Gối cỏ

一

Một

山路を登りながら、こう考えた。

Vừa leo đường núi, tôi vừa nghĩ thế này.

智に働けば角が立つ。情に棹させば流される。意地を通せば窮屈だ。とかくに人の世は住みにくい。

Cậy lý trí thì sinh góc cạnh. Chèo theo tình thì bị cuốn trôi. Cố giữ ý mình thì bí bách. Rốt cuộc, cõi người này khó sống.

住みにくさが高じると、安い所へ引き越したくなる。どこへ越しても住みにくいと悟った時、詩が生れて、画が出来る。

Khó sống đến cùng cực, người ta muốn dọn sang nơi rẻ hơn. Đến lúc ngộ ra rằng dọn đến đâu cũng khó sống, thì thơ ra đời, tranh thành hình.

人の世を作ったものは神でもなければ鬼でもない。やはり向う三軒両隣りにちらちらするただの人である。ただの人が作った人の世が住みにくいからとて、越す国はあるまい。あれば人でなしの国へ行くばかりだ。人でなしの国は人の世よりもなお住みにくかろう。

Kẻ dựng nên cõi người không phải thần, cũng chẳng phải quỷ. Vẫn chỉ là những người thường lấp ló ở ba nhà trước mặt, hai nhà hai bên. Cõi người do người thường dựng nên mà khó sống, thì cũng chẳng có xứ nào để dọn đi. Nếu có, thì chỉ là đi tới xứ của những kẻ không phải người. Xứ ấy hẳn còn khó sống hơn cõi người.

越す事のならぬ世が住みにくければ、住みにくい所をどれほどか、寛容て、束の間の命を、束の間でも住みよくせねばならぬ。ここに詩人という天職が出来て、ここに画家という使命が降る。あらゆる芸術の士は人の世を長閑にし、人の心を豊かにするが故に尊とい。

Cõi đã không dọn đi được mà khó sống, thì phải làm cho chốn khó sống ấy thoáng ra chừng nào hay chừng ấy, để cái đời ngắn ngủi như chớp mắt này, dù chỉ trong chớp mắt, cũng sống được dễ chịu hơn. Từ đó có thiên chức nhà thơ, từ đó có sứ mệnh người họa sĩ giáng xuống. Mọi kẻ làm nghệ thuật đều đáng quý, bởi họ làm cho cõi người thư thái, làm cho lòng người phong phú.

住みにくき世から、住みにくき煩いを引き抜いて、ありがたい世界をまのあたりに写すのが詩である、画である。あるは音楽と彫刻である。こまかに云えば写さないでもよい。ただまのあたりに見れば、そこに詩も生き、歌も湧く。着想を紙に落さぬとも璆鏘の音は胸裏に起る。丹青は画架に向って塗抹せんでも五彩の絢爛は自から心眼に映る。ただおのが住む世を、かく観じ得て、霊台方寸のカメラに澆季溷濁の俗界を清くうららかに収め得れば足る。この故に無声の詩人には一句なく、無色の画家には尺縑なきも、かく人世を観じ得るの点において、かく煩悩を解脱するの点において、かく清浄界に出入し得るの点において、またこの不同不二の乾坤を建立し得るの点において、我利私慾の覊絆を掃蕩するの点において、――千金の子よりも、万乗の君よりも、あらゆる俗界の寵児よりも幸福である。

Từ cõi đời khó sống này, nhổ đi nỗi phiền của sự khó sống, rồi phô thẳng trước mắt một thế giới đáng quý — đó là thơ, là tranh. Hoặc là âm nhạc và điêu khắc. Nói kỹ ra, chẳng cần phải chép lại. Chỉ cần nhìn thấy trước mắt, thì thơ cũng sống ở đó, ca cũng trào ở đó. Ý tưởng không rơi xuống giấy, tiếng ngọc ngân vẫn vang trong lòng. Đan thanh không bôi lên giá vẽ, năm sắc rực rỡ vẫn tự soi vào mắt tâm. Chỉ cần nhìn thế gian mình đang sống được như thế, thu cái cõi tục mạt thế vẩn đục vào chiếc máy ảnh nơi linh đài tấc vuông, cho nó trong trẻo tươi sáng, là đủ. Bởi vậy nhà thơ không tiếng thì không có một câu, họa sĩ không màu thì không có một thước lụa, nhưng ở chỗ nhìn đời được như vậy, ở chỗ giải thoát phiền não như vậy, ở chỗ ra vào cõi thanh tịnh như vậy, ở chỗ dựng nên một càn khôn bất đồng bất nhị như vậy, ở chỗ quét sạch xiềng xích của tư lợi tư dục — họ hạnh phúc hơn kẻ ngàn vàng, hơn bậc vạn thừa, hơn mọi đứa con cưng của cõi tục.

世に住むこと二十年にして、住むに甲斐ある世と知った。二十五年にして明暗は表裏のごとく、日のあたる所にはきっと影がさすと悟った。三十の今日はこう思うている。――喜びの深きとき憂いよいよ深く、楽みの大いなるほど苦しみも大きい。これを切り放そうとすると身が持てぬ。片づけようとすれば世が立たぬ。金は大事だ、大事なものが殖えれば寝る間も心配だろう。恋はうれしい、嬉しい恋が積もれば、恋をせぬ昔がかえって恋しかろ。閣僚の肩は数百万人の足を支えている。背中には重い天下がおぶさっている。うまい物も食わねば惜しい。少し食えば飽き足らぬ。存分食えばあとが不愉快だ。……

Sống ở đời hai mươi năm, tôi biết đó là cõi đáng sống. Đến hai mươi lăm, tôi ngộ ra rằng sáng tối như mặt trong mặt trái, nơi nào có nắng thì nhất định có bóng. Ba mươi tuổi hôm nay, tôi nghĩ thế này. — Vui càng sâu thì lo càng sâu, thú càng lớn thì khổ càng lớn. Muốn cắt rời ra thì thân không giữ nổi. Muốn gạt bỏ đi cho xong thì đời không đứng vững. Tiền là quan trọng; của quý nhiều lên, chắc đến giấc ngủ cũng lo. Tình yêu thì sướng; nhưng cái tình sướng chất chồng lên, thì thuở chưa yêu lại hóa đáng nhớ. Vai các vị bộ trưởng đỡ đôi chân của mấy triệu người. Trên lưng họ cõng cả thiên hạ nặng trịch. Món ngon không ăn thì tiếc. Ăn ít thì chưa thỏa. Ăn thỏa thích thì sau đó khó chịu. …

余の考がここまで漂流して来た時に、余の右足は突然坐りのわるい角石の端を踏み損くなった。平衡を保つために、すわやと前に飛び出した左足が、仕損じの埋め合せをすると共に、余の腰は具合よく方三尺ほどな岩の上に卸りた。肩にかけた絵の具箱が腋の下から躍り出しただけで、幸いと何の事もなかった。

Khi dòng suy nghĩ của tôi trôi dạt đến đây, chân phải tôi bất chợt giẫm hụt mép một tảng đá góc đặt không vững. Để giữ thăng bằng, chân trái vội phóng ra phía trước, bù cho cú hụt ấy, và hông tôi vừa khéo hạ xuống một tảng đá vuông chừng ba thước. Chỉ có hộp màu đeo vai nhảy tót ra khỏi nách, may mà chẳng có chuyện gì.

立ち上がる時に向うを見ると、路から左の方にバケツを伏せたような峰が聳えている。杉か檜か分からないが根元から頂きまでことごとく蒼黒い中に、山桜が薄赤くだんだらに棚引いて、続ぎ目が確と見えぬくらい靄が濃い。少し手前に禿山が一つ、群をぬきんでて眉に逼る。禿げた側面は巨人の斧で削り去ったか、鋭どき平面をやけに谷の底に埋めている。天辺に一本見えるのは赤松だろう。枝の間の空さえ判然している。行く手は二丁ほどで切れているが、高い所から赤い毛布が動いて来るのを見ると、登ればあすこへ出るのだろう。路はすこぶる難義だ。

Khi đứng dậy, nhìn ra phía trước, tôi thấy bên trái đường sừng sững một ngọn núi như chiếc xô úp ngược. Không rõ là tuyết tùng hay bách, từ chân lên đến đỉnh toàn một màu xanh đen thẫm, giữa đó hoa anh đào núi lờ mờ đỏ nhạt kéo thành từng vệt, sương dày đến mức không thấy rõ chỗ nối. Hơi gần hơn có một quả đồi trọc, vượt hẳn khỏi bầy núi, ép tới sát lông mày. Sườn trọc ấy như bị rìu của gã khổng lồ đẽo đi, một mặt phẳng sắc lạnh vùi thẳng xuống đáy thung lũng. Một cây ở đỉnh chắc là thông đỏ; đến cả khoảng trời giữa những cành cũng hiện rõ. Phía trước, đường đứt quãng sau chừng hai chō, nhưng thấy trên cao có tấm chăn đỏ đang động đậy xuống, thì leo lên chắc sẽ ra tới đó. Đường đi hết sức khó nhọc.

土をならすだけならさほど手間も入るまいが、土の中には大きな石がある。土は平らにしても石は平らにならぬ。石は切り砕いても、岩は始末がつかぬ。掘崩した土の上に悠然と峙って、吾らのために道を譲る景色はない。向うで聞かぬ上は乗り越すか、廻らなければならん。巌のない所でさえ歩るきよくはない。左右が高くって、中心が窪んで、まるで一間幅を三角に穿って、その頂点が真中を貫いていると評してもよい。路を行くと云わんより川底を渉ると云う方が適当だ。固より急ぐ旅でないから、ぶらぶらと七曲りへかかる。

Chỉ san phẳng đất thì chẳng tốn mấy công, nhưng trong đất có những hòn đá lớn. Đất san phẳng mà đá thì không phẳng. Đá còn đập nát được, chứ tảng đá lớn thì chẳng biết xử trí sao. Nó trơ trơ đứng sừng sững trên lớp đất đào lở, chẳng có vẻ gì nhường lối cho chúng ta. Nó đã không chịu nghe thì phải trèo qua hoặc đi vòng. Ngay chỗ không có tảng đá, đường cũng chẳng dễ đi. Hai bên cao, giữa trũng, có thể bảo như người ta đào một cái rãnh tam giác rộng một gian, mà đỉnh góc xuyên thẳng giữa lòng đường. Nói đi trên đường thì không bằng nói lội đáy sông cho đúng. Vốn không phải chuyến đi vội, nên tôi thong thả đi vào chặng Bảy Khúc.

たちまち足の下で雲雀の声がし出した。谷を見下したが、どこで鳴いてるか影も形も見えぬ。ただ声だけが明らかに聞える。せっせと忙しく、絶間なく鳴いている。方幾里の空気が一面に蚤に刺されていたたまれないような気がする。あの鳥の鳴く音には瞬時の余裕もない。のどかな春の日を鳴き尽くし、鳴きあかし、また鳴き暮らさなければ気が済まんと見える。その上どこまでも登って行く、いつまでも登って行く。雲雀はきっと雲の中で死ぬに相違ない。登り詰めた揚句は、流れて雲に入って、漂うているうちに形は消えてなくなって、ただ声だけが空の裡に残るのかも知れない。

Bỗng dưới chân vang lên tiếng chim sơn ca. Nhìn xuống thung lũng, chẳng thấy bóng dáng nó đâu, chỉ tiếng là nghe rõ. Nó hót tất bật, không dứt. Nghe như không khí khắp mấy ri vuông bị bọ chét đốt, không chịu nổi. Tiếng chim ấy không có lấy một khắc thong thả. Nó như chẳng yên nếu không hót hết, hót thâu cả ngày xuân êm ả này, rồi lại hót cho đến tối. Hơn nữa nó cứ bay lên mãi, bay lên mãi. Sơn ca chắc chắn sẽ chết giữa mây. Lên đến tận cùng, biết đâu nó trôi vào mây, lơ lửng một lúc thì hình dạng tan mất, chỉ còn tiếng lưu lại trong lòng không trung.

巌角を鋭どく廻って、按摩なら真逆様に落つるところを、際どく右へ切れて、横に見下すと、菜の花が一面に見える。雲雀はあすこへ落ちるのかと思った。いいや、あの黄金の原から飛び上がってくるのかと思った。次には落ちる雲雀と、上る雲雀が十文字にすれ違うのかと思った。最後に、落ちる時も、上る時も、また十文字に擦れ違うときにも元気よく鳴きつづけるだろうと思った。

Vòng qua góc đá gắt, chỗ mà người xoa bóp mù thì đã lộn đầu xuống vực, tôi vừa kịp ngoặt sang phải, nhìn xuống bên sườn, thấy hoa cải trải kín một màu. Tôi nghĩ: sơn ca rơi xuống đó chăng. Không, hay là nó bay lên từ cánh đồng vàng ấy. Rồi tôi nghĩ: sơn ca rơi và sơn ca lên có lẽ gặp nhau chéo hình chữ thập. Cuối cùng tôi nghĩ: khi rơi, khi lên, và cả khi sượt qua nhau chéo chữ thập, hẳn chúng vẫn hót mãi một cách hăng hái.

春は眠くなる。猫は鼠を捕る事を忘れ、人間は借金のある事を忘れる。時には自分の魂の居所さえ忘れて正体なくなる。ただ菜の花を遠く望んだときに眼が醒める。雲雀の声を聞いたときに魂のありかが判然する。雲雀の鳴くのは口で鳴くのではない、魂全体が鳴くのだ。魂の活動が声にあらわれたもののうちで、あれほど元気のあるものはない。ああ愉快だ。こう思って、こう愉快になるのが詩である。

Xuân làm người ta buồn ngủ. Mèo quên bắt chuột, người quên mình có nợ. Có lúc đến chỗ ở của hồn mình cũng quên, mê mẩn hết cả. Chỉ khi ngóng xa thấy hoa cải thì tỉnh. Nghe tiếng sơn ca thì hồn mới rõ nơi cư ngụ. Sơn ca hót không phải bằng miệng, mà cả hồn cùng hót. Trong những thứ mà hoạt động của hồn hiện thành tiếng, không có gì hăng hái bằng thế. Ôi, khoái thật. Nghĩ vậy, và thấy khoái như vậy, ấy chính là thơ.

たちまちシェレーの雲雀の詩を思い出して、口のうちで覚えたところだけ暗誦して見たが、覚えているところは二三句しかなかった。その二三句のなかにこんなのがある。

Chợt nhớ bài thơ sơn ca của Shelley, tôi thử đọc thầm những đoạn còn nhớ, nhưng nhớ được chỉ hai ba câu. Trong hai ba câu ấy có những câu thế này.

We look before and after

We look before and after

And pine for what is not:

And pine for what is not:

Our sincerest laughter

Our sincerest laughter

With some pain is fraught;

With some pain is fraught;

Our sweetest songs are those that tell of saddest thought.

Our sweetest songs are those that tell of saddest thought.

「前をみては、後えを見ては、物欲しと、あこがるるかなわれ。腹からの、笑といえど、苦しみの、そこにあるべし。うつくしき、極みの歌に、悲しさの、極みの想、籠るとぞ知れ」

“Trước nhìn, sau ngoảnh, / ta khát khao điều chẳng có. / Tiếng cười chân thật nhất, / đáy vẫn có đau chen. / Khúc ca đẹp tột bậc, / nên biết chứa nỗi buồn tột bậc.”

なるほどいくら詩人が幸福でも、あの雲雀のように思い切って、一心不乱に、前後を忘却して、わが喜びを歌う訳には行くまい。西洋の詩は無論の事、支那の詩にも、よく万斛の愁などと云う字がある。詩人だから万斛で素人なら一合で済むかも知れぬ。して見ると詩人は常の人よりも苦労性で、凡骨の倍以上に神経が鋭敏なのかも知れん。超俗の喜びもあろうが、無量の悲も多かろう。そんならば詩人になるのも考え物だ。

Đúng thế, nhà thơ dẫu hạnh phúc đến đâu, cũng không thể hết lòng, một dạ, quên cả trước sau mà hát niềm vui của mình như con sơn ca kia. Thơ phương Tây thì khỏi nói, thơ Trung Hoa cũng thường có những chữ như “sầu muôn hộc”. Vì là nhà thơ nên muôn hộc, chứ người thường có lẽ một hợp là xong. Xem ra nhà thơ là kẻ hay lao tâm hơn người thường, thần kinh nhạy hơn kẻ phàm cốt gấp đôi. Có thể có niềm vui thoát tục, nhưng nỗi buồn vô lượng chắc cũng nhiều. Nếu vậy, làm nhà thơ cũng đáng phải cân nhắc.

しばらくは路が平で、右は雑木山、左は菜の花の見つづけである。足の下に時々蒲公英を踏みつける。鋸のような葉が遠慮なく四方へのして真中に黄色な珠を擁護している。菜の花に気をとられて、踏みつけたあとで、気の毒な事をしたと、振り向いて見ると、黄色な珠は依然として鋸のなかに鎮座している。呑気なものだ。また考えをつづける。

Một lúc đường bằng, bên phải là núi cây tạp, bên trái toàn hoa cải nối nhau. Thỉnh thoảng chân giẫm phải bồ công anh. Lá như răng cưa thản nhiên vươn ra bốn phía, che chở viên ngọc vàng ở giữa. Mải ngắm hoa cải, giẫm lên rồi mới thấy tội, ngoảnh lại nhìn, viên ngọc vàng vẫn ngự yên trong đám răng cưa. Thật ung dung. Tôi lại tiếp tục dòng suy nghĩ.

詩人に憂はつきものかも知れないが、あの雲雀を聞く心持になれば微塵の苦もない。菜の花を見ても、ただうれしくて胸が躍るばかりだ。蒲公英もその通り、桜も――桜はいつか見えなくなった。こう山の中へ来て自然の景物に接すれば、見るものも聞くものも面白い。面白いだけで別段の苦しみも起らぬ。起るとすれば足が草臥れて、旨いものが食べられぬくらいの事だろう。

Nhà thơ có lẽ gắn với ưu sầu, nhưng nếu giữ tâm trạng như khi nghe sơn ca thì chẳng có chút khổ nào. Ngắm hoa cải, cũng chỉ thấy vui mà lòng rộn rã. Bồ công anh cũng vậy, hoa anh đào cũng — hoa anh đào đã khuất từ lúc nào. Vào núi thế này, tiếp xúc với cảnh vật thiên nhiên, cái nhìn cái nghe đều thú vị. Chỉ thú vị thôi, chẳng sinh nỗi khổ đặc biệt nào. Nếu có, cùng lắm là mỏi chân, không ăn được món ngon.

しかし苦しみのないのはなぜだろう。ただこの景色を一幅の画として観、一巻の詩として読むからである。画であり詩である以上は地面を貰って、開拓する気にもならねば、鉄道をかけて一儲けする了見も起らぬ。ただこの景色が――腹の足しにもならぬ、月給の補いにもならぬこの景色が景色としてのみ、余が心を楽ませつつあるから苦労も心配も伴わぬのだろう。自然の力はここにおいて尊とい。吾人の性情を瞬刻に陶冶して醇乎として醇なる詩境に入らしむるのは自然である。

Nhưng vì sao không có khổ? Chỉ vì ta xem cảnh này như một bức tranh, đọc như một cuốn thơ. Đã là tranh là thơ thì chẳng nghĩ đến chuyện xin đất khai khẩn, cũng chẳng có ý định làm đường sắt kiếm một món. Chỉ vì cảnh này — chẳng đỡ cho cái bụng, chẳng bù cho đồng lương — cứ làm vui lòng tôi như một cảnh mà thôi, nên chẳng kèm nhọc nhằn lo lắng. Sức mạnh thiên nhiên đáng quý ở chỗ đó. Cái đào luyện tính tình chúng ta trong khoảnh khắc, dẫn ta vào cõi thơ thuần khiết trong cái thuần khiết, chính là thiên nhiên.

恋はうつくしかろ、孝もうつくしかろ、忠君愛国も結構だろう。しかし自身がその局に当れば利害の旋風に捲き込まれて、うつくしき事にも、結構な事にも、目は眩んでしまう。したがってどこに詩があるか自身には解しかねる。

Tình yêu hẳn đẹp, hiếu hẳn đẹp, trung quân ái quốc cũng đáng quý. Nhưng khi chính mình vào cuộc thì bị cuốn vào cơn lốc lợi hại, mắt hoa trước cả điều đẹp lẫn điều đáng quý. Cho nên thơ ở đâu, tự mình khó mà hiểu.

これがわかるためには、わかるだけの余裕のある第三者の地位に立たねばならぬ。三者の地位に立てばこそ芝居は観て面白い。小説も見て面白い。芝居を見て面白い人も、小説を読んで面白い人も、自己の利害は棚へ上げている。見たり読んだりする間だけは詩人である。

Để hiểu được điều ấy, phải đứng vào vị trí người thứ ba đủ thong thả mà hiểu. Đứng ở vị trí người thứ ba, thì xem kịch mới thú, xem tiểu thuyết mới thú. Người thấy kịch thú, người đọc tiểu thuyết thú, đều đã gác lợi hại của mình lên giá. Chỉ trong lúc xem lúc đọc, họ là nhà thơ.

それすら、普通の芝居や小説では人情を免かれぬ。苦しんだり、怒ったり、騒いだり、泣いたりする。見るものもいつかその中に同化して苦しんだり、怒ったり、騒いだり、泣いたりする。取柄は利慾が交らぬと云う点に存するかも知れぬが、交らぬだけにその他の情緒は常よりは余計に活動するだろう。それが嫌だ。

Nhưng ngay thế, kịch và tiểu thuyết thông thường cũng không thoát nhân tình. Nào khổ, nào giận, nào ồn ào, nào khóc. Người xem rồi cũng hòa vào trong đó, mà khổ, mà giận, mà ồn ào, mà khóc. Cái được có thể là không lẫn lợi dục, nhưng vì không lẫn nên các xúc cảm khác hẳn còn hoạt động nhiều hơn thường ngày. Điều đó tôi ghét.

苦しんだり、怒ったり、騒いだり、泣いたりは人の世につきものだ。余も三十年の間それを仕通して、飽々した。飽き飽きした上に芝居や小説で同じ刺激を繰り返しては大変だ。余が欲する詩はそんな世間的の人情を鼓舞するようなものではない。俗念を放棄して、しばらくでも塵界を離れた心持ちになれる詩である。いくら傑作でも人情を離れた芝居はない、理非を絶した小説は少かろう。どこまでも世間を出る事が出来ぬのが彼らの特色である。ことに西洋の詩になると、人事が根本になるからいわゆる詩歌の純粋なるものもこの境を解脱する事を知らぬ。どこまでも同情だとか、愛だとか、正義だとか、自由だとか、浮世の勧工場にあるものだけで用を弁じている。いくら詩的になっても地面の上を馳けてあるいて、銭の勘定を忘れるひまがない。シェレーが雲雀を聞いて嘆息したのも無理はない。

Khổ, giận, ồn ào, khóc là thứ gắn liền với cõi người. Tôi ba mươi năm đã làm trọn những việc ấy, chán ngấy. Đã chán rồi mà còn lặp lại cùng thứ kích thích ấy ở kịch và tiểu thuyết thì khổ lắm. Thơ tôi cần không phải thứ khuấy động nhân tình thế tục như vậy, mà là thơ giúp bỏ được tục niệm, dù chỉ chốc lát cũng có được tâm trạng rời bụi trần. Kịch dẫu kiệt tác đến đâu cũng không có vở nào lìa nhân tình, tiểu thuyết dứt hẳn lẽ phải trái chắc hiếm. Đặc điểm của chúng là chẳng thể nào ra khỏi thế gian. Nhất là thơ phương Tây, vì lấy nhân sự làm gốc nên cả cái gọi là thơ ca thuần túy cũng không biết thoát khỏi cõi này. Đồng cảm, tình yêu, chính nghĩa, tự do — việc gì cũng chỉ dùng toàn những thứ bày sẵn ở cái khu hàng tạp phù thế. Thơ đến mấy cũng vẫn chạy trên mặt đất, chẳng lúc nào rảnh để quên việc đếm tiền. Chuyện Shelley nghe sơn ca mà thở dài cũng chẳng lạ.

うれしい事に東洋の詩歌はそこを解脱したのがある。採菊東籬下、悠然見南山。ただそれぎりの裏に暑苦しい世の中をまるで忘れた光景が出てくる。垣の向うに隣りの娘が覗いてる訳でもなければ、南山に親友が奉職している次第でもない。超然と出世間的に利害損得の汗を流し去った心持ちになれる。独坐幽篁裏、弾琴復長嘯、深林人不知、明月来相照。ただ二十字のうちに優に別乾坤を建立している。この乾坤の功徳は「不如帰」や「金色夜叉」の功徳ではない。汽船、汽車、権利、義務、道徳、礼義で疲れ果てた後に、すべてを忘却してぐっすり寝込むような功徳である。

Mừng thay thơ ca phương Đông có những bài đã thoát khỏi chỗ ấy. “Hái cúc dưới giậu đông, / ung dung nhìn núi Nam.” Chỉ thế thôi, mà trong đó hiện ra cảnh quên sạch cõi đời oi bức. Chẳng phải có cô gái nhà bên ló qua hàng rào, cũng chẳng phải bạn thân đang làm quan ở núi Nam; người ta chỉ thấy một tâm thế siêu nhiên, ra khỏi thế gian, rũ sạch mồ hôi lợi hại hơn thiệt. “Một mình ngồi giữa rặng trúc vắng, / gảy đàn lại ngâm dài, / rừng sâu người chẳng biết, / trăng sáng đến soi cùng.” Chỉ trong hai mươi chữ mà dựng nên cả một càn khôn khác. Công đức của càn khôn này chẳng phải thứ công đức của “Đỗ quyên” hay “Dạ xoa vàng”, mà là công đức như giấc ngủ say quên tất cả sau khi đã mệt nhoài vì tàu thủy, tàu hỏa, quyền lợi, nghĩa vụ, đạo đức, lễ nghi.

二十世紀に睡眠が必要ならば、二十世紀にこの出世間的の詩味は大切である。惜しい事に今の詩を作る人も、詩を読む人もみんな、西洋人にかぶれているから、わざわざ呑気な扁舟を泛べてこの桃源に溯るものはないようだ。余は固より詩人を職業にしておらんから、王維や淵明の境界を今の世に布教して広げようと云う心掛も何もない。ただ自分にはこう云う感興が演芸会よりも舞踏会よりも薬になるように思われる。ファウストよりも、ハムレットよりもありがたく考えられる。こうやって、ただ一人絵の具箱と三脚几を担いで春の山路をのそのそあるくのも全くこれがためである。淵明、王維の詩境を直接に自然から吸収して、すこしの間でも非人情の天地に逍遥したいからの願。一つの酔興だ。

Nếu thế kỷ hai mươi cần giấc ngủ, thì thế kỷ hai mươi cần cả cái thi vị xuất thế gian này. Tiếc thay những người làm thơ, đọc thơ bây giờ đều nhiễm Tây, nên dường như chẳng ai chịu mất công thả chiếc thuyền con thư thả ngược dòng về chốn Đào nguyên ấy. Tôi vốn không làm nghề nhà thơ, nên chẳng có chí nguyện nào truyền bá cảnh giới của Vương Duy, Đào Uyên Minh ra đời nay. Chỉ là với tôi, hứng thú này hợp làm thuốc hơn buổi diễn hay buổi khiêu vũ. Tôi thấy nó quý hơn cả Faust, cả Hamlet. Một mình đeo hộp màu và giá ba chân, lững thững đi đường núi mùa xuân, hoàn toàn cũng vì thế. Ấy là ước nguyện muốn hút thẳng từ thiên nhiên cảnh thơ của Đào Uyên Minh, Vương Duy, để dù một lát được dạo chơi trong cõi phi nhân tình. Một thú vui rỗi hơi vậy thôi.

もちろん人間の一分子だから、いくら好きでも、非人情はそう長く続く訳には行かぬ。淵明だって年が年中南山を見詰めていたのでもあるまいし、王維も好んで竹藪の中に蚊帳を釣らずに寝た男でもなかろう。やはり余った菊は花屋へ売りこかして、生えた筍は八百屋へ払い下げたものと思う。こう云う余もその通り。いくら雲雀と菜の花が気に入ったって、山のなかへ野宿するほど非人情が募ってはおらん。こんな所でも人間に逢う。じんじん端折りの頬冠りや、赤い腰巻の姉さんや、時には人間より顔の長い馬にまで逢う。百万本の檜に取り囲まれて、海面を抜く何百尺かの空気を呑んだり吐いたりしても、人の臭いはなかなか取れない。それどころか、山を越えて落ちつく先の、今宵の宿は那古井の温泉場だ。

Dĩ nhiên, vì là một phần tử của loài người, dù thích đến mấy, phi nhân tình cũng không thể kéo dài. Đào Uyên Minh hẳn không nhìn núi Nam suốt năm này qua năm khác, và Vương Duy cũng chẳng phải người ưa nằm giữa bụi trúc mà không mắc màn. Hẳn vẫn đem cúc thừa bán cho hàng hoa, măng mọc ra thì bán cho hàng rau. Tôi cũng vậy. Dù ưa sơn ca và hoa cải đến đâu, phi nhân tình trong tôi chưa đến mức ngủ đường ngủ bụi giữa núi. Chốn này cũng gặp người. Người vén vạt áo quấn khăn trùm má, cô gái quấn váy lót đỏ, có khi cả con ngựa mặt dài hơn người. Bị trăm vạn cây bách bao quanh, nuốt vào thở ra thứ không khí cao hàng trăm thước so với mặt biển, mùi người cũng chẳng dễ rời. Chẳng những thế, vượt núi xong, nơi tôi dừng chân đêm nay là suối nước nóng Nakoi.

ただ、物は見様でどうでもなる。レオナルド・ダ・ヴィンチが弟子に告げた言に、あの鐘の音を聞け、鐘は一つだが、音はどうとも聞かれるとある。一人の男、一人の女も見様次第でいかようとも見立てがつく。どうせ非人情をしに出掛けた旅だから、そのつもりで人間を見たら、浮世小路の何軒目に狭苦しく暮した時とは違うだろう。よし全く人情を離れる事が出来んでも、せめて御能拝見の時くらいは淡い心持ちにはなれそうなものだ。能にも人情はある。七騎落でも、墨田川でも泣かぬとは保証が出来ん。しかしあれは情三分芸七分で見せるわざだ。我らが能から享けるありがた味は下界の人情をよくそのままに写す手際から出てくるのではない。そのままの上へ芸術という着物を何枚も着せて、世の中にあるまじき悠長な振舞をするからである。

Có điều, sự vật tùy cách nhìn mà thành. Leonardo da Vinci dặn học trò rằng: hãy nghe tiếng chuông ấy, chuông chỉ có một, nhưng tiếng thì nghe thế nào cũng được. Một người đàn ông, một người đàn bà, tùy cách nhìn mà dựng thành ra sao cũng được. Đằng nào cũng là chuyến đi để làm phi nhân tình, nếu nhìn người với ý ấy, hẳn sẽ khác lúc sống chật chội mấy căn trong ngõ phù thế. Dù chẳng thể lìa hẳn nhân tình, thì ít nhất cũng có thể giữ tâm thế nhạt nhòa như lúc xem kịch Noh. Kịch Noh cũng có nhân tình. “Shichiki Ochi” hay “Sumidagawa”, bảo đảm không khóc thì không dám. Nhưng đó là thứ ba phần tình bảy phần nghệ. Cái quý ta nhận được từ kịch Noh không phải từ tài chép nguyên xi nhân tình hạ giới, mà từ việc khoác lên cái nguyên xi ấy nhiều lớp áo nghệ thuật, làm những cử chỉ thong dong chẳng có ở đời.

しばらくこの旅中に起る出来事と、旅中に出逢う人間を能の仕組と能役者の所作に見立てたらどうだろう。まるで人情を棄てる訳には行くまいが、根が詩的に出来た旅だから、非人情のやりついでに、なるべく節倹してそこまでは漕ぎつけたいものだ。南山や幽篁とは性の違ったものに相違ないし、また雲雀や菜の花といっしょにする事も出来まいが、なるべくこれに近づけて、近づけ得る限りは同じ観察点から人間を視てみたい。芭蕉と云う男は枕元へ馬が尿するのをさえ雅な事と見立てて発句にした。余もこれから逢う人物を――百姓も、町人も、村役場の書記も、爺さんも婆さんも――ことごとく大自然の点景として描き出されたものと仮定して取こなして見よう。もっとも画中の人物と違って、彼らはおのがじし勝手な真似をするだろう。しかし普通の小説家のようにその勝手な真似の根本を探ぐって、心理作用に立ち入ったり、人事葛藤の詮議立てをしては俗になる。動いても構わない。画中の人間が動くと見れば差し支ない。画中の人物はどう動いても平面以外に出られるものではない。平面以外に飛び出して、立方的に働くと思えばこそ、こっちと衝突したり、利害の交渉が起ったりして面倒になる。面倒になればなるほど美的に見ている訳に行かなくなる。これから逢う人間には超然と遠き上から見物する気で、人情の電気がむやみに双方で起らないようにする。そうすれば相手がいくら働いても、こちらの懐には容易に飛び込めない訳だから、つまりは画の前へ立って、画中の人物が画面の中をあちらこちらと騒ぎ廻るのを見るのと同じ訳になる。間三尺も隔てていれば落ちついて見られる。あぶな気なしに見られる。言を換えて云えば、利害に気を奪われないから、全力を挙げて彼らの動作を芸術の方面から観察する事が出来る。余念もなく美か美でないかと鑒識する事が出来る。

Thử xem những việc xảy ra trong chuyến đi này, những người gặp trên đường, như cốt truyện kịch Noh và động tác của diễn viên Noh thì sao. Chắc chẳng bỏ được hoàn toàn nhân tình, nhưng chuyến đi vốn mang chất thơ, nên đã làm phi nhân tình thì tôi muốn tằn tiện nhân tình hết mức mà chèo cho tới chỗ ấy. Hẳn chúng khác bản tính với núi Nam, rặng trúc vắng, cũng không thể ghép với sơn ca và hoa cải, nhưng tôi muốn gần chúng chừng nào hay chừng ấy, và trong chừng mực gần được thì nhìn người từ cùng một điểm quan sát. Basho đến cả chuyện ngựa đái bên gối cũng coi là nhã sự mà làm thành một bài haiku. Tôi cũng sẽ coi những người sắp gặp — nông dân, thị dân, thư ký văn phòng làng, ông già bà lão — toàn bộ như được vẽ làm điểm cảnh của đại tự nhiên, mà xử lý thử. Dĩ nhiên khác với người trong tranh, họ sẽ mỗi người một kiểu làm theo ý mình. Nhưng nếu tôi cũng như nhà tiểu thuyết thông thường, đi đào tận gốc những việc làm theo ý ấy, đi vào tác dụng tâm lý, soi xét chuyện giằng co nhân sự, thì thành tục. Họ có động cũng chẳng sao. Coi như người trong tranh đang động thì không trở ngại. Người trong tranh dù động thế nào cũng không ra khỏi mặt phẳng. Chính vì nghĩ rằng họ vọt ra ngoài mặt phẳng, hành động theo chiều khối, nên mới va chạm với mình, mới sinh chuyện thiệt hơn, rồi phiền toái. Càng phiền toái thì càng không thể ngắm bằng con mắt thẩm mỹ. Với những người sắp gặp, tôi định ngắm từ trên cao xa một cách siêu nhiên, để điện nhân tình đừng bừa bãi phóng ra từ hai phía. Như vậy, đối phương dẫu cử động đến đâu cũng khó lòng nhảy vào lòng mình, thành ra giống như đứng trước bức tranh, nhìn người trong tranh chạy nhảy ồn ào khắp mặt tranh. Cách chừng ba thước là có thể xem một cách bình thản. Xem mà không sợ. Nói cách khác, vì không bị lợi hại cướp mất tâm trí, nên có thể dốc toàn lực quan sát động tác của họ từ phương diện nghệ thuật. Có thể thẩm định đẹp hay không đẹp mà chẳng một tạp niệm.

ここまで決心をした時、空があやしくなって来た。煮え切れない雲が、頭の上へ靠垂れ懸っていたと思ったが、いつのまにか、崩れ出して、四方はただ雲の海かと怪しまれる中から、しとしとと春の雨が降り出した。菜の花は疾くに通り過して、今は山と山の間を行くのだが、雨の糸が濃かでほとんど霧を欺くくらいだから、隔たりはどれほどかわからぬ。時々風が来て、高い雲を吹き払うとき、薄黒い山の背が右手に見える事がある。何でも谷一つ隔てて向うが脈の走っている所らしい。左はすぐ山の裾と見える。深く罩める雨の奥から松らしいものが、ちょくちょく顔を出す。出すかと思うと、隠れる。雨が動くのか、木が動くのか、夢が動くのか、何となく不思議な心持ちだ。

Quyết tâm đến đây thì trời bỗng đổi sắc. Đám mây ngập ngừng, tôi ngỡ nó đã dựa lơ lửng trên đầu, thế mà chẳng biết từ lúc nào đã vỡ ra, từ giữa khoảng bốn bề ngờ ngợ chỉ còn biển mây, mưa xuân lất phất bắt đầu rơi. Hoa cải đã qua từ lâu, giờ đi giữa núi với núi, nhưng sợi mưa dày đến gần như làm sương, nên không biết khoảng cách xa bao nhiêu. Thỉnh thoảng gió đến thổi tan lớp mây cao, thấy sống núi đen mờ bên tay phải. Có lẽ cách một thung lũng, bên kia là chỗ mạch núi chạy. Bên trái ngay là chân núi. Từ trong màn mưa phủ sâu, những thứ hình như thông cứ thỉnh thoảng ló mặt ra. Vừa ló thì lại ẩn. Mưa động, cây động, hay mộng động, thấy lòng bồi hồi lạ.

路は存外広くなって、かつ平だから、あるくに骨は折れんが、雨具の用意がないので急ぐ。帽子から雨垂れがぽたりぽたりと落つる頃、五六間先きから、鈴の音がして、黒い中から、馬子がふうとあらわれた。

Đường bất ngờ rộng, lại bằng, đi không nhọc, nhưng không chuẩn bị đồ che mưa nên phải vội. Lúc nước mưa từ mũ nhỏ giọt tí tách, cách chừng năm sáu gian có tiếng chuông, trong màn đen một người dắt ngựa chợt hiện ra.

「ここらに休む所はないかね」

“Quanh đây có chỗ nào nghỉ không?”

「もう十五丁行くと茶屋がありますよ。だいぶ濡れたね」

“Đi thêm mười lăm chō nữa có quán trà đấy. Ông ướt nhiều nhỉ.”

まだ十五丁かと、振り向いているうちに、馬子の姿は影画のように雨につつまれて、またふうと消えた。

Còn những mười lăm chō cơ à, tôi đang ngoảnh lại thì bóng người dắt ngựa đã bị mưa bọc như hình chiếu bóng, rồi lại chợt biến mất.

糠のように見えた粒は次第に太く長くなって、今は一筋ごとに風に捲かれる様までが目に入る。羽織はとくに濡れ尽して肌着に浸み込んだ水が、身体の温度で生暖く感ぜられる。気持がわるいから、帽を傾けて、すたすた歩行く。

Những hạt trông như cám ban đầu dần dần to và dài, giờ ngay từng sợi cũng thấy được cả cảnh gió cuốn. Áo haori ướt hẳn, nước thấm vào áo lót, ấm hâm hấp theo nhiệt độ thân thể. Khó chịu, tôi nghiêng mũ, bước nhanh.

茫々たる薄墨色の世界を、幾条の銀箭が斜めに走るなかを、ひたぶるに濡れて行くわれを、われならぬ人の姿と思えば、詩にもなる、句にも咏まれる。有体なる己れを忘れ尽して純客観に眼をつくる時、始めてわれは画中の人物として、自然の景物と美しき調和を保つ。ただ降る雨の心苦しくて、踏む足の疲れたるを気に掛ける瞬間に、われはすでに詩中の人にもあらず、画裡の人にもあらず。依然として市井の一豎子に過ぎぬ。雲煙飛動の趣も眼に入らぬ。落花啼鳥の情けも心に浮ばぬ。蕭々として独り春山を行く吾の、いかに美しきかはなおさらに解せぬ。初めは帽を傾けて歩行た。後にはただ足の甲のみを見詰めてあるいた。終りには肩をすぼめて、恐る恐る歩行た。雨は満目の樹梢を揺かして四方より孤客に逼る。非人情がちと強過ぎたようだ。

Giữa thế giới mịt mù màu mực nhạt, giữa những mũi tên bạc chạy chéo, tôi hết lòng chịu ướt mà đi; nếu coi cái tôi ấy là hình dáng của một người không phải tôi, thì thành thơ, thành cả câu haiku. Khi quên hẳn cái thân thực của mình mà dồn mắt vào thuần khách quan, thì lúc ấy tôi mới là người trong tranh, giữ hòa điệu đẹp với cảnh vật thiên nhiên. Chỉ trong khoảnh khắc nào đó vướng mưa rơi nặng nhọc, bận tâm đôi chân mỏi bước, thì tôi đã chẳng còn là người trong thơ, cũng chẳng là người trong tranh. Vẫn chỉ là thằng nhóc phố chợ. Cái thú mây khói bay động cũng chẳng lọt mắt. Cái tình hoa rụng chim kêu cũng chẳng nổi lên trong lòng. Kẻ lẻ loi hiu hắt bước trên núi xuân là tôi đây đẹp ra sao lại càng không biết. Ban đầu nghiêng mũ mà đi. Sau chỉ nhìn chằm chằm mu bàn chân mà đi. Cuối cùng co vai, rón rén mà đi. Mưa lay động ngọn cây khắp tầm mắt, từ bốn phía ép lấy kẻ lữ khách cô độc. Phi nhân tình có vẻ hơi quá mức mất rồi.

二

Hai

「おい」と声を掛けたが返事がない。

“Này!” tôi gọi nhưng không có tiếng đáp.

軒下から奥を覗くと煤けた障子が立て切ってある。向う側は見えない。五六足の草鞋が淋しそうに庇から吊されて、屈托気にふらりふらりと揺れる。下に駄菓子の箱が三つばかり並んで、そばに五厘銭と文久銭が散らばっている。

Nhìn từ dưới mái hiên vào trong, thấy cánh cửa giấy ám khói đóng kín. Không thấy được phía bên kia. Năm sáu đôi dép rơm treo lủng lẳng dưới mái, đung đưa buồn bã như có điều phiền muộn. Bên dưới đặt ba hộp kẹo bánh rẻ tiền, cạnh đó vãi mấy đồng năm rin và đồng tiền Bunkyu cũ.

「おい」とまた声をかける。土間の隅に片寄せてある臼の上に、ふくれていた鶏が、驚ろいて眼をさます。ククク、クククと騒ぎ出す。敷居の外に土竈が、今しがたの雨に濡れて、半分ほど色が変ってる上に、真黒な茶釜がかけてあるが、土の茶釜か、銀の茶釜かわからない。幸い下は焚きつけてある。

“Này!” tôi lại gọi. Con gà đang xù lông trên chiếc cối đá dồn vào góc nền đất giật mình tỉnh dậy. Nó bắt đầu rối rít cục cục, cục cục cục. Ngoài ngưỡng cửa là chiếc lò đất, vừa bị mưa ướt nên nửa phần đổi màu, trên đó bắc một chiếc ấm đen sì, không rõ là ấm đất hay ấm bạc. May mà bên dưới lửa còn đang cháy.

返事がないから、無断でずっと這入って、床几の上へ腰を卸した。鶏は羽摶きをして臼から飛び下りる。今度は畳の上へあがった。障子がしめてなければ奥まで馳けぬける気かも知れない。雄が太い声でこけっこっこと云うと、雌が細い声でけけっこっこと云う。まるで余を狐か狗のように考えているらしい。床几の上には一升枡ほどな煙草盆が閑静に控えて、中にはとぐろを捲いた線香が、日の移るのを知らぬ顔で、すこぶる悠長に燻っている。雨はしだいに収まる。

Không ai đáp, tôi tự tiện đi thẳng vào, ngồi xuống chiếc ghế dài. Con gà vỗ cánh nhảy khỏi cối. Giờ nó leo lên chiếu. Nếu cửa giấy không đóng, chắc nó định chạy suốt vào trong. Con trống gáy giọng to cục cục tác, con mái giọng mảnh khục khục tác. Chúng hình như coi tôi là cáo hay chó. Trên ghế dài có chiếc khay thuốc lá to bằng cái thăng một thăng ngồi lặng lẽ, trong đó cuộn nhang xoắn ốc cháy âm ỉ rất thong dong, làm như chẳng biết ngày giờ trôi. Mưa dần tạnh.

しばらくすると、奥の方から足音がして、煤けた障子がさらりと開く。なかから一人の婆さんが出る。

Một lát sau, có tiếng chân từ phía trong, cánh cửa giấy ám khói kéo nhẹ mở ra. Một bà cụ bước ra.

どうせ誰か出るだろうとは思っていた。竈に火は燃えている。菓子箱の上に銭が散らばっている。線香は呑気に燻っている。どうせ出るにはきまっている。しかし自分の見世を明け放しても苦にならないと見えるところが、少し都とは違っている。返事がないのに床几に腰をかけて、いつまでも待ってるのも少し二十世紀とは受け取れない。ここらが非人情で面白い。その上出て来た婆さんの顔が気に入った。

Tôi vốn đoán thế nào cũng có người ra. Lửa lò đang cháy. Tiền vãi trên hộp bánh. Nhang cháy lơ đãng. Nhất định là có người ra. Chỉ có điều bà cụ cứ để mở toang quán mà chẳng bận tâm, thế thì hơi khác chốn kinh đô. Chẳng ai đáp mà cứ ngồi trên ghế đợi mãi cũng chẳng giống thế kỷ hai mươi. Chỗ này phi nhân tình mà thú. Hơn nữa gương mặt bà cụ bước ra lại hợp ý tôi.

二三年前宝生の舞台で高砂を見た事がある。その時これはうつくしい活人画だと思った。箒を担いだ爺さんが橋懸りを五六歩来て、そろりと後向になって、婆さんと向い合う。その向い合うた姿勢が今でも眼につく。余の席からは婆さんの顔がほとんど真むきに見えたから、ああうつくしいと思った時に、その表情はぴしゃりと心のカメラへ焼き付いてしまった。茶店の婆さんの顔はこの写真に血を通わしたほど似ている。

Hai ba năm trước tôi từng xem “Takasago” trên sân khấu phái Hosho. Khi ấy tôi nghĩ đó là một bức tableau vivant đẹp. Ông lão vác chổi đi năm sáu bước trên hashigakari, rồi nhẹ nhàng quay lưng, đối diện bà lão. Tư thế đối diện ấy đến giờ vẫn còn trước mắt. Từ chỗ tôi ngồi, gương mặt bà lão gần như nhìn thẳng, nên lúc tôi vừa thấy đẹp, thì nét mặt ấy đã in dứt khoát, hằn sâu vào chiếc máy ảnh trong lòng. Gương mặt bà cụ quán trà giống tấm ảnh ấy đến mức như được thêm máu thịt.

「御婆さん、ここをちょっと借りたよ」

“Bà ơi, tôi mượn chỗ này một chút nhé.”

「はい、これは、いっこう存じませんで」

“Vâng, ôi, tôi chẳng hay biết gì cả.”

「だいぶ降ったね」

“Mưa to quá nhỉ.”

「あいにくな御天気で、さぞ御困りで御座んしょ。おおおおだいぶお濡れなさった。今火を焚いて乾かして上げましょ」

“Trời chẳng chiều lòng, chắc ông khổ lắm. Ôi chao ôi chao, ông ướt nhiều quá. Để tôi nhóm lửa hong cho.”

「そこをもう少し燃しつけてくれれば、あたりながら乾かすよ。どうも少し休んだら寒くなった」

“Bà nhóm thêm cho chỗ kia cháy to một chút, tôi vừa ngồi sưởi vừa hong. Ngồi nghỉ một lát là thấy lạnh.”

「へえ、ただいま焚いて上げます。まあ御茶を一つ」

“Vâng, tôi nhóm ngay đây. Mời ông xơi chén trà.”

と立ち上がりながら、しっしっと二声で鶏を追い下げる。ここここと馳け出した夫婦は、焦茶色の畳から、駄菓子箱の中を踏みつけて、往来へ飛び出す。雄の方が逃げるとき駄菓子の上へ糞を垂れた。

Nói rồi vừa đứng dậy, bà vừa xùy xùy hai tiếng đuổi gà xuống. Đôi vợ chồng gà cục cục chạy, từ chiếu màu nâu cháy giẫm lên cả trong hộp kẹo bánh, rồi phóng ra đường. Con trống lúc chạy còn ỉa lên bánh.

「まあ一つ」と婆さんはいつの間にか刳り抜き盆の上に茶碗をのせて出す。茶の色の黒く焦げている底に、一筆がきの梅の花が三輪無雑作に焼き付けられている。

“Mời ông,” bà cụ chẳng biết từ lúc nào đã đặt chén trà lên chiếc khay khoét, đưa ra. Đáy chén cháy đen màu trà, ba cánh hoa mai vẽ một nét được nung vào tùy tiện.

「御菓子を」と今度は鶏の踏みつけた胡麻ねじと微塵棒を持ってくる。糞はどこぞに着いておらぬかと眺めて見たが、それは箱のなかに取り残されていた。

“Mời ông xơi bánh,” lần này bà mang đến mấy cái bánh vừng xoắn và bánh que bột mịn bị gà giẫm lên. Tôi nhìn xem phân có dính vào đâu không, thì cục phân ấy vẫn nằm lại trong hộp.

婆さんは袖無しの上から、襷をかけて、竈の前へうずくまる。余は懐から写生帖を取り出して、婆さんの横顔を写しながら、話しをしかける。

Bà cụ mặc áo ghi lê không tay, thắt dây buộc tay áo, ngồi thụp trước bếp lò. Tôi lấy sổ phác họa ra trong ngực áo, vừa vẽ nghiêng mặt bà cụ vừa bắt chuyện.

「閑静でいいね」

“Yên tĩnh dễ chịu nhỉ.”

「へえ、御覧の通りの山里で」

“Vâng, như ông thấy đấy, chốn núi làng.”

「鶯は鳴くかね」

“Chim oanh có hót không?”

「ええ毎日のように鳴きます。此辺は夏も鳴きます」

“Có, hầu như ngày nào cũng hót. Quanh đây mùa hè cũng hót.”

「聞きたいな。ちっとも聞えないとなお聞きたい」

“Tôi muốn nghe quá. Càng không nghe thấy càng muốn nghe.”

「あいにく今日は――先刻の雨でどこぞへ逃げました」

“Tiếc là hôm nay — cơn mưa vừa rồi làm nó trốn đâu mất.”

折りから、竈のうちが、ぱちぱちと鳴って、赤い火が颯と風を起して一尺あまり吹き出す。

Đúng lúc đó, trong bếp lò nổ lách tách, lửa đỏ bỗng bùng lên, phụt ra hơn một thước.

「さあ、御あたり。さぞ御寒かろ」と云う。軒端を見ると青い煙りが、突き当って崩れながらに、微かな痕をまだ板庇にからんでいる。

“Nào, mời ông hơ lửa. Chắc ông lạnh lắm.” Nhìn ra mép mái, khói xanh vừa đâm vào đã tan, còn để lại vết nhạt quấn lên hiên ván.

「ああ、好い心持ちだ、御蔭で生き返った」

“Ôi, dễ chịu quá, nhờ bà mà tôi sống lại.”

「いい具合に雨も晴れました。そら天狗巌が見え出しました」

“Mưa cũng tạnh đúng lúc. Kìa, mỏm Tengu đã hiện ra rồi.”

逡巡として曇り勝ちなる春の空を、もどかしとばかりに吹き払う山嵐の、思い切りよく通り抜けた前山の一角は、未練もなく晴れ尽して、老嫗の指さす方に巑岏と、あら削りの柱のごとく聳えるのが天狗岩だそうだ。

Cơn gió núi nóng nảy thổi tan bầu trời xuân do dự hay u ám, quét qua dứt khoát, một góc núi phía trước sáng rực không chút lưu luyến, nơi ngón tay bà lão chỉ, sừng sững như cột đẽo thô chót vót, nghe nói đó là mỏm Tengu.

余はまず天狗巌を眺めて、次に婆さんを眺めて、三度目には半々に両方を見比べた。画家として余が頭のなかに存在する婆さんの顔は高砂の媼と、蘆雪のかいた山姥のみである。蘆雪の図を見たとき、理想の婆さんは物凄いものだと感じた。紅葉のなかか、寒い月の下に置くべきものと考えた。宝生の別会能を観るに及んで、なるほど老女にもこんな優しい表情があり得るものかと驚ろいた。あの面は定めて名人の刻んだものだろう。惜しい事に作者の名は聞き落したが、老人もこうあらわせば、豊かに、穏やかに、あたたかに見える。金屏にも、春風にも、あるは桜にもあしらって差し支ない道具である。余は天狗岩よりは、腰をのして、手を翳して、遠く向うを指している、袖無し姿の婆さんを、春の山路の景物として恰好なものだと考えた。余が写生帖を取り上げて、今しばらくという途端に、婆さんの姿勢は崩れた。

Tôi nhìn mỏm Tengu trước, rồi nhìn bà cụ, lần thứ ba thì nhìn so cả hai một nửa một nửa. Là họa sĩ, trong đầu tôi chỉ có hai gương mặt bà lão: bà lão Takasago và mụ sơn quỷ do Rosetsu vẽ. Xem tranh Rosetsu, tôi cảm thấy bà lão lý tưởng là thứ rợn người. Nên đặt giữa lá đỏ hoặc dưới trăng lạnh, tôi nghĩ vậy. Đến khi xem buổi biểu diễn Noh đặc biệt của Hosho, tôi ngạc nhiên rằng quả thực nét mặt bà lão cũng có thể dịu dàng thế. Chiếc mặt nạ ấy hẳn do bậc danh thủ khắc. Tiếc là tôi nghe sót tên tác giả, nhưng người già mà thể hiện như vậy thì trông thật đầy đặn, ôn hòa, ấm áp. Đó là thứ đồ bài trí đặt cạnh bình phong vàng, cạnh gió xuân, hay cả với hoa anh đào cũng chẳng sao. Với tôi, hơn mỏm Tengu, bà cụ không tay áo, duỗi lưng, che tay ngóng xa chỉ về phía đằng kia, là điểm cảnh thích hợp cho con đường núi mùa xuân. Tôi vừa cầm sổ phác họa lên, nói đợi thêm chút nữa, thì dáng bà đã rã ra.

手持無沙汰に写生帖を、火にあてて乾かしながら、

Chẳng biết làm gì, tôi hơ cuốn sổ phác họa trên lửa cho khô, rồi hỏi:

「御婆さん、丈夫そうだね」と訊ねた。

“Bà ơi, bà có vẻ khỏe nhỉ.”

「はい。ありがたい事に達者で――針も持ちます、苧もうみます、御団子の粉も磨きます」

“Vâng. Ơn trời tôi còn mạnh — vẫn cầm kim, vẫn xe sợi gai, vẫn xay bột làm bánh dango.”

この御婆さんに石臼を挽かして見たくなった。しかしそんな注文も出来ぬから、

Tôi thấy muốn bắt bà cụ này xay cối đá thử xem. Nhưng không thể đặt yêu cầu như thế, nên tôi bỏ qua.

「ここから那古井までは一里足らずだったね」と別な事を聞いて見る。

“Từ đây đến Nakoi chưa đầy một ri phải không nhỉ?” tôi hỏi sang chuyện khác.

「はい、二十八丁と申します。旦那は湯治に御越しで……」

“Vâng, người ta nói là hai mươi tám chō. Ông đi tắm suối chữa bệnh à…”

「込み合わなければ、少し逗留しようかと思うが、まあ気が向けばさ」

“Nếu không đông thì tôi định ở lại một chút, nhưng còn tùy hứng.”

「いえ、戦争が始まりましてから、頓と参るものは御座いません。まるで締め切り同様で御座います」

“Dạ không, từ khi chiến tranh nổ ra, chẳng còn ai đến cả. Gần như đóng cửa.”

「妙な事だね。それじゃ泊めてくれないかも知れんね」

“Lạ nhỉ. Vậy có khi họ không cho trọ.”

「いえ、御頼みになればいつでも宿めます」

“Dạ không, ông nhờ thì lúc nào cũng cho trọ.”

「宿屋はたった一軒だったね」

“Nhà trọ chỉ có một nhà thôi nhỉ.”

「へえ、志保田さんと御聞きになればすぐわかります。村のものもちで、湯治場だか、隠居所だかわかりません」

“Vâng, ông cứ hỏi nhà Shiboda thì biết ngay. Của làng đấy, chẳng rõ là chỗ tắm chữa bệnh hay nhà ở ẩn.”

「じゃ御客がなくても平気な訳だ」

“Vậy là không có khách cũng chẳng sao.”

「旦那は始めてで」

“Ông đến lần đầu à?”

「いや、久しい以前ちょっと行った事がある」

“Không, lâu rồi tôi có đến một lần.”

会話はちょっと途切れる。帳面をあけて先刻の鶏を静かに写生していると、落ちついた耳の底へじゃらんじゃらんと云う馬の鈴が聴え出した。この声がおのずと、拍子をとって頭の中に一種の調子が出来る。眠りながら、夢に隣りの臼の音に誘われるような心持ちである。余は鶏の写生をやめて、同じページの端に、

Cuộc chuyện trò hơi ngắt quãng. Mở sổ ra lặng lẽ vẽ con gà lúc nãy, thì tận đáy đôi tai đang lặng, tiếng chuông ngựa leng keng bắt đầu vang lên. Tiếng ấy tự nhiên gõ nhịp, sinh ra một điệu trong đầu. Cảm giác như đang ngủ mà trong mơ bị tiếng chày cối nhà bên dẫn dụ. Tôi thôi vẽ gà, ở mép cùng trang ghi:

春風や惟然が耳に馬の鈴

Gió xuân / bên tai Izen / chuông ngựa

と書いて見た。山を登ってから、馬には五六匹逢った。逢った五六匹は皆腹掛をかけて、鈴を鳴らしている。今の世の馬とは思われない。

tôi viết thử. Từ lúc leo núi đến nay, tôi gặp năm sáu con ngựa. Cả năm sáu con đều đeo yếm bụng, rung chuông. Không giống ngựa đời nay.

やがて長閑な馬子唄が、春に更けた空山一路の夢を破る。憐れの底に気楽な響がこもって、どう考えても画にかいた声だ。

Rồi khúc hát phu ngựa thong thả phá giấc mộng một con đường núi vắng, giữa lúc xuân đã muộn. Trong tiếng buồn thương ẩn một âm điệu nhàn nhã, nghĩ thế nào cũng là tiếng vẽ trong tranh.

馬子唄の鈴鹿越ゆるや春の雨

Khúc hát phu ngựa / vượt đèo Suzuka / mưa xuân

と、今度は斜に書きつけたが、書いて見て、これは自分の句でないと気がついた。

lần này tôi viết chéo, nhưng viết xong mới nhận ra đây không phải câu của mình.

「また誰ぞ来ました」と婆さんが半ば独り言のように云う。

“Lại có ai đến rồi,” bà cụ nói như nửa tự nói với mình.

ただ一条の春の路だから、行くも帰るも皆近づきと見える。最前逢うた五六匹のじゃらんじゃらんもことごとくこの婆さんの腹の中でまた誰ぞ来たと思われては山を下り、思われては山を登ったのだろう。路寂寞と古今の春を貫いて、花を厭えば足を着くるに地なき小村に、婆さんは幾年の昔からじゃらん、じゃらんを数え尽くして、今日の白頭に至ったのだろう。

Chỉ có một con đường xuân, nên người đi kẻ về hẳn đều là người quen. Năm sáu tiếng leng keng tôi gặp lúc nãy hẳn cũng đều từng được bà cụ nghĩ thầm “lại có ai đến rồi” khi xuống núi, “lại có ai đến rồi” khi lên núi. Con đường vắng lặng xuyên suốt xuân xưa nay, trong xóm nhỏ đầy hoa đến mức nếu ghét hoa thì chẳng còn chỗ đặt chân, bà cụ đã đếm hết bao nhiêu tiếng leng keng, leng keng từ bao năm trước, để tới mái đầu bạc hôm nay.

馬子唄や白髪も染めで暮るる春

Khúc hát phu ngựa / tóc bạc chẳng nhuộm / xuân tàn

と次のページへ認めたが、これでは自分の感じを云い終せない、もう少し工夫のありそうなものだと、鉛筆の先を見詰めながら考えた。何でも白髪という字を入れて、幾代の節と云う句を入れて、馬子唄という題も入れて、春の季も加えて、それを十七字に纏めたいと工夫しているうちに、

tôi ghi sang trang sau, nhưng thế này chưa nói hết cảm xúc của mình, hẳn còn nghĩ ra được câu hay hơn, tôi vừa nhìn chằm chằm đầu bút chì vừa nghĩ. Nhất định phải đưa chữ tóc bạc vào, đưa cả điệu hát bao đời, cả đề khúc hát phu ngựa, thêm cả mùa xuân, rồi gói gọn trong mười bảy chữ, đang mày mò thì,

「はい、今日は」と実物の馬子が店先に留って大きな声をかける。

“Chào bà,” người dắt ngựa thật đã dừng trước quán, gọi to.

「おや源さんか。また城下へ行くかい」

“Ơ bác Gen đấy à. Lại xuống thành à?”

「何か買物があるなら頼まれて上げよ」

“Bà có cần mua gì thì tôi mua giúp cho.”

「そうさ、鍛冶町を通ったら、娘に霊厳寺の御札を一枚もらってきておくれなさい」

“Ừ, bác đi qua phố Kajimachi thì xin con bé lấy cho tôi một tấm bùa chùa Reigan.”

「はい、貰ってきよ。一枚か。――御秋さんは善い所へ片づいて仕合せだ。な、御叔母さん」

“Vâng, tôi lấy cho. Một tấm thôi à. — Cô Aki lấy được chỗ tốt, hạnh phúc thật. Phải không bà.”

「ありがたい事に今日には困りません。まあ仕合せと云うのだろか」

“Ơn trời hôm nay không phải lo. Chẳng biết có gọi là hạnh phúc không nữa.”

「仕合せとも、御前。あの那古井の嬢さまと比べて御覧」

“Hạnh phúc chứ còn gì, bà. Thử so với cô chủ Nakoi mà xem.”

「本当に御気の毒な。あんな器量を持って。近頃はちっとは具合がいいかい」

“Thật tội nghiệp. Có nhan sắc như thế. Dạo này đã khá hơn chút nào chưa?”

「なあに、相変らずさ」

“Có đâu, vẫn như cũ.”

「困るなあ」と婆さんが大きな息をつく。

“Khổ quá,” bà cụ thở một hơi dài.

「困るよう」と源さんが馬の鼻を撫でる。

“Khổ lắm,” bác Gen vuốt mũi ngựa.

枝繁き山桜の葉も花も、深い空から落ちたままなる雨の塊まりを、しっぽりと宿していたが、この時わたる風に足をすくわれて、いたたまれずに、仮りの住居を、さらさらと転げ落ちる。馬は驚ろいて、長い鬣を上下に振る。

Lá lẫn hoa anh đào núi um tùm cành đang ngậm đầy những giọt mưa rơi từ bầu trời sâu, vẫn nguyên khối, nhưng lúc này bị gió thổi qua gạt chân, không chịu nổi, rào rào lăn khỏi chỗ ở tạm. Con ngựa giật mình, lắc cái bờm dài lên xuống.

「コーラッ」と叱りつける源さんの声が、じゃらん、じゃらんと共に余の冥想を破る。

“Cô-ra!” tiếng bác Gen quát, cùng tiếng leng keng leng keng, phá vỡ cuộc trầm tư của tôi.

御婆さんが云う。「源さん、わたしゃ、お嫁入りのときの姿が、まだ眼前に散らついている。裾模様の振袖に、高島田で、馬に乗って……」

Bà cụ nói: “Bác Gen này, tôi vẫn còn thấy trước mắt bộ dạng lúc cô ấy đi lấy chồng. Áo furisode thêu vạt, búi tóc shimada cao, cưỡi ngựa…”

「そうさ、船ではなかった。馬であった。やはりここで休んで行ったな、御叔母さん」

“Phải rồi, không phải đi thuyền. Là ngựa. Cũng nghỉ chân ở đây đấy, bà nhỉ.”

「あい、その桜の下で嬢様の馬がとまったとき、桜の花がほろほろと落ちて、せっかくの島田に斑が出来ました」

“Ừ, lúc con ngựa của cô dừng dưới gốc anh đào đó, hoa anh đào rụng lả tả, làm búi shimada vốn đẹp đẽ loang lổ đốm.”

余はまた写生帖をあける。この景色は画にもなる、詩にもなる。心のうちに花嫁の姿を浮べて、当時の様を想像して見てしたり顔に、

Tôi lại mở sổ phác họa. Cảnh này vẽ được, thơ được. Trong lòng hiện hình cô dâu, tưởng tượng cảnh ngày ấy, tôi đắc ý,

花の頃を越えてかしこし馬に嫁

Vượt mùa hoa nở, khéo thay / nàng dâu cưỡi ngựa

と書きつける。不思議な事には衣装も髪も馬も桜もはっきりと目に映じたが、花嫁の顔だけは、どうしても思いつけなかった。しばらくあの顔か、この顔か、と思案しているうちに、ミレーのかいた、オフェリヤの面影が忽然と出て来て、高島田の下へすぽりとはまった。これは駄目だと、せっかくの図面を早速取り崩す。衣装も髪も馬も桜も一瞬間に心の道具立から奇麗に立ち退いたが、オフェリヤの合掌して水の上を流れて行く姿だけは、朦朧と胸の底に残って、棕梠箒で煙を払うように、さっぱりしなかった。空に尾を曳く彗星の何となく妙な気になる。

viết xuống. Lạ là y phục, tóc, ngựa, anh đào đều hiện rõ trước mắt, chỉ riêng gương mặt cô dâu tôi nghĩ mãi không ra. Một lúc, nghĩ gương mặt này hay gương mặt kia, thì bóng dáng Ophelia do Millais vẽ bỗng hiện ra, khớp vào dưới búi shimada. Hỏng rồi, tôi liền phá ngay bức họa vừa dựng. Y phục, tóc, ngựa, anh đào trong nháy mắt dọn sạch khỏi đạo cụ trong lòng, nhưng chỉ riêng dáng Ophelia chắp tay trôi trên mặt nước mờ mờ còn ở đáy ngực, chẳng sao sạch, như phủi khói bằng chổi cọ. Giống sao chổi kéo đuôi trên trời, thấy lòng là lạ.

「それじゃ、まあ御免」と源さんが挨拶する。

“Vậy thì xin phép bà,” bác Gen chào.

「帰りにまた御寄り。あいにくの降りで七曲りは難義だろ」

“Lúc về ghé lại nhé. Mưa xui thế này chặng Bảy Khúc chắc khó đi.”

「はい、少し骨が折れよ」と源さんは歩行出す。源さんの馬も歩行出す。じゃらんじゃらん。

“Vâng, cũng hơi vất vả,” bác Gen cất bước. Con ngựa của bác Gen cũng cất bước. Leng keng leng keng.

「あれは那古井の男かい」

“Người kia là người Nakoi à?”

「はい、那古井の源兵衛で御座んす」

“Vâng, là Genbei ở Nakoi.”

「あの男がどこぞの嫁さんを馬へ乗せて、峠を越したのかい」

“Người đó có chở cô dâu nào lên ngựa qua đèo phải không?”

「志保田の嬢様が城下へ御輿入のときに、嬢様を青馬に乗せて、源兵衛が覊絏を牽いて通りました。――月日の立つのは早いもので、もう今年で五年になります」

“Lúc cô chủ nhà Shiboda về nhà chồng trong thành, Genbei dắt dây cương, cho cô cưỡi con ngựa xám mà đi qua. — Ngày tháng trôi nhanh, năm nay đã năm năm rồi.”

鏡に対うときのみ、わが頭の白きを喞つものは幸の部に属する人である。指を折って始めて、五年の流光に、転輪の疾き趣を解し得たる婆さんは、人間としてはむしろ仙に近づける方だろう。余はこう答えた。

Chỉ khi đối mặt gương mới than tóc mình bạc là người thuộc hạng hạnh phúc. Phải bấm ngón tay mới hiểu cái nhanh của vòng quay năm năm ngày tháng, thì bà cụ đáng gọi là gần tiên hơn người. Tôi đáp thế này.

「さぞ美くしかったろう。見にくればよかった」

“Hẳn đẹp lắm. Giá tôi đến xem được.”

「ハハハ今でも御覧になれます。湯治場へ御越しなされば、きっと出て御挨拶をなされましょう」

“Ha ha, bây giờ ông vẫn xem được. Nếu ông đến chỗ tắm chữa bệnh, thế nào cô cũng ra chào.”

「はあ、今では里にいるのかい。やはり裾模様の振袖を着て、高島田に結っていればいいが」

“Ồ, bây giờ cô ấy về quê rồi à. Giá mà vẫn mặc áo furisode thêu vạt, búi tóc shimada cao.”

「たのんで御覧なされ。着て見せましょ」

“Ông cứ nhờ thử. Cô sẽ mặc cho ông xem.”

余はまさかと思ったが、婆さんの様子は存外真面目である。非人情の旅にはこんなのが出なくては面白くない。婆さんが云う。

Tôi nghĩ chắc không đâu, nhưng thái độ bà cụ lại nghiêm túc lạ. Chuyến đi phi nhân tình mà không có kiểu người này thì chẳng thú. Bà cụ nói:

「嬢様と長良の乙女とはよく似ております」

“Cô chủ giống nàng Nagara lắm.”

「顔がかい」

“Giống mặt à?”

「いいえ。身の成り行きがで御座んす」

“Không ạ. Giống cảnh ngộ ạ.”

「へえ、その長良の乙女と云うのは何者かい」

“Ồ, nàng Nagara ấy là ai vậy?”

「昔しこの村に長良の乙女と云う、美くしい長者の娘が御座りましたそうな」

“Ngày xưa làng này có một thiếu nữ con nhà trưởng giả rất đẹp tên là nàng Nagara, nghe đâu thế.”

「へえ」

“Ồ.”

「ところがその娘に二人の男が一度に懸想して、あなた」

“Thế mà cô ấy bị hai chàng cùng lúc đem lòng yêu, ông ạ.”

「なるほど」

“Ra vậy.”

「ささだ男に靡こうか、ささべ男に靡こうかと、娘はあけくれ思い煩ったが、どちらへも靡きかねて、とうとう

“Theo chàng Sasada hay theo chàng Sasabe, nàng sớm tối băn khoăn, nhưng không theo nổi ai, rốt cuộc làm bài ca:

あきづけばをばなが上に置く露の、けぬべくもわは、おもほゆるかも

Thu về, trên bông lau, giọt sương đọng / như sương kia, ta thấy mình sắp tan

と云う歌を咏んで、淵川へ身を投げて果てました」

rồi gieo mình xuống vực sông mà chết.”

余はこんな山里へ来て、こんな婆さんから、こんな古雅な言葉で、こんな古雅な話をきこうとは思いがけなかった。

Tôi không ngờ đến chốn núi làng này, từ một bà cụ thế này, bằng lời cổ nhã thế này, lại nghe được chuyện cổ nhã thế này.

「これから五丁東へ下ると、道端に五輪塔が御座んす。ついでに長良の乙女の墓を見て御行きなされ」

“Đi xuống phía đông năm chō nữa, bên đường có tháp ngũ luân. Nhân tiện ông ghé thăm mộ nàng Nagara.”

余は心のうちに是非見て行こうと決心した。婆さんは、そのあとを語りつづける。

Trong lòng tôi quyết thế nào cũng ghé xem. Bà cụ nói tiếp phần sau.

「那古井の嬢様にも二人の男が祟りました。一人は嬢様が京都へ修行に出て御出での頃御逢いなさったので、一人はここの城下で随一の物持ちで御座んす」

“Cô chủ Nakoi cũng bị hai người đàn ông đeo đuổi. Một người cô gặp lúc đi học ở Kyoto, một người là người giàu nhất thành này.”

「はあ、御嬢さんはどっちへ靡いたかい」

“Ồ, vậy cô ấy theo ai?”

「御自身は是非京都の方へと御望みなさったのを、そこには色々な理由もありましたろが、親ご様が無理にこちらへ取りきめて……」

“Bản thân cô muốn theo người Kyoto, nhưng cha mẹ ép cưới bên này, chắc cũng có lắm lý do…”

「めでたく、淵川へ身を投げんでも済んだ訳だね」

“Thế là may, khỏi phải gieo mình xuống vực.”

「ところが――先方でも器量望みで御貰いなさったのだから、随分大事にはなさったかも知れませぬが、もともと強いられて御出なさったのだから、どうも折合がわるくて、御親類でもだいぶ御心配の様子で御座んした。ところへ今度の戦争で、旦那様の勤めて御出の銀行がつぶれました。それから嬢様はまた那古井の方へ御帰りになります。世間では嬢様の事を不人情だとか、薄情だとか色々申します。もとは極々内気の優しいかたが、この頃ではだいぶ気が荒くなって、何だか心配だと源兵衛が来るたびに申します。……」

“Nhưng — nhà bên kia hỏi cưới vì nhan sắc, có lẽ cũng chiều chuộng lắm, nhưng vốn bị ép mà đi, nên chẳng hòa thuận, họ hàng cũng lo lắng nhiều. Rồi đến cuộc chiến này, ngân hàng nơi chồng cô làm việc sập. Từ đó cô lại về Nakoi. Người đời đủ điều bảo cô bất nhân, bạc tình. Vốn cô cực kỳ nhút nhát hiền lành, dạo này tính nết dữ lên nhiều, nghe Genbei mỗi lần đến đều nói lo lo. …”

これからさきを聞くと、せっかくの趣向が壊れる。ようやく仙人になりかけたところを、誰か来て羽衣を帰せ帰せと催促するような気がする。七曲りの険を冒して、やっとの思で、ここまで来たものを、そうむやみに俗界に引きずり下されては、飄然と家を出た甲斐がない。世間話しもある程度以上に立ち入ると、浮世の臭いが毛孔から染込んで、垢で身体が重くなる。

Nghe tiếp phần sau thì hỏng hết cái ý đồ vốn đẹp. Như thể vừa mới sắp thành tiên thì có ai đến thúc giục trả áo lông vũ, trả áo lông vũ. Tôi mạo hiểm chặng Bảy Khúc, vất vả lắm mới đến được đây, mà bị kéo tuột xuống cõi tục bừa bãi thế thì phí cái chuyến ung dung rời nhà. Chuyện đời mà đi sâu quá mức thì mùi phù thế thấm qua lỗ chân lông, ghét bám thân nặng nề.

「御婆さん、那古井へは一筋道だね」と十銭銀貨を一枚床几の上へかちりと投げ出して立ち上がる。

“Bà ơi, đi Nakoi chỉ có một đường thôi nhỉ,” tôi nói, đặt cạch một đồng bạc mười sen lên ghế dài rồi đứng dậy.

「長良の五輪塔から右へ御下りなさると、六丁ほどの近道になります。路はわるいが、御若い方にはその方がよろしかろ。――これは多分に御茶代を――気をつけて御越しなされ」

“Từ tháp ngũ luân Nagara rẽ xuống bên phải thì được đường tắt, ngắn đi chừng sáu chō. Đường xấu, nhưng với người trẻ như ông chắc hợp hơn. — Ông trả nhiều tiền trà quá — ông đi cẩn thận nhé.”

三

Ba

昨夕は妙な気持ちがした。

Tối qua tôi có cảm giác lạ.

宿へ着いたのは夜の八時頃であったから、家の具合庭の作り方は無論、東西の区別さえわからなかった。何だか廻廊のような所をしきりに引き廻されて、しまいに六畳ほどの小さな座敷へ入れられた。昔し来た時とはまるで見当が違う。晩餐を済まして、湯に入って、室へ帰って茶を飲んでいると、小女が来て床を延べよかと云う。

Tôi đến quán trọ vào khoảng tám giờ tối, nên cấu trúc nhà, cách bố trí vườn thì khỏi nói, đến đông tây tôi cũng chẳng phân biệt được. Bị dẫn đi vòng vòng qua nơi như hành lang, rốt cuộc tôi được cho vào gian phòng nhỏ chừng sáu chiếu. Khác hẳn lần xưa đến. Ăn tối xong, tắm xong, về phòng uống trà thì cô hầu gái nhỏ đến hỏi có trải giường không.

不思議に思ったのは、宿へ着いた時の取次も、晩食の給仕も、湯壺への案内も、床を敷く面倒も、ことごとくこの小女一人で弁じている。それで口は滅多にきかぬ。と云うて、田舎染みてもおらぬ。赤い帯を色気なく結んで、古風な紙燭をつけて、廊下のような、梯子段のような所をぐるぐる廻わらされた時、同じ帯の同じ紙燭で、同じ廊下とも階段ともつかぬ所を、何度も降りて、湯壺へ連れて行かれた時は、すでに自分ながら、カンヴァスの中を往来しているような気がした。

Lạ là, từ việc tiếp nhận khi đến quán, hầu bữa tối, dẫn đi bể tắm, đến cực nhọc trải giường, tất cả đều do một cô hầu nhỏ này lo. Thế mà cô hầu rất ít nói. Nhưng cũng chẳng quê mùa. Cô thắt dây lưng đỏ chẳng chút duyên dáng, cầm đèn giấy kiểu cổ, dẫn tôi đi vòng vèo qua nơi như hành lang, như cầu thang; rồi cũng chiếc dây lưng ấy, cũng ngọn đèn ấy, mấy lần đi xuống nơi không rõ hành lang hay bậc thang ấy, dẫn tôi tới bể tắm, lúc đó chính tôi đã thấy như mình đang đi qua lại trong một tấm canvas.

給仕の時には、近頃は客がないので、ほかの座敷は掃除がしてないから、普段使っている部屋で我慢してくれと云った。床を延べる時にはゆるりと御休みと人間らしい、言葉を述べて、出て行ったが、その足音が、例の曲りくねった廊下を、次第に下の方へ遠かった時に、あとがひっそりとして、人の気がしないのが気になった。

Lúc hầu bữa, cô nói gần đây không có khách nên các phòng khác chưa quét dọn, xin ông chịu khó ở gian thường dùng. Lúc trải giường, cô nói một câu có hơi người là xin ông cứ ngủ cho thong thả, rồi đi ra, nhưng khi tiếng chân cô xa dần xuống dưới theo hành lang quanh co kia, phía sau lặng ngắt, chẳng thấy hơi người, tôi cứ bận lòng.

生れてから、こんな経験はただ一度しかない。昔し房州を館山から向うへ突き抜けて、上総から銚子まで浜伝いに歩行た事がある。その時ある晩、ある所へ宿た。ある所と云うよりほかに言いようがない。今では土地の名も宿の名も、まるで忘れてしまった。第一宿屋へとまったのかが問題である。棟の高い大きな家に女がたった二人いた。余がとめるかと聞いたとき、年を取った方がはいと云って、若い方がこちらへと案内をするから、ついて行くと、荒れ果てた、広い間をいくつも通り越して一番奥の、中二階へ案内をした。三段登って廊下から部屋へ這入ろうとすると、板庇の下に傾きかけていた一叢の修竹が、そよりと夕風を受けて、余の肩から頭を撫でたので、すでにひやりとした。椽板はすでに朽ちかかっている。来年は筍が椽を突き抜いて座敷のなかは竹だらけになろうと云ったら、若い女が何にも云わずににやにやと笑って、出て行った。

Từ khi sinh ra, trải nghiệm như thế chỉ có một lần. Ngày xưa, tôi từng đi bộ xuyên Boshu từ Tateyama sang bên kia, từ Kazusa đến Choshi dọc theo bãi biển. Một đêm nọ, tôi trọ ở một nơi nọ. Ngoài cách gọi là một nơi nọ thì không còn cách nào khác. Nay tên đất lẫn tên quán tôi quên sạch. Ngay cả việc có thật là trọ quán không cũng thành vấn đề. Một ngôi nhà to, mái cao, chỉ có hai người đàn bà. Khi tôi hỏi có cho trọ không, người già đáp vâng, người trẻ dẫn tôi vào, tôi theo, đi qua mấy gian rộng đổ nát, tới gian gác lửng ở tận cùng. Ba bậc lên, từ hành lang sắp bước vào phòng, thì một bụi trúc cao nghiêng nghiêng dưới mái hiên ván đón làn gió chiều, nhẹ lướt qua vai qua đầu tôi, đã làm tôi lạnh người. Ván hiên đã mục. Tôi nói sang năm măng sẽ đâm xuyên hiên, trong phòng đầy trúc, thì cô gái trẻ chẳng nói gì, chỉ cười tủm tỉm rồi đi ra.

その晩は例の竹が、枕元で婆娑ついて、寝られない。障子をあけたら、庭は一面の草原で、夏の夜の月明かなるに、眼を走しらせると、垣も塀もあらばこそ、まともに大きな草山に続いている。草山の向うはすぐ大海原でどどんどどんと大きな濤が人の世を威嚇しに来る。余はとうとう夜の明けるまで一睡もせずに、怪し気な蚊帳のうちに辛防しながら、まるで草双紙にでもありそうな事だと考えた。

Đêm ấy bụi trúc kia xào xạc bên gối, tôi không ngủ được. Mở cửa giấy ra, vườn là một cánh đồng cỏ, đêm hè trăng sáng, đưa mắt nhìn thì hàng rào tường vách chẳng có gì, nối thẳng vào quả đồi cỏ lớn. Bên kia đồi cỏ là biển cả, sóng rầm rầm đến dọa cõi người. Tôi không ngủ chút nào cho đến sáng, cố chịu trong chiếc màn khả nghi, nghĩ rằng như thể chuyện trong sách tranh kusazōshi.

その後旅もいろいろしたが、こんな気持になった事は、今夜この那古井へ宿るまではかつて無かった。

Sau đó tôi cũng đi nhiều nơi, nhưng cảm giác như thế chưa từng có, cho đến đêm nay trọ ở Nakoi này.

仰向に寝ながら、偶然目を開けて見ると欄間に、朱塗りの縁をとった額がかかっている。文字は寝ながらも竹影払階塵不動と明らかに読まれる。大徹という落款もたしかに見える。余は書においては皆無鑒識のない男だが、平生から、黄檗の高泉和尚の筆致を愛している。隠元も即非も木庵もそれぞれに面白味はあるが、高泉の字が一番蒼勁でしかも雅馴である。今この七字を見ると、筆のあたりから手の運び具合、どうしても高泉としか思われない。しかし現に大徹とあるからには別人だろう。ことによると黄檗に大徹という坊主がいたかも知れぬ。それにしては紙の色が非常に新しい。どうしても昨今のものとしか受け取れない。

Nằm ngửa, tình cờ mở mắt, thấy trên ô thoáng treo một bức hoành có viền sơn son. Nằm đó mà đọc rõ những chữ “Bóng trúc quét thềm, bụi chẳng động”. Lạc khoản Daitetsu cũng thấy rõ. Về thư pháp tôi hoàn toàn không có mắt thẩm định, nhưng thường ngày tôi ưa nét bút của hòa thượng Kosen phái Obaku. Ingen, Sokuhi, Mokuan mỗi người có cái hay, nhưng chữ Kosen cổ kính mà cứng cỏi nhất, lại nhã thuần nữa. Nay nhìn bảy chữ này, từ ngòi bút đến cách vận tay, thế nào cũng chỉ nghĩ là Kosen. Nhưng thực ghi là Daitetsu thì hẳn là người khác. Có thể ở Obaku từng có nhà sư tên Daitetsu. Nhưng nếu vậy thì màu giấy lại quá mới. Thế nào cũng chỉ thấy là đồ mới làm mấy ngày nay.

横を向く。床にかかっている若冲の鶴の図が目につく。これは商売柄だけに、部屋に這入った時、すでに逸品と認めた。若冲の図は大抵精緻な彩色ものが多いが、この鶴は世間に気兼なしの一筆がきで、一本足ですらりと立った上に、卵形の胴がふわっと乗かっている様子は、はなはだ吾意を得て、飄逸の趣は、長い嘴のさきまで籠っている。床の隣りは違い棚を略して、普通の戸棚につづく。戸棚の中には何があるか分らない。

Tôi quay sang bên. Bức tranh hạc của Jakuchu treo trong hõm tường đập vào mắt. Việc này tôi am hiểu theo nghề, khi bước vào phòng đã nhận ra là kiệt tác. Tranh Jakuchu phần nhiều là tranh màu tinh xảo, nhưng con hạc này là một nét bút không ngại thế gian, đứng thon thả trên một chân, thân hình quả trứng nhẹ nhàng đặt lên, rất hợp ý tôi, nét phiêu dật chứa đến tận mũi mỏ dài. Cạnh hõm tường lược bỏ giá chéo, nối với tủ thường. Trong tủ có gì thì không biết.

すやすやと寝入る。夢に。

Tôi chìm vào giấc ngủ êm đềm. Trong mơ.

長良の乙女が振袖を着て、青馬に乗って、峠を越すと、いきなり、ささだ男と、ささべ男が飛び出して両方から引っ張る。女が急にオフェリヤになって、柳の枝へ上って、河の中を流れながら、うつくしい声で歌をうたう。救ってやろうと思って、長い竿を持って、向島を追懸けて行く。女は苦しい様子もなく、笑いながら、うたいながら、行末も知らず流れを下る。余は竿をかついで、おおいおおいと呼ぶ。

Nàng Nagara mặc furisode, cưỡi ngựa xám qua đèo, thì chàng Sasada và chàng Sasabe bất ngờ nhảy ra, kéo từ hai phía. Người đàn bà đột nhiên hóa thành Ophelia, trèo lên cành liễu, trôi giữa sông, cất giọng đẹp hát. Tôi muốn cứu, cầm cây sào dài đuổi theo đến Mukojima. Nàng chẳng có vẻ khổ, vừa cười vừa hát, trôi xuôi dòng chẳng biết đâu là cuối. Tôi vác sào, kêu ới ới.

そこで眼が醒めた。腋の下から汗が出ている。妙に雅俗混淆な夢を見たものだと思った。昔し宋の大慧禅師と云う人は、悟道の後、何事も意のごとくに出来ん事はないが、ただ夢の中では俗念が出て困ると、長い間これを苦にされたそうだが、なるほどもっともだ。文芸を性命にするものは今少しうつくしい夢を見なければ幅が利かない。こんな夢では大部分画にも詩にもならんと思いながら、寝返りを打つと、いつの間にか障子に月がさして、木の枝が二三本斜めに影をひたしている。冴えるほどの春の夜だ。

Rồi tôi tỉnh. Mồ hôi rịn dưới nách. Tôi nghĩ mình mơ một giấc mơ nhã tục lẫn lộn thật lạ. Ngày xưa thiền sư Đại Huệ nhà Tống, sau khi ngộ đạo, việc gì cũng không có chuyện không như ý, chỉ trong mơ tục niệm cứ nổi lên làm ngài khổ tâm lâu, quả là có lý. Kẻ lấy văn nghệ làm tính mạng thì phải mơ đẹp hơn thế mới có uy. Giấc mơ thế này phần lớn chẳng thành thơ thành tranh, tôi nghĩ, rồi trở mình, thì chẳng biết từ lúc nào trăng đã chiếu lên cửa giấy, hai ba cành cây ngả bóng chéo. Đêm xuân lạnh trong vắt.

気のせいか、誰か小声で歌をうたってるような気がする。夢のなかの歌が、この世へ抜け出したのか、あるいはこの世の声が遠き夢の国へ、うつつながらに紛れ込んだのかと耳を峙てる。たしかに誰かうたっている。細くかつ低い声には相違ないが、眠らんとする春の夜に一縷の脈をかすかに搏たせつつある。不思議な事に、その調子はとにかく、文句をきくと――枕元でやってるのでないから、文句のわかりようはない。――その聞えぬはずのものが、よく聞える。あきづけば、をばなが上に、おく露の、けぬべくもわは、おもほゆるかもと長良の乙女の歌を、繰り返し繰り返すように思われる。

Có lẽ do cảm giác, hình như ai đó đang hát nhỏ. Bài hát trong mơ lọt ra cõi này, hay tiếng cõi này lạc vào xứ mơ xa trong lúc còn tỉnh, tôi vểnh tai. Chắc chắn có ai đang hát. Dù là giọng nhỏ thấp, nhưng nó làm cho đêm xuân sắp ngủ còn đập thoi thóp một mạch. Lạ là, ngoài điệu ra, còn nghe được cả lời — chẳng phải hát ngay bên gối nên lời không thể phân biệt — thế mà cái không thể nghe được ấy lại nghe rõ. Thu về, trên bông lau, giọt sương đọng / như sương kia, ta thấy mình sắp tan — hình như cứ lặp đi lặp lại bài ca của nàng Nagara.

初めのうちは椽に近く聞えた声が、しだいしだいに細く遠退いて行く。突然とやむものには、突然の感はあるが、憐れはうすい。ふっつりと思い切ったる声をきく人の心には、やはりふっつりと思い切ったる感じが起る。これと云う句切りもなく自然に細りて、いつの間にか消えるべき現象には、われもまた秒を縮め、分を割いて、心細さの細さが細る。死なんとしては、死なんとする病夫のごとく、消えんとしては、消えんとする灯火のごとく、今やむか、やむかとのみ心を乱すこの歌の奥には、天下の春の恨みをことごとく萃めたる調べがある。

Ban đầu tiếng nghe gần hiên, dần dần mảnh đi, xa đi. Cái đột ngột tắt thì có cảm giác đột ngột nhưng ít thương cảm. Người nghe tiếng dứt bặt thì lòng cũng thấy cái cảm giác dứt bặt. Với hiện tượng tự nhiên nhỏ dần không dấu ngắt, lúc nào chẳng hay đã tan, tôi cũng rút ngắn từng giây, chia nhỏ từng phút, lòng yếu mềm càng yếu mềm thêm. Như bệnh nhân sắp chết, như ngọn đèn sắp tắt, chỉ làm lòng rối bởi nó sắp dứt chưa, sắp dứt chưa, trong sâu bài hát này có điệu gom hết nỗi hận xuân của thiên hạ.

今までは床の中に我慢して聞いていたが、聞く声の遠ざかるに連れて、わが耳は、釣り出さるると知りつつも、その声を追いかけたくなる。細くなればなるほど、耳だけになっても、あとを慕って飛んで行きたい気がする。もうどう焦慮ても鼓膜に応えはあるまいと思う一刹那の前、余はたまらなくなって、われ知らず布団をすり抜けると共にさらりと障子を開けた。途端に自分の膝から下が斜めに月の光りを浴びる。寝巻の上にも木の影が揺れながら落ちた。

Từ nãy tôi nhịn nằm trong chăn nghe, nhưng khi tiếng hát xa dần, tai tôi, dù biết bị câu đi, vẫn muốn đuổi theo tiếng ấy. Càng mảnh thì càng thấy chỉ còn mỗi cái tai cũng muốn bay theo. Trước khắc nghĩ rằng có sốt ruột đến mấy cũng chẳng còn vang đến màng nhĩ, tôi không chịu nổi, vô thức chui khỏi chăn, đồng thời kéo nhẹ cửa giấy mở ra. Lúc ấy từ đầu gối xuống, người tôi tắm chéo trong ánh trăng. Bóng cây cũng đổ lay động lên bộ đồ ngủ.

障子をあけた時にはそんな事には気がつかなかった。あの声はと、耳の走る見当を見破ると――向うにいた。花ならば海棠かと思わるる幹を背に、よそよそしくも月の光りを忍んで朦朧たる影法師がいた。あれかと思う意識さえ、確とは心にうつらぬ間に、黒いものは花の影を踏み砕いて右へ切れた。わがいる部屋つづきの棟の角が、すらりと動く、背の高い女姿を、すぐに遮ってしまう。

Lúc mở cửa không để ý chuyện ấy. Chợt “giọng ấy ở đâu”, tai tôi nhìn thấu hướng chạy — nó ở bên kia. Quay lưng vào thân cây tưởng là hải đường, lạnh lùng giấu mình trong ánh trăng, một bóng mờ mờ đang đứng. Đến cả ý thức “là nó chăng” cũng chưa kịp in rõ vào lòng, thì vật đen giẫm nát bóng hoa mà rẽ sang phải. Góc dãy nhà nối liền gian phòng tôi ở lập tức che khuất dáng người đàn bà cao, thon thả, đang lướt đi.

借着の浴衣一枚で、障子へつらまったまま、しばらく茫然としていたが、やがて我に帰ると、山里の春はなかなか寒いものと悟った。ともかくもと抜け出でた布団の穴に、再び帰参して考え出した。括り枕のしたから、袂時計を出して見ると、一時十分過ぎである。再び枕の下へ押し込んで考え出した。よもや化物ではあるまい。化物でなければ人間で、人間とすれば女だ。あるいは此家の御嬢さんかも知れない。しかし出帰りの御嬢さんとしては夜なかに山つづきの庭へ出るのがちと不穏当だ。何にしてもなかなか寝られない。枕の下にある時計までがちくちく口をきく。今まで懐中時計の音の気になった事はないが、今夜に限って、さあ考えろ、さあ考えろと催促するごとく、寝るな寝るなと忠告するごとく口をきく。怪しからん。

Chỉ một chiếc yukata mượn mặc, tôi bám vào cửa giấy ngơ ngẩn hồi lâu, rồi hoàn hồn, mới biết xuân vùng núi cũng khá lạnh. Dù sao cũng chui lại vào lỗ chăn vừa thoát ra, nghĩ ngợi. Rút đồng hồ bỏ túi từ dưới chiếc gối bó, thì đã một giờ mười mấy phút. Lại nhét xuống dưới gối nghĩ tiếp. Hẳn không phải ma. Không phải ma thì là người, đã là người thì là đàn bà. Có khi là cô con gái nhà này. Nhưng cô con gái đã về nhà mẹ mà nửa đêm ra vườn liền núi thì hơi chẳng ổn. Dù sao cũng không ngủ được. Đến chiếc đồng hồ dưới gối cũng tích tắc lên tiếng. Chưa bao giờ tôi bận tâm tiếng đồng hồ bỏ túi, nhưng riêng đêm nay nó như giục: nào nghĩ đi, nào nghĩ đi, như khuyên: đừng ngủ, đừng ngủ. Thật quá đáng.

怖いものもただ怖いものそのままの姿と見れば詩になる。凄い事も、己れを離れて、ただ単独に凄いのだと思えば画になる。失恋が芸術の題目となるのも全くその通りである。失恋の苦しみを忘れて、そのやさしいところやら、同情の宿るところやら、憂のこもるところやら、一歩進めて云えば失恋の苦しみそのものの溢るるところやらを、単に客観的に眼前に思い浮べるから文学美術の材料になる。世には有りもせぬ失恋を製造して、自から強いて煩悶して、愉快を貪ぼるものがある。常人はこれを評して愚だと云う、気違だと云う。しかし自から不幸の輪廓を描いて好んでその中に起臥するのは、自から烏有の山水を刻画して壺中の天地に歓喜すると、その芸術的の立脚地を得たる点において全く等しいと云わねばならぬ。この点において世上幾多の芸術家は（日常の人としてはいざ知らず）芸術家として常人よりも愚である、気違である。われわれは草鞋旅行をする間、朝から晩まで苦しい、苦しいと不平を鳴らしつづけているが、人に向って曾遊を説く時分には、不平らしい様子は少しも見せぬ。面白かった事、愉快であった事は無論、昔の不平をさえ得意に喋々して、したり顔である。これはあえて自ら欺くの、人を偽わるのと云う了見ではない。旅行をする間は常人の心持ちで、曾遊を語るときはすでに詩人の態度にあるから、こんな矛盾が起る。して見ると四角な世界から常識と名のつく、一角を磨滅して、三角のうちに住むのを芸術家と呼んでもよかろう。

Cái đáng sợ, nếu nhìn như nó vốn là đáng sợ, thì thành thơ. Cái rợn, rời khỏi mình, nghĩ như chỉ riêng nó là rợn, thì thành tranh. Thất tình thành đề tài nghệ thuật cũng hoàn toàn thế. Quên nỗi khổ thất tình, mà thuần khách quan hình dung trước mắt chỗ dịu dàng của nó, chỗ nơi đồng cảm trú ngụ, chỗ chứa ưu sầu, tiến một bước mà nói là chỗ tràn đầy chính nỗi khổ thất tình, thì thành chất liệu văn học mỹ thuật. Có kẻ ở đời bịa ra thất tình vốn chẳng có, tự mình cố ý phiền muộn, thèm lấy khoái lạc. Người thường chê đó là ngu, là điên. Nhưng tự vẽ đường nét bất hạnh rồi ưa sống trong đó, với tự khắc họa non nước hư vô rồi vui trong trời đất trong bình, thì về chỗ đã có được lập trường nghệ thuật phải nói là hoàn toàn như nhau. Về điểm này, nhiều nghệ sĩ ở đời (còn đời thường thì không biết) với tư cách nghệ sĩ còn ngu hơn, điên hơn người thường. Chúng ta khi đi bộ dép rơm, từ sáng đến tối than khổ khổ liên miên, nhưng khi kể chuyện đã qua với người ta thì chẳng lộ chút vẻ than phiền. Chuyện vui chuyện sướng thì khỏi nói, cả chuyện phàn nàn ngày xưa cũng thao thao đắc ý. Đó không phải có ý tự dối hay lừa người. Trong chuyến đi ta có tâm trạng người thường, đến khi kể chuyện đã qua thì đã ở thái độ nhà thơ, nên mới có mâu thuẫn ấy. Vậy nên có thể gọi nghệ sĩ là người mài mòn một góc mang tên lẽ thường của thế giới vuông vức, rồi sống trong hình tam giác.

この故に天然にあれ、人事にあれ、衆俗の辟易して近づきがたしとなすところにおいて、芸術家は無数の琳琅を見、無上の宝璐を知る。俗にこれを名けて美化と云う。その実は美化でも何でもない。燦爛たる彩光は、炳乎として昔から現象世界に実在している。ただ一翳眼に在って空花乱墜するが故に、俗累の覊絏牢として絶ちがたきが故に、栄辱得喪のわれに逼る事、念々切なるが故に、ターナーが汽車を写すまでは汽車の美を解せず、応挙が幽霊を描くまでは幽霊の美を知らずに打ち過ぎるのである。

Bởi vậy dù là thiên nhiên hay nhân sự, ở chỗ đám đông tục khiếp sợ cho là khó gần, nghệ sĩ nhìn thấy vô số ngọc quý, biết được báu vật vô thượng. Tục gọi đó là mỹ hóa. Thực ra chẳng phải mỹ hóa gì. Ánh sáng rực rỡ vốn từ xưa đã hiện hữu rõ ràng trong thế giới hiện tượng. Chỉ vì một lớp màng che mắt khiến hoa hư không loạn rơi, vì xiềng xích tục lụy trói chắc khó cắt, vì vinh nhục được mất ép vào mình từng niệm từng niệm tha thiết, mà cho đến khi Turner vẽ tàu hỏa, người ta không hiểu cái đẹp của tàu hỏa, cho đến khi Okyo vẽ ma, người ta cứ bỏ qua mà không biết cái đẹp của ma.

余が今見た影法師も、ただそれきりの現象とすれば、誰れが見ても、誰に聞かしても饒に詩趣を帯びている。――孤村の温泉、――春宵の花影、――月前の低誦、――朧夜の姿――どれもこれも芸術家の好題目である。この好題目が眼前にありながら、余は入らざる詮義立てをして、余計な探ぐりを投げ込んでいる。せっかくの雅境に理窟の筋が立って、願ってもない風流を、気味の悪るさが踏みつけにしてしまった。こんな事なら、非人情も標榜する価値がない。もう少し修行をしなければ詩人とも画家とも人に向って吹聴する資格はつかぬ。昔し以太利亜の画家サルヴァトル・ロザは泥棒が研究して見たい一心から、おのれの危険を賭にして、山賊の群に這入り込んだと聞いた事がある。飄然と画帖を懐にして家を出でたからには、余にもそのくらいの覚悟がなくては恥ずかしい事だ。

Cái bóng tôi vừa thấy cũng thế, nếu coi chỉ là hiện tượng ấy mà thôi thì ai nhìn, ai nghe cũng đầy thi vị. — Suối nước nóng làng hẻo lánh, — bóng hoa đêm xuân, — tiếng ngâm khẽ trước trăng, — dáng người đêm mờ — thứ nào cũng là đề tài ưa thích của nghệ sĩ. Có đề tài đẹp như thế trước mắt mà tôi lại đi soi xét thừa thãi, ném thăm dò vô ích. Cảnh nhã vốn đẹp bị lý lẽ chen vào, cái phong lưu cầu còn chẳng được bị nỗi ghê rợn giẫm bẹp. Thế này thì phi nhân tình cũng chẳng đáng treo biển. Phải tu thêm chút nữa mới đủ tư cách tuyên bố với người là nhà thơ hay họa sĩ. Tôi từng nghe ngày xưa họa sĩ Ý Salvator Rosa vì một lòng muốn nghiên cứu kẻ trộm mà đem thân mạo hiểm đi vào bầy sơn tặc. Đã phiêu nhiên nhét sổ tranh vào ngực rời nhà thì ít ra tôi cũng cần quyết tâm cỡ đó, kẻo xấu hổ.

こんな時にどうすれば詩的な立脚地に帰れるかと云えば、おのれの感じ、そのものを、おのが前に据えつけて、その感じから一歩退いて有体に落ちついて、他人らしくこれを検査する余地さえ作ればいいのである。詩人とは自分の屍骸を、自分で解剖して、その病状を天下に発表する義務を有している。その方便は色々あるが一番手近なのは何でも蚊でも手当り次第十七字にまとめて見るのが一番いい。十七字は詩形としてもっとも軽便であるから、顔を洗う時にも、厠に上った時にも、電車に乗った時にも、容易に出来る。十七字が容易に出来ると云う意味は安直に詩人になれると云う意味であって、詩人になると云うのは一種の悟りであるから軽便だと云って侮蔑する必要はない。軽便であればあるほど功徳になるからかえって尊重すべきものと思う。まあちょっと腹が立つと仮定する。腹が立ったところをすぐ十七字にする。十七字にするときは自分の腹立ちがすでに他人に変じている。腹を立ったり、俳句を作ったり、そう一人が同時に働けるものではない。ちょっと涙をこぼす。この涙を十七字にする。するや否やうれしくなる。涙を十七字に纏めた時には、苦しみの涙は自分から遊離して、おれは泣く事の出来る男だと云う嬉しさだけの自分になる。

Lúc thế này làm sao trở về lập trường thi vị? Chỉ cần đặt chính cảm giác của mình trước mắt, lùi một bước khỏi cảm giác ấy, bình tĩnh như thật, tạo ra chỗ trống để kiểm tra nó như người khác. Nhà thơ có nghĩa vụ tự mổ xác mình, công bố bệnh tình ra thiên hạ. Phương tiện thì có nhiều, nhưng gần tay nhất là dùng bừa bất cứ gì gói vào mười bảy chữ. Mười bảy chữ là thể thơ nhẹ nhàng tiện dụng nhất nên khi rửa mặt, khi vào nhà xí, khi đi tàu điện đều làm được dễ. Mười bảy chữ làm dễ nghĩa là dễ thành nhà thơ, mà thành nhà thơ là một loại giác ngộ nên không cần khinh vì nó nhẹ tiện. Càng nhẹ tiện càng thêm công đức nên tôi nghĩ ngược lại càng đáng trọng. Cứ giả định hơi nổi giận. Nổi giận xong lập tức làm mười bảy chữ. Khi làm mười bảy chữ thì cơn giận của mình đã hóa thành người khác. Một người không thể cùng lúc vừa nổi giận vừa làm haiku. Hơi rớt nước mắt. Làm nước mắt này thành mười bảy chữ. Vừa làm xong là vui. Khi gói nước mắt vào mười bảy chữ, nước mắt khổ đau rời khỏi mình, mình chỉ còn niềm vui rằng ta là kẻ biết khóc.

これが平生から余の主張である。今夜も一つこの主張を実行して見ようと、夜具の中で例の事件を色々と句に仕立てる。出来たら書きつけないと散漫になっていかぬと、念入りの修業だから、例の写生帖をあけて枕元へ置く。

Đó là chủ trương thường ngày của tôi. Đêm nay tôi cũng định thực hành chủ trương này, nằm trong chăn dựng sự việc kia thành nhiều câu haiku. Làm xong mà không ghi lại thì tản mạn hỏng mất, nên coi đó là một cuộc tu luyện kỹ lưỡng, tôi mở sổ phác họa đặt bên gối.

「海棠の露をふるふや物狂ひ」と真先に書き付けて読んで見ると、別に面白くもないが、さりとて気味のわるい事もない。次に「花の影、女の影の朧かな」とやったが、これは季が重なっている。しかし何でも構わない、気が落ちついて呑気になればいい。それから「正一位、女に化けて朧月」と作ったが、狂句めいて、自分ながらおかしくなった。

“Hải đường rũ sương: kẻ cuồng si” — tôi viết đầu tiên rồi đọc thử, chẳng thú vị gì, nhưng cũng chẳng rợn. Kế tiếp tôi làm “Bóng hoa, bóng người đẹp, mờ mờ”, nhưng trùng từ mùa. Mà thôi, gì cũng được, miễn lòng yên ổn thư thái. Rồi tôi làm “Hồ ly Chính nhất vị hóa thành nàng, trăng mờ”, nhưng nghe như một câu thơ hài kyōku, chính tôi cũng thấy buồn cười.

この調子なら大丈夫と乗気になって出るだけの句をみなかき付ける。

Điệu này thì ổn, tôi hứng lên, ghi hết những câu nghĩ ra.

春の星を落して夜半のかざしかな

Rụng sao xuân xuống, nửa đêm làm trâm cài

春の夜の雲に濡らすや洗ひ髪

Đêm xuân, mây thấm ướt / mái tóc mới gội

春や今宵歌つかまつる御姿

Xuân đêm nay / dáng ai hầu hát

海棠の精が出てくる月夜かな

Đêm trăng / tinh hải đường hiện ra

うた折々月下の春ををちこちす

Tiếng hát đôi lúc / dưới trăng qua lại / xuân xa gần

思ひ切つて更け行く春の独りかな

Quyết lòng, xuân khuya dần / một mình ta

などと、試みているうち、いつしか、うとうと眠くなる。

Thử mãi như thế, chẳng biết từ lúc nào tôi díu mắt buồn ngủ.

恍惚と云うのが、こんな場合に用いるべき形容詞かと思う。熟睡のうちには何人も我を認め得ぬ。明覚の際には誰あって外界を忘るるものはなかろう。ただ両域の間に縷のごとき幻境が横わる。醒めたりと云うには余り朧にて、眠ると評せんには少しく生気を剰す。起臥の二界を同瓶裏に盛りて、詩歌の彩管をもって、ひたすらに攪き雑ぜたるがごとき状態を云うのである。自然の色を夢の手前までぼかして、ありのままの宇宙を一段、霞の国へ押し流す。睡魔の妖腕をかりて、ありとある実相の角度を滑かにすると共に、かく和らげられたる乾坤に、われからと微かに鈍き脈を通わせる。地を這う煙の飛ばんとして飛び得ざるごとく、わが魂の、わが殻を離れんとして離るるに忍びざる態である。抜け出でんとして逡巡い、逡巡いては抜け出でんとし、果ては魂と云う個体を、もぎどうに保ちかねて、氤氳たる瞑氛が散るともなしに四肢五体に纏綿して、依々たり恋々たる心持ちである。

Mê mang — có phải là tính từ nên dùng cho lúc này chăng. Trong giấc ngủ say chẳng ai nhận ra mình. Lúc tỉnh táo thì chẳng ai quên ngoại giới. Chỉ giữa hai cõi có một cảnh ảo mỏng như sợi chỉ nằm ngang. Nói tỉnh thì quá mờ, bảo ngủ thì còn dư sinh khí. Đó là trạng thái đem hai cõi thức ngủ đựng trong cùng một bình, dùng cọ màu thi ca mà khuấy cho lẫn. Làm nhòa màu tự nhiên đến trước giấc mơ, đẩy vũ trụ nguyên trạng thêm một bậc vào xứ sương. Nhờ cánh tay yêu quái của ma ngủ, vuốt nhẵn mọi góc thực tướng, đồng thời trong càn khôn đã được làm dịu ấy, tự mình cho chạy một mạch nhỏ trì độn. Như khói bò sát đất muốn bay mà chẳng bay được, hồn tôi muốn rời vỏ mà không nỡ rời. Muốn thoát mà do dự, do dự rồi lại muốn thoát, cuối cùng đến hồn cũng khó giữ thành một khối riêng, màn sương u uẩn chẳng tan mà quấn quanh tứ chi ngũ thể, là tâm trạng lưu luyến quyến luyến.

余が寤寐の境にかく逍遥していると、入口の唐紙がすうと開いた。あいた所へまぼろしのごとく女の影がふうと現われた。余は驚きもせぬ。恐れもせぬ。ただ心地よく眺めている。眺めると云うてはちと言葉が強過ぎる。余が閉じている瞼の裏に幻影の女が断りもなく滑り込んで来たのである。まぼろしはそろりそろりと部屋のなかに這入る。仙女の波をわたるがごとく、畳の上には人らしい音も立たぬ。閉ずる眼のなかから見る世の中だから確とは解らぬが、色の白い、髪の濃い、襟足の長い女である。近頃はやる、ぼかした写真を灯影にすかすような気がする。

Đang dạo như thế trong cõi nửa tỉnh nửa mê, thì cánh cửa kéo ở lối vào chợt mở. Nơi mở ra, bóng một người đàn bà hiện như ảo ảnh. Tôi không kinh ngạc, không sợ hãi. Chỉ thấy dễ chịu mà ngắm. Nói là ngắm thì hơi mạnh lời. Là bóng người đàn bà ảo ảnh không báo trước trượt vào sau mí mắt đang nhắm của tôi. Ảo ảnh lặng lẽ bước vào phòng. Như tiên nữ qua sóng, trên chiếu chẳng có tiếng chân người. Vì là thế giới nhìn từ trong mắt nhắm nên không thấy rõ, nhưng đó là người đàn bà da trắng, tóc dày, gáy dài. Như thể ánh đèn xuyên qua tấm ảnh nhòe đang thịnh hành dạo này.

まぼろしは戸棚の前でとまる。戸棚があく。白い腕が袖をすべって暗闇のなかにほのめいた。戸棚がまたしまる。畳の波がおのずから幻影を渡し返す。入口の唐紙がひとりでに閉たる。余が眠りはしだいに濃やかになる。人に死して、まだ牛にも馬にも生れ変らない途中はこんなであろう。

Ảo ảnh dừng trước tủ. Tủ mở. Cánh tay trắng trượt khỏi tay áo, thấp thoáng trong bóng tối. Tủ lại đóng. Sóng chiếu tự nhiên đưa ảo ảnh quay lại. Cửa kéo ở lối vào tự khép. Giấc ngủ tôi dần đậm đặc. Chết khỏi làm người, chưa sinh thành bò hay ngựa, đoạn đường giữa chừng chắc cũng như thế này.

いつまで人と馬の相中に寝ていたかわれは知らぬ。耳元にききっと女の笑い声がしたと思ったら眼がさめた。見れば夜の幕はとくに切り落されて、天下は隅から隅まで明るい。うららかな春日が丸窓の竹格子を黒く染め抜いた様子を見ると、世の中に不思議と云うものの潜む余地はなさそうだ。神秘は十万億土へ帰って、三途の川の向側へ渡ったのだろう。

Tôi không biết mình đã nằm bao lâu giữa người và ngựa. Chợt nghe bên tai một tiếng cười khanh khách của đàn bà thì tỉnh dậy. Nhìn ra, màn đêm đã hạ xuống từ lâu, thiên hạ sáng tỏ từ góc này sang góc kia. Nắng xuân ấm áp nhuộm đen song tre của khung cửa sổ tròn, trông cảnh ấy thì cõi đời này hình như chẳng còn chỗ nào cho điều kỳ bí ẩn náu. Thần bí hẳn đã trở về cõi mười vạn ức, sang bờ bên kia sông Tam Đồ rồi.

浴衣のまま、風呂場へ下りて、五分ばかり偶然と湯壺のなかで顔を浮かしていた。洗う気にも、出る気にもならない。第一昨夕はどうしてあんな心持ちになったのだろう。昼と夜を界にこう天地が、でんぐり返るのは妙だ。

Tôi mặc nguyên áo yukata xuống nhà tắm, nằm nổi mặt trong bồn nước nóng chừng năm phút, lơ mơ chẳng nghĩ gì. Không muốn kỳ cọ, cũng chẳng muốn bước ra. Trước hết, sao đêm qua mình lại rơi vào cái tâm trạng ấy nhỉ? Lấy ngày và đêm làm ranh giới mà trời đất lộn nhào như thế, lạ thật.

身体を拭くさえ退儀だから、いい加減にして、濡れたまま上って、風呂場の戸を内から開けると、また驚かされた。

Đến lau người cũng thấy lười, nên qua loa cho xong, cứ để ướt thế mà bước lên, vừa mở cánh cửa nhà tắm từ phía trong thì lại giật mình lần nữa.

「御早う。昨夕はよく寝られましたか」

“Chào buổi sáng. Đêm qua anh ngủ ngon chứ?”

戸を開けるのと、この言葉とはほとんど同時にきた。人のいるさえ予期しておらぬ出合頭の挨拶だから、さそくの返事も出る遑さえないうちに、

Cánh cửa vừa mở thì lời ấy cũng vang lên gần như cùng lúc. Lời chào đến bất ngờ, tôi còn chẳng ngờ có người đứng đó, nên chưa kịp nghĩ ra câu đáp thì

「さ、御召しなさい」

“Nào, anh khoác vào đi.”

と後ろへ廻って、ふわりと余の背中へ柔かい着物をかけた。ようやくの事「これはありがとう……」だけ出して、向き直る、途端に女は二三歩退いた。

cô đã vòng ra sau lưng, nhẹ nhàng choàng lên vai tôi một tấm áo mềm. Mãi tôi mới thốt ra được mỗi câu “Cảm ơn cô…” rồi quay lại, thì cô đã lùi hai ba bước.

昔から小説家は必ず主人公の容貌を極力描写することに相場がきまってる。古今東西の言語で、佳人の品評に使用せられたるものを列挙したならば、大蔵経とその量を争うかも知れぬ。この辟易すべき多量の形容詞中から、余と三歩の隔りに立つ、体を斜めに捩って、後目に余が驚愕と狼狽を心地よげに眺めている女を、もっとも適当に叙すべき用語を拾い来ったなら、どれほどの数になるか知れない。しかし生れて三十余年の今日に至るまで未だかつて、かかる表情を見た事がない。美術家の評によると、希臘の彫刻の理想は、端粛の二字に帰するそうである。端粛とは人間の活力の動かんとして、未だ動かざる姿と思う。動けばどう変化するか、風雲か雷霆か、見わけのつかぬところに余韻が縹緲と存するから含蓄の趣を百世の後に伝うるのであろう。世上幾多の尊厳と威儀とはこの湛然たる可能力の裏面に伏在している。動けばあらわれる。あらわるれば一か二か三か必ず始末がつく。一も二も三も必ず特殊の能力には相違なかろうが、すでに一となり、二となり、三となった暁には、拖泥帯水の陋を遺憾なく示して、本来円満の相に戻る訳には行かぬ。この故に動と名のつくものは必ず卑しい。運慶の仁王も、北斎の漫画も全くこの動の一字で失敗している。動か静か。これがわれら画工の運命を支配する大問題である。古来美人の形容も大抵この二大範疇のいずれにか打ち込む事が出来べきはずだ。

Từ xưa, tiểu thuyết gia nhất định phải dốc sức tả dung mạo nhân vật chính, đó là lệ. Nếu liệt kê hết những lời dùng để bình phẩm giai nhân trong mọi ngôn ngữ kim cổ đông tây, số lượng có lẽ sánh ngang bộ Đại Tạng Kinh. Giữa đống tính từ đáng khiếp ấy, thử nhặt ra những từ thích hợp nhất để tả người đàn bà đang đứng cách tôi ba bước, thân hình hơi vặn nghiêng, liếc mắt nhìn sự kinh ngạc và luống cuống của tôi một cách khoái trá, thì chẳng biết sẽ được bao nhiêu. Thế nhưng sống hơn ba mươi năm đến ngày nay, tôi chưa từng thấy một vẻ mặt như thế. Theo lời các nhà mỹ thuật, lý tưởng của điêu khắc Hy Lạp quy về hai chữ đoan túc. Đoan túc, tôi nghĩ, là dáng vẻ của sức sống con người sắp động mà chưa động. Động thì biến hóa ra sao, thành gió mây hay sấm sét, không phân biệt nổi; dư vị mịt mờ nằm ở chỗ ấy nên ý hàm súc mới truyền được đến trăm đời sau. Biết bao tôn nghiêm uy nghi trên thế gian đều ẩn sau mặt trái của năng lực trầm tĩnh này. Động thì lộ ra. Lộ ra thì một, hai hay ba, ắt phải ngã ngũ. Một, hai, ba hẳn đều là năng lực đặc thù, nhưng khi đã thành một, thành hai, thành ba, thì phô bày hết cái lấm láp bùn lầy, không sao quay về tướng viên mãn nguyên sơ. Vì thế, hễ mang tên động thì ắt thấp hèn. tượng Nhân Vương của Unkei, tranh mạn họa của Hokusai, đều hỏng ở chữ động ấy. Động hay tĩnh. Đó là vấn đề lớn chi phối số phận chúng tôi, những họa sĩ. Xưa nay lời tả mỹ nhân, hầu hết đều có thể quy vào một trong hai phạm trù ấy.

ところがこの女の表情を見ると、余はいずれとも判断に迷った。口は一文字を結んで静である。眼は五分のすきさえ見出すべく動いている。顔は下膨の瓜実形で、豊かに落ちつきを見せているに引き易えて、額は狭苦しくも、こせついて、いわゆる富士額の俗臭を帯びている。のみならず眉は両方から逼って、中間に数滴の薄荷を点じたるごとく、ぴくぴく焦慮ている。鼻ばかりは軽薄に鋭どくもない、遅鈍に丸くもない。画にしたら美しかろう。かように別れ別れの道具が皆一癖あって、乱調にどやどやと余の双眼に飛び込んだのだから迷うのも無理はない。

Vậy mà nhìn vẻ mặt người đàn bà này, tôi phân vân không biết xếp vào bên nào. Miệng mím thành một đường thẳng, là tĩnh. Mắt thì linh hoạt, đến năm phân kẽ hở cũng dò ra được, là động. Gương mặt trái xoan phình ở dưới, đầy đặn điềm đạm, trái lại vầng trán hẹp, chật chội, nhỏ nhen, mang cái khí tục của kiểu trán hình núi Phú Sĩ. Lại thêm đôi mày chụm từ hai bên vào, giữa như nhỏ mấy giọt bạc hà, giật giật nôn nóng. Riêng sống mũi, không nhọn đến mức nhẹ dạ, không tròn đến mức đần độn. Vẽ thành tranh chắc đẹp. Từng bộ phận mỗi thứ một cá tính như thế, tranh nhau ập vào hai mắt tôi trong cảnh lộn xộn, nên phân vân cũng là lẽ thường.

元来は静であるべき大地の一角に陥欠が起って、全体が思わず動いたが、動くは本来の性に背くと悟って、力めて往昔の姿にもどろうとしたのを、平衡を失った機勢に制せられて、心ならずも動きつづけた今日は、やけだから無理でも動いて見せると云わぬばかりの有様が――そんな有様がもしあるとすればちょうどこの女を形容する事が出来る。

Một góc đại địa vốn phải tĩnh bỗng sụt lở, cả khối bất giác động; nhưng biết động là trái bản tính, cố gắng trở lại dáng xưa, song bị đà mất thăng bằng cuốn đi, không muốn mà vẫn động mãi, đến nay đã liều, như muốn nói có phải gượng cũng cứ động cho mà xem — nếu có một dáng vẻ như thế, thì chính nó mới tả được người đàn bà này.

それだから軽侮の裏に、何となく人に縋りたい景色が見える。人を馬鹿にした様子の底に慎み深い分別がほのめいている。才に任せ、気を負えば百人の男子を物の数とも思わぬ勢の下から温和しい情けが吾知らず湧いて出る。どうしても表情に一致がない。悟りと迷が一軒の家に喧嘩をしながらも同居している体だ。この女の顔に統一の感じのないのは、心に統一のない証拠で、心に統一がないのは、この女の世界に統一がなかったのだろう。不幸に圧しつけられながら、その不幸に打ち勝とうとしている顔だ。不仕合な女に違ない。

Vì vậy, dưới vẻ khinh miệt lại thấp thoáng điều gì như muốn nương tựa vào người. Dưới dáng bỡn cợt thiên hạ lại ẩn hiện sự cẩn trọng biết nghĩ. Cậy tài, ôm khí, coi trăm đấng nam nhi chẳng ra gì, vậy mà ngay dưới khí thế ấy, nỗi dịu dàng hiền hòa lại trào lên không tự biết. Thế nào đi nữa, vẻ mặt cũng không nhất quán. Như giác ngộ và mê muội cãi vã nhau mà vẫn ở chung một nhà. Gương mặt người này không có cảm giác thống nhất, chứng tỏ lòng không thống nhất; lòng không thống nhất, hẳn vì thế giới của người ấy chưa từng thống nhất. Gương mặt vừa bị bất hạnh đè nặng vừa muốn thắng bất hạnh ấy. Hẳn là một người đàn bà kém may.

「ありがとう」と繰り返しながら、ちょっと会釈した。

“Cảm ơn cô”, tôi lặp lại, hơi cúi chào.

「ほほほほ御部屋は掃除がしてあります。往って御覧なさい。いずれ後ほど」

“Hì hì hì, phòng anh đã quét dọn xong rồi. Anh vào xem thử đi. Hẹn lát nữa nhé.”

と云うや否や、ひらりと、腰をひねって、廊下を軽気に馳けて行った。頭は銀杏返に結っている。白い襟がたぼの下から見える。帯の黒繻子は片側だけだろう。

Nói dứt lời, cô nhẹ xoay hông, chạy thoăn thoắt dọc hành lang. Tóc cô búi kiểu ichogaeshi, xòe như hai nửa lá bạch quả. Cổ áo lót trắng thấp thoáng dưới phần tóc sau gáy. Chiếc obi đen hẳn chỉ có một mặt là satin.

四

Bốn

ぽかんと部屋へ帰ると、なるほど奇麗に掃除がしてある。ちょっと気がかりだから、念のため戸棚をあけて見る。下には小さな用箪笥が見える。上から友禅の扱帯が半分垂れかかって、いるのは、誰か衣類でも取り出して急いで、出て行ったものと解釈が出来る。扱帯の上部はなまめかしい衣裳の間にかくれて先は見えない。片側には書物が少々詰めてある。一番上に白隠和尚の遠良天釜と、伊勢物語の一巻が並んでる。昨夕のうつつは事実かも知れないと思った。

Thẫn thờ trở về phòng, quả nhiên đã quét dọn sạch sẽ. Hơi băn khoăn, tôi mở thử tủ âm tường cho chắc. Phía dưới thấy một chiếc tủ con đựng đồ dùng. Phía trên một dải thắt lưng yuzen buông lửng một nửa, hẳn là ai đó lấy quần áo ra vội vã rồi đi. Đầu trên dải thắt lưng khuất giữa các bộ y phục lả lơi nên không thấy. Một bên chất vài quyển sách. Trên cùng xếp cạnh nhau cuốn Orategama của hòa thượng Hakuin và một quyển Truyện Ise. Tôi nghĩ chuyện đêm qua có lẽ là thật.

何気なく座布団の上へ坐ると、唐木の机の上に例の写生帖が、鉛筆を挟んだまま、大事そうにあけてある。夢中に書き流した句を、朝見たらどんな具合だろうと手に取る。

Vô tình ngồi xuống đệm, tôi thấy trên chiếc bàn gỗ quý cuốn sổ phác họa quen thuộc vẫn mở sẵn, kẹp cây bút chì, dáng như được nâng niu. Những câu tôi viết trong cơn mê man, sáng ra xem thử không biết ra sao, tôi bèn cầm lên.

「海棠の露をふるふや物狂」の下にだれだか「海棠の露をふるふや朝烏」とかいたものがある。鉛筆だから、書体はしかと解らんが、女にしては硬過ぎる、男にしては柔か過ぎる。おやとまた吃驚する。次を見ると「花の影、女の影の朧かな」の下に「花の影女の影を重ねけり」とつけてある。「正一位女に化けて朧月」の下には「御曹子女に化けて朧月」とある。真似をしたつもりか、添削した気か、風流の交わりか、馬鹿か、馬鹿にしたのか、余は思わず首を傾けた。

Dưới câu “Rũ sương hải đường kia, kẻ cuồng si” có ai đó viết “Rũ sương hải đường kia, quạ sớm”. Viết bằng bút chì nên nét chữ không rõ, nhưng với đàn bà thì cứng quá, với đàn ông lại mềm quá. Ô kìa, tôi lại giật mình. Xem tiếp, dưới câu “Bóng hoa, bóng gái, mờ nhòa” có thêm “Bóng hoa chồng lên bóng gái”. Dưới câu “Hồ ly Chính nhất vị hóa gái, trăng mờ” là “Công tử hóa gái, trăng mờ”. Là bắt chước, hay chấm sửa, hay kết giao phong nhã? Là ngốc, hay đang chế nhạo tôi? Tôi bất giác nghiêng đầu.

後ほどと云ったから、今に飯の時にでも出て来るかも知れない。出て来たら様子が少しは解るだろう。ときに何時だなと時計を見ると、もう十一時過ぎである。よく寝たものだ。これでは午飯だけで間に合せる方が胃のためによかろう。

Cô đã nói “lát nữa”, chắc đến bữa cơm sẽ ló mặt. Cô mà đến thì có lẽ tôi sẽ hiểu thêm đôi chút tình hình. À mà mấy giờ rồi nhỉ, xem đồng hồ thì đã quá mười một giờ. Ngủ kỹ thật. Thế này thì chỉ ăn bữa trưa cho xong là tốt cho dạ dày.

右側の障子をあけて、昨夜の名残はどの辺かなと眺める。海棠と鑑定したのははたして、海棠であるが、思ったよりも庭は狭い。五六枚の飛石を一面の青苔が埋めて、素足で踏みつけたら、さも心持ちがよさそうだ。左は山つづきの崖に赤松が斜めに岩の間から庭の上へさし出している。海棠の後ろにはちょっとした茂みがあって、奥は大竹藪が十丈の翠りを春の日に曝している。右手は屋の棟で遮ぎられて、見えぬけれども、地勢から察すると、だらだら下りに風呂場の方へ落ちているに相違ない。

Mở cánh cửa trượt bên phải, ngắm xem dư âm đêm qua còn ở góc nào. Cây tôi đoán là hải đường quả đúng là hải đường, nhưng khu vườn hẹp hơn tôi nghĩ. Năm sáu tấm đá lát bước được rêu xanh phủ kín, giẫm chân trần lên hẳn dễ chịu lắm. Bên trái là vách núi nối liền, thông đỏ chìa nghiêng từ kẽ đá ra phía vườn. Sau cây hải đường có một khóm rậm nhỏ, phía trong là rừng tre lớn phơi sắc biếc mười trượng dưới nắng xuân. Bên phải bị mái nhà che khuất nên không thấy, nhưng suy từ địa thế thì chắc dốc thoai thoải xuống phía nhà tắm.

山が尽きて、岡となり、岡が尽きて、幅三丁ほどの平地となり、その平地が尽きて、海の底へもぐり込んで、十七里向うへ行ってまた隆然と起き上って、周囲六里の摩耶島となる。これが那古井の地勢である。温泉場は岡の麓を出来るだけ崖へさしかけて、岨の景色を半分庭へ囲い込んだ一構であるから、前面は二階でも、後ろは平屋になる。椽から足をぶらさげれば、すぐと踵は苔に着く。道理こそ昨夕は楷子段をむやみに上ったり、下ったり、異な仕掛の家と思ったはずだ。

Núi hết thì thành đồi, đồi hết thì thành bình địa rộng chừng ba trăm mét, bình địa hết thì lặn xuống đáy biển, đi mười bảy dặm bên kia lại nhô lên sừng sững thành đảo Maya chu vi sáu dặm. Đó là địa thế Nakoi. Khu suối nước nóng nhô hết mức chân đồi ra vách, gồm cả nửa cảnh sườn núi vào vườn, nên mặt trước tuy hai tầng, mặt sau chỉ một tầng. Thả chân từ hiên xuống là gót chạm ngay rêu. Hèn gì đêm qua cứ leo lên leo xuống cầu thang lung tung, tôi đã thấy nhà này bố trí lạ.

今度は左り側の窓をあける。自然と凹む二畳ばかりの岩のなかに春の水がいつともなく、たまって静かに山桜の影を蘸している。二株三株の熊笹が岩の角を彩どる、向うに枸杞とも見える生垣があって、外は浜から、岡へ上る岨道か時々人声が聞える。往来の向うはだらだらと南下がりに蜜柑を植えて、谷の窮まる所にまた大きな竹藪が、白く光る。竹の葉が遠くから見ると、白く光るとはこの時初めて知った。藪から上は、松の多い山で、赤い幹の間から石磴が五六段手にとるように見える。大方御寺だろう。

Giờ mở cửa sổ bên trái. Trong ổ đá lõm tự nhiên chừng hai chiếu, nước xuân chẳng biết từ bao giờ đã đọng lại, lặng lẽ in bóng hoa anh đào núi. Hai ba bụi trúc lùn viền góc đá, bên kia có hàng rào trông như cây kỷ tử, ngoài là con đường mòn từ bãi biển lên đồi, thỉnh thoảng nghe tiếng người. Bên kia đường, vườn cam trồng dốc thoai thoải xuống phía nam, nơi thung lũng cùng tận lại có một rừng tre lớn, sáng trắng. Lá tre nhìn từ xa trắng lóe, đến lúc này tôi mới biết. Từ rừng tre trở lên là núi nhiều thông, giữa những thân cây đỏ thấy rõ năm sáu bậc đá rõ như trong lòng bàn tay. Chắc là chùa.

入口の襖をあけて椽へ出ると、欄干が四角に曲って、方角から云えば海の見ゆべきはずの所に、中庭を隔てて、表二階の一間がある。わが住む部屋も、欄干に倚ればやはり同じ高さの二階なのには興が催おされる。湯壺は地の下にあるのだから、入湯と云う点から云えば、余は三層楼上に起臥する訳になる。

Mở cánh cửa trượt ra hiên, lan can gấp thành góc vuông; theo phương hướng thì nơi lẽ ra thấy biển, cách một khoảng sân giữa, lại là một gian tầng hai của dãy nhà trước. Phòng tôi ở, tựa lan can thì cũng cùng độ cao tầng hai, thật thú vị. Bồn tắm nằm dưới đất, nên xét về chuyện tắm thì tôi ăn ngủ trên lầu ba.

家は随分広いが、向う二階の一間と、余が欄干に添うて、右へ折れた一間のほかは、居室台所は知らず、客間と名がつきそうなのは大抵立て切ってある。客は、余をのぞくのほかほとんど皆無なのだろう。〆た部屋は昼も雨戸をあけず、あけた以上は夜も閉てぬらしい。これでは表の戸締りさえ、するかしないか解らん。非人情の旅にはもって来いと云う屈強な場所だ。

Nhà khá rộng, nhưng ngoài gian tầng hai bên kia và gian tôi ở, rẽ phải dọc theo lan can, thì phòng sinh hoạt hay bếp núc tôi không biết, còn những gian có thể gọi là phòng khách phần lớn đóng kín. Khách ngoài tôi chắc gần như không có. Phòng đã đóng thì ban ngày cũng không mở cửa chớp, đã mở thì ban đêm cũng không đóng. Thế này thì đến cổng trước có khóa hay không cũng chẳng rõ. Đúng là nơi quá hợp cho chuyến đi phi nhân tình.

時計は十二時近くなったが飯を食わせる景色はさらにない。ようやく空腹を覚えて来たが、空山不見人と云う詩中にあると思うと、一とかたげぐらい倹約しても遺憾はない。画をかくのも面倒だ、俳句は作らんでもすでに俳三昧に入っているから、作るだけ野暮だ。読もうと思って三脚几に括りつけて来た二三冊の書籍もほどく気にならん。こうやって、煦々たる春日に背中をあぶって、椽側に花の影と共に寝ころんでいるのが、天下の至楽である。考えれば外道に堕ちる。動くと危ない。出来るならば鼻から呼吸もしたくない。畳から根の生えた植物のようにじっとして二週間ばかり暮して見たい。

Đồng hồ gần mười hai giờ mà chẳng có dấu hiệu nào định dọn cơm. Mãi mới thấy đói, nhưng nghĩ mình đang ở trong bài thơ “Núi vắng chẳng thấy người”, thì nhịn bớt một bữa cũng chẳng tiếc. Vẽ tranh thì phiền, haiku không làm cũng đã nhập vào cõi haiku rồi, làm ra chỉ thêm thô. Hai ba cuốn sách buộc vào giá ba chân định đọc, tôi cũng chẳng muốn tháo. Cứ thế hong lưng dưới nắng xuân ấm áp, nằm dài trên hiên cùng bóng hoa, là cái thú tột cùng của thiên hạ. Nghĩ ngợi thì rơi vào ngoại đạo. Động là nguy. Nếu được, đến thở bằng mũi tôi cũng không muốn. Muốn như một loài cây đã bén rễ vào chiếu, bất động sống chừng hai tuần.

やがて、廊下に足音がして、段々下から誰か上ってくる。近づくのを聞いていると、二人らしい。それが部屋の前でとまったなと思ったら、一人は何にも云わず、元の方へ引き返す。襖があいたから、今朝の人と思ったら、やはり昨夜の小女郎である。何だか物足らぬ。

Rồi có tiếng chân trên hành lang, ai đó từ dưới lên từng bậc. Nghe tiếng gần dần, có vẻ hai người. Tưởng họ dừng trước phòng thì một người chẳng nói chẳng rằng quay trở lại. Cánh cửa mở, tôi tưởng là người sáng nay, hóa ra vẫn là cô hầu nhỏ đêm qua. Thấy thiêu thiếu.

「遅くなりました」と膳を据える。朝食の言訳も何にも言わぬ。焼肴に青いものをあしらって、椀の蓋をとれば早蕨の中に、紅白に染め抜かれた、海老を沈ませてある。ああ好い色だと思って、椀の中を眺めていた。

“Muộn mất rồi ạ”, cô đặt mâm cơm xuống. Cũng chẳng một lời bào chữa cho bữa sáng. Cá nướng điểm thứ rau xanh, mở nắp bát canh thì thấy trong đám dương xỉ non chìm một con tôm nhuộm đỏ trắng. Ôi, màu đẹp làm sao, tôi nghĩ, rồi ngắm mãi trong bát.

「御嫌いか」と下女が聞く。

“Ông không thích ạ?” cô hầu hỏi.

「いいや、今に食う」と云ったが実際食うのは惜しい気がした。ターナーがある晩餐の席で、皿に盛るサラドを見詰めながら、涼しい色だ、これがわしの用いる色だと傍の人に話したと云う逸事をある書物で読んだ事があるが、この海老と蕨の色をちょっとターナーに見せてやりたい。いったい西洋の食物で色のいいものは一つもない。あればサラドと赤大根ぐらいなものだ。滋養の点から云ったらどうか知らんが、画家から見るとすこぶる発達せん料理である。そこへ行くと日本の献立は、吸物でも、口取でも、刺身でも物奇麗に出来る。会席膳を前へ置いて、一箸も着けずに、眺めたまま帰っても、目の保養から云えば、御茶屋へ上がった甲斐は充分ある。

“Không, ăn ngay đây”, nhưng thực lòng tôi tiếc không muốn ăn. Tôi từng đọc trong một cuốn sách giai thoại về Turner: trong bữa tối ông nhìn chằm chằm đĩa salad, bảo người bên cạnh rằng màu mát mắt quá, đây chính là màu ta dùng; tôi muốn đem màu tôm và dương xỉ này cho Turner xem một chút. Nói chung món Tây chẳng có thứ nào màu đẹp. Có chăng chỉ salad và củ cải đỏ. Về bổ dưỡng thì chưa biết, nhưng trong mắt họa sĩ, đó là nền ẩm thực chẳng phát triển chút nào. Đến thực đơn Nhật thì từ canh, món dọn kèm, đến sashimi, món nào cũng làm sạch đẹp. Đặt mâm kaiseki trước mặt, chẳng đụng đũa, chỉ ngắm rồi ra về, thì xét về sướng mắt cũng đã đáng công lên nhà trà.

「うちに若い女の人がいるだろう」と椀を置きながら、質問をかけた。

“Trong nhà có một người đàn bà trẻ nhỉ”, tôi đặt bát xuống, hỏi.

「へえ」

“Vâng.”

「ありゃ何だい」

“Ai thế?”

「若い奥様でござんす」

“Là bà chủ trẻ ạ.”

「あのほかにまだ年寄の奥様がいるのかい」

“Ngoài ra còn bà chủ già nữa à?”

「去年御亡くなりました」

“Năm ngoái bà mất rồi ạ.”

「旦那さんは」

“Còn ông chủ?”

「おります。旦那さんの娘さんでござんす」

“Có ạ. Bà ấy là con gái ông chủ.”

「あの若い人がかい」

“Người trẻ kia ấy à?”

「へえ」

“Vâng.”

「御客はいるかい」

“Có khách không?”

「おりません」

“Không ạ.”

「わたし一人かい」

“Chỉ có mình tôi thôi à?”

「へえ」

“Vâng.”

「若い奥さんは毎日何をしているかい」

“Bà chủ trẻ hằng ngày làm gì?”

「針仕事を……」

“May vá ạ…”

「それから」

“Còn gì nữa?”

「三味を弾きます」

“Gảy đàn shamisen ạ.”

これは意外であった。面白いからまた

Điều này bất ngờ. Thấy thú nên tôi hỏi tiếp

「それから」と聞いて見た。

“Còn gì nữa?”

「御寺へ行きます」と小女郎が云う。

“Đi chùa ạ”, cô hầu nhỏ nói.

これはまた意外である。御寺と三味線は妙だ。

Lại bất ngờ nữa. Chùa với đàn shamisen, lạ thật.

「御寺詣りをするのかい」

“Cô ấy đi lễ chùa à?”

「いいえ、和尚様の所へ行きます」

“Không, đến chỗ hòa thượng ạ.”

「和尚さんが三味線でも習うのかい」

“Hòa thượng học đàn shamisen à?”

「いいえ」

“Không ạ.”

「じゃ何をしに行くのだい」

“Thế đến làm gì?”

「大徹様の所へ行きます」

“Đến chỗ thầy Daitetsu ạ.”

なあるほど、大徹と云うのはこの額を書いた男に相違ない。この句から察すると何でも禅坊主らしい。戸棚に遠良天釜があったのは、全くあの女の所持品だろう。

Ra thế, Daitetsu hẳn là người đã viết tấm biển này. Xét câu ấy thì hình như là một nhà sư thiền. Cuốn Orategama trong tủ chắc chắn là đồ của cô ấy.

「この部屋は普段誰か這入っている所かね」

“Phòng này bình thường có ai ở không?”

「普段は奥様がおります」

“Bình thường bà chủ ở ạ.”

「それじゃ、昨夕、わたしが来る時までここにいたのだね」

“Vậy đêm qua, đến lúc tôi tới, cô ấy vẫn ở đây phải không?”

「へえ」

“Vâng.”

「それは御気の毒な事をした。それで大徹さんの所へ何をしに行くのだい」

“Thế thì tôi có lỗi với cô ấy rồi. Mà đến chỗ thầy Daitetsu để làm gì?”

「知りません」

“Em không biết.”

「それから」

“Còn gì nữa?”

「何でござんす」

“Gì ạ?”

「それから、まだほかに何かするのだろう」

“Ngoài ra chắc còn làm gì nữa chứ?”

「それから、いろいろ……」

“Còn, đủ thứ…”

「いろいろって、どんな事を」

“Đủ thứ là những gì?”

「知りません」

“Em không biết.”

会話はこれで切れる。飯はようやく了る。膳を引くとき、小女郎が入口の襖を開たら、中庭の栽込みを隔てて、向う二階の欄干に銀杏返しが頬杖を突いて、開化した楊柳観音のように下を見詰めていた。今朝に引き替えて、はなはだ静かな姿である。俯向いて、瞳の働きが、こちらへ通わないから、相好にかほどな変化を来たしたものであろうか。昔の人は人に存するもの眸子より良きはなしと云ったそうだが、なるほど人焉んぞ廋さんや、人間のうちで眼ほど活きている道具はない。寂然と倚る亜字欄の下から、蝶々が二羽寄りつ離れつ舞い上がる。途端にわが部屋の襖はあいたのである。襖の音に、女は卒然と蝶から眼を余の方に転じた。視線は毒矢のごとく空を貫いて、会釈もなく余が眉間に落ちる。はっと思う間に、小女郎が、またはたと襖を立て切った。あとは至極呑気な春となる。

Câu chuyện đến đây dứt. Cơm cũng xong. Lúc dọn mâm, cô hầu nhỏ mở cánh cửa trượt ra; qua khóm cây trồng ở sân giữa, trên lan can tầng hai bên kia, cô búi tóc đang chống má, nhìn xuống như vị Quan Âm cành dương thời khai hóa. Trái hẳn với sáng nay, dáng cô vô cùng tĩnh lặng. Cúi mặt, con ngươi không đưa về phía này, thế mà tướng mạo đã đổi đến vậy. Người xưa bảo: xét một con người, không gì rõ hơn đôi con ngươi; quả thật người sao giấu được, trong con người không món nào sống động bằng đôi mắt. Dưới lan can hình chữ Á nơi cô lặng lẽ tựa, hai con bướm lúc gần lúc xa bay lên. Ngay lúc ấy cửa phòng tôi mở. Nghe tiếng cửa, cô chợt chuyển mắt khỏi bướm sang tôi. Ánh nhìn như mũi tên độc xuyên qua không trung, chẳng chào hỏi, rơi thẳng vào giữa hai chân mày tôi. Tôi vừa giật mình thì cô hầu nhỏ đã sập cửa lại. Sau đó là một mùa xuân vô cùng nhàn nhã.

余はまたごろりと寝ころんだ。たちまち心に浮んだのは、

Tôi lại nằm lăn xuống. Lập tức trong lòng hiện lên mấy câu:

Sadder than is the moon's lost light,

Sadder than is the moon's lost light,

Lost ere the kindling of dawn,

Lost ere the kindling of dawn,

To travellers journeying on,

To travellers journeying on,

The shutting of thy fair face from my sight.

The shutting of thy fair face from my sight.

と云う句であった。もし余があの銀杏返しに懸想して、身を砕いても逢わんと思う矢先に、今のような一瞥の別れを、魂消るまでに、嬉しとも、口惜しとも感じたら、余は必ずこんな意味をこんな詩に作るだろう。その上に

Đó là mấy câu thơ này. Nếu tôi phải lòng cô búi tóc kia, muốn gặp bằng được dù tan xương nát thịt, mà đúng lúc ấy chỉ nhận một cái liếc chia tay như vừa rồi, vừa mừng vừa ấm ức đến thất thần, thì chắc chắn tôi sẽ làm ý ấy thành một bài thơ như thế. Hơn nữa, có lẽ tôi còn thêm vào

Might I look on thee in death,

Might I look on thee in death,

With bliss I would yield my breath.

With bliss I would yield my breath.

と云う二句さえ、付け加えたかも知れぬ。幸い、普通ありふれた、恋とか愛とか云う境界はすでに通り越して、そんな苦しみは感じたくても感じられない。しかし今の刹那に起った出来事の詩趣はゆたかにこの五六行にあらわれている。余と銀杏返しの間柄にこんな切ない思はないとしても、二人の今の関係を、この詩の中に適用て見るのは面白い。あるいはこの詩の意味をわれらの身の上に引きつけて解釈しても愉快だ。二人の間には、ある因果の細い糸で、この詩にあらわれた境遇の一部分が、事実となって、括りつけられている。因果もこのくらい糸が細いと苦にはならぬ。その上、ただの糸ではない。空を横切る虹の糸、野辺に棚引く霞の糸、露にかがやく蜘蛛の糸。切ろうとすれば、すぐ切れて、見ているうちは勝れてうつくしい。万一この糸が見る間に太くなって井戸縄のようにかたくなったら？ そんな危険はない。余は画工である。先はただの女とは違う。

hai câu ấy. May thay, những cảnh giới thường tình như yêu hay thương tôi đã vượt qua từ lâu, có muốn cảm cũng không cảm nổi nỗi khổ ấy. Nhưng thi vị của chuyện vừa xảy ra trong thoáng chốc đã hiện đủ trong năm sáu dòng này. Dẫu giữa tôi và cô búi tóc chẳng có nỗi thắt lòng ấy, đem quan hệ hiện tại của hai người áp vào bài thơ này vẫn thú. Hoặc kéo ý thơ về thân phận chúng tôi mà giải cũng vui. Giữa hai người, bằng một sợi chỉ mảnh của nhân quả nào đó, một phần cảnh ngộ nêu trong bài thơ đã thành sự thật, buộc chặt hai người. Nhân quả mà sợi chỉ mảnh thế này thì chẳng thành phiền. Hơn nữa không phải sợi chỉ tầm thường. Sợi chỉ cầu vồng vắt ngang trời, sợi chỉ sương mù kéo trên đồng nội, sợi chỉ nhện lấp lánh sương. Muốn cắt thì đứt ngay, còn lúc đang ngắm thì đẹp lạ thường. Giả như sợi chỉ này thoắt cái to ra, cứng như dây giếng thì sao? Chẳng có nguy hiểm ấy. Tôi là họa sĩ. Đối phương cũng không phải đàn bà tầm thường.

突然襖があいた。寝返りを打って入口を見ると、因果の相手のその銀杏返しが敷居の上に立って青磁の鉢を盆に乗せたまま佇んでいる。

Cửa đột ngột mở. Trở mình nhìn ra, tôi thấy chính cô búi tóc, đối tượng của sợi nhân quả kia, đứng lặng trên bậu cửa, bưng khay đặt chiếc bát men ngọc.

「また寝ていらっしゃるか、昨夕は御迷惑で御座んしたろう。何返も御邪魔をして、ほほほほ」と笑う。臆した景色も、隠す景色も――恥ずる景色は無論ない。ただこちらが先を越されたのみである。

“Lại nằm đấy ư, đêm qua chắc phiền anh lắm. Quấy rầy mấy bận, hì hì hì”, cô cười. Không có vẻ sợ sệt, không có vẻ giấu giếm — dĩ nhiên cũng chẳng chút xấu hổ. Chỉ là tôi bị cô vượt trước một bước.

「今朝はありがとう」とまた礼を云った。考えると、丹前の礼をこれで三返云った。しかも、三返ながら、ただ難有うと云う三字である。

“Sáng nay cảm ơn cô”, tôi lại cảm ơn. Nghĩ lại, vì chiếc áo tanzen tôi đã cảm ơn ba lần. Mà cả ba lần chỉ là ba chữ “cảm ơn”.

女は余が起き返ろうとする枕元へ、早くも坐って

Cô đã ngồi sẵn bên gối tôi, lúc tôi định ngồi dậy,

「まあ寝ていらっしゃい。寝ていても話は出来ましょう」と、さも気作に云う。余は全くだと考えたから、ひとまず腹這になって、両手で顎を支え、しばし畳の上へ肘壺の柱を立てる。

“Cứ nằm đi. Nằm cũng nói chuyện được mà”, cô nói rất tự nhiên. Tôi thấy cô nói phải, nên tạm nằm sấp, hai tay đỡ cằm, chống đôi cột khuỷu trên chiếu.

「御退屈だろうと思って、御茶を入れに来ました」

“Tôi nghĩ anh buồn chán nên mang trà đến.”

「ありがとう」またありがとうが出た。菓子皿のなかを見ると、立派な羊羹が並んでいる。余はすべての菓子のうちでもっとも羊羹が好だ。別段食いたくはないが、あの肌合が滑らかに、緻密に、しかも半透明に光線を受ける具合は、どう見ても一個の美術品だ。ことに青味を帯びた煉上げ方は、玉と蝋石の雑種のようで、はなはだ見て心持ちがいい。のみならず青磁の皿に盛られた青い煉羊羹は、青磁のなかから今生れたようにつやつやして、思わず手を出して撫でて見たくなる。西洋の菓子で、これほど快感を与えるものは一つもない。クリームの色はちょっと柔かだが、少し重苦しい。ジェリは、一目宝石のように見えるが、ぶるぶる顫えて、羊羹ほどの重味がない。白砂糖と牛乳で五重の塔を作るに至っては、言語道断の沙汰である。

“Cảm ơn”, lại cảm ơn. Nhìn vào đĩa bánh thấy yokan thượng hạng xếp thành hàng. Trong các loại bánh tôi thích yokan nhất. Không đặc biệt muốn ăn, nhưng cái thớ bóng mịn, đặc khít, lại trong mờ đón ánh sáng ấy, nhìn thế nào cũng là một tác phẩm mỹ thuật. Nhất là chất bánh luyện ngả sắc xanh, như giống lai giữa ngọc và đá sáp, ngắm rất sướng mắt. Hơn nữa yokan xanh đặt trên đĩa men ngọc bóng loáng như vừa sinh ra từ trong men ngọc, khiến tôi bất giác đưa tay vuốt thử. Bánh Tây không có thứ nào cho cảm khoái ấy. Màu kem tuy dịu nhưng hơi nặng nề. Thạch thoạt nhìn như bảo thạch, nhưng run rẩy, không có độ nặng như yokan. Còn dựng tháp năm tầng bằng đường trắng và sữa bò thì quả là quá quắt, không nói nên lời.

「うん、なかなか美事だ」

“Ừ, đẹp thật.”

「今しがた、源兵衛が買って帰りました。これならあなたに召し上がられるでしょう」

“Vừa nãy Genbei mua về. Cái này thì chắc anh ăn được.”

源兵衛は昨夕城下へ留ったと見える。余は別段の返事もせず羊羹を見ていた。どこで誰れが買って来ても構う事はない。ただ美くしければ、美くしいと思うだけで充分満足である。

Có vẻ Genbei đã ở lại thị trấn dưới thành đêm qua. Tôi không đáp gì, cứ ngắm yokan. Ai mua ở đâu cũng chẳng sao. Chỉ cần đẹp, thấy đẹp là đủ mãn nguyện.

「この青磁の形は大変いい。色も美事だ。ほとんど羊羹に対して遜色がない」

“Hình dáng bát men ngọc này rất tốt. Màu cũng đẹp. Gần như không thua yokan.”

女はふふんと笑った。口元に侮どりの波が微かに揺れた。余の言葉を洒落と解したのだろう。なるほど洒落とすれば、軽蔑される価はたしかにある。智慧の足りない男が無理に洒落れた時には、よくこんな事を云うものだ。

Cô khẽ “hừ” một tiếng cười. Nơi khóe miệng gợn lên sóng khinh miệt. Chắc cô coi lời tôi là pha trò. Quả thật nếu là pha trò thì đáng bị khinh. Khi kẻ thiếu trí gắng pha trò, thường nói những điều như vậy.

「これは支那ですか」

“Cái này là đồ Trung Hoa à?”

「何ですか」と相手はまるで青磁を眼中に置いていない。

“Gì cơ ạ?” cô hoàn toàn không để men ngọc vào mắt.

「どうも支那らしい」と皿を上げて底を眺めて見た。

“Hình như đồ Trung Hoa”, tôi nhấc đĩa lên ngắm đáy.

「そんなものが、御好きなら、見せましょうか」

“Nếu anh thích mấy thứ đó, tôi cho xem nhé?”

「ええ、見せて下さい」

“Vâng, cho tôi xem.”

「父が骨董が大好きですから、だいぶいろいろなものがあります。父にそう云って、いつか御茶でも上げましょう」

“Cha tôi rất mê đồ cổ nên có khá nhiều thứ. Tôi sẽ nói với cha, hôm nào mời anh uống trà.”

茶と聞いて少し辟易した。世間に茶人ほどもったいぶった風流人はない。広い詩界をわざとらしく窮屈に縄張りをして、極めて自尊的に、極めてことさらに、極めてせせこましく、必要もないのに鞠躬如として、あぶくを飲んで結構がるものはいわゆる茶人である。あんな煩瑣な規則のうちに雅味があるなら、麻布の聯隊のなかは雅味で鼻がつかえるだろう。廻れ右、前への連中はことごとく大茶人でなくてはならぬ。あれは商人とか町人とか、まるで趣味の教育のない連中が、どうするのが風流か見当がつかぬところから、器械的に利休以後の規則を鵜呑みにして、これでおおかた風流なんだろう、とかえって真の風流人を馬鹿にするための芸である。

Nghe đến trà thì hơi ngán. Trên đời chẳng ai làm bộ làm tịch như trà nhân. Họ cố ý vạch một khoảng chật hẹp giữa cõi thi ca rộng rãi, tự tôn hết mức, cố tình hết mức, hẹp hòi hết mức, chẳng cần thiết mà khom lưng cúi mình, uống thứ bọt rồi khen ngon, đó chính là trà nhân. Nếu trong thứ quy tắc rườm rà ấy có nhã vị, thì trong trung đoàn ở Azabu nhã vị đã tràn đến mũi. Mấy gã “quay phải, tiến lên” ắt đều phải là đại trà nhân. Đó là trò của đám thương nhân, dân phố thị, hoàn toàn không được giáo dục thẩm mỹ, vì không biết thế nào là phong nhã nên nuốt sống máy móc các quy tắc từ sau thời Rikyu, rồi cho rằng thế đại khái là phong nhã, để rồi ngược lại đem chê những người phong nhã thật.

「御茶って、あの流儀のある茶ですかな」

“Trà ấy là thứ trà có môn phái đấy à?”

「いいえ、流儀も何もありゃしません。御厭なら飲まなくってもいい御茶です」

“Không, chẳng môn phái gì cả. Nếu anh ghét thì không uống cũng được.”

「そんなら、ついでに飲んでもいいですよ」

“Vậy thì tiện thể tôi uống cũng được.”

「ほほほほ。父は道具を人に見ていただくのが大好きなんですから……」

“Hì hì hì. Cha tôi rất thích cho người ta xem đồ của mình…”

「褒めなくっちゃあ、いけませんか」

“Thế phải khen à?”

「年寄りだから、褒めてやれば、嬉しがりますよ」

“Cha tuổi cao rồi, khen thì cha mừng.”

「へえ、少しなら褒めて置きましょう」

“Ồ, khen chút đỉnh thì tôi khen.”

「負けて、たくさん御褒めなさい」

“Châm chước đi, khen nhiều vào.”

「はははは、時にあなたの言葉は田舎じゃない」

“Ha ha ha, mà này, giọng cô không phải giọng quê.”

「人間は田舎なんですか」

“Còn con người thì quê à?”

「人間は田舎の方がいいのです」

“Con người thì quê mới tốt.”

「それじゃ幅が利きます」

“Vậy thì người quê có thế lực lắm.”

「しかし東京にいた事がありましょう」

“Nhưng chắc cô từng ở Tokyo.”

「ええ、いました、京都にもいました。渡りものですから、方々にいました」

“Vâng, từng ở, cả Kyoto cũng từng. Thân phận nay đây mai đó nên chỗ nào cũng từng ở.”

「ここと都と、どっちがいいですか」

“Ở đây với chốn đô hội, nơi nào hơn?”

「同じ事ですわ」

“Như nhau thôi.”

「こう云う静かな所が、かえって気楽でしょう」

“Nơi tĩnh lặng thế này lại thoải mái nhỉ.”

「気楽も、気楽でないも、世の中は気の持ちよう一つでどうでもなります。蚤の国が厭になったって、蚊の国へ引越しちゃ、何にもなりません」

“Thoải mái hay không, đời này tùy lòng mình mà thế nào cũng được. Chán xứ bọ chét mà dọn sang xứ muỗi thì chẳng ích gì.”

「蚤も蚊もいない国へ行ったら、いいでしょう」

“Thì đi đến xứ không có bọ chét, không có muỗi.”

「そんな国があるなら、ここへ出して御覧なさい。さあ出してちょうだい」と女は詰め寄せる。

“Nếu có xứ như thế, anh bày ra đây xem. Nào bày ra đi”, cô dồn tới.

「御望みなら、出して上げましょう」と例の写生帖をとって、女が馬へ乗って、山桜を見ている心持ち――無論とっさの筆使いだから、画にはならない。ただ心持ちだけをさらさらと書いて、

“Nếu cô muốn thì tôi bày”, tôi lấy cuốn sổ phác họa, vẽ tâm trạng một người đàn bà cưỡi ngựa ngắm hoa anh đào núi — dĩ nhiên bút pháp vội vã nên chẳng thành tranh. Chỉ phác tâm trạng bằng vài nét,

「さあ、この中へ御這入りなさい。蚤も蚊もいません」と鼻の前へ突きつけた。驚くか、恥ずかしがるか、この様子では、よもや、苦しがる事はなかろうと思って、ちょっと景色を伺うと、

“Nào, mời cô vào đây. Không có bọ chét, không có muỗi”, tôi chìa ra trước mũi cô. Giật mình hay thẹn đây, nhưng thế này thì chắc không đến nỗi khổ sở, tôi nghĩ, rồi dò xét nét mặt,

「まあ、窮屈な世界だこと、横幅ばかりじゃありませんか。そんな所が御好きなの、まるで蟹ね」と云って退けた。余は

“Ôi, thế giới chật chội quá, chỉ toàn bề ngang. Anh thích chỗ ấy ư, y như con cua”, cô gạt phăng. Tôi

「わはははは」と笑う。軒端に近く、啼きかけた鶯が、中途で声を崩して、遠き方へ枝移りをやる。両人はわざと対話をやめて、しばらく耳を峙てたが、いったん鳴き損ねた咽喉は容易に開けぬ。

“Ha ha ha ha” cười. Gần mái hiên, con chim oanh vừa cất tiếng bị vỡ giọng giữa chừng, nhảy cành bay xa. Hai người cố ý ngừng chuyện, lắng tai một lúc, nhưng cổ họng đã lỡ nhịp thì chẳng dễ mở lại.

「昨日は山で源兵衛に御逢いでしたろう」

“Hôm qua anh gặp Genbei trên núi nhỉ.”

「ええ」

“Vâng.”

「長良の乙女の五輪塔を見ていらしったか」

“Anh đã xem tháp ngũ luân của nàng Nagara chưa?”

「ええ」

“Rồi.”

「あきづけば、をばなが上に置く露の、けぬべくもわは、おもほゆるかも」と説明もなく、女はすらりと節もつけずに歌だけ述べた。何のためか知らぬ。

“Thu sang, sương đọng đầu bông lau / Tôi nghĩ mình cũng sẽ tan như thế”, cô đọc thẳng bài ca, không giảng giải, không ngân điệu. Chẳng biết để làm gì.

「その歌はね、茶店で聞きましたよ」

“Bài ca ấy tôi nghe ở quán trà rồi.”

「婆さんが教えましたか。あれはもと私のうちへ奉公したもので、私がまだ嫁に……」と云いかけて、これはと余の顔を見たから、余は知らぬ風をしていた。

“Bà lão dạy anh à? Bà ấy vốn từng làm việc nhà tôi, lúc tôi chưa gả…” nói nửa chừng, cô ngó mặt tôi giật mình, còn tôi làm như không biết.

「私がまだ若い時分でしたが、あれが来るたびに長良の話をして聞かせてやりました。うただけはなかなか覚えなかったのですが、何遍も聴くうちに、とうとう何もかも諳誦してしまいました」

“Hồi tôi còn trẻ, mỗi lần bà ấy đến tôi lại kể chuyện Nagara. Bài ca thì mãi bà không nhớ, nhưng nghe nhiều lần, rốt cuộc thuộc làu hết cả.”

「どうれで、むずかしい事を知ってると思った。――しかしあの歌は憐れな歌ですね」

“Thảo nào, tôi cứ nghĩ sao bà biết chuyện khó thế. — Nhưng bài ca ấy thương cảm nhỉ.”

「憐れでしょうか。私ならあんな歌は咏みませんね。第一、淵川へ身を投げるなんて、つまらないじゃありませんか」

“Thương cảm ư? Tôi thì tôi chẳng làm bài ca ấy. Trước hết, gieo mình xuống vực sông thì vô nghĩa còn gì.”

「なるほどつまらないですね。あなたならどうしますか」

“Quả là vô nghĩa. Còn cô thì cô sẽ làm sao?”

「どうするって、訳ないじゃありませんか。ささだ男もささべ男も、男妾にするばかりですわ」

“Làm sao ư, đâu có gì khó. Cả chàng Sasada lẫn chàng Sasabe, nuôi làm trai bao hết thôi.”

「両方ともですか」

“Cả hai à?”

「ええ」

“Vâng.”

「えらいな」

“Giỏi thật.”

「えらかあない、当り前ですわ」

“Có giỏi gì, đương nhiên thôi.”

「なるほどそれじゃ蚊の国へも、蚤の国へも、飛び込まずに済む訳だ」

“Quả vậy, thế thì chẳng phải nhảy vào xứ muỗi hay xứ bọ chét nữa.”

「蟹のような思いをしなくっても、生きていられるでしょう」

“Khỏi phải sống kiểu cua kia mà vẫn sống được chứ.”

ほーう、ほけきょうと忘れかけた鶯が、いつ勢を盛り返してか、時ならぬ高音を不意に張った。一度立て直すと、あとは自然に出ると見える。身を逆まにして、ふくらむ咽喉の底を震わして、小さき口の張り裂くるばかりに、

Hô-ô, hô-kê-kyô, con chim oanh tưởng đã quên mất tiếng chẳng biết lấy lại sức từ bao giờ, bất ngờ cất giọng cao vút không đúng lúc. Sửa được một lần thì sau tự nhiên ra. Chổng ngược thân mình, rung đáy cổ họng phồng lên, như cái miệng nhỏ sắp nứt toác,

ほーう、ほけきょーう。ほーー、ほけっーきょうーと、つづけ様に囀ずる。

Hô-ô, hô-kê-kyô-ô. Hô-ô-ô, hô-kê-ê-kyô-ô, nó hót liền một mạch.

「あれが本当の歌です」と女が余に教えた。

“Đó mới là bài ca thật”, cô bảo tôi.

五

Năm

「失礼ですが旦那は、やっぱり東京ですか」

“Xin lỗi, ông cũng là người Tokyo phải không?”

「東京と見えるかい」

“Trông giống người Tokyo à?”

「見えるかいって、一目見りゃあ、――第一言葉でわかりまさあ」

“Giống hay không ư, nhìn một cái là biết — trước hết là cái giọng ấy ạ.”

「東京はどこだか知れるかい」

“Tokyo chỗ nào thì biết không?”

「そうさね。東京は馬鹿に広いからね。――何でも下町じゃねえようだ。山の手だね。山の手は麹町かね。え？ それじゃ、小石川？ でなければ牛込か四谷でしょう」

“Thì. Tokyo rộng ghê lắm. — Chắc chắn không phải khu phố thị. Là Yamanote. Yamanote thì Kojimachi nhỉ. Hả? Vậy Koishikawa? Không thì Ushigome hay Yotsuya.”

「まあそんな見当だろう。よく知ってるな」

“Cũng gần gần thế. Ông biết rõ nhỉ.”

「こう見えて、私も江戸っ子だからね」

“Trông thế chứ tôi cũng là dân Edo đấy.”

「道理で生粋だと思ったよ」

“Thảo nào tôi thấy đúng chất dân gốc Edo chính hiệu.”

「えへへへへ。からっきし、どうも、人間もこうなっちゃ、みじめですぜ」

“Hê hê hê hê. Chẳng ra gì cả, người ta đến nước này thì thảm lắm.”

「何でまたこんな田舎へ流れ込んで来たのだい」

“Sao lại trôi dạt đến chốn quê này?”

「ちげえねえ、旦那のおっしゃる通りだ。全く流れ込んだんだからね。すっかり食い詰めっちまって……」

“Đúng thế, ông nói chuẩn. Quả là trôi dạt. Làm ăn sa sút đến đường cùng…”

「もとから髪結床の親方かね」

“Vốn là chủ tiệm cắt tóc à?”

「親方じゃねえ、職人さ。え？ 所かね。所は神田松永町でさあ。なあに猫の額見たような小さな汚ねえ町でさあ。旦那なんか知らねえはずさ。あすこに竜閑橋てえ橋がありましょう。え？ そいつも知らねえかね。竜閑橋ゃ、名代な橋だがね」

“Chủ gì, thợ thôi. Hả? Chỗ ấy à? Ở Kanda Matsunaga-cho. Có gì đâu, cái phố bẩn thỉu chỉ bằng cái trán mèo, nhỏ xíu. Ông không biết là phải. Ở đó có cái cầu Ryukan-bashi. Hả? Cái ấy cũng không biết à? Ryukan-bashi là cầu nổi tiếng đấy.”

「おい、もう少し、石鹸を塗けてくれないか、痛くって、いけない」

“Này, bôi thêm xà phòng đi, đau quá, không chịu nổi.”

「痛うがすかい。私ゃ癇性でね、どうも、こうやって、逆剃をかけて、一本一本髭の穴を掘らなくっちゃ、気が済まねえんだから、――なあに今時の職人なあ、剃るんじゃねえ、撫でるんだ。もう少しだ我慢おしなせえ」

“Đau ạ? Tôi vốn tính kỹ, thế này, cạo ngược, đào từng lỗ chân râu một mới vừa lòng — chứ thợ đời nay đâu có cạo, chỉ vuốt thôi. Chút nữa thôi, ráng chịu.”

「我慢は先から、もうだいぶしたよ。御願だから、もう少し湯か石鹸をつけとくれ」

“Chịu từ nãy giờ nhiều rồi. Làm ơn bôi thêm nước nóng hay xà phòng.”

「我慢しきれねえかね。そんなに痛かあねえはずだが。全体、髭があんまり、延び過ぎてるんだ」

“Chịu không nổi à? Đáng lẽ đâu đến nỗi đau. Nói cho cùng, râu ông mọc quá dài.”

やけに頬の肉をつまみ上げた手を、残念そうに放した親方は、棚の上から、薄っ片な赤い石鹸を取り卸ろして、水のなかにちょっと浸したと思ったら、それなり余の顔をまんべんなく一応撫で廻わした。裸石鹸を顔へ塗りつけられた事はあまりない。しかもそれを濡らした水は、幾日前に汲んだ、溜め置きかと考えると、余りぞっとしない。

Ông chủ tiệm tiếc rẻ buông bàn tay vừa véo mạnh phần thịt má, lấy từ trên giá xuống miếng xà phòng đỏ mỏng dính, vừa nhúng qua nước đã quệt khắp mặt tôi một lượt. Hiếm khi tôi bị bôi xà phòng trần lên mặt. Mà nghĩ thứ nước làm ướt nó là nước múc để sẵn từ mấy hôm trước thì chẳng dễ chịu gì.

すでに髪結床である以上は、御客の権利として、余は鏡に向わなければならん。しかし余はさっきからこの権利を放棄したく考えている。鏡と云う道具は平らに出来て、なだらかに人の顔を写さなくては義理が立たぬ。もしこの性質が具わらない鏡を懸けて、これに向えと強いるならば、強いるものは下手な写真師と同じく、向うものの器量を故意に損害したと云わなければならぬ。虚栄心を挫くのは修養上一種の方便かも知れぬが、何も己れの真価以下の顔を見せて、これがあなたですよと、こちらを侮辱するには及ぶまい。今余が辛抱して向き合うべく余儀なくされている鏡はたしかに最前から余を侮辱している。右を向くと顔中鼻になる。左を出すと口が耳元まで裂ける。仰向くと蟇蛙を前から見たように真平に圧し潰され、少しこごむと福禄寿の祈誓児のように頭がせり出してくる。いやしくもこの鏡に対する間は一人でいろいろな化物を兼勤しなくてはならぬ。写るわが顔の美術的ならぬはまず我慢するとしても、鏡の構造やら、色合や、銀紙の剥げ落ちて、光線が通り抜ける模様などを総合して考えると、この道具その物からが醜体を極めている。小人から罵詈されるとき、罵詈それ自身は別に痛痒を感ぜぬが、その小人の面前に起臥しなければならぬとすれば、誰しも不愉快だろう。

Đã là tiệm cắt tóc thì theo quyền của khách, tôi phải ngồi trước gương. Nhưng nãy giờ tôi muốn bỏ quyền ấy. Gương là thứ phải phẳng, soi mặt người cho êm mới trọn nghĩa. Nếu treo một tấm gương không có tính chất ấy rồi ép người ta soi, thì kẻ ép chẳng khác tay thợ ảnh dở, cố ý làm hỏng dung mạo người ngồi đối diện. Bẻ gãy lòng hư vinh có lẽ là một phương tiện tu dưỡng, nhưng đâu cần đưa cho tôi xem gương mặt kém giá trị thật của mình rồi bảo đây là anh, để sỉ nhục. Tấm gương tôi buộc phải nhẫn nhịn đối diện lúc này rõ ràng nãy giờ đang sỉ nhục tôi. Quay phải thì cả mặt thành mũi. Đưa mặt trái ra thì miệng toạc đến tận tai. Ngửa lên thì bị ép bẹp như con cóc nhìn từ phía trước, cúi xuống một chút thì đầu dô ra như đứa con cầu được từ ông Phúc Lộc Thọ. Hễ còn đối diện tấm gương này, một mình tôi phải kiêm đủ thứ yêu quái. Dung mạo phản chiếu không mỹ thuật thì còn nhịn được, nhưng tổng hợp cấu tạo gương, màu sắc, vẻ lớp bạc bong tróc để ánh sáng lọt qua, thì chính cái vật này đã xấu tột bậc. Khi bị kẻ tiểu nhân mắng chửi, lời mắng tự nó chẳng đau ngứa, nhưng nếu phải ăn ngủ ngay trước mặt kẻ tiểu nhân ấy, thì ai cũng khó chịu.

その上この親方がただの親方ではない。そとから覗いたときは、胡坐をかいて、長煙管で、おもちゃの日英同盟国旗の上へ、しきりに煙草を吹きつけて、さも退屈気に見えたが、這入って、わが首の所置を托する段になって驚ろいた。髭を剃る間は首の所有権は全く親方の手にあるのか、はた幾分かは余の上にも存するのか、一人で疑がい出したくらい、容赦なく取り扱われる。余の首が肩の上に釘付けにされているにしてもこれでは永く持たない。

Hơn nữa, ông thợ này chẳng phải thợ tầm thường. Lúc nhìn từ ngoài vào, ông ngồi xếp bằng, hút tẩu dài, phả khói liên hồi lên lá cờ đồ chơi liên minh Anh–Nhật, trông chán ngán lắm; vừa bước vào, giao phó xử trí cái đầu mình thì tôi sửng sốt. Trong lúc cạo râu, cái đầu hoàn toàn thuộc quyền ông thợ hay còn phần nào thuộc về tôi, tôi bắt đầu tự hỏi, bởi bị đối xử chẳng chút nương tay. Cho dù đầu tôi có bị đóng đinh chặt trên vai thì thế này cũng không giữ được lâu.

彼は髪剃を揮うに当って、毫も文明の法則を解しておらん。頬にあたる時はがりりと音がした。揉み上の所ではぞきりと動脈が鳴った。顋のあたりに利刃がひらめく時分にはごりごり、ごりごりと霜柱を踏みつけるような怪しい声が出た。しかも本人は日本一の手腕を有する親方をもって自任している。

Khi vung dao cạo, ông chẳng hiểu chút nào phép tắc văn minh. Lúc chạm má thì kêu rắc một tiếng. Lúc chà phần tóc mai thì động mạch kêu đánh rốp. Khi lưỡi dao lóe lên nơi quai hàm thì phát ra tiếng lạ rộp rộp, rộp rộp như dẫm lên cột băng sương. Vậy mà chính ông lại tự cho mình là tay thợ cừ nhất Nhật Bản.

最後に彼は酔っ払っている。旦那えと云うたんびに妙な臭いがする。時々は異な瓦斯を余が鼻柱へ吹き掛ける。これではいつ何時、髪剃がどう間違って、どこへ飛んで行くか解らない。使う当人にさえ判然たる計画がない以上は、顔を貸した余に推察のできようはずがない。得心ずくで任せた顔だから、少しの怪我なら苦情は云わないつもりだが、急に気が変って咽喉笛でも掻き切られては事だ。

Cuối cùng, ông ta say. Mỗi lần gọi “ông ơi” lại sực một mùi lạ. Thỉnh thoảng còn phả thứ hơi lạ vào sống mũi tôi. Thế này, lúc nào dao cạo trượt đi đâu, tôi không thể biết. Chính người dùng còn chẳng có kế hoạch rõ ràng thì người cho mượn mặt như tôi đâu thể đoán. Mặt giao vì đã ưng thuận, nên nếu chỉ xây xát nhẹ tôi định không phàn nàn, nhưng chợt đổi ý cứa vào cuống họng thì nguy.

「石鹸なんぞを、つけて、剃るなあ、腕が生なんだが、旦那のは、髭が髭だから仕方があるめえ」と云いながら親方は裸石鹸を、裸のまま棚の上へ放り出すと、石鹸は親方の命令に背いて地面の上へ転がり落ちた。

“Bôi xà phòng rồi mới cạo, là tay nghề còn non, nhưng râu ông là râu như thế thì đành chịu”, vừa nói ông chủ tiệm vừa ném miếng xà phòng trần lên giá, miếng xà phòng cãi lệnh ông, lăn rơi xuống đất.

「旦那あ、あんまり見受けねえようだが、何ですかい、近頃来なすったのかい」

“Ông ít thấy quanh đây, chắc mới đến gần đây phải không?”

「二三日前来たばかりさ」

“Mới đến hai ba hôm.”

「へえ、どこにいるんですい」

“Ồ, ông ở đâu thế?”

「志保田に逗ってるよ」

“Trọ ở Shiboda.”

「うん、あすこの御客さんですか。おおかたそんな事たろうと思ってた。実あ、私もあの隠居さんを頼て来たんですよ。――なにね、あの隠居が東京にいた時分、わっしが近所にいて、――それで知ってるのさ。いい人でさあ。ものの解ったね。去年御新造が死んじまって、今じゃ道具ばかり捻くってるんだが――何でも素晴らしいものが、有るてえますよ。売ったらよっぽどな金目だろうって話さ」

“À, khách nhà ấy à. Tôi đoán đại khái thế. Thật ra tôi cũng nương nhờ cụ ấy mà đến — chả là hồi cụ còn ở Tokyo, tôi ở gần, nên quen. Người tốt đấy. Biết điều lắm. Năm ngoái bà vợ mất, giờ chỉ mày mò đồ cổ — nghe nói có thứ tuyệt lắm. Bán đi chắc được món tiền to.”

「奇麗な御嬢さんがいるじゃないか」

“Có cô con gái xinh nhỉ.”

「あぶねえね」

“Nguy đấy.”

「何が？」

“Cái gì?”

「何がって。旦那の前だが、あれで出返りですぜ」

“Cái gì à. Nói trước mặt ông, đó là gái đã ly hôn về nhà cha mẹ đấy.”

「そうかい」

“Thế à.”

「そうかいどころの騒じゃねえんだね。全体なら出て来なくってもいいところをさ。――銀行が潰れて贅沢が出来ねえって、出ちまったんだから、義理が悪るいやね。隠居さんがああしているうちはいいが、もしもの事があった日にゃ、法返しがつかねえ訳になりまさあ」

“Thế à là sao, chuyện chẳng nhỏ. Đáng lẽ đâu cần bỏ nhà chồng ra về — nghe nói ngân hàng sập, không sống xa hoa được nên bỏ ra, thế là bất nghĩa. Còn cụ còn thì ổn, chứ lỡ cụ có mệnh hệ gì thì hết đường cứu vãn.”

「そうかな」

“Vậy sao.”

「当り前でさあ。本家の兄たあ、仲がわるしさ」

“Đương nhiên. Với anh bên nhà chính thì lại bất hòa.”

「本家があるのかい」

“Có nhà chính à?”

「本家は岡の上にありまさあ。遊びに行って御覧なさい。景色のいい所ですよ」

“Nhà chính ở trên đồi. Ông đi chơi thử, cảnh đẹp lắm.”

「おい、もう一遍石鹸をつけてくれないか。また痛くなって来た」

“Này, bôi thêm xà phòng lần nữa. Lại đau rồi.”

「よく痛くなる髭だね。髭が硬過ぎるからだ。旦那の髭じゃ、三日に一度は是非剃を当てなくっちゃ駄目ですぜ。わっしの剃で痛けりゃ、どこへ行ったって、我慢出来っこねえ」

“Râu hay đau thật. Tại cứng quá. Râu ông thì ba ngày phải cạo một lần mới được. Dao tôi mà còn đau thì đi đâu cũng chịu chẳng nổi.”

「これから、そうしよう。何なら毎日来てもいい」

“Từ nay tôi sẽ làm thế. Nếu cần, ngày nào tôi cũng ghé.”

「そんなに長く逗留する気なんですか。あぶねえ。およしなせえ。益もねえ事った。碌でもねえものに引っかかって、どんな目に逢うか解りませんぜ」

“Ông định ở lâu thế cơ à? Nguy lắm. Thôi đi. Chẳng được cái gì đâu. Dây vào thứ chẳng ra gì thì không biết sẽ gặp chuyện gì đâu đấy.”

「どうして」

“Sao vậy?”

「旦那あの娘は面はいいようだが、本当はき印しですぜ」

“Ông ơi, con bé ấy mặt mũi thì có vẻ xinh, nhưng thật ra là đồ điên đấy.”

「なぜ」

“Vì sao?”

「なぜって、旦那。村のものは、みんな気狂だって云ってるんでさあ」

“Vì sao ấy à, ông? Cả làng ai cũng bảo nó điên cả mà.”

「そりゃ何かの間違だろう」

“Chắc là nhầm lẫn gì đó.”

「だって、現に証拠があるんだから、御よしなせえ。けんのんだ」

“Nhưng có bằng chứng hẳn hoi đấy, thôi đi ông. Nguy hiểm lắm.”

「おれは大丈夫だが、どんな証拠があるんだい」

“Tôi thì không sao, nhưng bằng chứng thế nào?”

「おかしな話しさね。まあゆっくり、煙草でも呑んで御出なせえ話すから。――頭あ洗いましょうか」

“Chuyện nực cười lắm. Cứ thong thả hút điếu thuốc đã, tôi kể cho mà nghe. — Gội đầu nhé?”

「頭はよそう」

“Thôi, khỏi gội.”

「頭垢だけ落して置くかね」

“Thế thì gãi sạch gàu thôi vậy?”

親方は垢の溜った十本の爪を、遠慮なく、余が頭蓋骨の上に並べて、断わりもなく、前後に猛烈なる運動を開始した。この爪が、黒髪の根を一本ごとに押し分けて、不毛の境を巨人の熊手が疾風の速度で通るごとくに往来する。余が頭に何十万本の髪の毛が生えているか知らんが、ありとある毛がことごとく根こぎにされて、残る地面がべた一面に蚯蚓腫にふくれ上った上、余勢が地磐を通して、骨から脳味噌まで震盪を感じたくらい烈しく、親方は余の頭を掻き廻わした。

Ông thợ xòe mười móng tay đầy cáu bẩn lên sọ tôi, chẳng chút ngại ngần, chẳng thèm xin phép, rồi bắt đầu một cuộc vận động ác liệt từ trước ra sau. Những móng tay ấy rẽ từng chân tóc đen, qua lại trên vùng đất cằn với tốc độ của cơn gió dữ, như chiếc cào của một gã khổng lồ. Tôi không biết trên đầu mình mọc mấy chục vạn sợi tóc, nhưng sợi nào cũng bị nhổ tận gốc, phần da còn lại sưng lên từng vệt như giun, và dư lực xuyên qua nền sọ khiến từ xương đến óc đều thấy chấn động — ông gãi đầu tôi dữ dội đến thế.

「どうです、好い心持でしょう」

“Thế nào, dễ chịu chứ?”

「非常な辣腕だ」

“Tay nghề ghê gớm thật.”

「え？ こうやると誰でもさっぱりするからね」

“Hả? Làm thế này thì ai cũng thấy sảng khoái mà.”

「首が抜けそうだよ」

“Cổ tôi sắp long ra rồi.”

「そんなに倦怠うがすかい。全く陽気の加減だね。どうも春てえ奴あ、やに身体がなまけやがって――まあ一ぷく御上がんなさい。一人で志保田にいちゃ、退屈でしょう。ちと話しに御出なせえ。どうも江戸っ子は江戸っ子同志でなくっちゃ、話しが合わねえものだから。何ですかい、やっぱりあの御嬢さんが、御愛想に出てきますかい。どうもさっぱし、見境のねえ女だから困っちまわあ」

“Mệt vậy sao? Đúng là tại tiết trời. Cái giống mùa xuân này, khiến người ta cứ lười nhác cả người — thôi, nghỉ hút một điếu đi. Ở Shiboda một mình chắc buồn lắm. Ghé đây nói chuyện chơi. Dân Edo mà, chỉ nói hợp với dân Edo thôi. Thế nào, cô chủ ấy vẫn ra tiếp chuyện cho phải phép đấy chứ? Đúng là con bé chẳng biết đâu là đâu, khổ thật.”

「御嬢さんが、どうとか、したところで頭垢が飛んで、首が抜けそうになったっけ」

“Cô chủ thế nào thì chưa biết, nhưng gàu bay tứ tung, cổ tôi suýt long ra rồi đây.”

「違ねえ、がんがらがんだから、からっきし、話に締りがねえったらねえ。――そこでその坊主が逆せちまって……」

“Chính thế, đầu óc nó rỗng tuếch, nên chuyện chẳng ra đầu ra đũa gì cả. — Thế là cái ông sư ấy phát cuồng lên…”

「その坊主たあ、どの坊主だい」

“Ông sư nào cơ?”

「観海寺の納所坊主がさ……」

“Sư coi việc vặt ở chùa Kankai ấy mà…”

「納所にも住持にも、坊主はまだ一人も出て来ないんだ」

“Chưa có ông sư nào xuất hiện cả, không phải sư coi việc vặt, cũng không phải trụ trì.”

「そうか、急勝だから、いけねえ。苦味走った、色の出来そうな坊主だったが、そいつが御前さん、レコに参っちまって、とうとう文をつけたんだ。――おや待てよ。口説たんだっけかな。いんにゃ文だ。文に違えねえ。すると――こうっと――何だか、行きさつが少し変だぜ。うん、そうか、やっぱりそうか。するてえと奴さん、驚ろいちまってからに……」

“Ừ nhỉ, nóng tính quá hóa hỏng. Ông sư ấy mặt mày sắc sảo, kiểu trông là biết dễ có tình nhân, vậy mà ông ạ, hắn mê con bé ấy như điếu đổ, cuối cùng viết thư tỏ tình. — Khoan đã. Hay là tán tỉnh nhỉ? Không, thư. Chắc chắn là thư. Thế thì — để xem — hình như đầu đuôi có hơi lạ. Ừ, phải, đúng rồi. Thế là hắn hoảng hồn…”

「誰が驚ろいたんだい」

“Ai hoảng hồn?”

「女がさ」

“Người đàn bà.”

「女が文を受け取って驚ろいたんだね」

“Đàn bà nhận thư nên hoảng hồn à?”

「ところが驚ろくような女なら、殊勝らしいんだが、驚ろくどころじゃねえ」

“Giá mà là loại biết hoảng hồn thì còn đáng khen, đằng này đâu có hoảng.”

「じゃ誰が驚ろいたんだい」

“Thế ai hoảng?”

「口説た方がさ」

“Người đi tán ấy.”

「口説ないのじゃないか」

“Chẳng phải là không tán sao?”

「ええ、じれってえ。間違ってらあ。文をもらってさ」

“Ôi, sốt ruột quá. Nhầm rồi. Nhận được thư thì…”

「それじゃやっぱり女だろう」

“Thế thì vẫn là đàn bà chứ gì.”

「なあに男がさ」

“Không, đàn ông cơ.”

「男なら、その坊主だろう」

“Đàn ông thì là ông sư ấy chứ.”

「ええ、その坊主がさ」

“Phải, chính ông sư ấy.”

「坊主がどうして驚ろいたのかい」

“Sao ông sư lại hoảng?”

「どうしてって、本堂で和尚さんと御経を上げてると、突然あの女が飛び込んで来て――ウフフフフ。どうしても狂印だね」

“Sao à, đang tụng kinh ở chính điện với hòa thượng, thì con bé ấy bỗng xông vào — hê hê hê hê. Quả nhiên là đồ điên.”

「どうかしたのかい」

“Nó làm sao?”

「そんなに可愛いなら、仏様の前で、いっしょに寝ようって、出し抜けに、泰安さんの頸っ玉へかじりついたんでさあ」

“Nó bảo ‘đã thương thế thì ta ngủ chung ngay trước mặt Phật đi’, rồi bất thình lình ôm chầm lấy cổ thầy Taian.”

「へええ」

“Ồ.”

「面喰ったなあ、泰安さ。気狂に文をつけて、飛んだ恥を掻かせられて、とうとう、その晩こっそり姿を隠して死んじまって……」

“Thầy Taian chết đứng. Đi viết thư tình cho đồ điên, mang nhục to, đêm ấy lẳng lặng trốn đi rồi chết…”