng, trí tuệ sáng ngời và tình yêu bừng cháy; tôi yêu chàng như người ta yêu lần đầu, đến tôn thờ, đến cuồng nhiệt. Hôn lễ được sửa soạn: thật là một cảnh xa hoa, một sự lộng lẫy chưa từng nghe thấy; nào yến tiệc, nào đấu ngựa, nào opera buffa diễn không ngớt; và khắp nước Ý làm thơ sonnet ca tụng tôi, mà chẳng có lấy một bài tạm đọc được. Tôi đã sắp chạm tới hạnh phúc, thì một bà hầu tước già, vốn là tình nhân cũ của vương công tôi, mời chàng đến nhà dùng sô-cô-la; chưa đầy hai tiếng sau chàng chết trong những cơn co giật khủng khiếp; nhưng đó chỉ là chuyện vặt. Mẹ tôi tuyệt vọng, tuy đau đớn kém tôi xa, muốn tạm rời bỏ chốn ở đầy điềm gở ấy một thời gian. Bà có một điền trang rất đẹp gần Gaeta: chúng tôi xuống một chiếc thuyền chiến của xứ sở, thếp vàng như bàn thờ nhà thờ Thánh Phêrô ở Roma. Thế rồi một tên cướp biển xứ Salé xông tới áp mạn thuyền chúng tôi: lính của chúng tôi chống cự đúng kiểu lính của Giáo hoàng; tất cả đều quỳ gối, vứt vũ khí, và xin tên cướp biển ban phép giải tội in articulo mortis. [voltaire-candide:12.4] Lập tức người ta lột trần họ như lũ khỉ, cả mẹ tôi nữa, cả các thị nữ của chúng tôi nữa, cả tôi nữa. Thật đáng khâm phục cái sự mau lẹ mà các ngài ấy lột quần áo thiên hạ; nhưng điều khiến tôi ngạc nhiên hơn cả, là họ thọc ngón tay vào người tất cả chúng tôi, ở một chỗ mà đàn bà chúng tôi thường chỉ cho đưa ống thụt vào. Cái nghi lễ ấy tôi thấy thật kỳ quặc: ấy là cách người ta phán xét mọi thứ khi chưa từng ra khỏi xứ sở mình. Chẳng bao lâu tôi biết rằng làm thế là để xem chúng tôi có giấu kim cương ở đó không; đó là một tục lệ có từ thuở xa xưa giữa các dân tộc văn minh vẫn ngang dọc trên biển. Tôi được biết các ngài hiệp sĩ tu sĩ dòng Malta không bao giờ bỏ sót việc ấy mỗi khi bắt được người Thổ, đàn ông cũng như đàn bà; đó là một điều luật vạn quốc mà chưa bao giờ ai làm trái. [voltaire-candide:12.5] Tôi sẽ không kể với cô một công nương trẻ bị giải đi làm nô lệ sang Maroc cùng với mẹ thì khổ sở đến thế nào: cô cũng đủ hình dung tất cả những gì chúng tôi phải chịu đựng trên con tàu cướp biển. Mẹ tôi vẫn còn rất đẹp: các thị nữ của chúng tôi, cả những cô hầu phòng thường nhất, cũng duyên dáng hơn mọi phụ nữ có thể tìm thấy trên khắp châu Phi: còn tôi, tôi đẹp mê hồn, tôi là chính sắc đẹp, chính sự duyên dáng, và tôi còn trinh: tôi chẳng còn trinh được lâu; đóa hoa ấy, vốn dành cho chàng vương công đẹp trai xứ Massa-Carrara, đã bị tên thuyền trưởng cướp biển cướp mất; hắn là một gã da đen gớm ghiếc, lại còn tưởng là ban cho tôi vinh dự lớn lắm. Quả thật, công nương Palestrina và tôi hẳn phải cứng cỏi lắm mới chịu nổi mọi điều chúng tôi trải qua cho đến lúc tới Maroc! Nhưng thôi bỏ qua; những chuyện ấy thường tình đến nỗi chẳng đáng để nhắc tới. [voltaire-candide:12.6] Khi chúng tôi đến nơi, Maroc đang ngập trong máu. Năm mươi người con trai của hoàng đế Muley Ismaël, mỗi người có một phe cánh riêng; quả thật như thế là sinh ra năm mươi cuộc nội chiến, da đen đánh da đen, da đen đánh da ngăm, da ngăm đánh da ngăm, người lai đánh người lai: khắp cõi đế quốc là một cuộc tàn sát không ngừng. [voltaire-candide:12.7] Chúng tôi vừa lên bờ, thì những người da đen thuộc một phe thù địch với phe của tên cướp biển nhà tôi kéo đến đòi cướp chiến lợi phẩm của hắn. Sau kim cương và vàng, chúng tôi là thứ quý giá nhất hắn có. Tôi được chứng kiến một trận đánh mà ở những vùng khí hậu châu Âu của cô chẳng bao giờ thấy được. Các dân tộc phương bắc máu không đủ nóng; họ không có cơn cuồng mê đàn bà đến mức như vẫn thường thấy ở châu Phi. Dường như người châu Âu nhà cô có sữa trong huyết quản; còn trong huyết quản của dân núi Atlas và các xứ lân cận thì chảy cả vitriol, cả lửa. Người ta đánh nhau với sự hung tợn của sư tử, của hổ và của rắn trong vùng, để xem ai được chiếm chúng tôi. Một người Moor nắm lấy cánh tay phải mẹ tôi, viên phó thuyền trưởng của tôi giữ lấy cánh tay trái; một tên lính Moor tóm một chân, một tên cướp biển phe chúng tôi giữ chân kia. Trong chốc lát, gần như tất cả các cô gái của chúng tôi đều bị bốn tên lính giằng kéo như thế. Thuyền trưởng của tôi giấu tôi sau lưng; hắn cầm thanh mã tấu trong tay, và giết bất cứ kẻ nào cản đường cơn cuồng nộ của hắn. Cuối cùng tôi thấy tất cả những người đàn bà Ý của chúng tôi cùng mẹ tôi bị xé xác, bị chặt, bị tàn sát bởi lũ quái vật tranh giành họ. Những người bị bắt, các bạn đồng cảnh của tôi, những kẻ đã bắt họ, lính tráng, thủy thủ, da đen, da ngăm, da trắng, người lai, và sau cùng là thuyền trưởng của tôi, tất cả đều bị giết, còn tôi nằm thoi thóp trên một đống xác chết. Những cảnh như thế, ai cũng biết, diễn ra trên một vùng rộng hơn ba trăm dặm Pháp, mà chẳng ai bỏ sót năm lần cầu nguyện mỗi ngày Mahomet đã truyền. [voltaire-candide:12.8] Tôi khó nhọc lắm mới thoát ra khỏi cả đám xác người đẫm máu chất đống ấy, và lết đến dưới một cây cam lớn bên bờ một con suối gần đó; tôi ngã gục ở đó vì kinh hãi, vì kiệt sức, vì ghê sợ, vì tuyệt vọng và vì đói. Ngay sau đó các giác quan rã rời của tôi chìm vào một giấc ngủ giống ngất lịm hơn là nghỉ ngơi. Tôi đang ở trong trạng thái yếu ớt và mê man ấy, giữa cái chết và sự sống, thì cảm thấy có vật gì đè lên và cựa quậy trên thân thể tôi; tôi mở mắt ra, thấy một người đàn ông da trắng, mặt mũi dễ coi, đang thở dài và lẩm bẩm qua kẽ răng: O che sciagura d’essere senza coglioni! [voltaire-candide:13.1] CHƯƠNG XII. Tiếp theo những nỗi bất hạnh của bà lão. [voltaire-candide:13.2] Ngạc nhiên và mừng rỡ khi nghe thấy tiếng nói của quê hương mình, và cũng sửng sốt không kém trước những lời người ấy thốt ra, tôi đáp rằng còn có những bất hạnh lớn hơn cái bất hạnh mà ông ta đang than thở; tôi kể vắn tắt cho ông những nỗi kinh hoàng tôi đã trải qua, rồi lại ngất đi. Ông bế tôi vào một ngôi nhà gần đó, cho tôi lên giường nằm, cho tôi ăn, hầu hạ tôi, an ủi tôi, vuốt ve tôi, bảo tôi rằng ông chưa từng thấy ai đẹp như tôi, và chưa bao giờ ông tiếc đến thế cái thứ mà không ai có thể trả lại cho ông. Tôi sinh ra ở Napoli, ông nói với tôi; ở đó người ta thiến hai ba nghìn đứa trẻ mỗi năm; đứa thì chết, đứa thì có được giọng hát hay hơn giọng đàn bà, đứa thì đi cai trị các quốc gia. Người ta làm cho tôi cuộc phẫu thuật ấy rất thành công, và tôi đã từng là nhạc công trong nhà nguyện của công nương Palestrina. Của mẹ tôi! tôi kêu lên. Của mẹ cô! ông kêu lên, nước mắt giàn giụa: sao! cô lại chính là cô công nương nhỏ mà tôi đã nuôi dạy đến năm sáu tuổi, hồi ấy đã hứa hẹn sẽ đẹp như cô bây giờ ư?—Chính là tôi đây; mẹ tôi đang nằm cách đây bốn trăm bước, bị chặt làm bốn mảnh dưới một đống xác chết….. [voltaire-candide:13.3] Tôi kể cho ông nghe mọi điều đã xảy đến với tôi; ông cũng kể cho tôi những chuyện phiêu lưu của ông, và cho tôi biết ông đã được một cường quốc Kitô giáo phái sang triều đình vua Maroc như thế nào, để ký với vị quân vương ấy một hiệp ước theo đó người ta sẽ cung cấp cho ngài thuốc súng, đại bác và tàu chiến, giúp ngài tiêu diệt nền thương mại của những người Kitô giáo khác. Sứ mệnh của tôi đã xong, viên hoạn quan tử tế ấy nói; tôi sắp xuống tàu ở Ceuta, và tôi sẽ đưa cô về Ý. Ma che sciagura d’essere senza coglioni! [voltaire-candide:13.4] Tôi cảm tạ ông mà nước mắt rưng rưng xúc động; và thay vì đưa tôi về Ý, ông dẫn tôi đến Alger, và bán tôi cho viên dey xứ ấy. Tôi vừa bị bán xong, thì trận dịch hạch từng đi một vòng khắp châu Phi, châu Á, châu Âu bùng phát dữ dội ở Alger. Cô đã từng thấy động đất; nhưng thưa cô, cô đã bao giờ mắc dịch hạch chưa? Chưa bao giờ, nàng đáp. [voltaire-candide:13.5] Nếu cô đã từng mắc, bà lão nói tiếp, hẳn cô sẽ thừa nhận rằng nó còn ghê gớm hơn động đất nhiều. Ở châu Phi nó rất thường gặp; tôi đã bị nó vồ lấy. Cô thử hình dung xem cảnh ngộ của con gái một vị Giáo hoàng, mới mười lăm tuổi, chỉ trong ba tháng đã nếm trải cảnh nghèo khó, cảnh nô lệ, đã bị hãm hiếp gần như ngày nào cũng vậy, đã thấy mẹ mình bị chặt làm tư, đã chịu đói và chịu chiến tranh, và giờ đang chết vì dịch hạch ở Alger! Vậy mà tôi không chết; nhưng viên hoạn quan của tôi, viên dey, và gần như toàn bộ hậu cung Alger đều bỏ mạng. [voltaire-candide:13.6] Khi những đợt tàn phá đầu tiên của trận dịch hạch khủng khiếp ấy đã qua, người ta đem bán các nô lệ của viên dey. Một lái buôn mua tôi, và đưa tôi đến Tunis; hắn bán tôi cho một lái buôn khác, kẻ này lại bán tôi ở Tripoli; từ Tripoli tôi bị bán lại sang Alexandria, từ Alexandria bị bán lại sang Smyrna; từ Smyrna sang Constantinople. Cuối cùng tôi thuộc về một viên aga của đạo quân Janissary, và chẳng bao lâu ông ta được lệnh đi bảo vệ Azov chống lại quân Nga đang vây hãm thành. [voltaire-candide:13.7] Viên aga, vốn là một người rất hào hoa, mang theo cả hậu cung, và cho chúng tôi ở trong một đồn nhỏ bên vùng đầm Méotide, có hai hoạn quan da đen và hai mươi người lính canh giữ. Quân Nga bị giết nhiều vô kể, nhưng họ trả lại chúng tôi đích đáng: Azov bị đốt phá và tắm máu, người ta chẳng tha giới tính nào, cũng chẳng tha tuổi tác nào; chỉ còn lại đồn nhỏ của chúng tôi; quân địch muốn bỏ đói để bắt chúng tôi hàng. Hai mươi lính Janissary đã thề không bao giờ đầu hàng. Cơn đói cùng cực khiến họ buộc phải ăn thịt hai viên hoạn quan của chúng tôi, vì sợ phạm lời thề. Mấy hôm sau họ quyết định ăn thịt đàn bà. [voltaire-candide:13.8] Chúng tôi có một vị imam rất sùng đạo và rất giàu lòng trắc ẩn, ông giảng cho họ một bài thuyết giáo hay đến mức thuyết phục được họ đừng giết hẳn chúng tôi. Hãy cắt, ông nói, mỗi bà đây một bên mông thôi, các người sẽ được một bữa no nê; nếu cần ăn lại, vài hôm nữa các người vẫn còn ngần ấy; trời sẽ ghi công cho các người một việc làm bác ái đến thế, và các người sẽ được cứu viện. [voltaire-candide:13.9] Ông rất có tài hùng biện; ông thuyết phục được họ: người ta làm cho chúng tôi cuộc phẫu thuật khủng khiếp ấy; vị imam bôi cho chúng tôi thứ cao vẫn bôi cho trẻ con vừa cắt bao quy đầu: chúng tôi ai nấy đều thập tử nhất sinh. [voltaire-candide:13.10] Lính Janissary vừa ăn xong bữa mà chúng tôi đã cung cấp cho họ, thì quân Nga kéo đến trên những chiếc thuyền đáy bằng; không một tên Janissary nào thoát chết. Quân Nga chẳng hề để ý gì đến tình trạng của chúng tôi. Ở đâu cũng có các nhà phẫu thuật người Pháp: một ông trong số đó rất khéo tay đã chăm sóc chúng tôi, chữa cho chúng tôi lành; và suốt đời tôi sẽ nhớ mãi rằng khi vết thương của tôi vừa khép miệng hẳn, ông ta liền gạ gẫm tôi. Ngoài ra, ông bảo tất cả chúng tôi hãy tự an ủi; ông quả quyết rằng trong nhiều cuộc vây hãm chuyện như thế đã từng xảy ra, và đó là luật của chiến tranh. [voltaire-candide:13.11] Các bạn đồng cảnh của tôi vừa đi được, người ta liền giải họ về Moskva; tôi được chia phần cho một lãnh chúa boyar, ông ta bắt tôi làm người làm vườn, và mỗi ngày quất tôi hai mươi roi; nhưng hai năm sau vị lãnh chúa này cùng chừng ba chục lãnh chúa boyar khác bị xử hình bánh xe vì một vụ lục đục nào đó trong triều, tôi nhân dịp ấy mà trốn đi; tôi băng qua cả nước Nga; tôi làm hầu bàn quán rượu một thời gian dài ở Riga, rồi ở Rostock, ở Wismar, ở Leipzig, ở Kassel, ở Utrecht, ở Leiden, ở La Haye, ở Rotterdam: tôi đã già đi trong cảnh khốn cùng và nhục nhã, chỉ còn có nửa cái mông, mà lúc nào cũng nhớ rằng mình là con gái một vị Giáo hoàng; trăm lần tôi muốn tự sát, nhưng tôi vẫn còn yêu đời. Cái nhược điểm lố bịch ấy có lẽ là một trong những thiên hướng tai hại nhất của chúng ta; vì có gì ngu xuẩn hơn là cứ muốn mang mãi một gánh nặng mà lúc nào cũng muốn quăng xuống đất; ghê tởm chính bản thân mình mà vẫn bám lấy bản thân mình; nói tóm lại là vuốt ve con rắn đang ăn sống ta, cho đến khi nó gặm hết trái tim ta? [voltaire-candide:13.12] Ở những xứ sở mà số phận bắt tôi phải đi qua, và trong những quán rượu nơi tôi từng hầu bàn, tôi đã thấy một số đông vô kể những người ghê tởm sự tồn tại của chính mình; nhưng tôi chỉ thấy có mười hai người tự ý chấm dứt nỗi khốn khổ của mình, ba người da đen, bốn người Anh, bốn người Genève, và một giáo sư người Đức tên là Robeck. Cuối cùng tôi làm đầy tớ cho người Do Thái don Issachar; ông ta cử tôi đến hầu cô, cô gái xinh đẹp của tôi ạ; tôi đã gắn bó với số phận của cô, và lo cho những chuyện phiêu lưu của cô nhiều hơn chuyện của chính mình. Thậm chí tôi sẽ chẳng bao giờ kể với cô về những nỗi bất hạnh của tôi, nếu cô không chạm vào tự ái của tôi đôi chút, và nếu trên tàu không có lệ kể chuyện cho nhau nghe để khuây khỏa. Tóm lại, thưa cô, tôi có kinh nghiệm, tôi biết đời; cô hãy tự cho mình một cuộc vui, hãy mời từng hành khách kể chuyện đời họ cho cô nghe, và nếu có được một người duy nhất chưa từng nhiều lần nguyền rủa cuộc đời mình, chưa từng nhiều lần tự nhủ rằng mình là kẻ bất hạnh nhất trong loài người, thì cô cứ ném tôi xuống biển, chúc đầu xuống trước. [voltaire-candide:14.1] CHƯƠNG XIII. Candide buộc phải chia tay nàng Cunégonde xinh đẹp và bà lão như thế nào. [voltaire-candide:14.2] Nàng Cunégonde xinh đẹp, nghe xong câu chuyện của bà lão, liền tỏ với bà mọi sự lễ độ đáng dành cho một người có địa vị và phẩm giá như bà. Nàng chấp nhận lời đề nghị; nàng mời tất cả hành khách, lần lượt từng người, kể cho nàng nghe những chuyện phiêu lưu của họ. Candide và nàng đều thừa nhận rằng bà lão nói đúng. Thật đáng tiếc, Candide nói, là nhà hiền triết Pangloss đã bị treo cổ trái lệ thường trong một lễ hỏa thiêu auto-da-fé; thầy hẳn sẽ nói cho chúng ta những điều tuyệt diệu về cái ác thể chất và cái ác luân lý phủ khắp đất liền và biển cả, và anh tự thấy mình đủ sức để dám kính cẩn nêu với thầy vài ý phản bác. [voltaire-candide:14.3] Trong lúc mỗi người kể chuyện đời mình, con tàu cứ tiến lên. Tàu cập bến Buenos-Ayres. Cunégonde, đại úy Candide và bà lão đến dinh quan thống đốc don Fernando d’Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza. Vị lãnh chúa này có một niềm kiêu hãnh xứng với một người mang ngần ấy cái tên. Ông ta nói với đàn ông bằng vẻ khinh miệt cao quý nhất, mũi hếch thật cao, giọng cất lên thật tàn nhẫn, giọng điệu thật oai vệ, dáng đi thật ngạo nghễ, đến nỗi ai chào ông ta cũng muốn nện cho ông ta một trận. Ông ta mê đàn bà như điên. Ông ta thấy Cunégonde là người đẹp nhất mà ông từng thấy. Việc đầu tiên ông ta làm là hỏi xem nàng có phải là vợ của viên đại úy không. Cái vẻ khi ông đặt câu hỏi ấy khiến Candide hoảng sợ: chàng không dám nói nàng là vợ mình, vì quả thật nàng không phải; chàng không dám nói nàng là em gái mình, vì nàng cũng chẳng phải nốt; và dù lời nói dối vô hại ấy xưa kia rất thịnh hành ở người cổ đại, và có thể có ích cho người hiện đại, tâm hồn chàng vẫn quá trong sạch để phản bội sự thật. Tiểu thư Cunégonde, chàng nói, sẽ ban cho tôi vinh dự được cưới nàng, và chúng tôi khẩn xin đức ngài hạ cố đứng ra cử hành hôn lễ cho chúng tôi. [voltaire-candide:14.4] Don Fernando d’Ibaraa, y Figueora, y Mascarenes, y Lampourdos, y Souza vểnh bộ ria, mỉm cười cay đắng, rồi ra lệnh cho đại úy Candide đi duyệt đại đội của mình. Candide tuân lệnh; quan thống đốc ở lại với tiểu thư Cunégonde. Ông ta tỏ tình với nàng, thề thốt rằng ngày mai ông sẽ cưới nàng trước mặt Giáo hội, hoặc theo cách nào khác, tùy theo ý thích của nhan sắc nàng. Cunégonde xin ông một khắc để tĩnh tâm, để hỏi ý bà lão, và để quyết định. [voltaire-candide:14.5] Bà lão nói với Cunégonde: Thưa cô, cô có bảy mươi hai đời tổ tiên quý tộc mà không có lấy một xu; chỉ tùy cô thôi là trở thành vợ của vị lãnh chúa lớn nhất Nam Mỹ, người có bộ ria rất đẹp; đến lượt cô mà lại đi vênh vang về một lòng chung thủy sắt đá ư? Cô đã bị người Bulgar hãm hiếp; một người Do Thái và một pháp quan Tòa dị giáo đã được hưởng ân sủng của cô: hoạn nạn cho người ta quyền lợi. Tôi thú thật nếu tôi ở địa vị cô, tôi sẽ chẳng ngần ngại gì mà không cưới ngài thống đốc, và làm cho ngài đại úy Candide phát đạt. Trong khi bà lão nói năng với tất cả sự khôn ngoan mà tuổi tác và kinh nghiệm đem lại, thì người ta thấy một chiếc tàu nhỏ tiến vào cảng; trên tàu có một viên alcade và mấy tên alguazil, và đây là chuyện đã xảy ra. [voltaire-candide:14.6] Bà lão đã đoán rất đúng rằng chính một thầy dòng Phanxicô tay áo rộng đã ăn cắp tiền bạc và đồ trang sức của Cunégonde ở thành Badajoz, khi nàng cùng Candide vội vã chạy trốn. Lão thầy tu muốn bán vài viên ngọc cho một người thợ kim hoàn. Người buôn nhận ra đó là ngọc của vị đại pháp quan Tòa dị giáo. Lão thầy dòng, trước khi bị treo cổ, thú nhận rằng chính lão đã ăn cắp: lão khai ra những người kia, và con đường họ đang đi. Cuộc trốn chạy của Cunégonde và Candide vốn đã bị phát giác. Người ta lần theo họ đến Cádiz: người ta không chậm trễ phái ngay một chiếc tàu đuổi theo. Chiếc tàu ấy giờ đã ở trong cảng Buenos-Ayres. Tin đồn lan ra rằng một viên alcade sắp lên bờ, và rằng người ta đang truy nã những kẻ đã giết đức ông đại pháp quan Tòa dị giáo. Bà lão khôn ngoan thấy ngay tức khắc mọi việc phải làm. Cô không thể trốn, bà nói với Cunégonde, mà cô cũng chẳng có gì phải sợ; không phải cô giết đức ông, vả lại quan thống đốc đang yêu cô sẽ không để ai ngược đãi cô; cô cứ ở lại. Bà lập tức chạy đến chỗ Candide: Cậu hãy trốn đi, bà nói, không thì trong một giờ nữa cậu sẽ bị thiêu sống. Không còn một phút nào để mất; nhưng làm sao chia lìa Cunégonde, và biết trốn đi đâu? [voltaire-candide:15.1] CHƯƠNG XIV. Candide và Cacambo được các cha dòng Tên ở Paraguay đón tiếp ra sao. [voltaire-candide:15.2] Candide đã mang theo từ Cádiz một gã hầu thuộc loại người ta vẫn gặp nhiều trên bờ biển Tây Ban Nha và ở các thuộc địa. Gã mang một phần tư dòng máu Tây Ban Nha, con của một người lai ở Tucumán; gã từng làm trẻ giúp lễ, giữ đồ thánh, thủy thủ, thầy tu, người đưa tin, lính, đầy tớ. Gã tên là Cacambo, và rất mực yêu quý chủ mình, vì chủ gã là một người rất tốt bụng. Gã thắng yên thật nhanh cho hai con ngựa Andalucía. Đi thôi, cậu chủ, ta làm theo lời khuyên của bà lão, lên đường, và cứ thế phi đi đừng ngoái lại. Candide ứa nước mắt: Ôi Cunégonde yêu dấu của anh! lẽ nào anh phải bỏ em lại đúng lúc ngài thống đốc sắp tổ chức hôn lễ cho chúng ta! Cunégonde, người được đưa đến từ phương xa thế này, rồi em sẽ ra sao? Cô ấy sẽ ra sao thì ra, Cacambo nói; đàn bà không bao giờ lúng túng về thân mình; Chúa sẽ lo liệu; ta chạy thôi. Anh đưa tôi đi đâu? chúng ta đi đâu? không có Cunégonde thì chúng ta làm gì? Candide nói. Thề có đức thánh Giacôbê thành Compostela, Cacambo nói, ngài đang định đi đánh các cha dòng Tên, thì ta đi đánh cho họ vậy; tôi thuộc đường khá rành, tôi sẽ đưa ngài đến vương quốc của họ, họ sẽ rất vui mừng có được một viên đại úy biết thao luyện kiểu Bulgar; ngài sẽ phát tài to; ở thế giới này không được phần, thì sang thế giới khác mà tìm. Được thấy và được làm những điều mới mẻ là một cái thú rất lớn. [voltaire-candide:15.3] Vậy là anh đã từng đến Paraguay rồi à? Candide nói. Ồ, đúng thế chứ! Cacambo nói; tôi từng làm chân sai vặt ở trường dòng Asunción, và tôi biết chính quyền của los padres như biết các con phố ở Cádiz. Cái chính quyền ấy là một điều thật đáng khâm phục. Vương quốc đã rộng hơn ba trăm dặm Pháp đường kính; nó được chia thành ba mươi tỉnh. Los padres ở đó có tất cả, còn dân chúng chẳng có gì; đó là kiệt tác của lý trí và công lý. Riêng tôi, tôi chẳng thấy gì thần thánh bằng los padres, những người ở đây thì đánh nhau với vua Tây Ban Nha và vua Bồ Đào Nha, còn ở châu Âu thì nghe các vị vua ấy xưng tội; ở đây thì giết người Tây Ban Nha, còn ở Madrid thì đưa họ lên thiên đàng; điều đó làm tôi say mê; ta đi tiếp thôi: ngài sắp là người sung sướng nhất trong thiên hạ. Los padres sẽ vui biết bao khi biết có một viên đại úy biết thao luyện kiểu Bulgar đang đến với họ! [voltaire-candide:15.4] Vừa tới hàng rào chắn đầu tiên, Cacambo liền nói với toán lính gác tiền tiêu rằng có một viên đại úy xin được nói chuyện với đức ông chỉ huy. Người ta đi báo cho đội cận vệ chính. Một sĩ quan người Paraguay chạy đến phủ phục dưới chân viên chỉ huy để báo tin. Candide và Cacambo trước hết bị tước vũ khí; người ta tịch thu hai con ngựa Andalucía của họ. Hai người lạ được dẫn vào giữa hai hàng lính; viên chỉ huy đứng ở cuối hàng, đầu đội mũ ba sừng, áo chùng vén lên, gươm đeo bên hông, tay cầm cây đoản kích. Ông ta ra hiệu; lập tức hai mươi bốn người lính vây quanh hai kẻ mới đến. Một viên trung sĩ bảo họ rằng phải đợi, rằng viên chỉ huy không thể nói chuyện với họ, rằng đức cha bề trên tỉnh dòng không cho phép bất cứ người Tây Ban Nha nào mở miệng khi không có mặt ngài, và lưu lại trong xứ quá ba giờ. Thế đức cha bề trên tỉnh dòng ở đâu? Cacambo nói. Ngài đang duyệt binh sau khi dâng lễ xong, viên trung sĩ đáp, và phải ba giờ nữa các anh mới được hôn cựa giày của ngài. Nhưng, Cacambo nói, ngài đại úy đây, đang đói lả như tôi, không phải người Tây Ban Nha, ngài là người Đức; trong lúc chờ đức cha, chúng tôi có thể ăn sáng được chăng? [voltaire-candide:15.5] Viên trung sĩ lập tức đi trình lại lời ấy với viên chỉ huy. Chúa được chúc tụng! vị lãnh chúa nói, đã là người Đức thì ta có thể nói chuyện với anh ta; dẫn anh ta vào giàn lá của ta. Lập tức người ta đưa Candide vào một căn nhà mát lợp cây xanh, trang hoàng bằng một hàng cột rất xinh bằng cẩm thạch xanh và vàng, cùng những giàn lưới nhốt vẹt, chim colibri, chim ruồi, gà Phi, và mọi loài chim quý hiếm nhất. Một bữa sáng tuyệt hảo đã được dọn sẵn trong những bình vàng; và trong khi người Paraguay ăn ngô trong những chiếc bát gỗ, ngoài đồng trống, giữa cái nắng như thiêu, thì đức cha chỉ huy bước vào giàn lá. [voltaire-candide:15.6] Đó là một chàng trai trẻ rất đẹp, mặt đầy đặn, khá trắng, hồng hào, lông mày nhướn cao, mắt tinh anh, tai đỏ, môi đỏ thắm, dáng vẻ kiêu hãnh, nhưng là một niềm kiêu hãnh chẳng phải của người Tây Ban Nha mà cũng chẳng phải của cha dòng Tên. Người ta trả lại cho Candide và Cacambo vũ khí đã tịch thu của họ, cùng với hai con ngựa Andalucía; Cacambo cho chúng ăn yến mạch bên cạnh giàn lá, mắt lúc nào cũng canh chừng, phòng bị bất trắc. [voltaire-candide:15.7] Candide trước hết hôn gấu áo chùng của viên chỉ huy, rồi họ ngồi vào bàn. Vậy cậu là người Đức? cha dòng Tên hỏi chàng bằng thứ tiếng ấy. Vâng, thưa đức cha, Candide nói. Cả hai, khi thốt ra những lời ấy, nhìn nhau vô cùng kinh ngạc, và xúc động đến không tự chủ được. Thế cậu ở vùng nào nước Đức? cha dòng Tên nói. Ở cái tỉnh Westphalia bẩn thỉu, Candide nói: tôi sinh ra trong lâu đài Thunder-ten-tronckh. Trời ơi! có thể nào! viên chỉ huy kêu lên. Phép lạ gì thế này! Candide kêu lên. Có lẽ nào là cậu? viên chỉ huy nói. Không thể nào, Candide nói. Cả hai cùng ngã ngửa ra, họ ôm chầm lấy nhau, họ khóc tuôn như suối. Sao! lẽ nào lại là ngài, thưa đức cha? ngài, anh trai của nàng Cunégonde xinh đẹp! ngài, người đã bị người Bulgar giết! ngài, con trai của ngài nam tước! ngài, cha dòng Tên ở Paraguay! Phải thừa nhận rằng thế giới này là một thứ kỳ quặc. Ôi thầy Pangloss! thầy Pangloss! thầy sẽ vui sướng biết bao nếu thầy không bị treo cổ! [voltaire-candide:15.8] Viên chỉ huy cho lui những nô lệ da đen và những người Paraguay đang hầu rượu trong những chiếc cốc pha lê đá. Ông tạ ơn Chúa và thánh Inhaxiô nghìn lần; ông siết chặt Candide trong vòng tay, mặt cả hai đẫm nước mắt. Ngài sẽ còn kinh ngạc hơn nhiều, xúc động hơn nhiều, sửng sốt đến quên mình hơn nhiều, Candide nói, nếu tôi nói với ngài rằng tiểu thư Cunégonde, em gái ngài, người mà ngài tưởng đã bị mổ bụng, hiện đang khỏe mạnh.—Ở đâu?—Ngay gần đây, tại dinh ngài thống đốc Buenos-Ayres; còn tôi thì đến đây để đánh nhau với ngài. Mỗi lời họ nói trong cuộc trò chuyện dài ấy lại chồng chất thêm kỳ tích lên kỳ tích. Cả tâm hồn họ bay lên đầu lưỡi, lắng nghe trong đôi tai, và lấp lánh trong đôi mắt. Vì là người Đức, họ ngồi bàn rất lâu, trong khi chờ đức cha bề trên tỉnh dòng; và viên chỉ huy nói với Candide thân yêu của mình như sau. [voltaire-candide:16.1] CHƯƠNG XV. Candide giết anh trai của nàng Cunégonde yêu dấu như thế nào. [voltaire-candide:16.2] Suốt đời tôi sẽ còn nhớ mãi cái ngày khủng khiếp tôi thấy cha mẹ tôi bị giết và em gái tôi bị hãm hiếp. Khi người Bulgar rút đi, người ta không tìm thấy cô em gái đáng yêu ấy, và người ta chất lên một chiếc xe bò mẹ tôi, cha tôi và tôi, hai cô hầu gái và ba cậu bé bị cắt cổ, để đem chôn chúng tôi trong một nhà nguyện của dòng Tên, cách lâu đài của tổ tiên tôi hai dặm Pháp. Một cha dòng Tên rảy nước thánh lên chúng tôi; nước mặn kinh khủng; vài giọt rơi vào mắt tôi: cha nhận thấy mí mắt tôi khẽ động đậy: ngài đặt tay lên ngực tôi, và cảm thấy tim tôi đang đập; tôi được cứu chữa, và ba tuần sau thì chẳng còn dấu vết gì. Cậu biết đấy, Candide thân mến, tôi vốn rất xinh trai; tôi còn trở nên xinh hơn nữa; thế nên đức cha Croust, bề trên nhà dòng, dành cho tôi một tình thân hết sức dịu dàng: ngài cho tôi mặc áo nhà tập: ít lâu sau tôi được gửi sang Roma. Cha bề trên tổng quyền đang cần tuyển một toán cha dòng Tên trẻ người Đức. Những vị cai trị Paraguay nhận càng ít cha dòng Tên người Tây Ban Nha càng tốt; họ thích người ngoại quốc hơn, vì tin rằng mình dễ làm chủ những người này hơn. Đức cha bề trên tổng quyền thấy tôi thích hợp để đi làm việc trong vườn nho ấy. Chúng tôi lên đường, một người Ba Lan, một người Tyrol, và tôi. Vừa đến nơi, tôi được vinh dự nhận chức á phó tế và một chức trung úy: hôm nay tôi là đại tá kiêm linh mục. Chúng tôi sẽ tiếp đón quân đội của vua Tây Ban Nha thật mạnh tay; tôi cam đoan với cậu rằng chúng sẽ bị rút phép thông công và bị đánh cho tơi bời. Đấng Quan Phòng gửi cậu đến đây để giúp sức chúng tôi. Nhưng có thật là em gái Cunégonde yêu dấu của tôi đang ở gần đây, tại dinh quan thống đốc Buenos-Ayres không? Candide thề với ông rằng không có gì thật hơn thế. Nước mắt họ lại bắt đầu tuôn chảy. [voltaire-candide:16.3] Ngài nam tước ôm Candide mãi không chán; ông gọi chàng là người anh em, là ân nhân cứu mạng mình. A! có lẽ, ông nói với chàng, Candide thân mến, chúng ta sẽ cùng nhau tiến vào thành như những người chiến thắng, và giành lại em gái Cunégonde của tôi. Đó là tất cả những gì tôi mong ước, Candide nói; vì tôi đã định cưới nàng, và tôi vẫn còn hy vọng. Cậu, đồ láo xược! ngài nam tước đáp, cậu mà dám cả gan cưới em gái tôi, người có bảy mươi hai đời tổ tiên quý tộc! Tôi thấy cậu thật trơ tráo mới dám nói với tôi về một ý đồ liều lĩnh như vậy! Candide, chết sững trước lời lẽ ấy, đáp lại: Thưa đức cha, mọi đời tổ tiên quý tộc trên thế gian chẳng nghĩa lý gì ở đây; tôi đã lôi em gái ngài ra khỏi vòng tay của một người Do Thái và một pháp quan Tòa dị giáo; nàng mang ơn tôi khá nhiều, nàng muốn lấy tôi. Thầy Pangloss vẫn luôn bảo tôi rằng mọi người đều bình đẳng; và chắc chắn là tôi sẽ cưới nàng. Để rồi xem, đồ vô lại! ngài nam tước dòng Tên Thunder-ten-tronckh nói; và cùng lúc ông giáng cho chàng một cú thật mạnh bằng mặt phẳng lưỡi gươm vào mặt. Candide lập tức rút gươm của mình, đâm ngập đến tận chuôi vào bụng ngài nam tước dòng Tên; nhưng khi rút ra, lưỡi gươm còn bốc hơi nóng hổi, chàng bật khóc: Than ôi! lạy Chúa! chàng nói, tôi đã giết chủ cũ của tôi, bạn tôi, anh vợ tôi; tôi là người hiền lành nhất trên đời, thế mà đã giết ba người rồi; và trong ba người ấy có hai là linh mục. [voltaire-candide:16.4] Cacambo, đang đứng gác ở cửa giàn lá, chạy vào. Chúng ta chỉ còn cách bán mạng thật đắt, chủ gã nói với gã; hẳn người ta sắp xông vào giàn lá; phải chết với vũ khí trong tay. Cacambo, vốn đã từng thấy nhiều chuyện còn tệ hơn, không hề mất bình tĩnh; gã lấy chiếc áo chùng dòng Tên ngài nam tước đang mặc, khoác lên người Candide, đưa cho chàng chiếc mũ vuông của người chết, rồi đỡ chàng lên ngựa. Mọi việc diễn ra trong nháy mắt. Ta phi nước đại thôi, cậu chủ; ai cũng sẽ tưởng ngài là một cha dòng Tên đi truyền lệnh; và chúng ta sẽ vượt qua biên giới trước khi người ta kịp đuổi theo. Vừa nói những lời ấy gã đã phóng như bay, vừa hét to bằng tiếng Tây Ban Nha: Tránh đường, tránh đường cho đức cha đại tá! [voltaire-candide:17.1] CHƯƠNG XVI. Chuyện xảy đến với hai lữ khách cùng hai cô gái, hai con khỉ, và những người man rợ gọi là Tai Dài (Oreillons). [voltaire-candide:17.2] Candide và gã hầu đã ra khỏi hàng rào chắn, mà trong trại vẫn chưa ai biết cái chết của cha dòng Tên người Đức. Cacambo cảnh giác đã cẩn thận nhồi đầy túi hành lý bánh mì, sô-cô-la, giăm bông, hoa quả và vài đấu rượu vang. Họ cùng hai con ngựa Andalucía thâm nhập vào một xứ lạ nơi họ chẳng tìm ra con đường nào. Cuối cùng một đồng cỏ đẹp có những dòng suối cắt ngang hiện ra trước mắt họ. Hai lữ khách của chúng ta cho ngựa ăn cỏ. Cacambo mời chủ ăn, và tự mình ăn trước làm gương. Sao anh lại muốn, Candide nói, tôi ăn giăm bông, khi tôi đã giết con trai ngài nam tước, và thấy mình bị kết án suốt đời không bao giờ gặp lại nàng Cunégonde xinh đẹp? kéo dài những ngày khốn khổ của tôi thì được ích gì, khi tôi phải lê chúng xa nàng trong hối hận và tuyệt vọng? và tờ Journal de Trévoux sẽ nói gì đây? [voltaire-candide:17.3] Nói thế, nhưng chàng vẫn không quên ăn. Mặt trời đang lặn. Hai kẻ lạc đường nghe thấy mấy tiếng kêu nho nhỏ có vẻ như do đàn bà thốt ra. Họ không biết đó là tiếng kêu đau đớn hay vui sướng; nhưng họ vội đứng bật dậy với nỗi lo âu và hoảng hốt mà mọi thứ đều gợi ra ở một xứ lạ. Những tiếng kêu ấy phát ra từ hai cô gái trần truồng đang chạy nhẹ nhàng ven đồng cỏ, trong khi hai con khỉ đuổi theo cắn vào mông họ. Candide động lòng thương; chàng đã học bắn ở chỗ người Bulgar, và chàng có thể bắn rơi một hạt phỉ trong bụi cây mà không chạm vào lá. Chàng cầm khẩu súng hai nòng Tây Ban Nha, bóp cò, và giết chết hai con khỉ. Chúa được ngợi khen, Cacambo thân mến! tôi đã cứu hai sinh linh tội nghiệp này khỏi một mối hiểm nguy lớn: nếu tôi đã phạm tội khi giết một pháp quan Tòa dị giáo và một cha dòng Tên, thì tôi đã chuộc lại xứng đáng bằng việc cứu mạng hai cô gái. Có lẽ đây là hai tiểu thư con nhà danh giá, và cuộc phiêu lưu này có thể đem lại cho chúng ta những lợi lộc rất lớn ở xứ này. [voltaire-candide:17.4] Chàng định nói tiếp, nhưng lưỡi chàng tê cứng khi thấy hai cô gái ấy âu yếm ôm lấy hai con khỉ, khóc nức nở trên xác chúng, và làm vang không trung những tiếng kêu đau đớn nhất. Tôi không ngờ họ lại có tâm hồn tốt đến thế, cuối cùng chàng nói với Cacambo; gã đáp lại: Ngài vừa làm nên một kiệt tác hay ho đấy, cậu chủ ạ; ngài đã giết hai người tình của các cô nương này. Người tình của họ! có thể nào như thế được? anh giễu tôi đấy, Cacambo; làm sao tin anh được? Cậu chủ thân mến, Cacambo đáp, ngài lúc nào cũng ngạc nhiên về mọi chuyện; sao ngài lại thấy lạ lùng đến thế khi ở vài xứ có những con khỉ được các bà các cô ban ân sủng? chúng là một phần tư con người, cũng như tôi là một phần tư người Tây Ban Nha. Than ôi! Candide nói tiếp, tôi nhớ đã từng nghe thầy Pangloss nói rằng xưa kia những chuyện như thế đã từng xảy ra, và rằng những cuộc pha trộn ấy đã sinh ra các thần Ægipan, thần Faun, thần Satyr; rằng nhiều nhân vật lớn thời cổ đại đã tận mắt thấy chúng; nhưng tôi cứ tưởng đó là chuyện hoang đường. Giờ thì ngài phải tin rằng đó là sự thật rồi, Cacambo nói, và ngài thấy những người chưa được hưởng một nền giáo dục nhất định thì cư xử ra sao; tôi chỉ sợ các bà này lại gây cho chúng ta chuyện gì rắc rối. [voltaire-candide:17.5] Những suy nghĩ chín chắn ấy khiến Candide rời đồng cỏ, và đi sâu vào một khu rừng. Chàng ăn tối ở đó với Cacambo; và cả hai, sau khi đã nguyền rủa viên pháp quan Tòa dị giáo Bồ Đào Nha, quan thống đốc Buenos-Ayres và ngài nam tước, liền ngủ thiếp đi trên đám rêu. Khi tỉnh dậy, họ thấy mình không cựa quậy được; lý do là trong đêm người Tai Dài, dân bản xứ, mà hai bà kia đã tố giác họ, đã trói chặt họ bằng những sợi dây vỏ cây. [voltaire-candide:17.6] Họ bị vây quanh bởi chừng năm chục người Tai Dài trần truồng, tay cầm cung tên, chùy và rìu đá: kẻ thì đun sôi một cái vạc lớn; kẻ thì sửa soạn xiên nướng, và tất cả cùng hò hét: Là thằng dòng Tên, là thằng dòng Tên! chúng ta sẽ được báo thù, và chúng ta sẽ được một bữa no nê; ăn thịt dòng Tên đi, ăn thịt dòng Tên đi! [voltaire-candide:17.7] Tôi đã bảo ngài mà, cậu chủ thân mến, Cacambo buồn rầu kêu lên, rằng hai đứa con gái ấy sẽ chơi chúng ta một vố đau. Candide trông thấy cái vạc và mấy cái xiên liền kêu lên: Chắc chắn chúng ta sắp bị nướng hoặc bị luộc. A! thầy Pangloss sẽ nói gì nếu thầy thấy tự nhiên thuần túy là thế nào? Mọi sự đều tốt; cứ cho là thế, nhưng tôi thú thật là tàn nhẫn khi đã mất tiểu thư Cunégonde, lại còn bị người Tai Dài xiên que nướng. Cacambo chẳng bao giờ mất bình tĩnh. Đừng tuyệt vọng điều gì cả, gã nói với Candide đang thất vọng ê chề; tôi hiểu chút ít thổ ngữ của dân này, tôi sẽ nói chuyện với họ. Anh đừng quên, Candide nói, trình bày cho họ thấy việc nấu chín con người là tàn ác khủng khiếp nhường nào, và chẳng có chút gì Kitô giáo. [voltaire-candide:17.8] Thưa các ngài, Cacambo nói, vậy là hôm nay các ngài định ăn thịt một cha dòng Tên? thế là phải lắm; chẳng gì công bằng hơn là đối xử với kẻ thù của mình như vậy. Quả thật luật tự nhiên dạy ta giết người lân cận, và khắp thiên hạ đều hành xử như thế. Nếu chúng tôi không dùng đến quyền ăn thịt họ, ấy là vì chúng tôi đã có thứ khác để ăn ngon; nhưng các ngài không có được những nguồn lợi như chúng tôi: chắc chắn ăn thịt kẻ thù của mình vẫn hơn là bỏ thành quả chiến thắng cho lũ quạ đen và lũ quạ xám. Nhưng, thưa các ngài, hẳn các ngài không muốn ăn thịt bạn bè của mình. Các ngài tưởng sắp xiên nướng một cha dòng Tên, nhưng chính là người bảo vệ các ngài, chính là kẻ thù của kẻ thù các ngài mà các ngài sắp đem quay. Còn tôi, tôi sinh ra ở xứ sở các ngài; vị các ngài thấy đây là chủ tôi, và ông ấy chẳng những không phải dòng Tên, mà vừa giết một cha dòng Tên, ông ấy đang mặc chiến lợi phẩm của hắn; đó là nguyên do khiến các ngài nhầm. Để kiểm chứng điều tôi nói, các ngài hãy lấy chiếc áo chùng của ông ấy, mang đến hàng rào chắn đầu tiên của vương quốc los padres; hãy dò hỏi xem chủ tôi có giết một sĩ quan dòng Tên hay không. Các ngài sẽ chẳng mất bao lâu; các ngài vẫn có thể ăn thịt chúng tôi, nếu thấy tôi nói dối. Nhưng, nếu tôi đã nói thật, thì các ngài vốn quá am hiểu những nguyên tắc của công pháp, của phong tục và luật lệ, nên sẽ không thể không tha cho chúng tôi. [voltaire-candide:17.9] Người Tai Dài thấy lời lẽ ấy rất có lý; họ cử hai vị kỳ mục đi gấp để dò hỏi sự thật; hai vị sứ giả làm tròn nhiệm vụ như những người khôn ngoan, và chẳng mấy chốc đã quay về mang theo tin lành. Người Tai Dài cởi trói cho hai tù nhân, đối đãi với họ đủ mọi lễ độ, dâng gái cho họ, mời họ đồ giải khát, và tiễn họ đến tận biên giới lãnh thổ của mình, vừa đi vừa reo hò hớn hở: Nó không phải dòng Tên, nó không phải dòng Tên! [voltaire-candide:17.10] Candide cứ thán phục mãi không thôi lý do mình được giải thoát. Dân tộc gì thế! chàng nói, con người gì thế! phong tục gì thế! nếu tôi không có diễm phúc được đâm một nhát gươm xuyên qua người anh trai của tiểu thư Cunégonde, thì tôi đã bị ăn thịt không chút khoan dung. Nhưng rốt cuộc, tự nhiên thuần túy là tốt, vì những người này, thay vì ăn thịt tôi, lại đối đãi với tôi muôn phần tử tế, ngay khi họ biết tôi không phải dòng Tên. [voltaire-candide:18.1] CHƯƠNG XVII. Candide và gã hầu của chàng đến xứ Eldorado, và những gì họ thấy ở đó. [voltaire-candide:18.2] Khi đã đến biên giới xứ Tai Dài: Ngài thấy đấy, Cacambo nói với Candide, bán cầu này cũng chẳng hơn gì bán cầu kia; ngài cứ tin tôi, ta hãy quay về châu Âu bằng con đường ngắn nhất. Quay về bằng cách nào, Candide nói; mà đi đâu? Nếu tôi về xứ sở tôi, thì ở đó người Bulgar và người Abar đang cắt cổ tất cả mọi người; nếu tôi quay lại Bồ Đào Nha, tôi sẽ bị thiêu ở đó; nếu chúng ta ở lại xứ này, thì lúc nào chúng ta cũng có nguy cơ bị xiên que nướng. Nhưng làm sao đành lòng rời bỏ phần thế giới nơi tiểu thư Cunégonde đang sống? [voltaire-candide:18.3] —Ta quay sang Cayenne đi, Cacambo nói, ở đó chúng ta sẽ gặp người Pháp, họ đi khắp thế giới; họ có thể giúp chúng ta. Có lẽ Chúa sẽ thương xót chúng ta. [voltaire-candide:18.4] Đi tới Cayenne chẳng dễ dàng gì: họ biết đại khái là phải đi về hướng nào; nhưng núi non, sông ngòi, vực thẳm, trộm cướp, người man rợ, ở đâu cũng là những chướng ngại khủng khiếp. Ngựa của họ chết vì kiệt sức; lương thực cạn sạch; suốt cả một tháng họ sống bằng quả dại, và cuối cùng tới bên một con sông nhỏ hai bờ rợp dừa, những cây dừa đã duy trì sự sống và niềm hy vọng của họ. [voltaire-candide:18.5] Cacambo, kẻ lúc nào cũng cho lời khuyên hay chẳng kém bà lão, nói với Candide: Chúng ta kiệt sức rồi, chúng ta đã đi bộ quá đủ; tôi thấy có một chiếc xuồng không trên bờ, ta chất đầy dừa vào, nhảy lên chiếc thuyền con này, cứ để mặc dòng nước đưa đi; sông bao giờ cũng dẫn đến một nơi có người ở. Nếu không gặp được những điều thú vị, thì ít ra chúng ta cũng gặp những điều mới mẻ. Đi thôi, Candide nói, ta hãy phó thác mình cho Đấng Quan Phòng. [voltaire-candide:18.6] Họ xuôi dòng vài dặm Pháp giữa đôi bờ, khi thì đầy hoa, khi thì cằn cỗi, khi thì bằng phẳng, khi thì dốc đứng. Dòng sông cứ mỗi lúc một rộng ra; cuối cùng nó biến mất dưới một vòm đá khủng khiếp cao ngất tận trời. Hai lữ khách cả gan phó mặc mình cho sóng nước dưới vòm đá ấy. Dòng sông, bị thắt hẹp lại ở chỗ này, cuốn họ đi với tốc độ và tiếng ầm ầm ghê rợn. Sau hai mươi bốn giờ họ lại thấy ánh ngày; nhưng chiếc xuồng của họ vỡ tan vì đá ngầm; họ phải lết từ tảng đá này sang tảng đá khác suốt trọn một dặm Pháp đường; cuối cùng họ trông thấy một chân trời mênh mông, viền bởi những dãy núi không thể vượt qua. Đất đai được canh tác vì thú vui cũng như vì nhu cầu; ở đâu cái hữu ích cũng đẹp đẽ: đường sá phủ đầy, hay đúng hơn là được trang điểm bằng, những cỗ xe có hình dáng và chất liệu lấp lánh, chở những người đàn ông và đàn bà đẹp lạ thường, được kéo đi vun vút bởi những con cừu đỏ to lớn chạy nhanh hơn cả những con ngựa đẹp nhất xứ Andalucía, Tétouan và Meknès. [voltaire-candide:18.7] Thế mà, Candide nói, đây là một xứ còn hơn cả Westphalia. Chàng cùng Cacambo dừng chân gần ngôi làng đầu tiên chàng gặp. Mấy đứa trẻ trong làng, mặc gấm kim tuyến rách tả tơi, đang chơi ném đĩa ở lối vào thị trấn; hai người từ thế giới bên kia của chúng ta đứng xem chúng chơi cho vui: những chiếc đĩa của chúng là những miếng tròn khá rộng, màu vàng, màu đỏ, màu xanh lục, tỏa ra một ánh sáng khác thường. Hai lữ khách chợt muốn nhặt vài chiếc; đó là vàng, là ngọc lục bảo, là hồng ngọc, mà viên nhỏ nhất cũng đủ làm vật trang sức lớn nhất trên ngai vàng của vua Mogol. Chắc hẳn, Cacambo nói, lũ trẻ này là con của nhà vua xứ này đang chơi ném đĩa. Đúng lúc ấy ông thầy đồ làng xuất hiện để gọi chúng vào lớp. Đây rồi, Candide nói, vị thầy dạy của hoàng gia. [voltaire-candide:18.8] Lũ nhóc rách rưới lập tức bỏ cuộc chơi, để lại trên mặt đất những chiếc đĩa và mọi thứ đã dùng để vui đùa. Candide nhặt lên, chạy đến chỗ vị thầy dạy và khiêm cung dâng lại cho ông, ra hiệu cho ông hiểu rằng các hoàng tử điện hạ đã bỏ quên vàng và ngọc của mình. Ông thầy đồ làng mỉm cười, ném chúng xuống đất, nhìn mặt Candide một lúc với vẻ rất ngạc nhiên, rồi đi tiếp. [voltaire-candide:18.9] Hai lữ khách không quên nhặt lấy vàng, hồng ngọc và ngọc lục bảo. Chúng ta đang ở đâu thế này? Candide kêu lên. Con cái các vua xứ này hẳn phải được giáo dục rất tốt, vì người ta dạy chúng khinh vàng ngọc. Cacambo cũng ngạc nhiên chẳng kém Candide. Cuối cùng họ đến gần ngôi nhà đầu tiên trong làng; nó được xây như một cung điện châu Âu. Một đám đông chen chúc ở cửa, và trong nhà còn đông hơn; một thứ âm nhạc rất êm tai vọng ra, và một mùi bếp núc thơm phức tỏa ra. Cacambo đến gần cửa, và nghe thấy người ta nói tiếng Peru; đó là tiếng mẹ đẻ của gã; vì ai cũng biết rằng Cacambo sinh ra ở Tucumán, trong một ngôi làng chỉ biết mỗi thứ tiếng ấy. Tôi sẽ làm thông ngôn cho ngài, gã nói với Candide; ta vào thôi, đây là một quán trọ. [voltaire-candide:18.10] Lập tức hai chàng trai và hai cô gái của quán trọ, mặc dạ kim tuyến, tóc buộc ruy băng, mời họ ngồi vào bàn ăn chung của chủ quán. Người ta dọn ra bốn món canh, mỗi món có hai con vẹt, một con thần ưng condor luộc nặng hai trăm cân, hai con khỉ quay ngon tuyệt, ba trăm con chim colibri trong một đĩa, và sáu trăm con chim ruồi trong một đĩa khác; những món hầm tuyệt hảo, những món bánh ngọt thơm ngon; tất cả đựng trong những chiếc đĩa bằng một thứ pha lê đá. Các chàng trai và cô gái của quán trọ rót mời nhiều thứ rượu làm từ mía. [voltaire-candide:18.11] Thực khách phần đông là lái buôn và phu xe, ai nấy đều cực kỳ lịch sự, họ hỏi Cacambo vài câu với sự kín đáo hết mực dè dặt, và trả lời những câu hỏi của gã một cách khiến gã hài lòng. [voltaire-candide:18.12] Khi bữa ăn xong, Cacambo, cũng như Candide, tưởng mình trả tiền ăn rất hậu, khi ném lên bàn của chủ quán hai trong số những miếng vàng to mà gã đã nhặt được; ông chủ và bà chủ quán phá lên cười, và ôm bụng cười hồi lâu. Cuối cùng họ cũng trấn tĩnh lại. Thưa các ông, ông chủ quán nói, chúng tôi thấy rõ các ông là người ngoại quốc; chúng tôi không quen gặp người ngoại quốc. Xin thứ lỗi cho chúng tôi đã phá lên cười khi các ông đưa chúng tôi những hòn sỏi trên đường cái của chúng tôi để trả tiền. Hẳn các ông không có tiền của xứ này, nhưng ăn trưa ở đây thì không cần phải có. Mọi quán trọ được lập ra để tiện cho việc buôn bán đều do chính phủ chi trả. Các ông đã ăn uống tồi tàn ở đây, vì đây là một làng nghèo, nhưng đến bất cứ nơi nào khác các ông cũng sẽ được tiếp đãi xứng đáng với các ông. Cacambo giảng giải cho Candide mọi lời của ông chủ quán, và Candide lắng nghe với cùng một niềm thán phục và cùng một sự sửng sốt như người bạn Cacambo của chàng khi chuyển lời. Vậy rốt cuộc đây là xứ gì, cả hai cùng nói với nhau, một xứ mà cả phần còn lại của trái đất không ai biết đến, và nơi cả tự nhiên cũng thuộc một loại khác hẳn với của chúng ta? Có lẽ đây là xứ nơi mọi sự đều tốt; vì nhất thiết phải có một xứ như thế. Và, dù thầy Pangloss có nói gì đi nữa, tôi vẫn thường nhận thấy rằng ở Westphalia mọi sự khá tồi tệ. [voltaire-candide:19.1] CHƯƠNG XVIII. Những gì họ thấy ở xứ Eldorado. [voltaire-candide:19.2] Cacambo tỏ cho chủ quán biết tất cả sự tò mò của mình; chủ quán bảo gã: Tôi rất dốt, và tôi thấy thế lại hay; nhưng ở đây chúng tôi có một cụ già đã từ quan về hưu, là người thông thái nhất vương quốc, và cũng cởi mở nhất. Lập tức ông đưa Cacambo đến nhà cụ già. Candide giờ chỉ còn đóng vai phụ, đi theo gã hầu của mình. Họ bước vào một ngôi nhà rất giản dị, vì cửa chỉ bằng bạc, và vách ván các phòng chỉ bằng vàng, nhưng được chạm trổ tinh xảo đến mức những vách ván giàu sang nhất cũng chẳng làm lu mờ được. Gian phòng chờ, nói cho đúng, chỉ khảm toàn hồng ngọc và ngọc lục bảo; nhưng cách bài trí ngăn nắp của mọi thứ đã bù đắp xứng đáng cho sự giản dị cực độ ấy. [voltaire-candide:19.3] Cụ già tiếp hai người khách lạ trên một chiếc trường kỷ nhồi lông chim colibri, và sai mời họ rượu trong những chiếc bình bằng kim cương; sau đó cụ thỏa mãn sự tò mò của họ bằng những lời như sau: [voltaire-candide:19.4] Tôi năm nay một trăm bảy mươi hai tuổi, và tôi được nghe người cha quá cố của tôi, quan giám mã của nhà vua, kể lại những biến động kinh hoàng ở Peru mà người đã từng chứng kiến. Vương quốc nơi chúng ta đang ở là quê hương xưa của các vua Inca, những người đã rất thiếu thận trọng khi rời bỏ nó để đi chinh phục một phần thế giới, và cuối cùng bị người Tây Ban Nha tiêu diệt. [voltaire-candide:19.5] Những vị hoàng thân trong dòng họ của họ ở lại quê hương thì khôn ngoan hơn; với sự đồng thuận của toàn dân, các vị ra lệnh rằng không một cư dân nào được phép rời khỏi vương quốc nhỏ bé của chúng tôi; và chính điều đó đã gìn giữ cho chúng tôi sự ngây thơ và hạnh phúc. Người Tây Ban Nha có biết lờ mờ về xứ này, họ gọi nó là Eldorado; và một người Anh tên là hiệp sĩ Raleigh thậm chí đã đến gần đây chừng một trăm năm trước; nhưng vì chúng tôi được bao bọc bởi những vách đá không thể đặt chân lên và những vực thẳm, nên cho đến nay chúng tôi vẫn luôn được che chở khỏi lòng tham của các dân tộc châu Âu, những kẻ có một cơn cuồng không thể hiểu nổi đối với sỏi đá và bùn đất xứ chúng tôi, và để có được chúng, sẵn sàng giết sạch chúng tôi đến người cuối cùng. [voltaire-candide:19.6] Cuộc trò chuyện kéo dài; nó xoay quanh hình thức chính quyền, phong tục, phụ nữ, các buổi diễn công cộng, các ngành nghệ thuật. Cuối cùng Candide, vốn vẫn luôn ưa siêu hình học, nhờ Cacambo hỏi xem trong xứ có tôn giáo không. [voltaire-candide:19.7] Cụ già hơi đỏ mặt. Sao lại thế! cụ nói, các ông lại có thể ngờ điều ấy sao? Các ông tưởng chúng tôi là những kẻ vô ơn ư? Cacambo khiêm tốn hỏi tôn giáo của Eldorado là gì. Cụ già lại đỏ mặt: Lẽ nào lại có thể có hai tôn giáo? cụ nói. Tôi nghĩ chúng tôi theo tôn giáo của mọi người; chúng tôi thờ phụng Thượng đế từ tối cho đến sáng. Các ông chỉ thờ một Thượng đế duy nhất thôi sao? Cacambo nói, gã vẫn làm thông ngôn cho những mối hoài nghi của Candide. Hẳn là thế, cụ già nói, vì chẳng có hai, chẳng có ba, cũng chẳng có bốn. Tôi thú thật với các ông rằng người ở thế giới của các ông hỏi những câu thật kỳ lạ. Candide hỏi mãi không chán cụ già tốt bụng ấy; chàng muốn biết ở Eldorado người ta cầu nguyện Thượng đế ra sao. Chúng tôi không cầu xin Ngài, vị hiền triết tốt bụng và đáng kính nói; chúng tôi chẳng có gì phải xin Ngài, Ngài đã ban cho chúng tôi mọi thứ chúng tôi cần; chúng tôi không ngừng tạ ơn Ngài. Candide tò mò muốn gặp các tư tế; chàng nhờ hỏi họ ở đâu. Cụ già tốt bụng mỉm cười. Các bạn của tôi, cụ nói, chúng tôi ai cũng là tư tế cả; nhà vua và mọi chủ gia đình đều long trọng hát những bài thánh ca tạ ơn mỗi buổi sáng, và năm sáu nghìn nhạc công đệm theo.—Sao! các ông không có những thầy tu dạy dỗ, tranh biện, cai trị, kết bè kéo cánh, và đem thiêu những người không cùng ý kiến với họ sao?—Chúng tôi phải điên mới thế, cụ già nói; ở đây tất cả chúng tôi đều cùng một ý kiến, và chúng tôi không hiểu các ông muốn nói gì với các thầy tu của các ông. Nghe những lời ấy, Candide ngây ngất, và tự nhủ trong lòng: Thật khác xa Westphalia và lâu đài của ngài nam tước: nếu người bạn Pangloss của chúng ta được thấy Eldorado, thầy sẽ chẳng còn nói rằng lâu đài Thunder-ten-tronckh là nơi tốt nhất trên mặt đất; quả thật là phải đi đây đi đó. [voltaire-candide:19.8] Sau cuộc trò chuyện dài ấy, cụ già tốt bụng cho thắng một cỗ xe sáu cừu, và giao mười hai gia nhân của mình cho hai lữ khách để đưa họ vào triều. Xin thứ lỗi cho tôi, cụ nói với họ, tuổi già không cho phép tôi được vinh dự đi cùng các ông. Nhà vua sẽ tiếp đón các ông theo cách mà các ông sẽ không phải phiền lòng, và hẳn các ông sẽ lượng thứ cho những tập tục của xứ này, nếu có vài điều làm các ông không vừa ý. [voltaire-candide:19.9] Candide và Cacambo lên xe; sáu con cừu phóng như bay, và chưa đầy bốn giờ sau đã đến cung điện nhà vua, nằm ở một đầu kinh thành. Cổng chính cao hai trăm hai mươi bộ, rộng một trăm bộ; không thể nào tả nổi nó làm bằng chất liệu gì. Người ta cũng đủ thấy chất liệu ấy hẳn phải vượt trội phi thường đến mức nào so với những hòn sỏi và cát mà chúng ta gọi là vàng và ngọc. [voltaire-candide:19.10] Hai mươi cô gái xinh đẹp trong đội cận vệ đón Candide và Cacambo lúc xuống xe, đưa họ đi tắm, mặc cho họ những chiếc áo dài dệt bằng lông tơ chim colibri; sau đó các quan đại thần nam và các quan đại thần nữ của triều đình dẫn họ đến cung thất của đức vua, đi giữa hai hàng, mỗi hàng một nghìn nhạc công, theo nghi thức thông thường. Khi họ đến gần điện ngai vàng, Cacambo hỏi một vị đại thần xem phải làm thế nào để chào đức vua: có phải quỳ gối hay nằm sấp bụng xuống đất; có phải đặt tay lên đầu hay lên mông; có phải liếm bụi trên sàn điện không: tóm lại, nghi lễ là thế nào. Tục lệ ở đây, vị đại thần nói, là ôm lấy nhà vua và hôn lên hai bên má. Candide và Cacambo liền nhảy tới ôm cổ đức vua, ngài tiếp họ với tất cả sự ân cần có thể tưởng tượng được, và lịch sự mời họ dùng bữa tối. [voltaire-candide:19.11] Trong lúc chờ đợi, người ta dẫn họ đi xem thành phố, những công trình công cộng cao chọc tận mây xanh, những khu chợ trang hoàng bằng một nghìn cột trụ, những đài phun nước trong, những đài phun nước hoa hồng, những đài phun rượu mía chảy không ngừng trên những quảng trường lớn lát bằng một loại ngọc tỏa hương thơm như mùi đinh hương và quế. Candide xin được xem tòa án, viện tối cao; người ta bảo chàng rằng chẳng có những thứ ấy, và chẳng bao giờ có ai kiện tụng. Chàng hỏi có nhà tù không, và người ta bảo không. Điều khiến chàng ngạc nhiên hơn cả, và làm chàng vui thích nhất, là cung khoa học, trong đó chàng thấy một gian trưng bày dài hai nghìn bước, đầy những dụng cụ toán học và vật lý. [voltaire-candide:19.12] Sau khi đi khắp cả buổi chiều được chừng một phần nghìn thành phố, người ta lại đưa họ về chỗ nhà vua. Candide ngồi vào bàn giữa đức vua, gã hầu Cacambo của chàng, và nhiều bà quý tộc. Chưa bao giờ có bữa ăn nào ngon hơn, và chưa bao giờ có ai trong bữa tối lại hóm hỉnh hơn đức vua. Cacambo giảng giải cho Candide những câu nói hóm hỉnh của nhà vua, và tuy đã qua dịch, chúng vẫn cứ là những câu hóm hỉnh. Trong mọi điều làm Candide kinh ngạc, đó không phải là điều làm chàng kinh ngạc ít nhất. [voltaire-candide:19.13] Họ ở một tháng trong chốn nghỉ chân ấy. Candide không ngớt nói với Cacambo: Đúng thế, anh bạn, tôi nhắc lại lần nữa, tòa lâu đài nơi tôi sinh ra không sánh được với xứ sở nơi chúng ta đang ở; nhưng dù sao tiểu thư Cunégonde không có ở đây, và hẳn anh cũng có một người tình nào đó ở châu Âu. Nếu ở lại đây, chúng ta cũng chỉ như những người khác; còn nếu chúng ta trở về thế giới của mình, chỉ cần với mười hai con cừu chở đầy sỏi Eldorado, chúng ta sẽ giàu hơn tất cả các vua chúa cộng lại, chúng ta sẽ chẳng còn phải sợ pháp quan Tòa dị giáo nào, và chúng ta có thể dễ dàng giành lại tiểu thư Cunégonde. [voltaire-candide:19.14] Lời lẽ ấy làm Cacambo ưng ý; người ta vốn rất thích chạy nhảy đây đó, thích được nở mày nở mặt với người nhà, thích khoe khoang những gì đã thấy trong các chuyến đi, đến nỗi hai kẻ hạnh phúc quyết định thôi không hạnh phúc nữa, và xin đức vua cho phép ra đi. [voltaire-candide:19.15] Các ông làm một chuyện điên rồ, nhà vua bảo họ: ta biết rõ xứ sở của ta chẳng là gì to tát; nhưng khi đã ở đâu tạm ổn thì nên ở lại đó. Ta chắc chắn không có quyền giữ chân người ngoại quốc; đó là một sự chuyên chế chẳng có trong phong tục cũng chẳng có trong luật lệ của chúng ta; mọi người đều tự do; các ông muốn đi lúc nào cũng được, nhưng lối ra thì rất khó. Không thể nào ngược dòng con sông chảy xiết mà các ông đã nhờ phép lạ trôi đến đây, con sông chảy dưới những vòm đá. Những dãy núi bao quanh toàn cõi vương quốc ta cao mười nghìn bộ, và dựng đứng như những bức tường thành: mỗi dãy chiếm một bề ngang hơn mười dặm Pháp; chỉ có thể xuống núi qua những vực thẳm. Tuy vậy, vì các ông nhất định muốn đi, ta sẽ ra lệnh cho các quan coi máy móc chế tạo một cỗ máy có thể chở các ông đi một cách thoải mái. Khi người ta đã đưa các ông sang sườn bên kia dãy núi, sẽ không ai có thể đi cùng các ông nữa; vì thần dân của ta đã thề không bao giờ ra khỏi bờ cõi, và họ quá khôn ngoan để phá bỏ lời thề. Ngoài ra, các ông muốn xin ta điều gì cũng được. Chúng tôi chỉ xin bệ hạ, Cacambo nói, vài con cừu chở lương thực, sỏi, và bùn của xứ này. Nhà vua bật cười: Ta không hiểu nổi, ngài nói, người châu Âu các ông thích thú gì ở thứ bùn vàng của chúng ta: nhưng các ông cứ mang đi bao nhiêu tùy thích, và chúc các ông được hưởng cho sướng. [voltaire-candide:19.16] Ngài lập tức ra lệnh cho các kỹ sư làm một cỗ máy để kéo bổng hai con người phi thường ấy ra khỏi vương quốc. Ba nghìn nhà vật lý giỏi bắt tay vào làm; mười lăm ngày sau cỗ máy đã sẵn sàng, và tốn không quá hai mươi triệu bảng Anh, tính theo tiền xứ ấy. Người ta đặt Candide và Cacambo lên cỗ máy; có hai con cừu đỏ lớn thắng sẵn yên cương để làm vật cưỡi cho họ khi đã vượt qua núi, hai mươi con cừu thồ chở lương thực, ba mươi con mang quà tặng gồm những thứ lạ lùng nhất của xứ sở, và năm mươi con chở đầy vàng, ngọc và kim cương. Nhà vua âu yếm ôm hôn hai kẻ lãng du. [voltaire-candide:19.17] Cuộc ra đi của họ là một cảnh tượng đẹp đẽ, cùng cái cách tài tình mà người ta kéo bổng họ cùng đàn cừu lên tận đỉnh núi. Các nhà vật lý từ biệt họ sau khi đã đưa họ đến nơi an toàn, và Candide chẳng còn ham muốn và mục đích nào khác ngoài việc đem đàn cừu của mình dâng lên tiểu thư Cunégonde. Chúng ta có đủ, chàng nói, để trả cho quan thống đốc Buenos-Ayres, nếu tiểu thư Cunégonde có thể đem ra định giá. Ta hãy đi về phía Cayenne, xuống tàu, rồi sau đó sẽ xem chúng ta có thể mua được vương quốc nào. [voltaire-candide:20.1] CHƯƠNG XIX. Chuyện xảy đến với họ ở Surinam, và Candide làm quen với Martin như thế nào. [voltaire-candide:20.2] Ngày đầu tiên của hai lữ khách của chúng ta khá dễ chịu. Họ phấn chấn bởi ý nghĩ thấy mình làm chủ nhiều của cải hơn cả châu Á, châu Âu và châu Phi có thể gom góp lại. Candide sung sướng ngất ngây viết tên Cunégonde lên thân cây. Sang ngày thứ hai, hai con cừu của họ sa xuống đầm lầy, và chìm nghỉm cùng với hàng chở; hai con khác chết vì kiệt sức mấy hôm sau; bảy tám con tiếp đó chết đói trong một vùng hoang mạc; mấy con khác vài ngày sau rơi xuống vực. Cuối cùng, sau một trăm ngày đường, họ chỉ còn lại hai con cừu. Candide nói với Cacambo: Anh bạn ơi, anh thấy đấy, của cải thế gian này thật dễ tiêu tan; chẳng có gì vững bền ngoài đức hạnh và hạnh phúc được gặp lại tiểu thư Cunégonde. Tôi xin thừa nhận, Cacambo nói; nhưng chúng ta vẫn còn hai con cừu với nhiều của báu hơn những gì vua Tây Ban Nha sẽ có bao giờ; và tôi thấy đằng xa kia có một thành phố mà tôi đoán là Surinam, thuộc về người Hà Lan. Chúng ta đã đến cuối những nỗi gian truân và đầu của hạnh phúc rồi. [voltaire-candide:20.3] Đến gần thành phố, họ gặp một người da đen nằm dài trên mặt đất, chỉ còn một nửa bộ áo quần, nghĩa là một chiếc quần đùi vải xanh; người đàn ông tội nghiệp ấy thiếu chân trái và tay phải. Ôi! lạy Chúa! Candide nói với anh ta bằng tiếng Hà Lan, anh bạn ơi, anh làm gì ở đây, trong tình trạng khủng khiếp như tôi thấy thế này? Tôi đang đợi chủ tôi, ông Vanderdendur, nhà buôn lừng danh, người da đen đáp. Có phải ông Vanderdendur, Candide nói, đã đối xử với anh như vậy không? Vâng, thưa ông, người da đen nói, đó là tục lệ. Mỗi năm hai lần người ta phát cho chúng tôi một cái quần đùi vải, đó là toàn bộ áo quần. Khi chúng tôi làm trong xưởng đường, và cối xay kẹp phải ngón tay, thì người ta chặt tay chúng tôi: khi chúng tôi muốn bỏ trốn, thì người ta chặt chân chúng tôi: tôi đã gặp cả hai trường hợp. Chính với cái giá ấy mà các ông được ăn đường ở châu Âu. Thế mà, khi mẹ tôi bán tôi lấy mười đồng écu Patagon trên bờ biển Guinea, bà đã bảo tôi: Con yêu của mẹ, hãy chúc tụng các thần tượng của chúng ta, hãy luôn thờ phụng các ngài, các ngài sẽ cho con sống hạnh phúc; con có vinh dự được làm nô lệ cho các ông chủ da trắng của chúng ta, và nhờ thế con làm cho cha mẹ con phát đạt. Than ôi! tôi không biết tôi có làm cho cha mẹ phát đạt không, nhưng cha mẹ thì chẳng làm cho tôi phát đạt. Chó, khỉ và vẹt còn bớt khổ hơn chúng tôi nghìn lần: các thần tượng Hà Lan đã cải đạo cho tôi, Chủ nhật nào cũng bảo chúng tôi rằng tất cả chúng ta đều là con cháu Adam, da trắng cũng như da đen. Tôi chẳng phải nhà phả hệ học; nhưng nếu các nhà thuyết giáo ấy nói đúng, thì tất cả chúng ta đều là anh em họ xa (con của anh em họ) với nhau. Mà ông cũng phải thừa nhận với tôi rằng người ta không thể đối xử với họ hàng mình một cách khủng khiếp hơn thế được. [voltaire-candide:20.4] Ôi Pangloss! Candide kêu lên, thầy đâu có đoán ra được điều ghê tởm này; thế là xong, rốt cuộc con sẽ phải từ bỏ thuyết lạc quan của thầy. Thuyết lạc quan là gì? Cacambo hỏi. Than ôi! Candide nói, đó là cơn cuồng khăng khăng cho rằng mọi sự đều tốt khi ta đang khốn khổ; và chàng ứa nước mắt nhìn người da đen của mình; và vừa khóc, chàng vừa bước vào Surinam. [voltaire-candide:20.5] Điều đầu tiên họ dò hỏi, là ở cảng có chiếc tàu nào có thể phái đi Buenos-Ayres không. Người mà họ hỏi lại đúng là một chủ tàu người Tây Ban Nha, ông ta đề nghị làm với họ một cuộc thương lượng sòng phẳng. Ông hẹn gặp họ ở một quán rượu. Candide và Cacambo trung thành đến đó đợi ông, cùng với hai con cừu của họ. [voltaire-candide:20.6] Candide, vốn ruột để ngoài da, kể cho người Tây Ban Nha nghe mọi chuyện phiêu lưu của mình, và thú thật rằng chàng muốn bắt cóc tiểu thư Cunégonde. Tôi sẽ cẩn thận không chở ông đến Buenos-Ayres đâu, ông chủ tàu nói: tôi sẽ bị treo cổ, mà ông cũng thế; nàng Cunégonde xinh đẹp là ái thiếp được sủng ái nhất của đức ngài. Đối với Candide đó là một tiếng sét; chàng khóc rất lâu; cuối cùng chàng kéo Cacambo ra một chỗ. Này, anh bạn thân mến, chàng nói với gã, đây là việc anh phải làm. Mỗi chúng ta có trong túi chừng năm sáu triệu tiền kim cương, anh khéo léo hơn tôi; anh hãy đến Buenos-Ayres đưa tiểu thư Cunégonde đi. Nếu quan thống đốc gây khó dễ, anh cứ đưa ông ta một triệu: nếu ông ta không chịu, cứ đưa hai triệu; anh chưa giết pháp quan Tòa dị giáo nào, người ta sẽ không nghi ngờ anh đâu. Tôi sẽ sắm một chiếc tàu khác, tôi sẽ đến Venezia đợi anh: đó là một xứ tự do, nơi chẳng phải sợ người Bulgar, người Abar, người Do Thái, hay pháp quan Tòa dị giáo gì cả. Cacambo tán thành quyết định khôn ngoan ấy. Gã tuyệt vọng vì phải chia tay một ông chủ tốt bụng đã trở thành bạn thân thiết của mình; nhưng niềm vui được giúp ích cho chàng đã thắng nỗi đau phải rời xa chàng. Họ ôm nhau mà nước mắt tuôn rơi: Candide dặn gã đừng quên bà lão tốt bụng. Cacambo ra đi ngay trong ngày: cái anh Cacambo ấy thật là một người rất tốt. [voltaire-candide:20.7] Candide ở lại Surinam thêm ít lâu, đợi xem có chủ tàu nào khác chịu đưa chàng sang Ý, chàng và hai con cừu còn lại. Chàng thuê gia nhân, và mua mọi thứ cần thiết cho một chuyến đi dài; cuối cùng ông Vanderdendur, chủ một chiếc tàu lớn, đến gặp chàng. Ông muốn bao nhiêu, chàng hỏi người ấy, để chở thẳng tôi đến Venezia, tôi, gia nhân của tôi, hành lý của tôi, và hai con cừu này? Ông chủ tàu thỏa thuận mười nghìn đồng piastre: Candide không chút ngần ngừ. [voltaire-candide:20.8] Ô! ô! Vanderdendur khôn ngoan tự nhủ, gã ngoại quốc này đưa mười nghìn piastre một lúc! hẳn hắn phải giàu lắm. Rồi một lát sau quay lại, lão tuyên bố rằng không thể khởi hành với giá dưới hai mươi nghìn. Được thôi! ông sẽ có số tiền ấy, Candide nói. [voltaire-candide:20.9] Chà, lão lái buôn thì thầm tự nhủ, gã này đưa hai mươi nghìn piastre cũng dễ dàng như mười nghìn. Lão lại quay lại, và nói rằng không thể chở chàng đến Venezia với giá dưới ba mươi nghìn piastre. Vậy thì ông sẽ có ba mươi nghìn, Candide đáp. [voltaire-candide:20.10] Ô! ô! lão lái buôn Hà Lan lại tự nhủ, ba mươi nghìn piastre chẳng đáng gì với gã này; hẳn hai con cừu kia chở những kho báu vô tận; thôi đừng nài thêm nữa: cứ bắt hắn trả trước ba mươi nghìn piastre đã, rồi sau sẽ tính. Candide bán hai viên kim cương nhỏ, viên nhỏ nhất cũng đáng giá hơn tất cả số tiền ông chủ tàu đòi. Chàng trả tiền trước cho lão. Hai con cừu được đưa lên tàu. Candide đi theo trên một chiếc thuyền nhỏ để ra con tàu đang đậu ngoài vũng; lão chủ tàu chờ đúng thời cơ, giương buồm, nhổ neo; gió chiều lão. Candide hoảng hốt và sững sờ chẳng mấy chốc đã mất hút con tàu. Than ôi! chàng kêu lên, đúng là một vố xứng đáng với Cựu Thế giới. Chàng quay vào bờ, chìm ngập trong đau khổ; vì rốt cuộc chàng đã mất số của cải đủ làm giàu cho hai mươi vị quân vương. [voltaire-candide:20.11] Chàng tìm đến nhà viên thẩm phán Hà Lan; và vì hơi bối rối, chàng gõ cửa thô bạo; chàng bước vào, trình bày chuyện của mình, và kêu to hơn mức phải phép một chút. Viên thẩm phán bắt đầu bằng việc bắt chàng nộp mười nghìn piastre vì tội làm ồn: sau đó ông kiên nhẫn nghe chàng, hứa sẽ xem xét vụ việc của chàng ngay khi lão lái buôn quay về, và bắt chàng nộp thêm mười nghìn piastre nữa cho phí phiên xử. [voltaire-candide:20.12] Cách xử sự ấy khiến Candide tuyệt vọng đến cùng cực; quả thật chàng đã từng nếm trải những nỗi bất hạnh đau đớn hơn nghìn lần; nhưng sự lạnh lùng của viên thẩm phán, và của lão chủ tàu đã ăn cướp chàng, làm chàng sôi gan, và nhấn chàng vào một nỗi u sầu đen tối. Sự độc ác của loài người hiện ra trong trí chàng với tất cả vẻ xấu xa của nó, chàng chỉ còn nuôi mình bằng những ý nghĩ buồn thảm. Cuối cùng có một chiếc tàu Pháp sắp sửa nhổ neo đi Bordeaux, và vì chàng chẳng còn cừu chở kim cương nào để đưa lên tàu, chàng thuê một buồng trên tàu với giá phải chăng, và cho loan báo khắp thành phố rằng chàng sẽ trả tiền đi đường, tiền ăn, và tặng thêm hai nghìn piastre cho một người lương thiện nào muốn cùng chàng làm chuyến đi, với điều kiện người ấy phải là kẻ chán ngán thân phận mình nhất, và bất hạnh nhất trong cả tỉnh. [voltaire-candide:20.13] Một đám người ứng tuyển kéo đến đông đến nỗi cả một hạm đội cũng không chứa nổi. Candide, muốn chọn trong số những người có vẻ xứng đáng nhất, đã tách ra chừng hai chục người mà chàng thấy có vẻ dễ chung sống, và ai nấy đều cho rằng mình đáng được ưu tiên. Chàng tập hợp họ ở quán rượu của mình, và mời họ ăn tối, với điều kiện mỗi người phải thề kể lại trung thực câu chuyện đời mình, và hứa sẽ chọn người nào chàng thấy đáng thương nhất và bất mãn với thân phận mình nhất, với lý do chính đáng nhất, còn những người khác thì sẽ được chàng ban chút tiền thưởng. [voltaire-candide:20.14] Cuộc họp kéo dài đến bốn giờ sáng. Candide, trong khi nghe tất cả những chuyện phiêu lưu của họ, nhớ lại điều bà lão đã nói với chàng trên đường đến Buenos-Ayres, và cuộc đánh cược của bà rằng không có ai trên tàu mà lại chưa từng gặp phải những bất hạnh rất lớn. Mỗi chuyện người ta kể, chàng lại nghĩ đến Pangloss. Cái ông Pangloss ấy, chàng nói, hẳn sẽ lúng túng lắm khi phải chứng minh hệ thống của mình. Ước gì thầy ấy có mặt ở đây. Chắc chắn nếu mọi sự đều tốt, thì là ở Eldorado, chứ không phải ở phần còn lại của trái đất. Cuối cùng chàng quyết định chọn một nhà học giả nghèo đã làm thuê mười năm cho các nhà sách ở Amsterdam. Chàng cho rằng trên đời không có nghề nào đáng chán ngán hơn. [voltaire-candide:20.15] Nhà học giả ấy, vả lại cũng là một người tốt, đã bị vợ ăn cắp, bị con trai đánh đập, và bị con gái bỏ rơi, cô ta đã để một người Bồ Đào Nha bắt cóc mình. Ông vừa bị mất một chức việc nhỏ vẫn nuôi sống ông; và các mục sư giảng đạo ở Surinam ngược đãi ông, vì họ tưởng ông là người theo phái Socinus. Phải thừa nhận rằng những người khác ít ra cũng bất hạnh chẳng kém ông; nhưng Candide hy vọng nhà học giả sẽ giúp chàng khuây khỏa trong chuyến đi. Tất cả các đối thủ khác của ông đều thấy Candide đối xử với họ rất bất công; nhưng chàng làm họ nguôi đi bằng cách tặng mỗi người một trăm piastre. [voltaire-candide:21.1] CHƯƠNG XX. Chuyện xảy đến với Candide và Martin trên biển. [voltaire-candide:21.2] Nhà học giả già, tên là Martin, vậy là cùng Candide xuống tàu đi Bordeaux. Cả hai đều đã thấy nhiều và chịu đựng nhiều; và dù con tàu có phải giương buồm từ Surinam đến tận Nhật Bản qua mũi Hảo Vọng, họ cũng vẫn có đủ chuyện để bàn về cái ác luân lý và cái ác thể chất suốt cả chuyến đi. [voltaire-candide:21.3] Tuy vậy Candide có một lợi thế lớn hơn Martin, ấy là chàng vẫn luôn hy vọng gặp lại tiểu thư Cunégonde, còn Martin thì chẳng có gì để hy vọng; hơn nữa chàng có vàng và kim cương; và, dù chàng đã mất một trăm con cừu đỏ to lớn chở những kho báu lớn nhất trên trái đất, dù chàng vẫn luôn canh cánh trong lòng trò bịp bợm của lão chủ tàu Hà Lan; vậy mà khi nghĩ đến những gì còn lại trong túi, và khi nói về Cunégonde, nhất là vào cuối bữa ăn, chàng lại nghiêng về hệ thống của Pangloss. [voltaire-candide:21.4] Nhưng còn ông, ông Martin, chàng nói với nhà học giả, ông nghĩ sao về tất cả những chuyện này? ông có ý kiến thế nào về cái ác luân lý và cái ác thể chất? Thưa ông, Martin đáp, các giáo sĩ bên tôi đã buộc tội tôi là người theo phái Socinus; nhưng sự thật là tôi theo phái Mani. Ông giễu tôi đấy à, Candide nói; trên đời chẳng còn ai theo phái Mani nữa. Còn tôi đây, Martin nói: tôi chẳng biết làm sao được; nhưng tôi không thể nghĩ khác. Hẳn ông có quỷ trong người, Candide nói. Nó nhúng tay vào việc thế gian nhiều đến thế, Martin nói, thì cũng có thể nó ở trong người tôi thật, như ở khắp mọi nơi khác: nhưng tôi thú thật với ông rằng khi đưa mắt nhìn quả cầu này, hay đúng hơn là hòn bi nhỏ này, tôi nghĩ rằng Thượng đế đã bỏ mặc nó cho một kẻ độc ác nào đó; tôi luôn trừ ra Eldorado. Tôi hầu như chưa thấy thành phố nào không mong thành phố láng giềng sụp đổ, chưa thấy gia đình nào không muốn tiêu diệt một gia đình khác. Ở đâu kẻ yếu cũng căm ghét kẻ mạnh mà họ phải bò rạp dưới chân, còn kẻ mạnh thì đối xử với họ như những bầy gia súc người ta đem bán lông bán thịt. Một triệu tên sát nhân được biên chế thành trung đoàn, chạy từ đầu này sang đầu kia châu Âu, hành nghề giết chóc và cướp bóc có kỷ luật để kiếm miếng ăn, vì chẳng có nghề nào lương thiện hơn; còn trong những thành phố có vẻ được hưởng thái bình, nơi nghệ thuật nở rộ, con người bị gặm nhấm bởi lòng đố kỵ, nỗi lo toan và sự bất an còn nhiều hơn những tai ương mà một thành phố bị vây hãm phải gánh chịu. Những nỗi phiền muộn thầm kín còn tàn nhẫn hơn những cảnh khốn cùng công khai. Tóm lại tôi đã thấy nhiều và trải qua nhiều đến thế, nên tôi theo phái Mani. [voltaire-candide:21.5] Dù sao vẫn có điều tốt chứ, Candide đáp. Có thể thế, Martin nói; nhưng tôi không biết đến nó. [voltaire-candide:21.6] Giữa lúc tranh luận, người ta nghe thấy tiếng đại bác. Tiếng nổ mỗi lúc một dồn dập. Ai nấy đều cầm ống nhòm. Người ta trông thấy hai con tàu đang giao chiến ở khoảng cách chừng ba hải lý: gió đưa cả hai đến gần con tàu Pháp đến nỗi mọi người được thỏa thích ngắm trận đánh. Cuối cùng một trong hai con tàu nã vào con tàu kia một loạt đạn trúng thấp và chính xác đến mức đánh chìm nó. Candide và Martin trông thấy rõ mồn một chừng một trăm người trên boong con tàu đang chìm; tất cả đều giơ tay lên trời, và kêu gào thảm thiết: chỉ trong khoảnh khắc mọi thứ đều bị nhấn chìm. [voltaire-candide:21.7] Thế đấy! Martin nói, loài người đối xử với nhau như thế đấy. Đúng là, Candide nói, có cái gì đó quỷ quái trong chuyện này. Đang nói vậy, chàng trông thấy một vật gì đỏ rực đang bơi gần tàu mình. Người ta thả xuồng xuống để xem đó có thể là gì; đó là một con cừu của chàng. Candide tìm lại được con cừu này mà vui mừng hơn cả nỗi buồn khi mất một trăm con chở đầy kim cương to của Eldorado. [voltaire-candide:21.8] Viên thuyền trưởng Pháp chẳng mấy chốc nhận ra rằng thuyền trưởng con tàu đánh chìm là người Tây Ban Nha, còn thuyền trưởng con tàu bị đánh chìm là một tên cướp biển Hà Lan; chính là kẻ đã lừa cướp Candide. Những của cải kếch xù mà tên vô lại ấy đã chiếm đoạt bị chôn vùi cùng hắn dưới biển, và chỉ có một con cừu được cứu thoát. Ông thấy đấy, Candide nói với Martin, tội ác đôi khi cũng bị trừng phạt; cái lão chủ tàu Hà Lan khốn kiếp ấy đã chịu số phận đáng đời. Phải, Martin nói; nhưng có cần phải để những hành khách trên tàu hắn cũng chết theo không? Thượng đế đã trừng phạt tên bịp bợm, còn quỷ dữ thì dìm chết những người khác. [voltaire-candide:21.9] Trong khi đó con tàu Pháp và con tàu Tây Ban Nha tiếp tục hải trình, và Candide tiếp tục những cuộc trò chuyện với Martin. Họ tranh luận suốt mười lăm ngày liền, và sau mười lăm ngày họ cũng tiến bộ y như ngày đầu. Nhưng dù sao họ cũng trò chuyện, họ trao đổi ý tưởng với nhau, họ an ủi nhau. Candide vuốt ve con cừu của mình. Vì ta đã tìm lại được mày, chàng nói, nên ta cũng có thể tìm lại được Cunégonde. [voltaire-candide:22.1] CHƯƠNG XXI. Candide và Martin đến gần bờ biển nước Pháp, và lý luận. [voltaire-candide:22.2] Cuối cùng người ta trông thấy bờ biển nước Pháp. Ông đã bao giờ đến nước Pháp chưa, ông Martin? Candide hỏi. Rồi, Martin đáp, tôi đã đi qua nhiều tỉnh. Có những tỉnh mà một nửa dân chúng bị điên, vài tỉnh người ta quá xảo quyệt, những tỉnh khác người ta thường khá hiền lành và khá ngu đần; lại có những tỉnh người ta làm ra vẻ tài hoa; và ở tỉnh nào thì việc chính cũng là tình ái; việc thứ hai là nói xấu; và việc thứ ba là nói những điều ngu xuẩn. Nhưng, ông Martin, ông đã thấy Paris chưa? Rồi, tôi đã thấy Paris; nó có đủ mọi loại kể trên; đó là một mớ hỗn độn, một đám chen chúc trong đó ai cũng tìm khoái lạc mà hầu như chẳng ai tìm thấy, ít ra là theo như tôi thấy. Tôi ở đó không lâu; vừa đến nơi tôi đã bị bọn móc túi ở hội chợ Saint-Germain lấy sạch mọi thứ tôi có; chính tôi lại bị người ta tưởng là kẻ cắp, và phải ngồi tù tám ngày; sau đó tôi làm thợ sửa bản in để kiếm đủ tiền đi bộ về Hà Lan. Tôi đã biết bọn vô lại cầm bút, bọn vô lại bè phái, và bọn vô lại lên cơn co giật. Người ta bảo trong thành phố ấy có những người rất lịch sự: tôi cũng muốn tin như thế. [voltaire-candide:22.3] Còn tôi, tôi chẳng tò mò chút nào muốn xem nước Pháp, Candide nói; ông dễ đoán rằng khi đã sống một tháng ở Eldorado, người ta không còn thiết nhìn thấy thứ gì trên mặt đất nữa ngoài tiểu thư Cunégonde: tôi sẽ đến Venezia đợi nàng; chúng ta sẽ băng qua nước Pháp để sang Ý; ông không đi cùng tôi sao? Rất sẵn lòng, Martin nói: người ta bảo Venezia chỉ tốt cho các nhà quý tộc Venezia, nhưng dẫu vậy người ta vẫn tiếp đón người ngoại quốc rất tử tế khi họ có nhiều tiền; tôi thì không có; ông thì có, tôi sẽ theo ông đi khắp nơi. Nhân tiện, Candide nói, ông có nghĩ rằng thuở ban đầu trái đất là biển cả, như người ta quả quyết trong cuốn sách dày cộp của ông thuyền trưởng không? Tôi chẳng tin chút nào, Martin nói, cũng như chẳng tin mọi điều mơ mộng người ta rao bán cho chúng ta từ ít lâu nay. Nhưng vậy thì thế giới này được tạo ra nhằm mục đích gì? Candide hỏi. Để làm chúng ta phát điên, Martin đáp. Ông không ngạc nhiên lắm sao, Candide nói tiếp, về mối tình của hai cô gái xứ người Tai Dài dành cho hai con khỉ ấy, chuyện mà tôi đã kể với ông? Chẳng chút nào, Martin nói, tôi không thấy mối đam mê ấy có gì lạ; tôi đã thấy bao nhiêu chuyện phi thường, đến nỗi đối với tôi chẳng còn gì là phi thường nữa. Ông có tin, Candide nói, rằng loài người xưa nay vẫn luôn tàn sát lẫn nhau như ngày nay không? rằng họ xưa nay vẫn luôn dối trá, xảo quyệt, phản trắc, vô ơn, trộm cướp, nhu nhược, lăng nhăng, hèn nhát, đố kỵ, tham ăn, say sưa, keo kiệt, tham vọng, khát máu, vu khống, trụy lạc, cuồng tín, đạo đức giả, và ngu ngốc? Ông có tin, Martin nói, rằng loài diều hâu xưa nay vẫn luôn ăn thịt bồ câu mỗi khi chúng tìm thấy không? Có chứ, hẳn rồi, Candide nói. Thế đấy! Martin nói, nếu loài diều hâu xưa nay vẫn giữ nguyên bản tính, thì cớ sao ông lại muốn loài người đã đổi bản tính của họ? Ồ! Candide nói, khác nhau nhiều lắm, vì ý chí tự do…. Vừa lý luận như thế, họ đến Bordeaux. [voltaire-candide:23.1] CHƯƠNG XXII. Những gì xảy đến với Candide và Martin ở nước Pháp. [voltaire-candide:23.2] Candide chỉ dừng lại ở Bordeaux vừa đủ thời gian để bán vài hòn sỏi xứ Dorado và sắm cho mình một cỗ xe ngựa hai chỗ ngồi tốt; vì chàng không thể thiếu triết gia Martin của mình được nữa; chàng chỉ rất buồn phải chia tay con cừu của mình, mà chàng để lại cho Viện Hàn lâm Khoa học Bordeaux; viện này bèn lấy làm đề tài cho giải thưởng năm ấy việc tìm xem vì sao lông con cừu này lại đỏ; và giải thưởng được trao cho một nhà bác học phương Bắc, người đã chứng minh bằng A, cộng B, trừ C chia cho Z, rằng con cừu tất phải đỏ, và phải chết vì bệnh đậu cừu. [voltaire-candide:23.3] Trong khi đó, mọi lữ khách Candide gặp trong các quán rượu dọc đường đều nói với chàng: Chúng tôi đi Paris. Sự hối hả chung ấy rốt cuộc khiến chàng nảy ý muốn xem kinh đô này; đó cũng chẳng phải là đi chệch nhiều khỏi đường đến Venezia. [voltaire-candide:23.4] Chàng vào thành qua ngoại ô Saint-Marceau, và tưởng mình đang ở trong ngôi làng xấu xí nhất xứ Westphalia. [voltaire-candide:23.5] Candide vừa vào đến quán trọ thì đã mắc một chứng bệnh nhẹ do mệt nhọc. Vì chàng đeo ở ngón tay một viên kim cương to tướng, và người ta đã để ý thấy trong hành lý của chàng một cái tráp nặng khác thường, nên lập tức bên cạnh chàng có hai thầy thuốc mà chàng không hề cho mời, vài người bạn thân thiết không rời chàng nửa bước, và hai bà mộ đạo lo hâm nước dùng cho chàng. Martin nói: Tôi nhớ lần đầu đến Paris tôi cũng bị ốm; tôi nghèo lắm: thế nên tôi chẳng có bạn bè, chẳng có bà mộ đạo, chẳng có thầy thuốc, và tôi khỏi bệnh. [voltaire-candide:23.6] Thế nhưng, nhờ thuốc thang và trích máu liên miên, bệnh của Candide trở nên nghiêm trọng. Một thầy tu quen mặt trong khu phố đến, dịu dàng xin chàng một tờ phiếu trả cho người cầm phiếu ở thế giới bên kia: Candide nhất định không chịu; các bà mộ đạo cam đoan với chàng rằng đó là mốt mới: Candide đáp rằng chàng chẳng phải người chạy theo mốt. Martin muốn ném thầy tu qua cửa sổ. Viên giáo sĩ thề rằng người ta sẽ không chôn Candide. Martin thề rằng ông sẽ chôn viên giáo sĩ, nếu hắn còn tiếp tục quấy rầy họ. Cuộc cãi vã nóng lên: Martin túm vai hắn và tống cổ ra ngoài thô bạo; việc ấy gây nên một vụ tai tiếng lớn, và người ta lập biên bản. [voltaire-candide:23.7] Candide khỏi bệnh; và trong thời gian dưỡng sức, chàng có những bữa ăn tối rất đông khách sang tại nhà. Người ta đánh bạc lớn. Candide hết sức ngạc nhiên rằng chẳng bao giờ chàng bốc được quân át; còn Martin thì chẳng ngạc nhiên gì. [voltaire-candide:23.8] Trong số những người dẫn chàng đi xem thành phố, có một ông tu sĩ (abbé) nhỏ người Périgord, một trong những kẻ vồn vã, lúc nào cũng nhanh nhảu, lúc nào cũng sẵn lòng giúp đỡ, trơ tráo, ngọt xớt, dễ dãi, chuyên rình người ngoại quốc lúc họ đi qua, kể cho họ nghe những chuyện tai tiếng trong thành, và mời mọc họ đủ thú vui với bất cứ giá nào. Gã này trước hết dẫn Candide và Martin đi xem kịch. Người ta đang diễn một vở bi kịch mới. Candide ngồi cạnh mấy tay văn nhân. Điều đó không ngăn chàng khóc ở những cảnh được diễn hoàn hảo. Một trong những kẻ lý sự ngồi bên chàng nói với chàng lúc nghỉ giữa màn: Ông khóc là sai lắm, nữ diễn viên này dở tệ; nam diễn viên đóng cùng cô ta còn dở hơn nữa; vở kịch lại còn dở hơn cả diễn viên; tác giả không biết lấy một chữ tiếng Ả Rập, vậy mà cảnh lại đặt ở xứ Ả Rập; hơn nữa, hắn là kẻ không tin vào ý niệm bẩm sinh; mai tôi sẽ mang đến cho ông hai mươi cuốn sách mỏng chống lại hắn. Thưa ông, ở nước Pháp có bao nhiêu vở kịch? Candide hỏi ông tu sĩ; ông này đáp: Năm sáu nghìn. Thế là nhiều đấy, Candide nói: trong đó có bao nhiêu vở hay? Mười lăm mười sáu, người kia đáp. Thế là nhiều đấy, Martin nói. [voltaire-candide:23.9] Candide rất hài lòng với một nữ diễn viên đóng vai nữ hoàng Élizabeth trong một vở bi kịch khá nhạt nhẽo thỉnh thoảng vẫn được diễn. Nữ diễn viên này, chàng nói với Martin, làm tôi rất thích; cô ta hao hao giống tiểu thư Cunégonde; tôi rất muốn đến chào cô ta. Ông tu sĩ người Périgord xin được đưa chàng đến nhà cô. Candide, vốn được nuôi dạy ở nước Đức, hỏi phép tắc ra sao, và ở nước Pháp người ta đối đãi với các nữ hoàng nước Anh thế nào. Phải phân biệt, ông tu sĩ nói: ở tỉnh lẻ, người ta dẫn các bà ấy vào quán rượu; ở Paris, người ta kính trọng các bà khi các bà còn đẹp, và quăng các bà ra bãi rác khi các bà đã chết. Nữ hoàng mà ra bãi rác! Candide nói. Đúng thật đấy, Martin nói; ông tu sĩ nói phải; tôi đang ở Paris khi cô Monime, như người ta vẫn nói, từ cõi đời này qua cõi đời khác; người ta từ chối cô cái mà những người ở đây gọi là vinh dự được chôn cất, tức là được thối rữa cùng với tất cả bọn ăn mày trong khu phố ở một nghĩa địa xấu xí; cô bị chôn một mình, tách khỏi cả đoàn của mình, ở góc phố Bourgogne; điều đó hẳn đã làm cô đau lòng vô cùng, vì cô có tâm hồn rất cao thượng. Thế thì thật bất lịch sự, Candide nói. Biết làm sao được? Martin nói; những người ở đây vốn là thế. Ông hãy tưởng tượng mọi điều mâu thuẫn, mọi điều trái khoáy có thể có, ông sẽ thấy chúng trong chính quyền, trong các tòa án, trong các nhà thờ, trong các buổi diễn của cái dân tộc kỳ quặc này. Có thật là ở Paris người ta lúc nào cũng cười không? Candide hỏi. Thật, ông tu sĩ nói, nhưng là cười trong uất ức; vì ở đây người ta phàn nàn mọi chuyện bằng những tràng cười lớn; thậm chí người ta vừa cười vừa làm những việc đáng ghê tởm nhất. [voltaire-candide:23.10] Cái gã lợn béo kia là ai, Candide nói, kẻ đã nói xấu ghê thế vở kịch làm tôi khóc biết bao, và những diễn viên đã làm tôi thích thú biết bao? Đó là một kẻ sống bất lương, ông tu sĩ đáp, kiếm ăn bằng nghề nói xấu mọi vở kịch và mọi cuốn sách; hắn ghét bất cứ ai thành công, như bọn hoạn quan ghét những kẻ được hưởng lạc; hắn là một trong những con rắn của văn chương sống bằng bùn nhơ và nọc độc; hắn là một tên bồi bút lá cải. Ông gọi bồi bút lá cải là gì? Candide hỏi. Đó là, ông tu sĩ nói, một kẻ sản xuất những tờ lá cải, một Fréron. [voltaire-candide:23.11] Candide, Martin và gã người Périgord cứ thế lý luận trên cầu thang, nhìn thiên hạ nối nhau ra về khi vở kịch tan. Mặc dù tôi rất nóng lòng được gặp lại tiểu thư Cunégonde, Candide nói, tôi vẫn muốn được ăn tối với cô Clairon, vì cô ấy có vẻ tuyệt vời. [voltaire-candide:23.12] Ông tu sĩ không phải hạng người có thể đến gần cô Clairon, người chỉ tiếp giới thượng lưu. Tối nay cô ấy bận rồi, ông ta nói; nhưng tôi sẽ có vinh dự đưa ông đến nhà một bà sang trọng, và ở đó ông sẽ hiểu Paris như thể ông đã sống ở đây bốn năm. [voltaire-candide:23.13] Candide, vốn tính tò mò, để mình được dẫn đến nhà bà ta, tận cuối ngoại ô Saint-Honoré; ở đó người ta đang mải đánh bài pharaon; mười hai tay con buồn bã, mỗi người cầm trong tay một cỗ bài nhỏ, cuốn sổ gập góc ghi những rủi ro của họ. Một sự im lặng sâu thẳm bao trùm, vẻ tái nhợt hiện trên trán các tay con, vẻ lo âu trên trán nhà cái; và bà chủ nhà, ngồi cạnh nhà cái nhẫn tâm ấy, đưa đôi mắt linh miêu dõi theo mọi nước paroli, mọi nước sept-et-le-va gian lận mà mỗi người chơi đánh dấu bằng cách gập góc quân bài; bà bắt họ vuốt thẳng góc bài với một sự chú ý nghiêm khắc nhưng lịch sự, và không hề nổi giận, sợ mất khách. Bà ta tự xưng là hầu tước phu nhân de Parolignac. Con gái bà, mười lăm tuổi, cũng ở trong số các tay con, và nháy mắt báo hiệu những trò gian lận của những kẻ đáng thương đang cố bù lại sự tàn nhẫn của số phận. Ông tu sĩ người Périgord, Candide và Martin bước vào; không ai đứng dậy, chẳng ai chào họ, cũng chẳng ai nhìn họ; tất cả đều mải mê với những quân bài. Bà nam tước Thunder-ten-tronckh còn lịch sự hơn, Candide nói. [voltaire-candide:23.14] Trong khi đó ông tu sĩ ghé sát tai bà hầu tước; bà nhổm dậy nửa chừng, ban cho Candide một nụ cười duyên dáng, và cho Martin một cái gật đầu hết sức cao sang; bà cho người mang đến cho Candide một chiếc ghế và một cỗ bài; chàng thua năm mươi nghìn franc trong hai ván: sau đó người ta ăn tối rất vui vẻ; và ai cũng ngạc nhiên rằng Candide không hề xúc động vì món tiền thua; bọn hầu nói với nhau bằng thứ ngôn ngữ của bọn hầu: Hẳn đây là một ông milord người Anh nào đó. Bữa tối cũng giống như phần lớn các bữa tối ở Paris: trước tiên là im lặng, rồi đến một mớ tiếng nói ồn ào không phân biệt được, rồi những câu đùa phần lớn nhạt nhẽo, những tin đồn sai, những lập luận dở, một chút chính trị, và rất nhiều lời nói xấu; người ta thậm chí còn nói đến sách mới. Các vị đã xem chưa, ông tu sĩ người Périgord nói, cuốn tiểu thuyết của ngài Gauchat, tiến sĩ thần học? Rồi, một vị khách đáp, nhưng tôi không đọc hết nổi. Chúng ta có vô số tác phẩm láo xược; nhưng gộp tất cả lại cũng không bì được sự láo xược của Gauchat, tiến sĩ thần học; tôi ngán ngẩm quá cái khối sách tồi tệ mênh mông đang tràn ngập chúng ta, đến nỗi tôi đâm ra đặt cửa chơi pharaon. Thế còn cuốn Tạp văn của vị tổng phó tế Trublet, các vị nghĩ sao? ông tu sĩ nói. Ôi! bà de Parolignac nói, cái kẻ phàm trần chán ngắt! hắn kể với người ta mới tỉ mỉ làm sao những điều ai cũng biết! hắn bàn mới nặng nề làm sao những điều chẳng đáng để nhận xét qua loa! hắn chiếm lấy, chẳng chút trí tuệ, trí tuệ của người khác! hắn làm hỏng những gì hắn cướp được! hắn làm tôi ghê tởm biết bao! nhưng hắn sẽ không làm tôi ghê tởm nữa; đọc vài trang của vị tổng phó tế là đủ lắm rồi. [voltaire-candide:23.15] Trong bàn có một người học rộng và có khiếu thẩm mỹ tán thành điều bà hầu tước nói. Sau đó người ta nói đến bi kịch; bà chủ hỏi vì sao có những vở bi kịch thỉnh thoảng vẫn được diễn mà người ta lại không thể đọc. Người có khiếu thẩm mỹ giảng giải rất hay rằng một vở kịch có thể gây được đôi chút hứng thú mà hầu như chẳng có chút giá trị nào; ông chứng minh trong vài lời rằng chỉ đưa vào một hai tình huống thứ có trong mọi cuốn tiểu thuyết và luôn quyến rũ khán giả thì chưa đủ; mà phải mới mẻ mà không kỳ quặc, thường xuyên cao cả và luôn luôn tự nhiên, hiểu thấu lòng người và làm cho nó cất tiếng; phải là nhà thơ lớn mà không bao giờ để một nhân vật nào trong vở có vẻ là nhà thơ; phải biết hoàn hảo ngôn ngữ của mình, nói nó một cách trong sáng, với một sự hài hòa liên tục, mà không bao giờ để vần làm tổn hại chút nào đến ý. Bất cứ ai, ông nói thêm, không tuân theo mọi quy tắc ấy, có thể viết được một hai vở bi kịch được vỗ tay trên sân khấu, nhưng sẽ không bao giờ được xếp vào hàng những nhà văn giỏi; có rất ít bi kịch hay: có vở là những khúc điền ca dưới dạng đối thoại, viết hay và gieo vần khéo; có vở là những lập luận chính trị ru ngủ, hoặc những đoạn khuếch trương làm người ta chán ngán; có vở lại là những cơn mê sảng của kẻ cuồng loạn, văn phong man rợ, những lời nói đứt quãng, những lời hô gọi dài dòng với thần thánh vì không biết cách nói với con người, những châm ngôn sai lạc, những sáo ngữ khoa trương. [voltaire-candide:23.16] Candide chăm chú nghe những lời ấy, và có một ý niệm rất lớn về người diễn giả; và vì bà hầu tước đã cẩn thận xếp chàng ngồi cạnh mình, chàng ghé sát tai bà, mạn phép hỏi người nói hay đến thế là ai. Đó là một nhà bác học, bà nói, không chơi bài, và thỉnh thoảng được ông tu sĩ dẫn đến ăn tối ở đây; ông ấy rất thông thạo về bi kịch và sách vở, ông ấy đã viết một vở bi kịch bị huýt sáo chê, và một cuốn sách mà ngoài cửa hiệu người bán sách của ông ta, người ta chưa từng thấy bản nào ngoài một bản ông ấy đề tặng tôi. Thật là bậc vĩ nhân! Candide nói, đây là một Pangloss khác. [voltaire-candide:23.17] Rồi quay sang ông ta, chàng nói: Thưa ông, hẳn ông nghĩ rằng mọi sự đều tốt đẹp nhất trong thế giới vật chất cũng như trong thế giới tinh thần, và rằng không gì có thể khác đi được? Tôi ư, thưa ông, nhà bác học đáp, tôi chẳng nghĩ gì như thế cả; tôi thấy rằng ở xứ chúng tôi mọi sự đều trật lất; rằng không ai biết thứ bậc của mình là gì, chức phận của mình là gì, mình đang làm gì, mình phải làm gì; và rằng ngoại trừ bữa ăn tối, khá vui vẻ và có vẻ khá hòa thuận, toàn bộ thời gian còn lại trôi qua trong những cuộc cãi vã láo lếu; phái Jansen chống phái Molina, người của Pháp viện chống người của Giáo hội, giới văn chương chống giới văn chương, triều thần chống triều thần, giới tài phiệt chống dân chúng, vợ chống chồng, họ hàng chống họ hàng; đó là một cuộc chiến tranh vĩnh viễn. [voltaire-candide:23.18] Candide đáp lại: Tôi đã thấy những chuyện tệ hơn; nhưng một bậc hiền triết, về sau chẳng may bị treo cổ, đã dạy tôi rằng tất cả những điều đó đều tuyệt diệu; đó là những mảng tối trên một bức tranh đẹp. Cái ông bị treo cổ của ông đã giễu cợt thiên hạ, Martin nói; những mảng tối của ông là những vết nhơ ghê tởm. Chính con người tạo ra những vết nhơ, Candide nói, và họ không thể không làm thế. Vậy thì đó không phải lỗi của họ, Martin nói. Phần lớn các tay con, chẳng hiểu gì thứ ngôn ngữ ấy, cứ uống; còn Martin lý luận với nhà bác học, và Candide kể một phần những cuộc phiêu lưu của mình cho bà chủ nhà nghe. [voltaire-candide:23.19] Sau bữa tối, bà hầu tước dẫn Candide vào phòng riêng, và mời chàng ngồi trên một chiếc trường kỷ. Thế nào! bà nói, vậy là cậu vẫn yêu tiểu thư Cunégonde de Thunder-ten-tronckh đến mê mệt sao? Vâng, thưa bà, Candide đáp. Bà hầu tước đáp lại với một nụ cười âu yếm: Cậu trả lời tôi như một chàng trai xứ Westphalia; một người Pháp hẳn đã nói với tôi: Quả thật tôi đã yêu tiểu thư Cunégonde; nhưng khi nhìn thấy bà, thưa bà, tôi e rằng mình không còn yêu cô ấy nữa. Than ôi! thưa bà, Candide nói, bà muốn tôi trả lời thế nào tôi sẽ trả lời như thế. Mối tình của cậu với cô ta, bà hầu tước nói, đã bắt đầu khi cậu nhặt chiếc khăn tay của cô ta; tôi muốn cậu nhặt chiếc nịt bít tất của tôi. Hết lòng xin vâng, Candide nói; và chàng nhặt nó lên. Nhưng tôi muốn cậu đeo lại nó cho tôi, bà nói; và Candide đeo lại cho bà. Cậu thấy đấy, bà nói, cậu là người ngoại quốc; các tình nhân ở Paris của tôi, có khi tôi bắt họ mòn mỏi chờ mười lăm ngày, nhưng với cậu tôi xin đầu hàng ngay từ đêm đầu tiên, vì phải làm tròn bổn phận chủ nhà của xứ mình đối với một chàng trai xứ Westphalia. Người đẹp, thấy hai viên kim cương to tướng trên hai bàn tay của chàng trai ngoại quốc trẻ, bèn ca ngợi chúng thành thật đến nỗi chúng từ ngón tay Candide chuyển sang ngón tay bà hầu tước. [voltaire-candide:23.20] Candide, trên đường trở về cùng ông tu sĩ người Périgord của mình, cảm thấy đôi chút ăn năn vì đã phụ bạc tiểu thư Cunégonde. Ông tu sĩ chia sẻ nỗi khổ tâm của chàng; ông ta chỉ được một phần nhỏ trong năm mươi nghìn livre Candide thua bạc, và trong giá trị của hai viên kim cương nửa được tặng, nửa bị moi mất. Ý đồ của ông ta là lợi dụng, càng nhiều càng tốt, những lợi lộc mà việc quen biết Candide có thể mang lại cho mình. Ông ta nói nhiều với chàng về Cunégonde; và Candide nói với ông ta rằng chàng sẽ thành tâm xin người đẹp ấy tha thứ cho sự phụ bạc của mình khi gặp nàng ở Venezia. [voltaire-candide:23.21] Gã người Périgord càng ra sức lễ độ và ân cần, và tỏ ra quan tâm âu yếm đến mọi điều Candide nói, mọi điều chàng làm, mọi điều chàng muốn làm. [voltaire-candide:23.22] Vậy là, thưa ông, gã nói với chàng, ông có một cuộc hẹn ở Venezia? Vâng, thưa ông tu sĩ, Candide nói; tôi nhất định phải đi tìm tiểu thư Cunégonde. Rồi, bị cuốn theo niềm vui được nói về người mình yêu, chàng kể, theo thói quen, một phần những cuộc phiêu lưu của mình với người con gái xứ Westphalia lừng lẫy ấy. [voltaire-candide:23.23] Tôi tin rằng, ông tu sĩ nói, tiểu thư Cunégonde hẳn rất có trí tuệ, và cô ấy viết những bức thư thật duyên dáng. Tôi chưa bao giờ nhận được bức nào, Candide nói; vì, ông thử hình dung xem, bị đuổi khỏi lâu đài vì yêu nàng, tôi không thể viết thư cho nàng; rồi chẳng bao lâu sau tôi được biết nàng đã chết; sau đó tôi tìm lại được nàng, rồi lại mất nàng; và tôi đã phái một người đưa tin đi xa hai nghìn năm trăm dặm Pháp, mà tôi vẫn đang chờ hồi âm. [voltaire-candide:23.24] Ông tu sĩ chăm chú lắng nghe, và có vẻ hơi trầm ngâm. Chẳng bao lâu ông ta từ biệt hai người ngoại quốc, sau khi ôm hôn họ thắm thiết. Hôm sau, vừa thức dậy, Candide nhận được một bức thư viết như sau: [voltaire-candide:23.25] «Chàng tình nhân vô cùng yêu dấu của em, em bị ốm ở thành phố này đã tám ngày; em được tin anh đang ở đây. Em sẽ bay vào vòng tay anh nếu em cử động được. Em đã biết anh đi qua Bordeaux; em đã để lại đó Cacambo trung thành và bà lão, họ sẽ sớm theo em. Viên thống đốc Buenos-Ayres đã lấy hết mọi thứ, nhưng em vẫn còn trái tim anh. Hãy đến; sự có mặt của anh sẽ trả lại cho em sự sống hoặc sẽ làm em chết vì sung sướng.» [voltaire-candide:23.26] Bức thư duyên dáng ấy, bức thư không ngờ ấy, khiến Candide ngây ngất trong một niềm vui khôn tả; còn bệnh tình của Cunégonde yêu dấu thì khiến chàng đau đớn rã rời. Bị giằng xé giữa hai tình cảm ấy, chàng cầm lấy vàng và kim cương của mình, và bảo người đưa chàng cùng Martin đến khách sạn nơi tiểu thư Cunégonde đang ở. Chàng bước vào, run lên vì xúc động, tim đập rộn, giọng nghẹn ngào; chàng muốn vén rèm giường; chàng muốn cho mang đèn đến. Xin ngài đừng làm thế, cô hầu nói với chàng; ánh sáng sẽ giết cô ấy mất; và lập tức cô ta kéo rèm lại. Cunégonde yêu dấu của anh, Candide vừa khóc vừa nói, em thấy trong người thế nào? nếu em không thể nhìn anh, thì ít ra hãy nói với anh. Cô ấy không nói được, cô hầu nói, bấy giờ người đàn bà mới thò từ trong giường ra một bàn tay mũm mĩm, mà Candide tưới đẫm nước mắt hồi lâu, rồi chất đầy kim cương, và để lại một túi đầy vàng trên chiếc ghế bành. [voltaire-candide:23.27] Giữa lúc chàng đang ngây ngất, một viên quan sai đến, theo sau là ông tu sĩ người Périgord và một toán lính. Vậy ra đây là hai tên ngoại quốc khả nghi? hắn nói. Hắn lập tức cho bắt họ, và ra lệnh cho đám thủ hạ dũng mãnh lôi họ vào tù. Ở Eldorado người ta không đối xử với lữ khách như thế, Candide nói. Tôi càng theo thuyết Mani hơn bao giờ hết, Martin nói. Nhưng, thưa ông, ông dẫn chúng tôi đi đâu? Candide hỏi. Vào một hầm ngục tận đáy, viên quan sai nói. [voltaire-candide:23.28] Martin, đã lấy lại bình tĩnh, nhận định rằng người đàn bà tự xưng là Cunégonde là một ả lừa đảo, ông tu sĩ người Périgord là một tên lừa đảo đã vội vàng lợi dụng sự ngây thơ của Candide, còn viên quan sai là một tên lừa đảo khác mà người ta có thể dễ dàng tống khứ. [voltaire-candide:23.29] Thay vì phơi mình ra trước những thủ tục của công lý, Candide, được người cố vấn của mình soi sáng, và vả lại vẫn luôn nóng lòng gặp lại Cunégonde thật, bèn đề nghị với viên quan sai ba viên kim cương nhỏ, mỗi viên trị giá chừng ba nghìn pistole. Ôi! thưa ông, người cầm gậy ngà nói với chàng, dẫu ông có phạm mọi tội ác có thể tưởng tượng được, ông vẫn là người lương thiện nhất trên đời; ba viên kim cương! mỗi viên ba nghìn pistole! Thưa ông! tôi sẵn sàng chết vì ông, chứ đâu có dẫn ông vào ngục tối. Người ta bắt tất cả người ngoại quốc, nhưng cứ để tôi lo; tôi có một người anh em ở Dieppe, xứ Normandie; tôi sẽ đưa ông đến đó; và nếu ông có viên kim cương nào cho người ấy, người ấy sẽ chăm sóc ông như chính tôi. [voltaire-candide:23.30] Thế tại sao người ta lại bắt tất cả người ngoại quốc? Candide hỏi. Bấy giờ ông tu sĩ người Périgord lên tiếng, và nói: Đó là vì một tên ăn mày xứ Atrébatie đã nghe người ta nói những điều ngu xuẩn; chỉ riêng điều đó đã khiến hắn phạm một tội giết vua, không phải như vụ tháng Năm năm 1610, mà như vụ tháng Chạp năm 1594, và như nhiều vụ khác phạm vào những năm khác và những tháng khác bởi những tên ăn mày khác đã nghe người ta nói những điều ngu xuẩn. [voltaire-candide:23.31] Bấy giờ viên quan sai mới giải thích chuyện gì đang xảy ra. Ôi! lũ quái vật! Candide kêu lên; sao! những điều ghê tởm như thế ở giữa một dân tộc nhảy múa và ca hát! Tôi không thể rời ngay khỏi cái xứ nơi khỉ trêu cọp này sao? Tôi đã thấy gấu ở xứ tôi; còn người thì tôi chỉ thấy ở Dorado. Nhân danh Chúa, thưa ông quan sai, hãy đưa tôi đến Venezia, nơi tôi phải đợi tiểu thư Cunégonde. Tôi chỉ có thể đưa ông đến Hạ Normandie thôi, viên trưởng sai nha nói. Lập tức hắn cho tháo xiềng cho chàng, nói rằng mình đã nhầm, cho thủ hạ lui, đưa Candide và Martin đến Dieppe, và giao họ vào tay người anh em của hắn. Có một chiếc tàu nhỏ của Hà Lan đang đậu ngoài vũng. Gã người Normandie, nhờ ba viên kim cương nữa mà trở thành kẻ tận tụy nhất trên đời, cho Candide và người của chàng xuống chiếc tàu sắp giương buồm đi Portsmouth bên nước Anh. Đó không phải là đường đến Venezia; nhưng Candide tưởng mình đã thoát khỏi địa ngục; và chàng định bụng sẽ trở lại đường đi Venezia ngay khi có dịp đầu tiên. [voltaire-candide:24.1] CHƯƠNG XXIII. Candide và Martin đến bờ biển nước Anh; những gì họ thấy ở đó. [voltaire-candide:24.2] Ôi! Pangloss! Pangloss! Ôi! Martin! Martin! Ôi! Cunégonde yêu dấu của tôi! thế giới này là cái gì vậy? Candide nói trên chiếc tàu Hà Lan. Một cái gì đó điên rồ lắm và ghê tởm lắm, Martin đáp.—Ông biết nước Anh; ở đó người ta có điên như ở nước Pháp không? Đó là một kiểu điên khác, Martin nói. Ông biết rằng hai dân tộc ấy đang đánh nhau vì vài mẫu tuyết ở mạn Canada, và họ tiêu cho cuộc chiến tranh tốt đẹp ấy nhiều hơn hẳn giá trị của cả xứ Canada. Còn nói chính xác cho ông biết xứ nào có nhiều kẻ đáng trói lại hơn xứ nào, thì kiến thức nông cạn của tôi không cho phép; tôi chỉ biết rằng nói chung những người chúng ta sắp gặp là rất u uất cáu bẳn. [voltaire-candide:24.3] Vừa trò chuyện như thế, họ cập bến Portsmouth; một đám đông dân chúng phủ kín bờ biển, chăm chú nhìn một người đàn ông khá to béo đang quỳ, mắt bị bịt, trên boong một trong những chiến thuyền của hạm đội; bốn người lính, đứng đối diện người ấy, mỗi người bắn ba viên đạn vào sọ ông ta, một cách bình thản nhất trên đời; và cả đám đông ra về hết sức hài lòng. Thế tất cả chuyện này là gì vậy? Candide nói; và con quỷ nào đang nắm quyền cai trị khắp nơi thế này? Chàng hỏi người đàn ông to béo vừa bị giết một cách long trọng ấy là ai. Đó là một đô đốc, người ta đáp chàng. Thế tại sao lại giết vị đô đốc ấy? Đó là, người ta nói với chàng, vì ông ta đã không cho giết đủ người; ông ta đã giao chiến với một đô đốc Pháp, và người ta thấy rằng ông ta đã không ở đủ gần đối phương. Nhưng, Candide nói, viên đô đốc Pháp cũng ở xa viên đô đốc Anh đúng bằng viên này ở xa viên kia mà! Điều đó không thể chối cãi, người ta đáp lại chàng; nhưng ở xứ này, thỉnh thoảng giết một viên đô đốc là điều tốt, để khích lệ những người khác. [voltaire-candide:24.4] Candide choáng váng và sửng sốt trước những gì mình thấy và nghe đến nỗi chàng thậm chí không muốn đặt chân lên bờ, và chàng thỏa thuận với viên chủ tàu Hà Lan (dẫu hắn có ăn cướp chàng như tên chủ tàu ở Surinam) để hắn đưa chàng đi Venezia không chậm trễ. [voltaire-candide:24.5] Viên chủ tàu sẵn sàng sau hai ngày. Người ta đi men bờ biển nước Pháp; người ta đi qua trong tầm nhìn của Lisboa, và Candide rùng mình. Người ta vào eo biển rồi vào Địa Trung Hải, cuối cùng cập bến Venezia. Tạ ơn Chúa! Candide nói, ôm lấy Martin; chính ở đây tôi sẽ gặp lại nàng Cunégonde xinh đẹp. Tôi tin cậy Cacambo như tin cậy chính mình. Mọi sự đều tốt, mọi sự đều ổn, mọi sự diễn ra tốt đẹp nhất trong mức có thể. [voltaire-candide:25.1] CHƯƠNG XXIV. Về Paquette, và về thầy dòng Giroflée. [voltaire-candide:25.2] Vừa đến Venezia, chàng cho người đi tìm Cacambo ở mọi quán rượu, mọi quán cà phê, nhà mọi cô gái làng chơi, mà không tìm thấy. Ngày nào chàng cũng cho người đi dò la mọi con tàu và mọi chiếc thuyền: không có tin tức gì của Cacambo. Sao! chàng nói với Martin, tôi đã kịp đi từ Surinam đến Bordeaux, từ Bordeaux đến Paris, từ Paris đến Dieppe, từ Dieppe đến Portsmouth, đi men bờ Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, băng qua cả Địa Trung Hải, sống vài tháng ở Venezia; vậy mà nàng Cunégonde xinh đẹp vẫn chưa đến! Thay vì gặp nàng, tôi chỉ gặp một ả lẳng lơ và một ông tu sĩ người Périgord! Cunégonde chết rồi, hẳn thế; tôi chỉ còn nước chết thôi. Ôi! thà ở lại thiên đường Dorado còn hơn trở về cái châu Âu khốn kiếp này. Ông nói phải biết bao, Martin thân mến của tôi! mọi sự chỉ là ảo ảnh và tai ương. [voltaire-candide:25.3] Chàng rơi vào một nỗi u sầu đen tối, và chẳng dự phần nào vào vở opéra alla moda hay những trò vui khác của hội carnaval; không một bà nào gợi cho chàng chút cám dỗ nhỏ nhất. Martin nói với chàng: Ông thật quá ngây thơ khi tưởng rằng một tên hầu lai, có năm sáu triệu trong túi, sẽ đi tìm người yêu của ông tận cùng trời cuối đất, và đưa nàng đến Venezia cho ông. Hắn sẽ giữ nàng cho hắn, nếu tìm thấy nàng; nếu không tìm thấy, hắn sẽ lấy một người khác: tôi khuyên ông hãy quên tên hầu Cacambo và người yêu Cunégonde của ông đi. Martin chẳng phải người biết an ủi. Nỗi u sầu của Candide tăng lên, còn Martin thì không ngớt chứng minh cho chàng thấy rằng trên mặt đất có ít đức hạnh và ít hạnh phúc lắm; trừ có lẽ ở Eldorado, nơi chẳng ai có thể đến được. [voltaire-candide:25.4] Đang tranh luận về vấn đề hệ trọng ấy, và đang đợi Cunégonde, Candide nhìn thấy ở quảng trường San Marco một thầy dòng Theatine trẻ khoác tay một cô gái. Thầy dòng trông tươi tắn, mũm mĩm, cường tráng; mắt sáng ngời, dáng điệu tự tin, vẻ mặt cao ngạo, bước đi kiêu hãnh. Cô gái rất xinh, và đang hát; cô nhìn thầy dòng của mình đắm đuối, và thỉnh thoảng véo đôi má bầu bĩnh của anh ta. Ít ra ông cũng phải thừa nhận với tôi, Candide nói với Martin, rằng những người này hạnh phúc. Cho đến nay, trên khắp mặt đất có người ở, trừ Eldorado ra, tôi chỉ thấy toàn những kẻ bất hạnh; nhưng cô gái này và thầy dòng này, tôi dám cá họ là những sinh vật rất hạnh phúc. Tôi cá là không, Martin nói. Chỉ cần mời họ dùng bữa, Candide nói, rồi ông sẽ thấy tôi có lầm hay không. [voltaire-candide:25.5] Lập tức chàng đến gần họ, chào hỏi họ, và mời họ về quán trọ của chàng ăn mì macaroni, gà gô xứ Lombardia, trứng cá tầm, và uống rượu Montepulciano, rượu lacryma-christi, rượu Síp và rượu Samos. Cô gái đỏ mặt, thầy dòng nhận lời, và cô gái đi theo anh ta, nhìn Candide bằng đôi mắt ngạc nhiên và bối rối, đôi mắt mờ đi vì mấy giọt lệ. Cô vừa bước vào phòng Candide đã nói với chàng: Ơ kìa! cậu Candide không nhận ra Paquette nữa sao! Nghe những lời ấy, Candide, người cho đến lúc ấy chưa chăm chú nhìn cô vì chỉ mải nghĩ đến Cunégonde, nói với cô: Than ôi! cô bé tội nghiệp của tôi, vậy ra chính cô đã đẩy tiến sĩ Pangloss vào cái tình trạng đẹp đẽ mà tôi đã thấy? [voltaire-candide:25.6] Than ôi! thưa cậu, chính tôi đấy, Paquette nói; tôi thấy cậu đã biết hết mọi chuyện. Tôi đã biết những tai họa khủng khiếp xảy đến với cả gia đình bà nam tước và với tiểu thư Cunégonde xinh đẹp. Tôi xin thề với cậu rằng số phận tôi cũng chẳng kém buồn thảm là bao. Khi cậu gặp tôi, tôi còn rất ngây thơ. Một thầy dòng Phanxicô, cha giải tội của tôi, đã dễ dàng quyến rũ tôi. Hậu quả thật kinh khủng; tôi buộc phải rời lâu đài ít lâu sau khi ngài nam tước đuổi cậu đi bằng những cú đá thật mạnh vào mông. Nếu không có một thầy thuốc nổi tiếng thương tình, thì tôi đã chết rồi. Vì biết ơn, tôi làm tình nhân của ông thầy thuốc ấy một thời gian. Vợ ông ta, ghen tuông đến điên cuồng, ngày nào cũng đánh tôi không chút thương xót; mụ ta là một con quỷ cái. Ông thầy thuốc ấy là kẻ xấu xí nhất trong mọi người đàn ông, còn tôi là kẻ bất hạnh nhất trong mọi sinh vật, bị đánh suốt vì một người đàn ông tôi chẳng yêu. Cậu biết đấy, thưa cậu, làm vợ một thầy thuốc thì nguy hiểm biết bao cho một người đàn bà đanh đá. Ông này, uất ức vì cách cư xử của vợ, một hôm để chữa cho bà một cơn cảm lạnh nhẹ, đã cho bà uống một liều thuốc công hiệu đến nỗi bà chết trong vòng hai tiếng đồng hồ giữa những cơn co giật khủng khiếp. Họ hàng bà kiện ông về tội hình sự; ông bỏ trốn, còn tôi thì bị tống vào tù. Sự vô tội của tôi hẳn chẳng cứu được tôi, nếu tôi không hơi xinh xắn. Viên thẩm phán thả tôi ra với điều kiện ông ta được thế chân ông thầy thuốc. Chẳng bao lâu tôi bị một tình địch hất cẳng, bị đuổi đi chẳng được đền đáp gì, và buộc phải tiếp tục cái nghề ghê tởm mà đàn ông các ông thấy thú vị biết bao, còn với chúng tôi thì chỉ là một vực thẳm khốn cùng. Tôi đến hành nghề ở Venezia. Ôi! thưa cậu, giá cậu có thể hình dung thế nào là bị buộc phải mơn trớn bất kể ai, một lão buôn già, một luật sư, một thầy tu, một người chèo gondola, một ông tu sĩ; phải chịu mọi lời lăng mạ, mọi sự nhục nhã; thường phải đi mượn một chiếc váy để rồi bị một gã đàn ông ghê tởm vén lên; bị kẻ này cướp mất những gì kiếm được với kẻ kia; bị bọn nha lại tống tiền, và trước mặt chẳng có gì ngoài một tuổi già khủng khiếp, một nhà tế bần, và một đống phân, thì cậu sẽ kết luận rằng tôi là một trong những sinh vật bất hạnh nhất trên đời. [voltaire-candide:25.7] Paquette cứ thế mở lòng với chàng Candide tốt bụng, trong một phòng nhỏ, trước mặt Martin, người nói với Candide: Ông thấy đấy, tôi đã thắng được một nửa vụ cá cược. [voltaire-candide:25.8] Thầy dòng Giroflée vẫn ngồi ở phòng ăn, nhấp một ly trong khi chờ bữa ăn. Nhưng, Candide nói với Paquette, khi tôi gặp cô, cô có vẻ vui tươi biết bao, mãn nguyện biết bao; cô hát, cô mơn trớn thầy dòng với vẻ chiều chuộng tự nhiên; tôi thấy cô hạnh phúc đúng bằng mức cô bảo là mình bất hạnh. Ôi! thưa cậu, Paquette đáp, đó lại là một nỗi khổ nữa của nghề này. Hôm qua tôi bị một sĩ quan cướp tiền và đánh đập, vậy mà hôm nay tôi phải tỏ ra vui vẻ để làm vừa lòng một thầy dòng. [voltaire-candide:25.9] Candide chẳng cần nghe thêm; chàng thừa nhận rằng Martin nói đúng. Người ta ngồi vào bàn với Paquette và thầy dòng Theatine; bữa ăn khá vui, và về cuối người ta trò chuyện với nhau đôi chút cởi mở. Thưa cha, Candide nói với thầy dòng, cha có vẻ đang được hưởng một số phận mà ai cũng phải thèm muốn; đóa hoa sức khỏe rạng ngời trên mặt cha, diện mạo cha báo hiệu hạnh phúc; cha có một cô gái rất xinh để giải trí, và cha có vẻ rất hài lòng với thân phận thầy dòng Theatine của mình. [voltaire-candide:25.10] Thú thật, thưa ông, thầy dòng Giroflée nói, tôi chỉ mong tất cả bọn thầy dòng Theatine chìm xuống đáy biển. Đã cả trăm lần tôi muốn đốt tu viện, và đi làm người Thổ cho xong. Năm tôi mười lăm tuổi, cha mẹ tôi ép tôi khoác bộ áo dòng đáng ghét này, để dành thêm của cải cho một ông anh cả khốn kiếp, cầu Chúa giáng họa cho hắn! Ghen ghét, bất hòa, cuồng nộ, ngự trị trong tu viện. Đúng là tôi đã giảng vài bài giảng tồi kiếm được chút tiền, mà cha bề trên ăn cắp mất một nửa; phần còn lại tôi dùng để bao gái: nhưng tối tối khi trở về tu viện, tôi chỉ muốn đập đầu vào tường phòng ngủ chung; và tất cả các huynh đệ của tôi cũng đều như thế. [voltaire-candide:25.11] Martin quay sang Candide với vẻ bình thản thường lệ: Thế nào! ông nói với chàng, chẳng phải tôi đã thắng trọn vụ cá cược sao? Candide tặng Paquette hai nghìn piastre, và thầy dòng Giroflée một nghìn piastre. Tôi bảo đảm với ông, chàng nói, rằng có chừng ấy họ sẽ hạnh phúc. Tôi chẳng tin chút nào, Martin nói; với những đồng piastre ấy có khi ông còn làm họ khốn khổ hơn nhiều. Ra sao thì ra, Candide nói: nhưng có một điều an ủi tôi, tôi thấy người ta thường gặp lại những người mà người ta tưởng chẳng bao giờ gặp lại; rất có thể là, đã gặp lại con cừu đỏ của tôi và Paquette, tôi cũng sẽ gặp lại Cunégonde. Tôi mong, Martin nói, rằng một ngày kia nàng sẽ làm nên hạnh phúc của ông; nhưng đó là điều tôi rất ngờ. Ông thật khắc nghiệt, Candide nói. Ấy là vì tôi đã từng sống, Martin nói. Nhưng ông xem những người chèo gondola kia, Candide nói: chẳng phải họ hát không ngừng sao? Ông không thấy họ trong nhà, với vợ và lũ con lít nhít của họ, Martin nói. Vị doge có nỗi phiền muộn của ông ta, những người chèo gondola có nỗi phiền muộn của họ. Đúng là, xét cho cùng, số phận của một người chèo gondola đáng chuộng hơn số phận của một vị doge; nhưng tôi cho rằng sự khác biệt nhỏ nhoi đến nỗi chẳng đáng bỏ công xem xét. [voltaire-candide:25.12] Người ta nói, Candide nói, về ngài nguyên lão Pococurante, sống trong tòa dinh thự đẹp bên sông Brenta, và tiếp đón người ngoại quốc khá tử tế. Người ta bảo đó là một người chưa từng biết đến phiền muộn. Tôi muốn được thấy một giống loài hiếm hoi đến thế, Martin nói. Candide lập tức cho người đến xin ngài Pococurante cho phép hôm sau đến thăm. [voltaire-candide:26.1] CHƯƠNG XXV. Cuộc viếng thăm ngài Pococurante, nhà quý tộc Venezia. [voltaire-candide:26.2] Candide và Martin đi thuyền gondola trên sông Brenta, và đến dinh thự của nhà quý tộc Pococurante. Vườn tược được bố trí khéo, và trang trí bằng những pho tượng đá cẩm thạch đẹp; dinh thự có kiến trúc đẹp. Chủ nhân, một người sáu mươi tuổi, rất giàu, tiếp hai vị khách tò mò rất lịch sự, nhưng rất ít nhiệt tình, điều đó làm Candide bối rối, và chẳng làm Martin phật lòng. [voltaire-candide:26.3] Trước tiên hai cô gái xinh xắn ăn mặc chỉnh tề dọn sô-cô-la, mà họ đánh bọt rất khéo. Candide không kìm được lời khen họ về sắc đẹp, về vẻ duyên dáng, và về sự khéo léo. Đó là những sinh vật khá tốt, ngài nguyên lão Pococurante nói; thỉnh thoảng tôi cho chúng ngủ trên giường tôi; vì tôi chán ngấy các bà các cô trong thành, chán những trò làm dáng của họ, những cơn ghen của họ, những cuộc cãi cọ của họ, những tính khí thất thường của họ, những sự nhỏ nhen của họ, lòng kiêu ngạo của họ, những điều ngu xuẩn của họ, và những bài sonnet phải làm hay phải đặt làm cho họ; nhưng, rốt cuộc, hai cô gái này cũng bắt đầu làm tôi chán lắm rồi. [voltaire-candide:26.4] Candide, sau bữa sáng, dạo bước trong một dãy hành lang dài, sửng sốt trước vẻ đẹp của những bức tranh. Chàng hỏi hai bức đầu tiên là của danh họa nào. Chúng là của Raphaël, ngài nguyên lão nói; tôi mua chúng rất đắt vì hư danh, cách đây vài năm; người ta bảo đó là những gì đẹp nhất nước Ý, nhưng tôi chẳng thích chúng chút nào: màu sắc rất sẫm, các hình người không đủ tròn trịa, và không nổi khối đủ; những nếp áo chẳng giống vải vóc chút nào: tóm lại, mặc ai nói gì thì nói, tôi chẳng thấy ở đó một sự mô phỏng chân thật tự nhiên. Tôi sẽ chỉ yêu một bức tranh khi tôi tưởng như mình đang thấy chính tự nhiên: mà chẳng có bức nào thuộc loại ấy. Tôi có nhiều tranh, nhưng tôi chẳng nhìn chúng nữa. [voltaire-candide:26.5] Pococurante, trong lúc chờ bữa ăn, cho người chơi một bản concerto. Candide thấy âm nhạc tuyệt diệu. Thứ tiếng ồn này, Pococurante nói, có thể làm vui tai được nửa giờ; nhưng nếu kéo dài hơn, nó làm mọi người mệt mỏi, dù không ai dám thú nhận. Âm nhạc ngày nay chẳng còn là gì ngoài nghệ thuật trình diễn những thứ khó, mà cái gì chỉ khó thôi thì lâu dần chẳng làm ai thích. [voltaire-candide:26.6] Có lẽ tôi sẽ thích opera hơn, nếu người ta không tìm ra bí quyết biến nó thành một con quái vật khiến tôi phẫn nộ. Ai muốn thì cứ đi xem những vở bi kịch tồi phổ nhạc, trong đó các cảnh chỉ được dựng nên để đưa vào một cách hết sức lạc lõng hai ba bài hát lố bịch phô giọng một nữ ca sĩ; ai muốn hay ai có thể thì cứ ngất ngây vì khoái lạc khi xem một gã bị thiến ư ử vai Caesar và vai Cato, và vụng về đi đi lại lại trên mấy tấm ván: còn tôi, từ lâu tôi đã từ bỏ những thứ nghèo nàn ấy, những thứ ngày nay làm nên vinh quang của nước Ý, và được các bậc quân vương trả giá đắt đến thế. Candide tranh cãi đôi chút, nhưng kín đáo. Martin hoàn toàn đồng ý với ngài nguyên lão. [voltaire-candide:26.7] Người ta ngồi vào bàn; và, sau một bữa ăn tuyệt hảo, người ta vào thư viện. Candide, thấy một cuốn Homer đóng bìa lộng lẫy, khen vị quý nhân chí tôn có khiếu thẩm mỹ tốt. Đây là cuốn sách, chàng nói, từng làm nên niềm hoan lạc của thầy Pangloss vĩ đại, triết gia giỏi nhất nước Đức. Nó chẳng làm nên niềm hoan lạc của tôi, Pococurante lạnh lùng nói: ngày trước người ta làm tôi tin rằng tôi thích thú khi đọc nó; nhưng cái sự lặp đi lặp lại không ngừng những trận đánh giống hệt nhau, những vị thần lúc nào cũng hành động mà chẳng làm được gì quyết định, nàng Helen là nguyên cớ của cuộc chiến mà hầu như chẳng phải là một vai trong vở; thành Troy bị vây mà chẳng bị chiếm; tất cả những thứ đó làm tôi chán đến chết. Đôi khi tôi đã hỏi các nhà bác học xem họ có chán khi đọc nó như tôi không: tất cả những người thành thật đều thú nhận với tôi rằng cuốn sách rơi khỏi tay họ, nhưng lúc nào cũng phải có nó trong thư viện, như một tượng đài của thời cổ đại, và như những đồng tiền cổ hoen gỉ không thể đem ra lưu hành. [voltaire-candide:26.8] Đức ngài không nghĩ như thế về Virgil chứ? Candide nói. Tôi thừa nhận, Pococurante nói, rằng các quyển thứ hai, thứ tư và thứ sáu trong Aeneid của ông ta là tuyệt hay; nhưng còn chàng Aeneas mộ đạo của ông ta, và gã Cloanthus mạnh mẽ, và anh bạn Achates, và cậu bé Ascanius, và ông vua Latinus đần độn, và bà Amata thị dân, và nàng Lavinia nhạt nhẽo, thì tôi không tin có gì lạnh lẽo và khó chịu hơn thế. Tôi thích Tasso và những chuyện bịa đặt vô lý của Ariosto hơn. [voltaire-candide:26.9] Liệu tôi có dám hỏi ngài, thưa ngài, Candide nói, rằng ngài có rất thích đọc Horace không? Có những châm ngôn, Pococurante nói, mà một người thượng lưu có thể dùng được, và vì được nén chặt trong những câu thơ mạnh mẽ nên dễ khắc vào trí nhớ hơn: nhưng tôi chẳng mấy bận tâm đến chuyến đi Brindes của ông ta, đến đoạn ông ta tả một bữa ăn tồi, và đến cuộc cãi vã kiểu phu khuân vác giữa một gã Pupilus nào đó, kẻ mà lời lẽ, theo ông ta nói, đầy mủ, và một gã khác mà lời lẽ là giấm chua. Tôi chỉ đọc với một sự ghê tởm cùng cực những câu thơ thô tục của ông ta chống lại các mụ già và các mụ phù thủy; và tôi không thấy có gì đáng giá trong việc nói với bạn mình là Mecenas rằng, nếu được ông ấy xếp vào hàng các nhà thơ trữ tình, ông ta sẽ lấy vầng trán cao vời của mình mà chạm tới các vì sao. Bọn ngu thì cái gì cũng khâm phục ở một tác giả được trọng vọng. Tôi chỉ đọc cho chính mình; tôi chỉ yêu những gì có ích cho tôi. Candide, vốn được dạy dỗ để không bao giờ tự mình phán đoán điều gì, hết sức ngạc nhiên trước những điều chàng nghe; còn Martin thấy lối suy nghĩ của Pococurante khá hợp lý. [voltaire-candide:26.10] Ồ! đây là một cuốn Cicero, Candide nói: với bậc vĩ nhân này, tôi nghĩ ngài không bao giờ chán đọc. Tôi chẳng bao giờ đọc ông ta, người Venezia đáp. Ông ta biện hộ cho Rabirius hay cho Cluentius thì can hệ gì đến tôi? Những vụ kiện tôi xử đã đủ cho tôi lắm rồi; các tác phẩm triết học của ông ta có lẽ hợp với tôi hơn; nhưng khi thấy ông ta hoài nghi mọi thứ, tôi kết luận rằng tôi cũng biết bằng ông ta, và tôi chẳng cần ai để được ngu dốt. [voltaire-candide:26.11] A! đây là tám mươi tập kỷ yếu của một viện hàn lâm khoa học, Martin kêu lên; có thể có cái hay trong đó. Hẳn là có, Pococurante nói, nếu chỉ một trong những tác giả của đống tạp nham ấy đã phát minh ra dù chỉ cái nghề làm đinh ghim; nhưng trong tất cả những cuốn sách ấy chỉ có những hệ thống hão huyền, chẳng có lấy một điều hữu ích. [voltaire-candide:26.12] Tôi thấy ở đây bao nhiêu là kịch, Candide nói, bằng tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp! Phải, ngài nguyên lão nói, có ba nghìn vở, mà không đến ba tá vở hay. Còn những tuyển tập bài giảng kia, gộp tất cả lại cũng chẳng bằng một trang của Seneca, và tất cả những tập thần học dày cộp kia, ông hẳn cũng đoán được rằng tôi chẳng bao giờ mở ra, cả tôi lẫn bất kỳ ai. [voltaire-candide:26.13] Martin thấy những giá sách chất đầy sách tiếng Anh. Tôi nghĩ, ông nói, một người theo chế độ cộng hòa hẳn phải thích phần lớn những tác phẩm được viết tự do đến thế này. Phải, Pococurante đáp, viết ra điều mình nghĩ là đẹp; đó là đặc quyền của con người. Trên khắp nước Ý của chúng tôi, người ta chỉ viết những gì người ta không nghĩ; những kẻ sống trên quê hương của các Caesar và các Antoninus không dám có một ý tưởng nào mà không được một thầy dòng Đa Minh cho phép. Tôi sẽ hài lòng với nền tự do đã truyền cảm hứng cho những thiên tài nước Anh, nếu đam mê và đầu óc bè phái không làm hư hỏng mọi điều đáng quý của nền tự do quý giá ấy. [voltaire-candide:26.14] Candide thấy một cuốn Milton, bèn hỏi ngài có coi tác giả ấy là một vĩ nhân không. Ai? Pococurante nói, cái gã man rợ đã viết một bài bình giải dài về chương thứ nhất của Sáng thế ký, trong mười quyển thơ trúc trắc ấy ư? cái gã bắt chước thô thiển người Hy Lạp, kẻ làm méo mó cuộc sáng thế, và trong khi Moses miêu tả Đấng Hằng Hữu tạo ra thế giới bằng lời phán, thì lại bắt Đấng Messiah lấy một cái compa lớn trong một cái tủ trên trời để vạch ra công trình của mình ấy ư? Tôi ư, tôi lại đi quý trọng kẻ đã làm hỏng địa ngục và con quỷ của Tasso; kẻ cho Lucifer khi thì đội lốt con cóc, khi thì đội lốt người lùn; kẻ bắt hắn lặp đi lặp lại cả trăm lần những bài diễn văn y hệt; kẻ bắt hắn tranh luận về thần học; kẻ, trong khi bắt chước một cách nghiêm trang sáng kiến hài hước về súng ống của Ariosto, đã bắt bọn quỷ nã đại bác trên trời ư? Cả tôi lẫn bất kỳ ai ở nước Ý đều không thể thích thú với tất cả những thứ quái gở thảm hại ấy. Cuộc Hôn phối của Tội Lỗi và Sự Chết, và những con rắn mà Tội Lỗi đẻ ra, làm cho bất cứ ai có khẩu vị hơi tinh tế cũng phải nôn mửa; và đoạn miêu tả dài dòng về một nhà thương của hắn chỉ hợp với một người đào huyệt. Bài thơ tối tăm, quái gở và ghê tởm ấy đã bị khinh rẻ ngay khi ra đời; tôi đối xử với nó ngày nay như những người đương thời đã đối xử với nó ở chính quê hương nó. Vả lại tôi nói điều tôi nghĩ, và tôi chẳng mấy bận tâm việc người khác có nghĩ như tôi hay không. Candide buồn rầu vì những lời ấy; chàng kính trọng Homer, chàng hơi yêu Milton. Than ôi! chàng thì thầm với Martin, tôi e rằng người này có một sự khinh miệt tột bậc đối với các nhà thơ Đức của chúng ta. Điều đó cũng chẳng hại gì lắm, Martin nói. Ôi! thật là một con người siêu việt! Candide vẫn lẩm bẩm, Pococurante này thật là một thiên tài lớn! chẳng gì có thể làm ông ta vừa lòng. [voltaire-candide:26.15] Sau khi đã duyệt qua tất cả sách vở như thế, họ xuống vườn. Candide ca ngợi mọi vẻ đẹp của nó. Tôi chẳng biết thứ gì kém thẩm mỹ hơn, chủ nhân nói; ở đây chúng tôi chỉ có những thứ lặt vặt màu mè: nhưng ngay từ mai tôi sẽ cho trồng một khu vườn khác theo một đồ án cao nhã hơn. [voltaire-candide:26.16] Khi hai vị khách tò mò đã cáo biệt đức ngài: Nào, Candide nói với Martin, ông phải đồng ý rằng đây là người hạnh phúc nhất trong mọi người, vì ông ta vượt lên trên mọi thứ ông ta sở hữu. Ông không thấy sao, Martin nói, rằng ông ta chán ngấy mọi thứ ông ta sở hữu? Plato đã nói, từ lâu lắm rồi, rằng những dạ dày tốt nhất không phải là những dạ dày từ chối mọi thức ăn. Nhưng, Candide nói, chẳng phải có một thú vui trong việc chê bai mọi thứ, trong việc nhận ra những khuyết điểm ở nơi người khác tưởng thấy vẻ đẹp sao? Tức là, Martin đáp, có một thú vui trong việc không có thú vui nào? Ồ thôi được! Candide nói, vậy thì chẳng có ai hạnh phúc ngoài tôi, khi tôi gặp lại tiểu thư Cunégonde. Hy vọng thì bao giờ cũng là việc nên làm, Martin nói. [voltaire-candide:26.17] Trong khi đó ngày lại ngày, tuần lại tuần trôi qua; Cacambo vẫn không trở về, và Candide chìm đắm trong nỗi đau đến nỗi chàng thậm chí không để ý rằng Paquette và thầy dòng Giroflée chẳng hề đến cảm ơn chàng lấy một lời. [voltaire-candide:27.1] CHƯƠNG XXVI. Về một bữa ăn tối Candide và Martin dùng cùng sáu người ngoại quốc, và họ là ai. [voltaire-candide:27.2] Một buổi tối, khi Candide, theo sau là Martin, sắp ngồi vào bàn với những người ngoại quốc cùng trọ trong quán, một người đàn ông có gương mặt màu bồ hóng đến gần chàng từ phía sau, và nắm lấy cánh tay chàng, nói: Hãy sẵn sàng lên đường cùng chúng tôi, đừng lỡ. Chàng quay lại, và thấy Cacambo. Chỉ có cảnh được thấy Cunégonde mới có thể làm chàng ngạc nhiên và vui sướng hơn. Chàng suýt phát điên vì vui sướng. Chàng ôm chầm lấy người bạn thân yêu. Cunégonde ở đây, hẳn rồi? nàng đâu? Đưa tôi đến với nàng, để tôi chết vì vui sướng cùng nàng. Tiểu thư Cunégonde không ở đây, Cacambo nói, cô ấy ở Constantinople. Trời ơi! ở Constantinople! nhưng dẫu nàng có ở bên Trung Hoa, tôi cũng bay đến đó, đi thôi. Chúng ta sẽ đi sau bữa tối, Cacambo đáp; tôi không thể nói gì thêm với ngài; tôi là nô lệ, chủ tôi đang đợi; tôi phải đi hầu bàn ông ấy: ngài đừng nói một lời nào, cứ ăn tối, và sẵn sàng. [voltaire-candide:27.3] Candide, bị giằng xé giữa niềm vui và nỗi đau, sung sướng vì đã gặp lại người tay chân trung thành, sửng sốt thấy anh ta làm nô lệ, tràn ngập ý nghĩ sẽ tìm lại người yêu, lòng xao động, trí rối bời, ngồi vào bàn cùng Martin, người bình thản nhìn mọi cuộc phiêu lưu ấy, và cùng sáu người ngoại quốc đã đến Venezia dự hội carnaval. [voltaire-candide:27.4] Cacambo, người đang rót rượu cho một trong sáu người ngoại quốc ấy, đến gần ghé tai chủ mình, lúc bữa ăn sắp tàn, và nói: Tâu bệ hạ, bệ hạ muốn lên đường lúc nào cũng được, tàu đã sẵn sàng. Nói xong, anh ta đi ra. Các thực khách sửng sốt nhìn nhau không thốt một lời, thì một gia nhân khác đến gần chủ mình, nói: Tâu bệ hạ, cỗ xe của bệ hạ đang ở Padova, và thuyền đã sẵn sàng. Người chủ ra hiệu, và gia nhân đi. Tất cả thực khách lại nhìn nhau, và sự ngạc nhiên chung tăng gấp bội. Một tên hầu thứ ba cũng đến gần một người ngoại quốc thứ ba, nói: Tâu bệ hạ, xin tin thần, bệ hạ không nên ở lại đây lâu hơn nữa, thần sẽ đi chuẩn bị mọi thứ; và lập tức hắn biến mất. [voltaire-candide:27.5] Candide và Martin bấy giờ không còn ngờ gì rằng đó là một trò giả trang của hội carnaval. Một gia nhân thứ tư nói với người chủ thứ tư: Bệ hạ muốn lên đường lúc nào cũng được, rồi đi ra như những người khác. Tên hầu thứ năm cũng nói y như thế với người chủ thứ năm. Nhưng tên hầu thứ sáu lại nói khác với người ngoại quốc thứ sáu ngồi cạnh Candide; hắn nói với ông ta: Thú thật, tâu bệ hạ, người ta không muốn cho bệ hạ chịu nợ nữa, cả thần cũng vậy, và đêm nay rất có thể cả bệ hạ lẫn thần đều bị tống giam; thần đi lo liệu việc riêng của thần đây: xin vĩnh biệt. [voltaire-candide:27.6] Tất cả gia nhân đã biến mất, sáu người ngoại quốc, Candide và Martin ngồi lại trong một sự im lặng sâu thẳm. Cuối cùng Candide phá tan sự im lặng: Thưa các ngài, chàng nói, đây quả là một trò đùa kỳ lạ. Sao các ngài ai cũng là vua cả thế? còn tôi, tôi xin thú thật với các ngài rằng cả tôi lẫn Martin đều không phải. [voltaire-candide:27.7] Chủ của Cacambo bấy giờ trịnh trọng lên tiếng, và nói bằng tiếng Ý: Tôi không đùa đâu, tôi tên là Achmet III; tôi đã làm đại sultan nhiều năm; tôi truất ngôi anh tôi; cháu tôi truất ngôi tôi; người ta đã chặt cổ các vizir của tôi; tôi sống nốt quãng đời còn lại trong cung cấm cũ; cháu tôi là đại sultan Mahmoud thỉnh thoảng cho phép tôi đi du ngoạn để dưỡng sức; và tôi đến Venezia dự hội carnaval. [voltaire-candide:27.8] Một người trẻ tuổi ngồi cạnh Achmet nói tiếp sau ông, và bảo: Tôi tên là Ivan; tôi đã là hoàng đế của khắp các nước Nga; tôi bị truất ngôi khi còn nằm nôi; cha mẹ tôi bị giam cầm; người ta nuôi tôi lớn trong ngục; thỉnh thoảng tôi được phép đi du ngoạn, có những người canh giữ tôi đi kèm; và tôi đến Venezia dự hội carnaval. [voltaire-candide:27.9] Người thứ ba nói: Tôi là Charles-Édouard, vua nước Anh; cha tôi đã nhường cho tôi quyền đối với vương quốc; tôi đã chiến đấu để bảo vệ quyền ấy; người ta đã moi tim tám trăm người theo tôi, và lấy tim ấy đập vào má họ; tôi đã bị bỏ tù; tôi đi Roma thăm vua cha, người cũng bị truất ngôi như tôi và ông nội tôi; và tôi đến Venezia dự hội carnaval. [voltaire-candide:27.10] Người thứ tư bấy giờ lên tiếng và nói: Tôi là vua của người Ba Lan; thế cuộc chiến tranh đã tước mất của tôi những lãnh địa cha truyền con nối; cha tôi cũng từng gặp những bước rủi như thế; tôi phó mình cho Đấng Quan Phòng như sultan Achmet, hoàng đế Ivan, và vua Charles-Édouard, cầu Chúa ban cho các vị sống lâu; và tôi đến Venezia dự hội carnaval. [voltaire-candide:27.11] Người thứ năm nói: Tôi cũng là vua của người Ba Lan; tôi đã mất vương quốc của mình hai lần; nhưng Đấng Quan Phòng đã ban cho tôi một lãnh địa khác, ở đó tôi đã làm được nhiều điều tốt hơn tất cả các vua người Sarmat gộp lại từng làm được bên bờ sông Vistula. Tôi cũng phó mình cho Đấng Quan Phòng; và tôi đến Venezia dự hội carnaval. [voltaire-candide:27.12] Còn lại vị quân vương thứ sáu phải lên tiếng. Thưa các ngài, ông nói, tôi không phải bậc đại vương như các ngài; nhưng dẫu sao tôi cũng đã từng làm vua như ai; tôi là Théodore; người ta đã bầu tôi làm vua ở đảo Corse; người ta đã gọi tôi là Bệ Hạ, mà giờ đây người ta hầu như chẳng gọi tôi là Ông; tôi đã cho đúc tiền, mà tôi chẳng có lấy một đồng xu; tôi đã có hai vị quốc vụ khanh, mà giờ tôi hầu như chẳng có nổi một tên hầu; tôi đã từng ngồi trên ngai vàng, và đã từng nằm tù lâu ngày ở Luân Đôn trên ổ rơm; tôi rất sợ ở đây cũng bị đối xử như thế, dù tôi đến, như các bệ hạ, để dự hội carnaval ở Venezia. [voltaire-candide:27.13] Năm vị vua kia nghe bài nói ấy với một lòng trắc ẩn cao thượng. Mỗi vị tặng vua Théodore hai mươi đồng sequin để may áo và sơ mi; Candide tặng ông một viên kim cương trị giá hai nghìn sequin. Thế người này là ai, năm vị vua nói, người có thể cho gấp trăm lần mỗi chúng ta, và đã cho thật? Ông cũng là vua chăng, thưa ông?—Không, thưa các ngài, và tôi cũng chẳng thiết làm. [voltaire-candide:27.14] Đúng lúc mọi người rời bàn, có bốn vị điện hạ tối tôn đến cùng quán trọ ấy; họ cũng đã mất lãnh địa vì thế cuộc chiến tranh, và đến Venezia dự nốt phần còn lại của hội carnaval; nhưng Candide thậm chí chẳng để ý đến những người mới đến này. Chàng chỉ bận tâm đến việc đi tìm Cunégonde yêu dấu của mình ở Constantinople. [voltaire-candide:28.1] CHƯƠNG XXVII. Chuyến đi của Candide đến Constantinople. [voltaire-candide:28.2] Cacambo trung thành đã xin được viên chủ tàu người Thổ, kẻ sắp đưa sultan Achmet trở về Constantinople, nhận Candide và Martin lên tàu. Cả hai đến đó sau khi đã phủ phục trước hoàng thượng khốn khổ. Candide, dọc đường, nói với Martin: Vậy mà đó là sáu ông vua bị truất ngôi mà chúng ta đã cùng ăn tối! lại còn trong sáu ông vua ấy có một ông được tôi bố thí. Có lẽ còn nhiều vương hầu khác bất hạnh hơn nữa. Còn tôi, tôi chỉ mất có một trăm con cừu, và tôi đang bay vào vòng tay Cunégonde. Martin thân mến của tôi, một lần nữa, Pangloss nói đúng, mọi sự đều tốt. Tôi mong là thế, Martin nói. Nhưng, Candide nói, cuộc phiêu lưu chúng ta vừa gặp ở Venezia thật khó tin quá. Người ta chưa từng thấy và chưa từng nghe kể rằng sáu ông vua bị truất ngôi cùng ăn tối với nhau trong quán rượu. Chuyện đó chẳng phi thường hơn, Martin nói, phần lớn những gì đã xảy đến với chúng ta. Vua bị truất ngôi là chuyện rất thường; còn về vinh dự chúng ta được ăn tối cùng họ, đó là chuyện vặt chẳng đáng để ta lưu tâm. Ăn tối với ai thì có can hệ gì, miễn là được ăn ngon? [voltaire-candide:28.3] Candide vừa lên tàu đã nhảy tới ôm cổ người hầu cũ của mình, người bạn Cacambo của mình. Thế nào! chàng nói, Cunégonde ra sao? nàng có còn là một kỳ quan sắc đẹp không? nàng có còn yêu tôi không? nàng có khỏe không? Hẳn anh đã mua cho nàng một tòa cung điện ở Constantinople rồi chứ? [voltaire-candide:28.4] Thưa cậu chủ thân mến, Cacambo đáp, tiểu thư Cunégonde đang rửa bát đĩa bên bờ biển Propontide, tại nhà một ông hoàng có rất ít bát đĩa; cô ấy là nô lệ trong nhà một vị cựu quân vương tên là Ragotski, người được vua Thổ cấp cho ba écu mỗi ngày nơi chốn nương thân; nhưng điều đáng buồn hơn nhiều là cô ấy đã mất nhan sắc, và đã trở nên xấu xí kinh khủng. Ôi! đẹp hay xấu, Candide nói, tôi là người tử tế, và bổn phận của tôi là yêu nàng mãi mãi. Nhưng sao nàng lại có thể bị đẩy vào cảnh hèn hạ đến thế, với năm sáu triệu anh đã mang theo? Ôi dào, Cacambo nói, chẳng phải tôi đã phải đưa hai triệu cho ngài senor don Fernando d'Ibaraa, y Figueora, y Mascarenès, y Lampourdos, y Souza, thống đốc Buenos-Ayres, để được phép đưa tiểu thư Cunégonde về sao? và chẳng phải một tên cướp biển đã anh dũng lột sạch chỗ còn lại của chúng tôi sao? Chẳng phải tên cướp biển ấy đã đưa chúng tôi đến mũi Matapan, đến Milo, đến Nicarie, đến Samos, đến Petra, đến Dardanelles, đến Marmara, đến Scutari sao? Tiểu thư Cunégonde và bà lão đang làm thuê ở nhà ông hoàng mà tôi vừa kể với ngài, còn tôi là nô lệ của ông sultan bị truất ngôi. Bao nhiêu tai ương khủng khiếp nối tiếp nhau! Candide nói. Nhưng, dẫu sao, tôi vẫn còn vài viên kim cương; tôi sẽ dễ dàng giải thoát Cunégonde. Thật đáng tiếc là nàng đã trở nên xấu đến thế. [voltaire-candide:28.5] Rồi quay sang Martin: Ông nghĩ ai, chàng nói, là người đáng thương hơn cả, hoàng đế Achmet, hoàng đế Ivan, vua Charles-Édouard, hay tôi? Tôi chẳng biết, Martin nói; tôi phải ở trong lòng các ông mới biết được. Ôi! Candide nói, nếu Pangloss ở đây, thầy ấy sẽ biết, và sẽ dạy cho chúng ta. Tôi chẳng biết, Martin nói, ông Pangloss của ông có thể dùng thứ cân nào để cân những bất hạnh của con người, và định giá những nỗi đau của họ. Tất cả những gì tôi đoán được là trên mặt đất có hàng triệu người đáng thương gấp trăm lần vua Charles-Édouard, hoàng đế Ivan, và sultan Achmet. Có thể lắm, Candide nói. [voltaire-candide:28.6] Vài ngày sau người ta đến eo biển dẫn vào Biển Đen. Candide bắt đầu bằng việc chuộc Cacambo với giá rất đắt; và, không để mất thời gian, chàng cùng các bạn đồng hành nhảy lên một chiếc thuyền galê để đến bờ biển Propontide tìm Cunégonde, dù nàng có xấu đến đâu đi nữa. [voltaire-candide:28.7] Trong đám tù chèo có hai tên khổ sai chèo rất tồi, và thỉnh thoảng lão chủ thuyền levanti lại quất vài roi gân bò lên đôi vai trần của chúng; Candide, theo một sự thôi thúc tự nhiên, nhìn chúng chăm chú hơn những tù chèo khác, và đến gần chúng với lòng thương xót. Vài nét trên những gương mặt biến dạng của chúng có vẻ hơi giống Pangloss và vị cha dòng Tên khốn khổ kia, ngài nam tước kia, anh trai của tiểu thư Cunégonde. Ý nghĩ ấy làm chàng xúc động và buồn bã. Chàng lại càng nhìn họ chăm chú hơn. Thật tình, chàng nói với Cacambo, nếu tôi không tận mắt thấy thầy Pangloss bị treo cổ, và nếu tôi không chẳng may giết ngài nam tước, thì tôi đã tưởng chính họ đang chèo trên chiếc galê này. [voltaire-candide:28.8] Nghe tên ngài nam tước và Pangloss, hai tên khổ sai thét lên một tiếng lớn, dừng lại trên ghế, và buông rơi mái chèo. Lão chủ thuyền levanti chạy xổ tới, và những roi gân bò quất xuống gấp bội. Dừng lại! dừng lại! thưa ngài, Candide kêu lên; tôi sẽ đưa ngài bao nhiêu tiền tùy ý. Sao! Candide đây mà! một tên khổ sai nói; sao! Candide đây mà! tên kia nói. Đây là mơ sao? Candide nói; tôi đang thức chăng? tôi đang ở trên chiếc galê này chăng? Đây có phải là ngài nam tước, người tôi đã giết? đây có phải là thầy Pangloss, người tôi đã thấy bị treo cổ? [voltaire-candide:28.9] Chính chúng tôi đây, chính chúng tôi đây, họ đáp. Sao! đây là nhà triết học vĩ đại ấy ư? Martin nói. Này! thưa ngài chủ thuyền levanti, Candide nói, ngài muốn bao nhiêu tiền để chuộc ngài de Thunder-ten-tronckh, một trong những nam tước hàng đầu của đế quốc, và ông Pangloss, nhà siêu hình học uyên thâm nhất nước Đức? Đồ chó Kitô giáo, lão chủ thuyền levanti đáp, vì hai con chó khổ sai Kitô giáo này là nam tước và nhà siêu hình học, hẳn là một phẩm tước cao trọng ở xứ chúng, nên mày sẽ đưa tao năm mươi nghìn sequin. Ngài sẽ có số ấy, thưa ngài; hãy đưa tôi về Constantinople nhanh như chớp, và ngài sẽ được trả ngay tại chỗ. Mà không, hãy đưa tôi đến chỗ tiểu thư Cunégonde. Lão chủ thuyền levanti, ngay khi Candide vừa ngỏ lời, đã quay mũi thuyền về phía thành phố, và bắt chèo nhanh hơn chim xé gió. [voltaire-candide:28.10] Candide ôm hôn ngài nam tước và Pangloss cả trăm lần. Sao tôi lại không giết chết ngài, ngài nam tước thân mến? và thầy Pangloss thân yêu của con, sao thầy còn sống, sau khi đã bị treo cổ? và sao cả hai người lại phải chèo galê ở Thổ Nhĩ Kỳ? Có thật là em gái yêu dấu của tôi ở xứ này không? ngài nam tước nói. Thật, Cacambo đáp. Vậy là thầy lại được gặp Candide thân yêu của thầy! Pangloss kêu lên. Candide giới thiệu Martin và Cacambo với họ. Tất cả ôm hôn nhau; tất cả nói cùng một lúc. Chiếc galê bay đi, họ đã vào đến cảng. Người ta cho gọi một người Do Thái, Candide bán cho hắn với giá năm mươi nghìn sequin một viên kim cương trị giá một trăm nghìn, và hắn thề có Abraham chứng giám rằng hắn không thể trả hơn. Chàng lập tức trả tiền chuộc ngài nam tước và Pangloss. Pangloss quỳ sụp xuống chân ân nhân của mình, và tưới đẫm nước mắt; người kia thì gật đầu cảm ơn chàng, và hứa sẽ hoàn lại số tiền ấy cho chàng vào dịp đầu tiên. Nhưng có thật là em gái tôi ở Thổ Nhĩ Kỳ không? anh ta nói. Chẳng gì có thật hơn, Cacambo đáp, vì cô ấy đang cọ rửa bát đĩa ở nhà một ông hoàng xứ Transylvania. Người ta lập tức cho gọi hai người Do Thái; Candide lại bán kim cương; và tất cả lại lên đường trên một chiếc galê khác để đi giải thoát Cunégonde. [voltaire-candide:29.1] CHƯƠNG XXVIII. Những gì xảy đến với Candide, với Cunégonde, với Pangloss, với Martin, v.v. [voltaire-candide:29.2] Xin tha lỗi, một lần nữa, Candide nói với ngài nam tước; xin cha tha lỗi, thưa cha đáng kính, vì đã đâm cha một nhát gươm xuyên qua người. Đừng nói đến chuyện ấy nữa, ngài nam tước nói; tôi thừa nhận là tôi đã hơi nóng nảy; nhưng vì anh muốn biết do tình cờ nào mà anh thấy tôi ở dưới galê, tôi sẽ kể anh nghe rằng sau khi được thầy dược sĩ của học viện chữa lành vết thương, tôi bị một toán quân Tây Ban Nha tấn công và bắt đi; người ta giam tôi ở Buenos-Ayres đúng lúc em gái tôi vừa rời khỏi đó. Tôi xin trở về Roma bên cạnh cha bề trên tổng quyền. Tôi được cử đến Constantinople làm tuyên úy cho ngài đại sứ Pháp. Tôi nhậm chức chưa được tám ngày thì một buổi chiều tôi gặp một chàng icoglan trẻ rất đẹp trai. Trời rất nóng: chàng trai muốn tắm; tôi nhân dịp đó cũng tắm. Tôi không biết rằng việc một người Kitô hữu bị bắt gặp trần truồng với một chàng trai Hồi giáo trẻ là một tội tử hình. Một quan cadi cho đánh tôi một trăm gậy vào lòng bàn chân, và kết án tôi chèo galê. Tôi không tin người ta từng gây ra một sự bất công nào ghê gớm hơn. Nhưng tôi rất muốn biết tại sao em gái tôi lại ở trong bếp của một vị quân vương xứ Transylvania lánh nạn ở đất Thổ. [voltaire-candide:29.3] Còn thầy, thầy Pangloss thân yêu, Candide nói, sao con lại có thể gặp lại thầy? Đúng là, Pangloss nói, con đã thấy thầy bị treo cổ; lẽ ra thầy phải bị thiêu theo lẽ tự nhiên, nhưng con nhớ rằng trời đổ mưa như trút khi người ta sắp nướng thầy: cơn giông dữ dội đến nỗi người ta tuyệt vọng không nhóm được lửa; thầy bị treo cổ, vì người ta chẳng làm được gì hơn: một thầy thuốc ngoại khoa mua xác thầy, mang về nhà, và mổ xẻ thầy. Trước tiên ông ta rạch cho thầy một đường hình chữ thập từ rốn lên đến xương đòn. Không ai có thể bị treo cổ tồi hơn thầy đã bị. Viên đao phủ của Tòa dị giáo thần thánh, vốn là một á phó tế, quả thật thiêu người rất tuyệt, nhưng lại không quen treo cổ: sợi dây bị ướt nên trượt kém, nó lại thắt nút tồi; tóm lại thầy vẫn còn thở: đường rạch chữ thập làm thầy thét lên một tiếng lớn đến nỗi thầy thuốc ngoại khoa ngã ngửa ra sau; và tưởng mình đang mổ xẻ quỷ dữ, ông ta bỏ chạy, sợ chết khiếp, và lại ngã trên cầu thang trong lúc chạy. Vợ ông ta từ một phòng bên cạnh chạy đến khi nghe tiếng động: bà thấy thầy nằm dài trên bàn với đường rạch chữ thập; bà còn sợ hơn cả chồng, bỏ chạy, và ngã đè lên ông ta. Khi họ đã hoàn hồn đôi chút, thầy nghe bà vợ thầy thuốc ngoại khoa nói với thầy thuốc ngoại khoa: Mình ơi, sao mình lại nghĩ ra cái trò mổ xẻ một tên dị giáo thế? mình không biết rằng quỷ dữ lúc nào cũng ở trong xác bọn ấy sao? tôi đi gọi ngay một linh mục đến trừ tà cho hắn. Thầy rùng mình khi nghe những lời ấy, và gom chút sức tàn còn lại để kêu lên: Xin thương xót tôi! Cuối cùng gã thợ cạo người Bồ Đào Nha lấy lại can đảm: hắn khâu da thầy lại; ngay cả vợ hắn cũng chăm sóc thầy; sau mười lăm ngày thầy đã đứng dậy được. Gã thợ cạo tìm cho thầy một chỗ làm, cho thầy làm người hầu cho một hiệp sĩ dòng Malta sắp đi Venezia: nhưng vì chủ thầy không có tiền trả công, thầy vào làm cho một thương gia Venezia, và theo ông ta đến Constantinople. [voltaire-candide:29.4] Một hôm thầy nảy ý muốn vào một nhà thờ Hồi giáo; trong đó chỉ có một vị imam già và một thiếu nữ mộ đạo rất xinh đang lần tràng hạt; ngực cô để trần hẳn: giữa hai bầu vú cô có một bó hoa đẹp gồm uất kim hương, hoa hồng, hoa phong quỳ, hoa mao lương, dạ lan hương và hoa tai gấu: cô đánh rơi bó hoa; thầy nhặt lên, và đặt lại cho cô với một sự sốt sắng hết sức cung kính. Thầy đặt lại cho cô lâu đến nỗi vị imam nổi giận, và thấy thầy là người Kitô hữu, ông ta kêu người tới giúp. Người ta giải thầy đến quan cadi, ông ta cho đánh thầy một trăm roi gỗ vào lòng bàn chân, và tống thầy xuống galê. Thầy bị xích đúng trên chiếc galê ấy và đúng chiếc ghế ấy với ngài nam tước. Trên chiếc galê này có bốn chàng trai trẻ thành Marseille, năm linh mục xứ Napoli, và hai thầy tu xứ Corfou, họ bảo chúng tôi rằng những chuyện như thế xảy ra hằng ngày. Ngài nam tước khăng khăng rằng ngài đã chịu một sự bất công lớn hơn thầy: còn thầy, thầy khăng khăng rằng đặt lại một bó hoa lên ngực một người đàn bà thì được phép hơn nhiều so với việc trần truồng cùng một chàng icoglan. Chúng tôi tranh cãi không ngừng, và mỗi ngày chúng tôi lãnh hai mươi roi gân bò, cho đến khi chuỗi nối kết các biến cố của vũ trụ này dẫn con đến chiếc galê của chúng tôi, và con chuộc chúng tôi ra. [voltaire-candide:29.5] Thế nào! thầy Pangloss thân yêu, Candide nói với ông, khi thầy bị treo cổ, bị mổ xẻ, bị đánh nhừ tử, và phải chèo galê, thầy có còn luôn nghĩ rằng mọi sự vẫn diễn ra tốt đẹp nhất trên đời không? Thầy vẫn giữ ý kiến ban đầu của mình, Pangloss đáp; vì xét cho cùng thầy là triết gia; thầy không thể tự chối bỏ lời mình, Leibnitz không thể sai, và vả lại sự hài hòa tiền định là điều đẹp đẽ nhất trên đời, cũng như cái đầy và vật chất vi tế. [voltaire-candide:30.1] CHƯƠNG XXIX. Candide tìm lại Cunégonde và bà lão như thế nào. [voltaire-candide:30.2] Trong khi Candide, ngài nam tước, Pangloss, Martin và Cacambo kể lại những cuộc phiêu lưu của mình, lý luận về những biến cố bất tất hay không bất tất của vũ trụ này, tranh cãi về kết quả và nguyên nhân, về cái ác luân lý và cái ác thể chất, về tự do và tất yếu, về những niềm an ủi người ta có thể cảm thấy khi đang chèo galê ở Thổ Nhĩ Kỳ, thì họ cập bờ biển Propontide, tới nhà ông hoàng xứ Transylvania. Những vật đầu tiên hiện ra trước mắt là Cunégonde và bà lão, đang phơi khăn ăn trên những sợi dây. [voltaire-candide:30.3] Ngài nam tước tái mặt khi trông thấy cảnh ấy. Chàng tình nhân dịu dàng Candide, khi thấy nàng Cunégonde xinh đẹp của mình da sạm đen, mắt đỏ kèm nhèm, ngực khô quắt, má nhăn nheo, cánh tay đỏ ửng và tróc vảy, lùi lại ba bước, kinh hãi, rồi sau đó tiến lên vì phép lịch sự. Nàng ôm hôn Candide và anh trai: người ta ôm hôn bà lão: Candide chuộc cả hai người. [voltaire-candide:30.4] Có một trang trại nhỏ ở gần đó; bà lão đề nghị Candide tạm dùng nó, trong khi chờ cả đoàn có được số phận tốt đẹp hơn. Cunégonde không biết mình đã trở nên xấu xí, không ai báo cho nàng biết: nàng nhắc Candide nhớ lại những lời hứa của chàng bằng một giọng dứt khoát đến nỗi Candide tốt bụng không dám từ chối. Vậy là chàng báo cho ngài nam tước rằng chàng sắp cưới em gái anh ta. Tôi sẽ không bao giờ chịu đựng, ngài nam tước nói, một sự hạ mình như thế về phía em tôi, và một sự láo xược như thế về phía anh; nỗi ô nhục ấy sẽ không bao giờ bị người đời trách cứ tôi: con cái của em gái tôi sẽ không thể vào được các giáo đoàn quý tộc nước Đức. Không, không bao giờ em gái tôi được lấy ai ngoài một nam tước của đế quốc. Cunégonde quỳ sụp xuống chân anh, và tưới đẫm nước mắt; anh ta vẫn không lay chuyển. Đồ điên kia, Candide nói với hắn, tao đã cứu mày khỏi galê, tao đã trả tiền chuộc mày, tao đã trả tiền chuộc em gái mày; cô ấy rửa bát ở đây, cô ấy xấu xí, tao có lòng tốt lấy cô ấy làm vợ; vậy mà mày còn dám ngăn cản! nếu nghe theo cơn giận, tao sẽ giết mày lần nữa. Mày có thể giết tao lần nữa, ngài nam tước nói, nhưng mày sẽ không cưới em gái tao chừng nào tao còn sống. [voltaire-candide:31.1] CHƯƠNG XXX. Kết thúc. [voltaire-candide:31.2] Candide, tận đáy lòng, chẳng hề muốn cưới Cunégonde; nhưng sự láo xược tột độ của ngài nam tước khiến chàng quyết làm cho xong cuộc hôn nhân; và Cunégonde thúc ép chàng ráo riết đến nỗi chàng không thể nuốt lời. Chàng hỏi ý Pangloss, Martin và Cacambo trung thành. Pangloss soạn một bản điều trần hay ho, trong đó ông chứng minh rằng ngài nam tước chẳng có quyền gì đối với em gái mình, và rằng nàng có thể, theo mọi luật lệ của đế quốc, cưới Candide theo lối tay trái. Martin đề nghị ném ngài nam tước xuống biển; Cacambo quyết định nên trả hắn lại cho lão chủ thuyền levanti, đưa hắn trở lại galê, rồi sau đó gửi hắn về Roma cho cha bề trên tổng quyền bằng chuyến tàu đầu tiên. Ý kiến ấy được cho là rất hay; bà lão tán thành; người ta không nói gì với em gái hắn; việc được thực hiện nhờ một ít tiền, và người ta được cái thú lừa được một tên dòng Tên, và trừng phạt được lòng kiêu ngạo của một nam tước Đức. [voltaire-candide:31.3] Thật hết sức tự nhiên khi tưởng rằng sau bao nhiêu tai họa, Candide, đã cưới người yêu, và sống cùng triết gia Pangloss, triết gia Martin, Cacambo thận trọng, và bà lão, lại còn mang về bao nhiêu kim cương từ quê hương của người Inca xưa, sẽ sống cuộc đời dễ chịu nhất trên đời; nhưng chàng bị bọn Do Thái lừa gạt nhiều đến nỗi chẳng còn lại gì ngoài trang trại nhỏ; vợ chàng mỗi ngày một xấu thêm, trở nên đanh đá và không chịu nổi: bà lão thì ốm yếu, và còn khó tính hơn cả Cunégonde. Cacambo, làm việc ngoài vườn, và mang rau đi bán ở Constantinople, kiệt sức vì làm lụng, và nguyền rủa số phận mình. Pangloss tuyệt vọng vì không được tỏa sáng ở một trường đại học nào đó của nước Đức. Còn Martin, ông tin chắc rằng ở đâu người ta cũng khổ như nhau; ông nhẫn nại chịu đựng mọi sự. Candide, Martin và Pangloss thỉnh thoảng tranh luận về siêu hình học và luân lý học. Người ta thường thấy đi qua dưới cửa sổ trang trại những con thuyền chở đầy các effendi, các pasha, các cadi, bị đưa đi đày ở Lemnos, ở Mytilène, ở Erzeroum: người ta thấy những cadi khác, những pasha khác, những effendi khác kéo đến thế chỗ những kẻ bị trục xuất, rồi đến lượt mình cũng bị trục xuất: người ta thấy những chiếc đầu được nhồi rơm tươm tất đem đi dâng lên Sublime Porte. Những cảnh tượng ấy khiến các cuộc luận bàn tăng gấp bội; và khi không tranh luận, thì nỗi buồn chán lớn đến nỗi một hôm bà lão đánh bạo nói với họ: Tôi muốn biết điều nào tệ hơn, bị bọn cướp biển da đen hãm hiếp cả trăm lần, bị cắt mất một bên mông, phải chạy qua hàng roi ở xứ người Bulgar, bị đánh roi và treo cổ trong một lễ hỏa thiêu auto-da-fé, bị mổ xẻ, phải chèo galê, tóm lại là trải qua mọi nỗi khốn khổ mà tất cả chúng ta đều đã trải qua, hay là ở lại đây chẳng làm gì cả? Đó là một câu hỏi lớn, Candide nói. [voltaire-candide:31.4] Lời ấy làm nảy sinh những suy nghĩ mới, và Martin đặc biệt kết luận rằng con người sinh ra để sống trong những cơn co giật của lo âu, hoặc trong cơn hôn mê của buồn chán. Candide không đồng ý, nhưng cũng chẳng khẳng định điều gì. Pangloss thú nhận rằng ông đã luôn đau khổ khủng khiếp; nhưng vì đã một lần khẳng định rằng mọi sự đều tuyệt diệu, ông vẫn cứ khẳng định mãi, mà chẳng tin chút nào. [voltaire-candide:31.5] Một chuyện đã hoàn tất việc củng cố Martin trong những nguyên tắc đáng ghét của ông, khiến Candide do dự hơn bao giờ hết, và làm Pangloss lúng túng. Ấy là một hôm họ thấy Paquette và thầy dòng Giroflée cập bến trang trại của họ, trong cảnh khốn cùng tột độ; hai người đã nhanh chóng tiêu sạch ba nghìn piastre, đã chia tay nhau, đã làm lành, đã giận nhau, đã bị bỏ tù; đã bỏ trốn, và cuối cùng thầy dòng Giroflée đã đi làm người Thổ. Paquette tiếp tục hành nghề khắp nơi, và chẳng còn kiếm được gì nữa. Tôi đã thấy trước, Martin nói với Candide, rằng những món quà của ông sẽ sớm tiêu tan, và chỉ làm họ khốn khổ hơn. Ông và Cacambo đã từng ngập trong hàng triệu piastre, mà ông cũng chẳng hạnh phúc hơn thầy dòng Giroflée và Paquette. A! a! Pangloss nói với Paquette, vậy là trời lại đưa con về đây giữa chúng ta. Con bé tội nghiệp! con có biết rằng con đã làm ta mất chóp mũi, một con mắt và một cái tai không? Trông con ra nông nỗi nào kìa! ôi! thế giới này là cái gì vậy! Cuộc phiêu lưu mới này khiến họ triết lý nhiều hơn bao giờ hết. [voltaire-candide:31.6] Ở gần đó có một thầy tu dervish rất nổi tiếng, được coi là triết gia giỏi nhất nước Thổ; họ đến hỏi ý ông; Pangloss thay mặt mọi người lên tiếng, và nói với ông: Thưa thầy, chúng tôi đến xin thầy cho chúng tôi biết tại sao một con vật kỳ lạ như con người lại được tạo ra. [voltaire-candide:31.7] Việc gì đến ngươi? vị dervish nói với ông; đó có phải là việc của ngươi không? Nhưng, thưa cha đáng kính, Candide nói, trên mặt đất có biết bao nhiêu điều ác khủng khiếp. Có ác hay có thiện thì can hệ gì? vị dervish nói; khi hoàng thượng gửi một con tàu sang Ai Cập, ngài có bận tâm xem những con chuột trên tàu có được thoải mái hay không? Vậy thì phải làm gì? Pangloss nói. Im đi, vị dervish nói. Tôi những mong, Pangloss nói, được cùng thầy lý luận đôi chút về kết quả và nguyên nhân, về thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có, về nguồn gốc của cái ác, về bản chất của linh hồn, và về sự hài hòa tiền định. Nghe những lời ấy, vị dervish đóng sập cửa trước mũi họ. [voltaire-candide:31.8] Trong lúc trò chuyện ấy, tin đồn đã lan ra rằng ở Constantinople người ta vừa thắt cổ hai vizir của triều nghị và vị mufti, và đã đóng cọc xuyên người nhiều bạn bè của họ. Tai họa ấy gây ồn ào khắp nơi trong vài giờ. Pangloss, Candide và Martin, trên đường trở về trang trại nhỏ, gặp một ông lão hiền hậu đang hóng mát trước cửa nhà dưới một giàn cam. Pangloss, vốn tò mò chẳng kém ham lý luận, hỏi ông lão vị mufti vừa bị thắt cổ tên là gì. Tôi chẳng biết, ông lão đáp, và tôi chưa bao giờ biết tên của vị mufti hay vị vizir nào cả. Tôi hoàn toàn không biết chuyện ông nói; tôi đoán rằng nói chung những kẻ dính vào việc công đôi khi chết thảm, và họ đáng bị thế; nhưng tôi chẳng bao giờ dò hỏi người ta làm gì ở Constantinople; tôi chỉ bằng lòng gửi đến đó bán hoa trái của khu vườn tôi vun trồng. Nói xong, ông mời những người lạ vào nhà; hai cô con gái và hai cậu con trai của ông mời họ nhiều loại sorbet tự tay làm, kaïmak rắc vỏ thanh yên ngâm đường, cam, chanh vàng, chanh xanh, dứa, chà là, hạt dẻ cười, cà phê Moka không pha lẫn thứ cà phê tồi của Batavia và các đảo. Sau đó hai cô con gái của người Hồi giáo hiền hậu ấy xức nước hoa lên râu của Candide, của Pangloss, và của Martin. [voltaire-candide:31.9] Hẳn cụ phải có, Candide nói với người Thổ, một điền sản rộng lớn và tráng lệ? Tôi chỉ có hai mươi mẫu, người Thổ đáp; tôi vun trồng chúng cùng các con tôi; lao động xua đuổi khỏi chúng tôi ba tai họa lớn, buồn chán, thói xấu, và túng thiếu. [voltaire-candide:31.10] Candide, trên đường trở về trang trại, suy nghĩ sâu xa về lời lẽ của người Thổ. Chàng nói với Pangloss và Martin: Ông lão hiền hậu ấy, tôi thấy, đã tự tạo cho mình một số phận đáng chuộng hơn nhiều so với số phận của sáu ông vua mà chúng ta đã có vinh dự cùng ăn tối. Sự cao sang, Pangloss nói, rất nguy hiểm, theo lời tất cả các triết gia; vì xét cho cùng, Eglon, vua dân Moab, bị Ehud ám sát; Absalom bị treo bằng tóc và bị đâm ba ngọn giáo; vua Nadab, con của Jeroboam, bị Baasha giết; vua Elah, bị Zimri; Ahaziah, bị Jehu; Athaliah, bị Jehoiada; các vua Jehoiakim, Jeconiah, Zedekiah, bị làm nô lệ. Con biết Croesus, Astyages, Darius, Dionysius xứ Syracuse, Pyrrhus, Perseus, Hannibal, Jugurtha, Ariovistus, Caesar, Pompey, Nero, Otho, Vitellius, Domitian, Richard II nước Anh, Edward II, Henry VI, Richard III, Mary Stuart, Charles I, ba vua Henri nước Pháp, hoàng đế Henri IV đã chết thế nào rồi chứ? Con biết….. Con còn biết, Candide nói, rằng phải vun trồng khu vườn của chúng ta. Con nói phải, Pangloss nói; vì, khi con người được đặt vào vườn Địa Đàng, người được đặt vào đó ut operaretur eum, để lao động; điều đó chứng tỏ con người không sinh ra để nghỉ ngơi. Hãy lao động mà đừng lý luận, Martin nói, đó là cách duy nhất làm cho cuộc đời chịu đựng được. [voltaire-candide:31.11] Cả nhóm nhỏ đều dấn vào ý định đáng khen ấy; mỗi người bắt tay vào phát huy tài năng của mình. Mảnh đất nhỏ cho thu hoạch nhiều. Cunégonde, quả thật, rất xấu; nhưng nàng trở thành một thợ làm bánh ngọt tuyệt vời; Paquette thêu thùa; bà lão lo việc giặt giũ đồ vải. Ngay cả thầy dòng Giroflée cũng làm được việc có ích; anh ta trở thành một thợ mộc rất giỏi, và thậm chí trở thành người tử tế: còn Pangloss thỉnh thoảng lại nói với Candide: Mọi biến cố đều nối kết với nhau trong thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có; vì xét cho cùng nếu con không bị đuổi khỏi một tòa lâu đài đẹp bằng những cú đá thật mạnh vào mông vì yêu tiểu thư Cunégonde, nếu con không bị đưa vào Tòa dị giáo, nếu con không đi bộ khắp châu Mỹ, nếu con không đâm ngài nam tước một nhát gươm ra trò, nếu con không đánh mất hết bầy cừu của con từ xứ Eldorado tốt lành, thì giờ đây con đã không được ăn thanh yên ngâm đường và hạt dẻ cười ở đây. Thầy nói hay lắm, Candide đáp, nhưng phải vun trồng khu vườn của chúng ta.