Một tấm lòng chất phác

Pendant un demi-siècle, les bourgeoises de Pont-l'Évêque envièrent à Mme Aubain sa servante Félicité.

Suốt nửa thế kỷ, các bà tư sản ở Pont-l'Évêque ghen tị với bà Aubain vì có được chị người hầu Félicité.

Pour cent francs par an, elle faisait la cuisine et le ménage, cousait, lavait, repassait, savait brider un cheval, engraisser les volailles, battre le beurre, et resta fidèle à sa maîtresse,—qui cependant n'était pas une personne agréable.

Với một trăm phrăng mỗi năm, chị nấu nướng và dọn dẹp nhà cửa, khâu vá, giặt giũ, là ủi, biết thắng cương ngựa, vỗ béo gia cầm, đánh bơ, và vẫn một lòng trung thành với bà chủ, — dù bà chủ vốn chẳng phải người dễ chịu gì.

Elle avait épousé un beau garçon sans fortune, mort au commencement de 1809, en lui laissant deux enfants très-jeunes avec une quantité de dettes. Alors elle vendit ses immeubles, sauf la ferme de Toucques et la ferme de Geffosses, dont les rentes montaient à 8,000 francs tout au plus, et elle quitta sa maison de Saint-Melaine pour en habiter une autre moins dispendieuse, ayant appartenu à ses ancêtres et placée derrière les halles.

Bà đã lấy một chàng trai đẹp mã nhưng không có của, người này chết hồi đầu năm 1809, để lại cho bà hai đứa con còn rất nhỏ cùng một đống nợ. Bấy giờ bà bán hết bất động sản, trừ trang trại ở Toucques và trang trại ở Geffosses, hoa lợi cộng lại cùng lắm được 8.000 phrăng, rồi rời ngôi nhà ở Saint-Melaine sang ở một ngôi nhà khác ít tốn kém hơn, vốn là của tổ tiên bà, nằm phía sau khu chợ.

Cette maison, revêtue d'ardoises, se trouvait entre un passage et une ruelle aboutissant à la rivière. Elle avait intérieurement des différences de niveau qui faisaient trébucher. Un vestibule étroit séparait la cuisine de la salle où Mme Aubain se tenait tout le long du jour, assise près de la croisée dans un fauteuil de paille. Contre le lambris, peint en blanc, s'alignaient huit chaises d'acajou. Un vieux piano supportait, sous un baromètre, un tas pyramidal de boîtes et de cartons. Deux bergères de tapisserie flanquaient la cheminée en marbre jaune et de style Louis XV. La pendule, au milieu, représentait un temple de Vesta;—et tout l'appartement sentait un peu le moisi, car le plancher était plus bas que le jardin.

Ngôi nhà ấy, ốp đá phiến, nằm giữa một lối đi và một con hẻm nhỏ chạy ra tận bờ sông. Bên trong, sàn chỗ cao chỗ thấp khiến người ta dễ vấp. Một tiền sảnh hẹp ngăn gian bếp với gian phòng chính, nơi bà Aubain ngồi suốt ngày bên cửa sổ trong một chiếc ghế bành bằng rơm. Dọc vách ván ốp sơn trắng, tám chiếc ghế gỗ gụ xếp thẳng hàng. Một cây dương cầm cũ đỡ, bên dưới chiếc phong vũ biểu, một chồng hộp và thùng giấy chất thành hình chóp. Hai chiếc ghế bành bọc thảm thêu đứng hai bên lò sưởi đá cẩm thạch vàng kiểu Louis XV. Chiếc đồng hồ ở chính giữa tạc hình một ngôi đền thờ nữ thần Vesta; — và cả gian nhà thoang thoảng mùi ẩm mốc, vì sàn thấp hơn mặt vườn.

Au premier étage, il y avait d'abord la chambre de «Madame», très-grande, tendue d'un papier à fleurs pâles, et contenant le portrait de «Monsieur» en costume de muscadin. Elle communiquait avec une chambre plus petite, où l'on voyait deux couchettes d'enfants, sans matelas. Puis venait le salon, toujours fermé, et rempli de meubles recouverts d'un drap. Ensuite un corridor menait à un cabinet d'étude; des livres et des paperasses garnissaient les rayons d'une bibliothèque entourant de ses trois côtés un large bureau de bois noir. Les deux panneaux en retour disparaissaient sous des dessins à la plume, des paysages à la gouache et des gravures d'Audran, souvenirs d'un temps meilleur et d'un luxe évanoui. Une lucarne au second étage éclairait la chambre de Félicité, ayant vue sur les prairies.

Trên tầng một, trước hết là phòng ngủ của “Bà”, rất rộng, dán giấy hoa nhạt màu, có treo bức chân dung “Ông” trong bộ cánh công tử bột. Phòng ấy thông sang một phòng nhỏ hơn, ở đó có hai chiếc giường trẻ con không nệm. Tiếp đến là phòng khách, lúc nào cũng đóng kín, đầy những đồ đạc phủ vải. Rồi một hành lang dẫn tới một phòng làm việc; sách vở và giấy má lèn kín các ngăn của một tủ sách bao ba mặt quanh chiếc bàn giấy lớn bằng gỗ đen. Hai mảng tường ở hai bên góc quặt khuất dưới những bức vẽ bút mực, những bức phong cảnh màu bột và những bản khắc của Audran, kỷ niệm của một thời tươi đẹp hơn và một cảnh xa hoa đã tan biến. Một ô cửa sổ mái trên tầng hai soi sáng căn phòng của Félicité, nhìn ra những đồng cỏ.

Elle se levait dès l'aube, pour ne pas manquer la messe, et travaillait jusqu'au soir sans interruption; puis, le dîner étant fini, la vaisselle en ordre et la porte bien close, elle enfouissait la bûche sous les cendres et s'endormait devant l'âtre, son rosaire à la main. Personne, dans les marchandages, ne montrait plus d'entêtement. Quant à la propreté, le poli de ses casseroles faisait le désespoir des autres servantes. Économe, elle mangeait avec lenteur, et recueillait du doigt sur la table les miettes de son pain,—un pain de douze livres, cuit exprès pour elle, et qui durait vingt jours.

Chị dậy từ lúc rạng đông để khỏi lỡ buổi lễ, và làm việc không ngơi tay cho đến tối; rồi, khi bữa tối đã xong, bát đĩa đã đâu vào đấy và cửa đã cài chặt, chị vùi khúc củi xuống tro và ngủ thiếp đi trước lò sưởi, tay cầm chuỗi tràng hạt. Khi mặc cả, không ai bền gan hơn chị. Còn về sạch sẽ, những chiếc xoong nồi bóng loáng của chị khiến các chị người hầu khác phải tuyệt vọng. Tằn tiện, chị ăn chậm rãi, và lấy ngón tay nhặt trên bàn từng mẩu vụn bánh mì của mình, — một ổ bánh mì mười hai cân, nướng riêng cho chị, và ăn được hai mươi ngày.

En toute saison elle portait un mouchoir d'indienne fixé dans le dos par une épingle, un bonnet lui cachant les cheveux, des bas gris, un jupon rouge, et par-dessus sa camisole un tablier à bavette, comme les infirmières d'hôpital.

Mùa nào cũng như mùa nào, chị quàng một chiếc khăn vải hoa ghim chặt sau lưng, đội một chiếc mũ vải che kín tóc, đi bít tất xám, mặc váy lót đỏ, và khoác ngoài áo cánh một chiếc tạp dề có yếm, như các nữ y tá bệnh viện.

Son visage était maigre et sa voix aiguë. A vingt-cinq ans, on lui en donnait quarante. Dès la cinquantaine, elle ne marqua plus aucun âge;—et, toujours silencieuse, la taille droite et les gestes mesurés, semblait une femme en bois, fonctionnant d'une manière automatique.

Mặt chị gầy và giọng chị the thé. Năm hai mươi lăm tuổi, người ta tưởng chị đã bốn mươi. Từ tuổi năm mươi, chị không còn mang dáng vẻ của tuổi tác nào nữa; — và, lúc nào cũng lặng lẽ, lưng thẳng, cử chỉ chừng mực, chị trông như một người đàn bà bằng gỗ, vận hành một cách tự động.

Elle avait eu, comme une autre, son histoire d'amour.

Như bao người khác, chị cũng từng có một chuyện tình.

Son père, un maçon, s'était tué en tombant d'un échafaudage. Puis sa mère mourut, ses soeurs se dispersèrent, un fermier la recueillit, et l'employa toute petite à garder les vaches dans la campagne. Elle grelottait sous des haillons, buvait à plat ventre l'eau des mares, à propos de rien était battue, et finalement fut chassée pour un vol de trente sols, qu'elle n'avait pas commis. Elle entra dans une autre ferme, y devint fille de basse-cour, et, comme elle plaisait aux patrons, ses camarades la jalousaient.

Cha chị, một thợ nề, ngã từ giàn giáo xuống mà chết. Rồi mẹ chị qua đời, các chị em gái tản mát mỗi người một ngả, một chủ trại đưa chị về nuôi, và từ khi còn bé tí đã bắt chị chăn bò ngoài đồng. Chị run lập cập trong những mảnh giẻ rách, nằm sấp uống nước ao, chẳng vì cớ gì cũng bị đánh, và cuối cùng bị đuổi vì tội ăn cắp ba mươi xu mà chị không hề phạm. Chị vào làm ở một trang trại khác, thành đứa ở coi gà vịt ngoài sân, và vì được chủ ưa nên bị bạn làm ghen ghét.

Un soir du mois d'août (elle avait alors dix-huit ans), ils l'entraînèrent à l'assemblée de Colleville. Tout de suite elle fut étourdie, stupéfaite par le tapage des ménétriers, les lumières dans les arbres, la bigarrure des costumes, les dentelles, les croix d'or, cette masse de monde sautant à la fois. Elle se tenait à l'écart modestement, quand un jeune homme d'apparence cossue, et qui fumait sa pipe les deux coudes sur le timon d'un banneau, vint l'inviter à la danse. Il lui paya du cidre, du café, de la galette, un foulard, et, s'imaginant qu'elle le devinait, offrit de la reconduire. Au bord d'un champ d'avoine, il la renversa brutalement. Elle eut peur et se mit à crier. Il s'éloigna.

Một buổi tối tháng Tám (khi ấy chị mười tám tuổi), họ lôi chị đi hội làng Colleville. Lập tức chị choáng váng, sững sờ trước tiếng ồn ã của bọn phường đàn, những ngọn đèn trên các tán cây, sắc màu sặc sỡ của áo xống, đăng ten, thánh giá vàng, cả đám đông người cùng lúc nhảy nhót ấy. Chị đang khiêm nhường đứng tách ra một bên thì một chàng trai trông có vẻ khá giả, đang hút tẩu, hai khuỷu tay tì lên càng một chiếc xe kéo, đến mời chị nhảy. Anh ta đãi chị rượu táo, cà phê, bánh galette, mua cho chị một chiếc khăn quàng, và, tưởng chị đã hiểu ý mình, ngỏ ý đưa chị về. Đến bên một cánh đồng yến mạch, anh ta thô bạo vật chị ngã xuống. Chị sợ hãi và kêu thét lên. Anh ta bỏ đi.

Un autre soir, sur la route de Beaumont, elle voulut dépasser un grand chariot de foin qui avançait lentement, et en frôlant les roues elle reconnut Théodore.

Một buổi tối khác, trên đường đi Beaumont, chị muốn vượt qua một chiếc xe chở cỏ khô lớn đang chậm chạp lăn bánh, và khi lách sát qua những bánh xe, chị nhận ra Théodore.

Il l'aborda d'un air tranquille, disant qu'il fallait tout pardonner, puisque c'était «la faute de la boisson».

Anh ta thản nhiên tiến lại gần chị, nói rằng nên bỏ qua hết mọi chuyện, vì đó là “tại rượu”.

Elle ne sut que répondre et avait envie de s'enfuir.

Chị không biết đáp lại thế nào và chỉ muốn bỏ chạy.

Aussitôt il parla des récoltes et des notables de la commune, car son père avait abandonné Colleville pour la ferme des Écots, de sorte que maintenant ils se trouvaient voisins.—«Ah!» dit-elle. Il ajouta qu'on désirait l'établir. Du reste, il n'était pas pressé, et attendait une femme à son goût. Elle baissa la tête. Alors il lui demanda si elle pensait au mariage. Elle reprit, en souriant, que c'était mal de se moquer.—«Mais non, je vous jure!» et du bras gauche il lui entoura la taille; elle marchait soutenue par son étreinte; ils se ralentirent. Le vent était mou, les étoiles brillaient, l'énorme charretée de foin oscillait devant eux; et les quatre chevaux, en traînant leurs pas, soulevaient de la poussière. Puis, sans commandement, ils tournèrent à droite. Il l'embrassa encore une fois. Elle disparut dans l'ombre.

Lập tức anh ta nói chuyện mùa màng và các bậc chức sắc trong xã, vì cha anh đã rời Colleville đến trang trại Écots, thành thử giờ đây họ là hàng xóm của nhau. — “À!” chị nói. Anh nói thêm rằng gia đình muốn lo cho anh yên bề gia thất. Vả lại, anh cũng chẳng vội, còn chờ một người vợ vừa ý. Chị cúi đầu. Bấy giờ anh hỏi chị có nghĩ đến chuyện lấy chồng không. Chị mỉm cười đáp rằng giễu cợt người ta như thế là không phải. — “Đâu có, tôi thề với cô đấy!” và anh vòng tay trái ôm lấy eo chị; chị bước đi trong vòng tay anh đỡ; họ chậm bước lại. Gió êm, sao sáng lấp lánh, xe cỏ khô khổng lồ chòng chành trước mặt họ; và bốn con ngựa, lê bước, tung bụi lên. Rồi, chẳng cần ai ra lệnh, chúng rẽ sang phải. Anh ôm hôn chị thêm một lần nữa. Chị khuất vào bóng tối.

Théodore, la semaine suivante, en obtint des rendez-vous.

Tuần sau, Théodore được chị nhận lời hẹn hò.

Ils se rencontraient au fond des cours, derrière un mur, sous un arbre isolé. Elle n'était pas innocente à la manière des demoiselles,—les animaux l'avaient instruite; —mais la raison et l'instinct de l'honneur l'empêchèrent de faillir. Cette résistance exaspéra l'amour de Théodore, si bien que pour le satisfaire (ou naïvement peut-être) il proposa de l'épouser. Elle hésitait à le croire. Il fit de grands serments.

Họ gặp nhau ở cuối các sân trại, sau một bức tường, dưới một gốc cây trơ trọi. Chị không ngây thơ theo kiểu các tiểu thư, — loài vật đã dạy cho chị biết; — nhưng lý trí và bản năng giữ gìn danh dự đã ngăn chị sa ngã. Sự cưỡng lại ấy càng khiến tình yêu của Théodore thêm sôi sục, đến nỗi để thỏa mãn nó (hoặc có lẽ vì ngây thơ) anh ngỏ lời cưới chị. Chị ngần ngừ chưa dám tin. Anh thề thốt long trọng.

Bientôt il avoua quelque chose de fâcheux: ses parents, l'année dernière, lui avaient acheté un homme; mais d'un jour à l'autre on pourrait le reprendre; l'idée de servir l'effrayait. Cette couardise fut pour Félicité une preuve de tendresse; la sienne en redoubla. Elle s'échappait la nuit, et, parvenue au rendez-vous, Théodore la torturait avec ses inquiétudes et ses instances.

Chẳng bao lâu anh thú nhận một điều phiền toái: năm ngoái, cha mẹ anh đã mua cho anh một người đi lính thay; nhưng ngày một ngày hai người ta vẫn có thể bắt anh đi; ý nghĩ phải đi lính khiến anh khiếp sợ. Sự hèn nhát ấy, đối với Félicité, lại là bằng chứng của lòng yêu thương; tình yêu của chị vì thế tăng lên gấp bội. Chị trốn đi trong đêm, và, đến chỗ hẹn, Théodore lại dày vò chị bằng những nỗi lo âu và những lời nài nỉ của anh.

Enfin, il annonça qu'il irait lui-même à la Préfecture prendre des informations, et les apporterait dimanche prochain, entre onze heures et minuit.

Cuối cùng, anh báo rằng chính anh sẽ lên tòa Tỉnh trưởng dò hỏi tin tức, và sẽ mang tin về vào Chủ nhật tới, khoảng giữa mười một giờ và nửa đêm.

Le moment arrivé, elle courut vers l'amoureux.

Đến giờ hẹn, chị chạy tới với người yêu.

A sa place, elle trouva un de ses amis.

Thay vào chỗ anh, chị gặp một người bạn của anh.

Il lui apprit qu'elle ne devait plus le revoir. Pour se garantir de la conscription, Théodore avait épousé une vieille femme très-riche, Mme Lehoussais, de Toucques.

Người ấy cho chị biết rằng chị sẽ không bao giờ gặp lại anh nữa. Để khỏi bị bắt lính, Théodore đã cưới một bà già rất giàu, bà Lehoussais, ở Toucques.

Ce fut un chagrin désordonné. Elle se jeta par terre, poussa des cris, appela le bon Dieu, et gémit toute seule dans la campagne jusqu'au soleil levant. Puis elle revint à la ferme, déclara son intention d'en partir; et, au bout du mois, ayant reçu ses comptes, elle enferma tout son petit bagage dans un mouchoir, et se rendit à Pont-l'Évêque.

Đó là một nỗi đau cuồng loạn. Chị vật mình xuống đất, kêu gào, khấn gọi Chúa lòng lành, và rên rỉ một mình ngoài đồng cho đến lúc mặt trời mọc. Rồi chị trở về trang trại, báo ý định thôi việc; và, cuối tháng, nhận đủ tiền công, chị gói tất cả hành trang nhỏ bé của mình trong một chiếc khăn, rồi đi đến Pont-l'Évêque.

Devant l'auberge, elle questionna une bourgeoise en capeline de veuve, et qui précisément cherchait une cuisinière. La jeune fille ne savait pas grand'chose, mais paraissait avoir tant de bonne volonté et si peu d'exigences, que Mme Aubain finit par dire:

Trước quán trọ, chị hỏi thăm một bà tư sản đội mũ trùm góa phụ, người mà đúng lúc ấy lại đang tìm một người nấu bếp. Cô gái trẻ chẳng biết làm gì mấy, nhưng có vẻ đầy thiện chí và đòi hỏi lại ít ỏi đến mức cuối cùng bà Aubain phải nói:

«—Soit, je vous accepte!»

— Thôi được, tôi nhận chị!

Félicité, un quart d'heure après, était installée chez elle.

Mười lăm phút sau, Félicité đã dọn đến ở nhà bà.

D'abord elle y vécut dans une sorte de tremblement que lui causaient «le genre de la maison» et le souvenir de «Monsieur», planant sur tout! Paul et Virginie, l'un âgé de sept ans, l'autre de quatre à peine, lui semblaient formés d'une matière précieuse; elle les portait sur son dos comme un cheval, et Mme Aubain lui défendit de les baiser à chaque minute, ce qui la mortifia. Cependant elle se trouvait heureuse. La douceur du milieu avait fondu sa tristesse.

Thoạt đầu chị sống ở đó trong nỗi run sợ trước “nề nếp của nhà này” và bóng dáng “Ông” bao trùm lên mọi thứ! Cậu bé Paul và cô bé Virginie, đứa lên bảy, đứa chưa đầy bốn tuổi, đối với chị dường như được nặn bằng một chất liệu quý giá; chị cõng chúng trên lưng như một con ngựa, và bà Aubain cấm chị cứ chốc chốc lại hôn chúng, điều ấy làm chị tủi thân. Dù vậy chị thấy mình hạnh phúc. Sự êm ả của chốn này đã làm tan đi nỗi buồn của chị.

Tous les jeudis, des habitués venaient faire une partie de boston. Félicité préparait d'avance les cartes et les chaufferettes. Ils arrivaient à huit heures bien juste, et se retiraient avant le coup de onze.

Thứ Năm nào cũng có những khách quen đến chơi một ván boston. Félicité chuẩn bị sẵn cỗ bài và những lò sưởi chân. Họ đến đúng tám giờ và ra về trước khi chuông điểm mười một giờ.

Chaque lundi matin, le brocanteur qui logeait sous l'allée étalait par terre ses ferrailles. Puis la ville se remplissait d'un bourdonnement de voix, où se mêlaient des hennissements de chevaux, des bêlements d'agneaux, des grognements de cochons, avec le bruit sec des carrioles dans la rue. Vers midi, au plus fort du marché, on voyait paraître sur le seuil un vieux paysan de haute taille, la casquette en arrière, le nez crochu, et qui était Robelin, le fermier de Geffosses. Peu de temps après,—c'était Liébard, le fermier de Toucques, petit, rouge, obèse, portant une veste grise et des houseaux armés d'éperons.

Mỗi sáng thứ Hai, gã bán đồ cũ trú dưới lối đi lại bày la liệt sắt vụn ra đất. Rồi thị trấn tràn ngập tiếng người ồn ã, lẫn với tiếng ngựa hí, tiếng cừu non be be, tiếng lợn ủn ỉn, cùng tiếng lọc cọc khô khốc của những cỗ xe trên phố. Gần trưa, lúc chợ đông nhất, người ta thấy xuất hiện ở ngưỡng cửa một lão nông cao lớn, mũ kết hất ra sau, mũi khoằm, đó là Robelin, người tá điền ở Geffosses. Ít lâu sau, — đến Liébard, người tá điền ở Toucques, thấp, đỏ au, béo phị, mặc áo vét xám và đi ghệt có gắn cựa.

Tous deux offraient à leur propriétaire des poules ou des fromages. Félicité invariablement déjouait leurs astuces; et ils s'en allaient pleins de considération pour elle.

Cả hai đều biếu bà chủ đất mấy con gà mái hoặc mấy bánh pho mát. Félicité lần nào cũng phá được mánh khóe của họ; và họ ra về lòng đầy nể trọng chị.

A des époques indéterminées, Mme Aubain recevait la visite du marquis de Gremanville, un de ses oncles, ruiné par la crapule et qui vivait à Falaise sur le dernier lopin de ses terres. Il se présentait toujours à l'heure du déjeuner, avec un affreux caniche dont les pattes salissaient tous les meubles. Malgré ses efforts pour paraître gentilhomme jusqu'à soulever son chapeau chaque fois qu'il disait: «Feu mon père,» l'habitude l'entraînant, il se versait à boire coup sur coup, et lâchait des gaillardises. Félicité le poussait dehors poliment: «Vous en avez assez, Monsieur de Gremanville! A une autre fois!» Et elle refermait la porte.

Thỉnh thoảng, chẳng theo kỳ hạn nào, bà Aubain lại tiếp hầu tước de Gremanville, một người chú của bà, đã khánh kiệt vì ăn chơi trác táng và đang sống ở Falaise trên mảnh đất cuối cùng còn lại. Lão bao giờ cũng đến vào giờ ăn trưa, dắt theo một con chó xù xấu xí mà chân nó làm bẩn hết đồ đạc. Dù cố ra vẻ quý tộc đến mức lần nào nói “Tiên phụ tôi” cũng nhấc mũ lên, nhưng thói quen lôi kéo, lão cứ rót rượu uống hết chén này đến chén khác, và buông ra những câu tục tĩu. Félicité lễ phép đẩy lão ra ngoài: “Ông uống thế đủ rồi, ông de Gremanville! Hẹn ông lần khác!” Rồi chị đóng cửa lại.

Elle l'ouvrait avec plaisir devant M. Bourais, ancien avoué. Sa cravate blanche et sa calvitie, le jabot de sa chemise, son ample redingote brune, sa façon de priser en arrondissant le bras, tout son individu lui produisait ce trouble où nous jette le spectacle des hommes extraordinaires.

Chị vui vẻ mở cửa ấy ra đón ông Bourais, cựu luật sư. Chiếc cà vạt trắng và cái đầu hói, diềm đăng ten trước ngực áo sơ mi, chiếc áo redingote nâu rộng thùng thình, cái kiểu hít thuốc bột mà khuỳnh tròn cánh tay, toàn bộ con người ông gây cho chị cái nỗi bối rối mà ta vẫn cảm thấy trước cảnh tượng của những con người phi thường.

Comme il gérait les propriétés de «Madame», il s'enfermait avec elle pendant des heures dans le cabinet de «Monsieur», et craignait toujours de se compromettre, respectait infiniment la magistrature, avait des prétentions au latin.

Vì quản lý tài sản của “Bà”, ông thường đóng cửa ngồi với bà hàng giờ trong phòng làm việc của “Ông”, và lúc nào cũng sợ bị liên lụy, kính trọng vô cùng giới quan tòa, tự phụ là biết tiếng La-tinh.

Pour instruire les enfants d'une manière agréable, il leur fit cadeau d'une géographie en estampes. Elles représentaient différentes scènes du monde, des anthropophages coiffés de plumes, un singe enlevant une demoiselle, des Bédouins dans le désert, une baleine qu'on harponnait, etc.

Để dạy dỗ bọn trẻ một cách thú vị, ông tặng chúng một cuốn địa lý có tranh khắc. Tranh vẽ nhiều cảnh khác nhau trên thế giới, những kẻ ăn thịt người đầu cắm lông chim, một con khỉ bắt cóc một thiếu nữ, những người Bédouin giữa sa mạc, một con cá voi đang bị phóng lao, v.v.

Paul donna l'explication de ces gravures à Félicité. Ce fut même toute son éducation littéraire.

Paul giảng giải những bức tranh khắc ấy cho Félicité. Đó thậm chí là toàn bộ nền học vấn văn chương của chị.

Celle des enfants était faite par Guyot, un pauvre diable employé à la Mairie, fameux pour sa belle main, et qui repassait son canif sur sa botte.

Việc học của bọn trẻ thì do Guyot đảm nhận, một gã nghèo khổ làm việc ở tòa Thị chính, nổi tiếng vì viết chữ đẹp, và hay liếc con dao nhíp lên ủng.

Quand le temps était clair, on s'en allait de bonne heure à la ferme de Geffosses.

Khi trời quang, cả nhà đi từ sớm đến trang trại Geffosses.

La cour est en pente, la maison dans le milieu; et la mer, au loin, apparaît comme une tache grise.

Sân trại nằm trên dốc, ngôi nhà ở giữa; và biển, đằng xa, hiện ra như một vệt xám.

Félicité retirait de son cabas des tranches de viande froide, et on déjeunait dans un appartement faisant suite à la laiterie. Il était le seul reste d'une habitation de plaisance, maintenant disparue. Le papier de la muraille en lambeaux tremblait aux courants d'air. Mme Aubain penchait son front, accablée de souvenirs; les enfants n'osaient plus parler. «Mais jouez donc!» disait-elle; ils décampaient.

Félicité lấy trong giỏ ra mấy lát thịt nguội, và mọi người ăn trưa trong một căn phòng liền với gian làm sữa. Đó là phần còn sót lại duy nhất của một ngôi nhà nghỉ mát nay đã biến mất. Giấy dán tường rách tả tơi rung rinh trước những luồng gió lùa. Bà Aubain cúi đầu, trĩu nặng kỷ niệm; bọn trẻ không dám nói gì nữa. “Chơi đi chứ!” bà bảo; chúng chạy biến.

Paul montait dans la grange, attrapait des oiseaux, faisait des ricochets sur la mare, ou tapait avec un bâton les grosses futailles qui résonnaient comme des tambours.

Paul trèo lên kho thóc, bắt chim, ném thia lia trên mặt ao, hoặc lấy gậy gõ vào những thùng rượu lớn kêu vang như trống.

Virginie donnait à manger aux lapins, se précipitait pour cueillir des bleuets, et la rapidité de ses jambes découvrait ses petits pantalons brodés.

Virginie cho thỏ ăn, lao đi hái hoa thanh cúc, và đôi chân chạy nhanh làm lộ ra chiếc quần lót nhỏ có thêu.

Un soir d'automne, on s'en retourna par les herbages.

Một buổi chiều mùa thu, cả nhà trở về băng qua các đồng cỏ.

La lune à son premier quartier éclairait une partie du ciel, et un brouillard flottait comme une écharpe sur les sinuosités de la Toucques. Des boeufs, étendus au milieu du gazon, regardaient tranquillement ces quatre personnes passer. Dans la troisième pâture quelques-uns se levèrent, puis se mirent en rond devant elles.—-«Ne craignez rien!» dit Félicité; et, murmurant une sorte de complainte, elle flatta sur l'échine celui qui se trouvait le plus près; il fit volte-face, les autres l'imitèrent. Mais, quand l'herbage suivant fut traversé, un beuglement formidable s'éleva. C'était un taureau, que cachait le brouillard. Il avança vers les deux femmes. Mme Aubain allait courir.—«Non! non! moins vite!» Elles pressaient le pas cependant, et entendaient par derrière un souffle sonore qui se rapprochait. Ses sabots, comme des marteaux, battaient l'herbe de la prairie; voilà qu'il galopait maintenant! Félicité se retourna, et elle arrachait à deux mains des plaques de terre qu'elle lui jetait dans les yeux. Il baissait le mufle, secouait les cornes et tremblait de fureur en beuglant horriblement. Mme Aubain, au bout de l'herbage avec ses deux petits, cherchait éperdue comment franchir le haut bord. Félicité reculait toujours devant le taureau, et continuellement lançait des mottes de gazon qui l'aveuglaient, tandis qu'elle criait:—«Dépêchez-vous! dépêchez-vous!» Mme Aubain descendit le fossé, poussa Virginie, Paul ensuite, tomba plusieurs fois en tâchant de gravir le talus, et à force de courage y parvint.

Vầng trăng thượng huyền soi sáng một góc trời, và một làn sương lơ lửng như dải khăn quàng trên những khúc quanh co của dòng Toucques. Những con bò nằm dài giữa bãi cỏ, thản nhiên nhìn bốn người đi qua. Đến bãi chăn thứ ba, vài con đứng dậy, rồi xúm thành vòng tròn trước mặt họ. — “Đừng sợ!” Félicité nói; và, khe khẽ ngân nga một điệu hát than, chị vuốt dọc sống lưng con đứng gần nhất; nó quay ngoắt đi, những con khác làm theo. Nhưng khi đã băng qua đồng cỏ kế tiếp, một tiếng rống kinh hồn vang lên. Đó là một con bò mộng bị sương mù che khuất. Nó tiến về phía hai người đàn bà. Bà Aubain toan chạy. — “Đừng! đừng! chậm thôi!” Thế nhưng họ vẫn rảo bước, và nghe thấy đằng sau một hơi thở phì phò mỗi lúc một gần. Móng nó, như những chiếc búa, nện xuống cỏ đồng; kìa, giờ nó đang phi nước đại! Félicité quay lại, và hai tay chị bứt lên những tảng đất ném vào mắt nó. Nó cúi mõm, lắc sừng và run lên vì giận dữ, rống lên ghê rợn. Bà Aubain, ở cuối đồng cỏ với hai đứa con nhỏ, cuống cuồng tìm cách vượt qua bờ đất cao. Félicité vẫn lùi dần trước con bò mộng, và liên tục ném những tảng đất cỏ làm nó lóa mắt, trong khi chị kêu lên: — “Nhanh lên! nhanh lên!” Bà Aubain xuống rãnh, đẩy Virginie, rồi đến Paul, ngã mấy lần khi cố trèo lên bờ dốc, và nhờ gắng hết can đảm mà lên được.

Le taureau avait acculé Félicité contre une claire-voie; sa bave lui rejaillissait à la figure, une seconde de plus il l'éventrait. Elle eut le temps de se couler entre deux barreaux, et la grosse bête, toute surprise, s'arrêta.

Con bò mộng đã dồn Félicité vào sát một hàng rào song thưa; bọt dãi của nó bắn lên mặt chị, chỉ một giây nữa là nó đã húc lòi ruột chị. Chị kịp lách mình qua giữa hai thanh chắn, và con vật to lớn, hết sức ngạc nhiên, đứng sững lại.

Cet événement, pendant bien des années, fut un sujet de conversation à Pont-l'Évêque. Félicité n'en tira aucun orgueil, ne se doutant même pas qu'elle eût rien fait d'héroïque.

Biến cố ấy, suốt nhiều năm trời, là đề tài bàn tán ở Pont-l'Évêque. Félicité không lấy thế làm kiêu hãnh chút nào, thậm chí chẳng hề ngờ rằng mình đã làm được điều gì anh hùng.

Virginie l'occupait exclusivement;—-car elle eut, à la suite de son effroi, une affection nerveuse, et M. Poupart, le docteur, conseilla les bains de mer de Trouville.

Chị chỉ còn lo cho mỗi Virginie; — vì cô bé, sau cơn hoảng sợ, mắc chứng bệnh thần kinh, và ông Poupart, bác sĩ, khuyên đi tắm biển ở Trouville.

Dans ce temps-là, ils n'étaient pas fréquentés. Mme Aubain prit des renseignements, consulta Bourais, fit des préparatifs comme pour un long voyage.

Hồi ấy, chưa mấy ai đến tắm biển ở đó. Bà Aubain dò hỏi, hỏi ý Bourais, sửa soạn như cho một chuyến đi xa.

Ses colis partirent la veille, dans la charrette de Liébard. Le lendemain, il amena deux chevaux dont l'un avait une selle de femme, munie d'un dossier de velours; et sur la croupe du second un manteau roulé formait une manière de siège. Mme Aubain y monta, derrière lui. Félicité se chargea de Virginie, et Paul enfourcha l'âne de M. Lechaptois, prêté sous la condition d'en avoir grand soin.

Hành lý của bà đi trước từ hôm trước, trên chiếc xe bò của Liébard. Hôm sau, ông dắt đến hai con ngựa, một con có yên dành cho đàn bà, có lưng tựa bọc nhung; còn trên lưng con thứ hai, một tấm áo choàng cuộn lại làm thành một thứ chỗ ngồi. Bà Aubain ngồi lên đó, sau lưng ông. Félicité lo cho Virginie, còn Paul cưỡi con lừa của ông Lechaptois, cho mượn với điều kiện phải chăm nom nó thật cẩn thận.

La route était si mauvaise que ses huit kilomètres exigèrent deux heures. Les chevaux enfonçaient jusqu'aux paturons dans la boue, et faisaient pour en sortir de brusques mouvements des hanches; ou bien ils buttaient contre les ornières; d'autres fois, il leur fallait sauter. La jument de Liébard, à de certains endroits, s'arrêtait tout à coup. Il attendait patiemment qu'elle se remît en marche; et il parlait des personnes dont les propriétés bordaient la route, ajoutant à leur histoire des réflexions morales. Ainsi, au milieu de Toucques, comme on passait sous des fenêtres entourées de capucines, il dit, avec un haussement d'épaules:—«En voilà une Mme Lehoussais, qui au lieu de prendre un jeune homme...» Félicité n'entendit pas le reste; les chevaux trottaient, l'âne galopait; tous enfilèrent un sentier, une barrière tourna, deux garçons parurent, et l'on descendit devant le purin, sur le seuil même de la porte.

Đường xấu đến nỗi tám cây số mà phải mất hai giờ. Những con ngựa lún đến tận cổ chân trong bùn, và phải giật mạnh hông để rút chân lên; hoặc chúng vấp phải những vệt bánh xe; có lúc lại phải nhảy qua. Con ngựa cái của Liébard, đến vài chỗ, bỗng đứng khựng lại. Ông kiên nhẫn chờ nó chịu đi tiếp; và ông kể chuyện những người có đất đai chạy dọc con đường, kèm thêm vào chuyện đời họ những lời bình luận về đạo đức. Chẳng hạn, giữa Toucques, khi đi ngang qua dưới những ô cửa sổ viền đầy hoa sen cạn, ông nhún vai nói: — “Đấy, cái bà Lehoussais ấy, đáng lẽ thay vì lấy một gã trai trẻ...” Félicité không nghe thấy phần còn lại; ngựa chạy nước kiệu, lừa phi nước đại; cả đoàn rẽ vào một lối mòn, một cánh cổng chắn xoay mở, hai cậu con trai xuất hiện, và mọi người xuống ngựa trước hố nước phân, ngay trên ngưỡng cửa.

La mère Liébard, en apercevant sa maîtresse, prodigua les démonstrations de joie. Elle lui servit un déjeuner où il y avait un aloyau, des tripes, du boudin, une fricassée de poulet, du cidre mousseux, une tarte aux compotes et des prunes à l'eau-de-vie, accompagnant le tout de politesses à Madame qui paraissait en meilleure santé, à Mademoiselle devenue «magnifique», à M. Paul singulièrement «forci», sans oublier leurs grands-parents défunts que les Liébard avaient connus, étant au service de la famille depuis plusieurs générations. La ferme avait, comme eux, un caractère d'ancienneté. Les poutrelles du plafond étaient vermoulues, les murailles noires de fumée, les carreaux gris de poussière. Un dressoir en chêne supportait toutes sortes d'ustensiles, des brocs, des assiettes, des écuelles d'étain, des pièges à loup, des forces pour les moutons; une seringue énorme fit rire les enfants. Pas un arbre des trois cours qui n'eût des champignons à sa base, ou dans ses rameaux une touffe de gui. Le vent en avait jeté bas plusieurs. Ils avaient repris par le milieu; et tous fléchissaient sous la quantité de leurs pommes. Les toits de paille, pareils à du velours brun et inégaux d'épaisseur, résistaient aux plus fortes bourrasques. Cependant la charreterie tombait en ruines. Mme Aubain dit qu'elle aviserait, et commanda de reharnacher les bêtes.

Bà Liébard, vừa trông thấy bà chủ, liền rối rít tỏ bày niềm vui. Bà dọn cho chủ một bữa trưa có thăn bò, lòng bò, dồi huyết, gà hầm, rượu táo sủi bọt, bánh tart nhân mứt quả và mận ngâm rượu mạnh, kèm theo tất cả là những lời lẽ lễ độ: nào Bà trông khỏe ra, nào Cô nay đã “lộng lẫy”, nào cậu Paul đã “cứng cáp” hẳn ra, lại không quên cả ông bà đã khuất của hai cô cậu mà nhà Liébard từng biết, vì đã phục vụ gia đình từ nhiều đời nay. Trang trại, cũng như họ, mang vẻ cổ xưa. Những thanh rầm trên trần đã mọt, tường đen ám khói, kính cửa xám bụi. Một chiếc tủ chén bằng gỗ sồi bày đủ thứ đồ dùng, bình, đĩa, bát thiếc, bẫy sói, kéo xén lông cừu; một chiếc ống thụt khổng lồ làm bọn trẻ bật cười. Không một cái cây nào trong ba khoảnh sân mà gốc không mọc nấm, hoặc trên cành không có một chùm tầm gửi. Gió đã quật đổ mấy cây. Chúng lại đâm chồi từ giữa thân; và cây nào cũng oằn xuống vì sai quả táo. Những mái rạ, giống như nhung nâu, dày mỏng không đều, chịu được những cơn gió giật mạnh nhất. Thế nhưng nhà để xe thì đã đổ nát. Bà Aubain nói rằng bà sẽ liệu, rồi sai thắng yên cương lại cho ngựa.

On fut encore une demi-heure avant d'atteindre Trouville. La petite caravane mit pied à terre pour passer les Écores; c'était une falaise surplombant des bateaux; et trois minutes plus tard, au bout du quai, on entra dans la cour de l'Agneau d'or, chez la mère David.

Phải đi thêm nửa giờ nữa mới tới Trouville. Đoàn lữ hành nhỏ xuống ngựa để đi qua Écores; đó là một vách đá nhô ra trên những con thuyền; và ba phút sau, ở cuối bến, họ vào sân quán Cừu Vàng, nhà bà David.

Virginie, dès les premiers jours, se sentit moins faible, résultat du changement d'air et de l'action des bains. Elle les prenait en chemise, à défaut d'un costume; et sa bonne la rhabillait dans une cabane de douanier qui servait aux baigneurs.

Virginie, ngay từ những ngày đầu, đã thấy đỡ yếu, nhờ thay đổi không khí và nhờ tác dụng của những lần tắm biển. Cô bé mặc áo lót mà tắm, vì không có đồ tắm; và chị người hầu thay quần áo cho cô bé trong một chòi gác của nhân viên hải quan dùng làm chỗ cho người tắm.

L'après-midi, on s'en allait avec l'âne au-delà des Roches-Noires, du côté d'Hennequeville. Le sentier, d'abord, montait entre des terrains vallonnés comme la pelouse d'un parc, puis arrivait sur un plateau où alternaient des pâturages et des champs en labour. A la lisière du chemin, dans le fouillis des ronces, des houx se dressaient; çà et là, un grand arbre mort faisait sur l'air bleu des zigzags avec ses branches.

Buổi chiều, mọi người dắt lừa đi quá Roches-Noires, về phía Hennequeville. Lối mòn, thoạt tiên, đi lên giữa những vùng đất nhấp nhô như thảm cỏ của một công viên, rồi tới một cao nguyên nơi những bãi chăn xen kẽ với những cánh đồng đang cày. Bên lề đường, giữa những bụi mâm xôi rậm rịt, những cây ô rô đứng sừng sững; đây đó, một cây chết lớn vạch lên nền trời xanh những đường dích dắc bằng các cành của nó.

Presque toujours on se reposait dans un pré, ayant Deauville à gauche, le Havre à droite et en face la pleine mer. Elle était brillante de soleil, lisse comme un miroir, tellement douce qu'on entendait à peine son murmure; des moineaux cachés pépiaient et la voûte immense du ciel recouvrait tout cela. Mme Aubain, assise, travaillait à son ouvrage de couture; Virginie près d'elle tressait des joncs; Félicité sarclait des fleurs de lavande; Paul, qui s'ennuyait, voulait partir.

Hầu như lần nào họ cũng nghỉ chân trên một đồng cỏ, bên trái là Deauville, bên phải là Le Havre và trước mặt là biển khơi. Biển rực nắng, phẳng lặng như gương, êm ả đến mức chỉ nghe văng vẳng tiếng rì rào; những con chim sẻ ẩn mình ríu rít và vòm trời mênh mông bao trùm lên tất cả. Bà Aubain ngồi khâu vá; Virginie bên cạnh tết cói; Félicité nhổ những bông oải hương; Paul, thấy chán, đòi đi.

D'autres fois, ayant passé la Toucques en bateau, ils cherchaient des coquilles. La marée basse laissait à découvert des oursins, des godefiches, des méduses; et les enfants couraient, pour saisir des flocons d'écume que le vent emportait. Les flots endormis, en tombant sur le sable, se déroulaient le long de la grève; elle s'étendait à perte de vue, mais du côté de la terre avait pour limite les dunes la séparant du Marais, large prairie en forme d'hippodrome. Quand ils revenaient par là, Trouville, au fond sur la pente du coteau, à chaque pas grandissait, et avec toutes ses maisons inégales semblait s'épanouir dans un désordre gai.

Những lần khác, sau khi đi thuyền qua sông Toucques, họ đi tìm vỏ ốc. Nước triều ròng để lộ ra những con nhím biển, sò điệp, sứa; và bọn trẻ chạy đuổi để chộp lấy những bông bọt bị gió cuốn đi. Những con sóng thiu thiu ngủ, đổ xuống cát, trải dài dọc bờ biển; bãi trải ra tít tắp, nhưng về phía đất liền thì bị chặn lại bởi những cồn cát ngăn nó với Marais, một đồng cỏ rộng hình trường đua ngựa. Khi họ trở về theo lối ấy, Trouville, tít phía trong trên sườn đồi, cứ mỗi bước lại lớn dần lên, và với tất cả những ngôi nhà cao thấp không đều, dường như đang nở bung ra trong một cảnh lộn xộn vui tươi.

Les jours qu'il faisait trop chaud, ils ne sortaient pas de leur chambre. L'éblouissante clarté du dehors plaquait des barres de lumière entre les lames des jalousies. Aucun bruit dans le village. En bas, sur le trottoir, personne. Ce silence épandu augmentait la tranquillité des choses. Au loin, les marteaux des calfats tamponnaient des carènes, et une brise lourde apportait la senteur du goudron.

Những hôm trời quá nóng, họ không ra khỏi phòng. Ánh sáng chói lòa bên ngoài in những vạch sáng giữa các nan cửa chớp. Làng không một tiếng động. Dưới kia, trên vỉa hè, không một bóng người. Sự im lặng lan tràn ấy càng làm tăng thêm vẻ yên tĩnh của vạn vật. Xa xa, búa của những người thợ xảm thuyền gõ lên vỏ tàu, và một làn gió nặng nề đưa lại mùi hắc ín.

Le principal divertissement était le retour des barques. Dès qu'elles avaient dépassé les balises, elles commençaient à louvoyer. Leurs voiles descendaient aux deux tiers des mâts; et, la misaine gonflée comme un ballon, elles avançaient, glissaient dans le clapotement des vagues, jusqu'au milieu du port, où l'ancre tout à coup tombait. Ensuite le bateau se plaçait contre le quai. Les matelots jetaient par-dessus le bordage des poissons palpitants; une file de charrettes les attendait, et des femmes en bonnet de coton s'élançaient pour prendre les corbeilles et embrasser leurs hommes.

Trò tiêu khiển chính là xem thuyền về. Vừa qua khỏi những cột tiêu, thuyền bắt đầu chạy vát. Buồm hạ xuống còn hai phần ba cột; và, với cánh buồm mũi căng phồng như quả bóng, thuyền tiến lên, lướt đi trong tiếng sóng vỗ óc ách, cho đến giữa cảng, nơi neo bỗng buông xuống. Rồi con thuyền cập sát bờ kè. Thủy thủ ném qua mạn thuyền những con cá còn giãy đành đạch; một dãy xe đã chờ sẵn, và những người đàn bà đội mũ vải bông lao tới đón lấy những chiếc giỏ và ôm hôn chồng mình.

Une d'elles, un jour, aborda Félicité, qui peu de temps après entra dans la chambre, toute joyeuse. Elle avait retrouvé une soeur; et Nastasie Barette, femme Leroux, apparut, tenant un nourrisson à sa poitrine, de la main droite un autre enfant, et à sa gauche un petit mousse les poings sur les hanches et le béret sur l'oreille.

Một hôm, một người trong số họ đến bắt chuyện với Félicité, và ít lâu sau chị bước vào phòng, mặt mày hớn hở. Chị đã tìm lại được một người chị em gái; và Nastasie Barette, vợ Leroux, xuất hiện, ôm một đứa con còn bú trước ngực, tay phải dắt một đứa khác, và bên trái là một chú bé thủy thủ, hai tay chống nạnh, mũ nồi đội lệch xuống tai.

Au bout d'un quart d'heure, Mme Aubain la congédia.

Mười lăm phút sau, bà Aubain cho bà ta về.

On les rencontrait toujours aux abords de la cuisine, ou dans les promenades que l'on faisait. Le mari ne se montrait pas.

Lúc nào người ta cũng gặp họ quanh quẩn gần bếp, hoặc trên những lối đi dạo. Người chồng thì không thấy mặt.

Félicité se prit d'affection pour eux. Elle leur acheta une couverture, des chemises, un fourneau; évidemment ils l'exploitaient. Cette faiblesse agaçait Mme Aubain, qui d'ailleurs n'aimait pas les familiarités du neveu, —car il tutoyait son fils;—et, comme Virginie toussait et que la saison n'était plus bonne, elle revint à Pont-l'Évêque.

Félicité đem lòng thương mến họ. Chị mua cho họ một tấm chăn, mấy chiếc áo sơ mi, một cái lò; rõ ràng là họ bòn rút chị. Sự yếu lòng ấy làm bà Aubain bực mình, vả lại bà cũng không ưa thói suồng sã của thằng cháu, — vì nó mày tao với con trai bà; — và, vì Virginie bị ho và thời tiết không còn tốt nữa, bà trở về Pont-l'Évêque.

M. Bourais l'éclaira sur le choix d'un collège. Celui de Caen passait pour le meilleur. Paul y fut envoyé; et fit bravement ses adieux, satisfait d'aller vivre dans une maison où il aurait des camarades.

Ông Bourais chỉ bảo cho bà trong việc chọn trường trung học. Trường ở Caen được tiếng là tốt nhất. Paul được gửi đến đó; và cậu mạnh dạn chào từ biệt, hài lòng được đến sống trong một ngôi nhà có bạn bè.

Mme Aubain se résigna à l'éloignement de son fils, parce qu'il était indispensable. Virginie y songea de moins en moins. Félicité regrettait son tapage. Mais une occupation vint la distraire; à partir de Noël, elle mena tous les jours la petite fille au catéchisme.

Bà Aubain đành cam chịu xa con trai, vì đó là điều không thể tránh. Virginie mỗi ngày một ít nghĩ đến anh. Félicité nhớ những tiếng ồn ào của cậu. Nhưng một công việc đến khiến chị khuây khỏa; từ lễ Giáng sinh, ngày nào chị cũng dẫn cô bé đi học giáo lý.

Quand elle avait fait à la porte une génuflexion, elle s'avançait sous la haute nef entre la double ligne des chaises, ouvrait le banc de Mme Aubain, s'asseyait, et promenait ses yeux autour d'elle.

Sau khi quỳ gối bái ở cửa, chị tiến vào dưới gian giữa cao vút, giữa hai hàng ghế, mở hàng ghế riêng của bà Aubain, ngồi xuống, và đưa mắt nhìn quanh.

Les garçons à droite, les filles à gauche, emplissaient les stalles du choeur; le curé se tenait debout près du lutrin; sur un vitrail de l'abside, le Saint-Esprit dominait la Vierge; un autre la montrait à genoux devant l'Enfant-Jésus, et, derrière le tabernacle, un groupe en bois représentait Saint-Michel terrassant le dragon.

Con trai bên phải, con gái bên trái, ngồi kín các hàng ghế ở gian cung thánh; cha xứ đứng gần giá sách hát; trên một ô kính màu ở hậu cung, Đức Chúa Thánh Thần ngự phía trên Đức Mẹ; một ô khác vẽ Đức Mẹ quỳ trước Chúa Hài Đồng, và, đằng sau nhà tạm, một nhóm tượng gỗ tạc Thánh Michel đang quật ngã con rồng.

Le prêtre fit d'abord un abrégé de l'Histoire-Sainte. Elle croyait voir le paradis, le déluge, la tour de Babel, des villes tout en flammes, des peuples qui mouraient, des idoles renversées; et elle garda de cet éblouissement le respect du Très-Haut et la crainte de sa colère. Puis, elle pleura en écoutant la Passion. Pourquoi l'avaient-ils crucifié, lui qui chérissait les enfants, nourrissait les foules, guérissait les aveugles, et avait voulu, par douceur, naître au milieu des pauvres, sur le fumier d'une étable? Les semailles, les moissons, les pressoirs, toutes ces choses familières dont parle l'Évangile, se trouvaient dans sa vie; le passage de Dieu les avait sanctifiées; et elle aima plus tendrement les agneaux par amour de l'Agneau, les colombes à cause du Saint-Esprit.

Trước hết, vị linh mục giảng tóm lược Thánh sử. Chị ngỡ như được thấy thiên đàng, cơn hồng thủy, tháp Babel, những thành phố chìm trong lửa, những dân tộc đang chết, những ngẫu tượng bị lật đổ; và từ cơn lóa mắt ấy chị giữ lại lòng tôn kính Đấng Tối Cao và nỗi sợ cơn thịnh nộ của Ngài. Rồi chị khóc khi nghe kể cuộc Khổ nạn. Sao người ta lại đóng đinh Ngài, Ngài là đấng yêu thương trẻ nhỏ, cho đám đông ăn no, chữa lành người mù, và vì hiền từ đã muốn sinh ra giữa những người nghèo khó, trên đống phân của một chuồng gia súc? Mùa gieo, mùa gặt, những bàn ép trái cây, tất cả những điều quen thuộc mà Phúc Âm nói tới, đều có trong cuộc đời chị; Thiên Chúa đi qua đã thánh hóa chúng; và chị yêu những con chiên non dịu dàng hơn vì yêu Chiên Con, yêu những con bồ câu vì Đức Chúa Thánh Thần.

Elle avait peine à imaginer sa personne; car il n'était pas seulement oiseau, mais encore un feu, et d'autres fois un souffle. C'est peut-être sa lumière qui voltige la nuit aux bords des marécages, son haleine qui pousse les nuées, sa voix qui rend les cloches harmonieuses; et elle demeurait dans une adoration, jouissant de la fraîcheur des murs et de la tranquillité de l'église.

Chị khó lòng hình dung ra dung mạo của Ngài; vì Ngài không chỉ là chim, mà còn là lửa, và những lúc khác là hơi thở. Có lẽ chính ánh sáng của Ngài chập chờn đêm đêm bên bờ đầm lầy, hơi thở của Ngài đẩy những đám mây trôi, tiếng nói của Ngài khiến tiếng chuông ngân nên hòa điệu; và chị cứ đắm mình trong niềm tôn thờ, tận hưởng hơi mát của những bức tường và sự yên tĩnh của ngôi nhà thờ.

Quant aux dogmes, elle n'y comprenait rien, ne tâcha même pas de comprendre. Le curé discourait, les enfants récitaient, elle finissait par s'endormir; et se réveillait tout à coup, quand ils faisaient en s'en allant claquer leurs sabots sur les dalles.

Còn về tín điều, chị chẳng hiểu gì, thậm chí cũng chẳng cố hiểu. Cha xứ giảng, bọn trẻ đọc thuộc lòng, chị rốt cuộc ngủ thiếp đi; và chợt tỉnh giấc khi chúng ra về, guốc gỗ gõ lộp cộp trên nền đá lát.

Ce fut de cette manière, à force de l'entendre, qu'elle apprit le catéchisme, son éducation religieuse ayant été négligée dans sa jeunesse; et dès lors elle imita toutes les pratiques de Virginie, jeûnait comme elle, se confessait avec elle. A la Fête-Dieu, elles firent ensemble un reposoir.

Chính bằng cách ấy, nhờ nghe mãi, mà chị học được giáo lý, vì việc giáo dục đức tin của chị đã bị bỏ bê từ thuở nhỏ; và từ đó chị bắt chước mọi việc đạo đức của Virginie, ăn chay như cô bé, xưng tội cùng cô bé. Vào lễ Mình Thánh Chúa, hai người cùng nhau dựng một bàn thờ tạm.

La première communion la tourmentait d'avance. Elle s'agita pour les souliers, pour le chapelet, pour le livre, pour les gants. Avec quel tremblement elle aida sa mère à l'habiller!

Lễ rước lễ lần đầu khiến chị lo lắng từ trước. Chị tất bật lo đôi giày, lo chuỗi hạt, lo cuốn sách, lo đôi găng. Chị run rẩy biết bao khi giúp mẹ cô bé mặc áo cho cô!

Pendant toute la messe, elle éprouva une angoisse. M. Bourais lui cachait un côté du choeur; mais juste en face, le troupeau des vierges portant des couronnes blanches par-dessus leurs voiles abaissés formait comme un champ de neige; et elle reconnaissait de loin la chère petite à son cou plus mignon et son attitude recueillie. La cloche tinta. Les têtes se courbèrent; il y eut un silence. Aux éclats de l'orgue, les chantres et la foule entonnèrent l'Agnus Dei; puis le défilé des garçons commença; et, après eux, les filles se levèrent. Pas à pas, et les mains jointes, elles allaient vers l'autel tout illuminé, s'agenouillaient sur la première marche, recevaient l'hostie successivement, et dans le même ordre revenaient à leurs prie-Dieu. Quand ce fut le tour de Virginie, Félicité se pencha pour la voir; et, avec l'imagination que donnent les vraies tendresses, il lui sembla qu'elle était elle-même cette enfant; sa figure devenait la sienne, sa robe l'habillait, son coeur lui battait dans la poitrine; au moment d'ouvrir la bouche, en fermant les paupières, elle manqua s'évanouir.

Suốt buổi lễ, chị thấy lòng thắt lại. Ông Bourais che khuất một bên gian cung thánh; nhưng ngay trước mặt, đàn trinh nữ đội vòng hoa trắng trên những tấm khăn voan buông xuống trông như một cánh đồng tuyết; và từ xa chị đã nhận ra đứa bé thân yêu nhờ chiếc cổ xinh xắn hơn và dáng vẻ trầm mặc. Chuông rung. Những mái đầu cúi xuống; tất cả lặng im. Theo tiếng đại phong cầm vang dội, ca viên và đám đông cất tiếng hát kinh Agnus Dei; rồi đoàn con trai bắt đầu đi lên; và, sau họ, các cô gái đứng dậy. Từng bước một, tay chắp lại, các cô đi về phía bàn thờ rực sáng, quỳ xuống trên bậc thứ nhất, lần lượt nhận bánh thánh, rồi cũng theo thứ tự ấy trở về chỗ quỳ. Khi đến lượt Virginie, Félicité nghiêng người để nhìn cô bé; và, với trí tưởng tượng mà chỉ những tình thương thật sự mới đem lại, chị tưởng như chính mình là đứa trẻ ấy; gương mặt cô bé trở thành gương mặt chị, chiếc áo của cô bé khoác lên người chị, trái tim cô bé đập trong lồng ngực chị; vào lúc há miệng ra, mắt nhắm lại, chị suýt ngất đi.

Le lendemain, de bonne heure, elle se présenta dans la sacristie, pour que M. le curé lui donnât la communion. Elle la reçut dévotement, mais n'y goûta pas les mêmes délices.

Hôm sau, từ sớm, chị đến phòng thánh để xin cha xứ cho chị rước lễ. Chị rước lễ một cách sốt sắng, nhưng không nếm được cũng niềm hoan lạc ấy.

Mme Aubain voulait faire de sa fille une personne accomplie; et, comme Guyot ne pouvait lui montrer ni l'anglais ni la musique, elle résolut de la mettre en pension chez les Ursulines d'Honfleur.

Bà Aubain muốn con gái trở thành một người hoàn hảo; và, vì Guyot không thể dạy cô bé tiếng Anh hay âm nhạc, bà quyết định cho cô vào nội trú ở dòng Ursulines tại Honfleur.

L'enfant n'objecta rien. Félicité soupirait, trouvant Madame insensible. Puis elle songea que sa maîtresse, peut-être, avait raison. Ces choses dépassaient sa compétence.

Đứa trẻ không phản đối gì. Félicité thở dài, thấy bà chủ thật vô tình. Rồi chị nghĩ rằng có lẽ bà chủ có lý. Những chuyện ấy vượt quá tầm hiểu biết của chị.

Enfin, un jour, une vieille tapissière s'arrêta devant la porte; et il en descendit une religieuse qui venait chercher Mademoiselle. Félicité monta les bagages sur l'impériale, fit des recommandations au cocher, et plaça dans le coffre six pots de confitures et une douzaine de poires, avec un bouquet de violettes.

Cuối cùng, một hôm, một chiếc xe ngựa cũ có mui dừng trước cửa; và từ trong xe bước xuống một bà xơ đến đón cô chủ. Félicité đưa hành lý lên nóc xe, dặn dò người đánh xe, và đặt vào hòm xe sáu hũ mứt và một tá quả lê, cùng một bó hoa violet.

Virginie, au dernier moment, fut prise d'un grand sanglot; elle embrassait sa mère qui la baisait au front en répétant—: «Allons! du courage! du courage!» Le marchepied se releva, la voiture partit.

Virginie, vào phút chót, bật lên nức nở; cô bé ôm hôn mẹ, bà hôn lên trán con, nhắc đi nhắc lại: — “Nào! can đảm lên! can đảm lên!” Bậc lên xuống gập lại, chiếc xe lăn bánh.

Alors Mme Aubain eut une défaillance; et le soir tous ses amis, le ménage Lormeau, Mme Lechaptois, ces demoiselles Rochefeuille, M. de Houppeville et Bourais se présentèrent pour la consoler.

Bấy giờ bà Aubain ngất đi; và tối hôm ấy tất cả bạn bè bà, vợ chồng Lormeau, bà Lechaptois, mấy cô nhà Rochefeuille, ông de Houppeville và Bourais đến để an ủi bà.

La privation de sa fille lui fut d'abord très-douloureuse. Mais trois fois la semaine elle en recevait une lettre, les autres jours lui écrivait, se promenait dans son jardin, lisait un peu, et de cette façon comblait le vide des heures.

Xa con gái, thoạt đầu bà thấy rất đau đớn. Nhưng mỗi tuần ba lần bà nhận được thư con, những ngày khác bà viết thư cho con, đi dạo trong vườn, đọc sách đôi chút, và bằng cách ấy lấp đầy những giờ trống trải.

Le matin, par habitude, Félicité entrait dans la chambre de Virginie, et regardait les murailles. Elle s'ennuyait de n'avoir plus à peigner ses cheveux, à lui lacer ses bottines, à la border dans son lit,—et de ne plus voir continuellement sa gentille figure, de ne plus la tenir par la main quand elles sortaient ensemble. Dans son désoeuvrement, elle essaya de faire de la dentelle. Ses doigts trop lourds cassaient les fils; elle n'entendait à rien, avait perdu le sommeil, suivant son mot, était «minée».

Buổi sáng, theo thói quen, Félicité vào phòng Virginie, và nhìn những bức tường. Chị buồn chán vì không còn phải chải tóc cho cô bé, buộc dây giày cho cô bé, ủ chăn cho cô bé trên giường, — và không còn được luôn luôn nhìn thấy gương mặt dễ thương của cô bé, không còn được nắm tay cô bé khi hai người cùng đi ra ngoài. Vì chẳng có việc gì làm, chị thử làm ren. Những ngón tay quá thô vụng của chị làm đứt chỉ; chị chẳng để tâm được vào việc gì, mất ngủ, và theo lời chị nói, thì người cứ “héo hon”.

Pour «se dissiper», elle demanda la permission de recevoir son neveu Victor.

Để “cho khuây”, chị xin phép được đón đứa cháu trai là Victor đến chơi.

Il arrivait le dimanche après la messe, les joues roses, la poitrine nue, et sentant l'odeur de la campagne qu'il avait traversée. Tout de suite, elle dressait son couvert. Ils déjeunaient l'un en face de l'autre; et, mangeant elle-même le moins possible pour épargner la dépense, elle le bourrait tellement de nourriture qu'il finissait par s'endormir. Au premier coup des vêpres, elle le réveillait, brossait son pantalon, nouait sa cravate, et se rendait à l'église, appuyée sur son bras dans un orgueil maternel.

Cháu đến vào ngày Chủ nhật sau buổi lễ, má hồng hào, ngực để trần, mang theo mùi đồng nội nơi cháu vừa đi qua. Lập tức chị bày bát đĩa ra bàn. Hai cô cháu ăn trưa đối diện nhau; và, tự mình ăn càng ít càng tốt cho đỡ tốn, chị nhồi cho cháu ăn no căng đến nỗi rốt cuộc cháu ngủ thiếp đi. Vừa nghe hồi chuông đầu tiên báo giờ kinh chiều, chị đánh thức cháu dậy, chải quần cho cháu, thắt cà vạt cho cháu, rồi đi đến nhà thờ, khoác tay cháu với niềm kiêu hãnh của một người mẹ.

Ses parents le chargeaient toujours d'en tirer quelque chose, soit un paquet de cassonade, du savon, de l'eau-de-vie, parfois même de l'argent. Il apportait ses nippes à raccommoder; et elle acceptait cette besogne, heureuse d'une occasion qui le forçait à revenir.

Cha mẹ cháu lúc nào cũng dặn cháu tìm cách moi được ở chị thứ gì đó, khi thì một gói đường thô, xà phòng, rượu mạnh, đôi khi cả tiền. Cháu mang quần áo cũ đến nhờ vá; và chị nhận làm việc ấy, sung sướng có được dịp buộc cháu phải quay lại.

Au mois d'août, son père l'emmena au cabotage.

Vào tháng Tám, cha cháu dẫn cháu đi theo nghề chạy tàu ven biển.

C'était l'époque des vacances. L'arrivée des enfants la consola. Mais Paul devenait capricieux, et Virginie n'avait plus l'âge d'être tutoyée, ce qui mettait une gêne, une barrière entre elles.

Đó là mùa nghỉ hè. Bọn trẻ về khiến chị được an ủi. Nhưng Paul trở nên đỏng đảnh, còn Virginie thì đã qua cái tuổi có thể xưng hô suồng sã, điều ấy tạo nên một sự ngượng ngùng, một hàng rào giữa hai người.

Victor alla successivement à Morlaix, à Dunkerque et à Brighton; au retour de chaque voyage, il lui offrait un cadeau. La première fois, ce fut une boîte en coquilles; la seconde, une tasse à café; la troisième, un grand bonhomme en pain d'épices. Il embellissait, avait la taille bien prise, un peu de moustache, de bons yeux francs, et un petit chapeau de cuir, placé en arrière comme un pilote. Il l'amusait en lui racontant des histoires mêlées de termes marins.

Victor lần lượt đi Morlaix, Dunkerque và Brighton; sau mỗi chuyến đi, cháu lại tặng chị một món quà. Lần đầu là một chiếc hộp gắn vỏ sò; lần thứ hai, một chiếc tách cà phê; lần thứ ba, một hình nộm lớn bằng bánh gừng. Cháu lớn lên ngày càng đẹp trai, dáng người cân đối, lún phún ria mép, đôi mắt thật thà hiền hậu, và đội một chiếc mũ da nhỏ hất ra sau như một hoa tiêu. Cháu làm chị vui bằng những câu chuyện xen lẫn từ ngữ của dân đi biển.

Un lundi, 14 juillet 1819 (elle n'oublia pas la date), Victor annonça qu'il était engagé au long cours, et, dans la nuit du surlendemain, par le paquebot de Honfleur, irait rejoindre sa goëlette, qui devait démarrer du Havre prochainement. Il serait, peut-être, deux ans parti.

Một ngày thứ Hai, 14 tháng Bảy năm 1819 (chị không bao giờ quên ngày ấy), Victor báo tin cháu đã ký giao kèo đi viễn dương, và, vào đêm ngày kia, sẽ đi chuyến tàu khách Honfleur để đến nhập chiếc thuyền buồm của mình, sắp nhổ neo từ Le Havre. Có lẽ cháu sẽ đi đến hai năm.

La perspective d'une telle absence désola Félicité; et pour lui dire encore adieu, le mercredi soir, après le dîner de Madame, elle chaussa des galoches, et avala les quatre lieues qui séparent Pont-l'Évêque de Honfleur.

Viễn cảnh một cuộc xa cách như thế khiến Félicité rầu rĩ; và để nói lời từ biệt với cháu thêm một lần nữa, tối thứ Tư, sau bữa tối của bà chủ, chị xỏ chân vào đôi guốc, và nuốt trọn bốn dặm đường ngăn cách Pont-l'Évêque với Honfleur.

Quand elle fut devant le Calvaire, au lieu de prendre à gauche, elle prit à droite, se perdit dans des chantiers, revint sur ses pas; des gens qu'elle accosta l'engagèrent à se hâter. Elle fit le tour du bassin rempli de navires, se heurtait contre des amarres; puis le terrain s'abaissa, des lumières s'entre-croisèrent, et elle se crut folle, en apercevant des chevaux dans le ciel.

Khi tới trước đài Thánh giá, đáng lẽ rẽ trái thì chị lại rẽ phải, lạc vào những xưởng đóng tàu, quay ngược trở lại; những người chị hỏi đường giục chị đi nhanh lên. Chị đi vòng quanh bến cảng đầy tàu thuyền, vấp vào những sợi dây buộc tàu; rồi mặt đất dốc xuống, những ánh đèn đan chéo nhau, và chị tưởng mình phát điên, khi trông thấy những con ngựa ở trên trời.

Au bord du quai, d'autres hennissaient, effrayés par la mer. Un palan qui les enlevait les descendait dans un bateau, où des voyageurs se bousculaient entre les barriques de cidre, les paniers de fromage, les sacs de grain; on entendait chanter des poules, le capitaine jurait; et un mousse restait accoudé sur le bossoir, indifférent à tout cela. Félicité, qui ne l'avait pas reconnu, criait: «Victor!» il leva la tête; elle s'élançait, quand on retira l'échelle tout à coup.

Ở mép bến, những con ngựa khác đang hí, hoảng sợ vì biển. Một chiếc ròng rọc nhấc chúng lên rồi thả xuống một con tàu, nơi hành khách chen lấn nhau giữa những thùng rượu táo, những giỏ pho mát, những bao ngũ cốc; người ta nghe tiếng gà cục tác, viên thuyền trưởng chửi rủa; và một chú bé thủy thủ đứng tì khuỷu tay lên xà treo neo, dửng dưng trước tất cả. Félicité, lúc nãy không nhận ra cháu, kêu lên: “Victor!” cháu ngẩng đầu lên; chị đang lao tới thì bỗng người ta rút cầu thang lên.

Le paquebot, que des femmes halaient en chantant, sortit du port. Sa membrure craquait, les vagues pesantes fouettaient sa proue. La voile avait tourné, on ne vit plus personne;—-et, sur la mer argentée par la lune, il faisait une tache noire qui pâlissait toujours, s'enfonça, disparut.

Chiếc tàu khách, được những người đàn bà vừa kéo vừa hát, ra khỏi cảng. Sườn tàu kêu răng rắc, những con sóng nặng nề quất vào mũi tàu. Cánh buồm đã xoay, không còn thấy ai nữa; — và, trên mặt biển bạc ánh trăng, con tàu thành một vệt đen cứ nhạt dần, chìm xuống, biến mất.

Félicité, en passant près du Calvaire, voulut recommander à Dieu ce qu'elle chérissait le plus; et elle pria pendant longtemps, debout, la face baignée de pleurs, les yeux vers les nuages. La ville dormait, des douaniers se promenaient; et de l'eau tombait sans discontinuer par les trous de l'écluse, avec un bruit de torrent. Deux heures sonnèrent.

Félicité, khi đi ngang qua đài Thánh giá, muốn phó thác cho Chúa điều chị yêu quý nhất; và chị cầu nguyện rất lâu, đứng thẳng, mặt đẫm nước mắt, mắt hướng lên những đám mây. Thành phố ngủ yên, những nhân viên hải quan đi tuần; và nước không ngừng đổ xuống qua những lỗ cống của âu tàu, ồn ào như tiếng thác. Đồng hồ điểm hai giờ.

Le parloir n'ouvrirait pas avant le jour. Un retard, bien sûr, contrarierait Madame; et, malgré son désir d'embrasser l'autre enfant, elle s'en retourna. Les filles de l'auberge s'éveillaient, comme elle entrait dans Pont-l'Évêque.

Phòng tiếp khách của tu viện sẽ không mở trước khi trời sáng. Về trễ hẳn sẽ làm bà chủ phật ý; và, dù rất muốn ôm hôn đứa trẻ kia, chị vẫn quay về. Những cô hầu ở quán trọ đang thức dậy khi chị vào đến Pont-l'Évêque.

Le pauvre gamin durant des mois allait donc rouler sur les flots! Ses précédents voyages ne l'avaient pas effrayée. De l'Angleterre et de la Bretagne, on revenait; mais l'Amérique, les Colonies, les Iles, cela était perdu dans une région incertaine, à l'autre bout du monde.

Vậy là thằng bé tội nghiệp sẽ lênh đênh trên sóng nước hàng tháng trời! Những chuyến đi trước của cháu không làm chị sợ. Từ Anh, từ Bretagne, người ta còn trở về; nhưng châu Mỹ, các Thuộc địa, các Hải đảo, những nơi ấy chìm lấp trong một miền mơ hồ, ở tận đầu kia thế giới.

Dès lors, Félicité pensa exclusivement à son neveu. Les jours de soleil, elle se tourmentait de la soif; quand il faisait de l'orage, craignait pour lui la foudre. En écoutant le vent qui grondait dans la cheminée et emportait les ardoises, elle le voyait battu par cette même tempête, au sommet d'un mât fracassé, tout le corps en arrière, sous une nappe d'écume; ou bien,—souvenirs de la géographie en estampes,—il était mangé par les sauvages, pris dans un bois par des singes, se mourait le long d'une plage déserte. Et jamais elle ne parlait de ses inquiétudes.

Từ đó, Félicité chỉ còn nghĩ đến đứa cháu. Những ngày nắng, chị lo cháu khát; khi trời giông bão, chị sợ sét đánh cháu. Nghe tiếng gió gầm gừ trong ống khói và cuốn bay những tấm đá lợp mái, chị lại thấy cháu bị chính cơn bão ấy quật vào, trên đỉnh một cột buồm gãy nát, cả người ngả ra sau, dưới một làn bọt sóng; hoặc — kỷ niệm của cuốn địa lý có tranh khắc — cháu bị bọn mọi rợ ăn thịt, bị lũ khỉ bắt vào rừng, đang hấp hối dọc một bãi biển hoang vắng. Và chị không bao giờ nói ra những nỗi lo âu của mình.

Mme Aubain en avait d'autres sur sa fille.

Bà Aubain thì có những nỗi lo khác, về con gái.

Les bonnes soeurs trouvaient qu'elle était affectueuse, mais délicate. La moindre émotion l'énervait. Il fallut abandonner le piano.

Các bà xơ nhận thấy cô bé giàu tình cảm, nhưng yếu đuối. Một xúc động nhỏ nhất cũng khiến cô bị kích động. Phải bỏ đàn dương cầm.

Sa mère exigeait du couvent une correspondance réglée. Un matin que le facteur n'était pas venu, elle s'impatienta; et elle marchait dans la salle, de son fauteuil à la fenêtre. C'était vraiment extraordinaire! depuis quatre jours, pas de nouvelles!

Mẹ cô bé đòi tu viện phải gửi thư đều đặn. Một buổi sáng người phát thư không đến, bà sốt ruột; và cứ đi đi lại lại trong phòng, từ ghế bành đến cửa sổ. Thật quá lạ lùng! đã bốn ngày rồi, không có tin tức gì!

Pour qu'elle se consolât par son exemple, Félicité lui dit:

Để bà được an ủi khi nhìn vào trường hợp của mình, Félicité nói với bà:

—«Moi, madame, voilà six mois que je n'en ai reçu!...»

— Con đây, thưa bà, đã sáu tháng nay con chẳng nhận được thư nào!...

—«De qui donc?...»

— Thư của ai cơ?...

La servante répliqua doucement:

Chị người hầu nhỏ nhẹ đáp:

—«Mais... de mon neveu!»

— Thì... của cháu con!

—«Ah! votre neveu!» Et, haussant les épaules, Mme Aubain reprit sa promenade, ce qui voulait dire: «Je n'y pensais pas!... Au surplus, je m'en moque! un mousse, un gueux, belle affaire!... tandis que ma fille... Songez donc!...»

— À! cháu chị! — Và, nhún vai, bà Aubain lại tiếp tục đi đi lại lại, điều đó có nghĩa là: “Tôi chẳng nghĩ đến!... Vả lại, tôi cóc cần! một thằng nhóc thủy thủ, một đứa ăn mày, to chuyện gì!... trong khi con gái tôi... Chị nghĩ mà xem!...”

Félicité, bien que nourrie dans la rudesse, fut indignée contre Madame, puis oublia.

Félicité, dù lớn lên trong cảnh khắc nghiệt, cũng phẫn uất với bà chủ, rồi quên đi.

Il lui paraissait tout simple de perdre la tête à l'occasion de la petite.

Chị thấy bà chủ cuống cuồng vì cô bé là chuyện hết sức tự nhiên.

Les deux enfants avaient une importance égale; un lien de son coeur les unissait, et leurs destinées devaient être la même.

Hai đứa trẻ quan trọng ngang nhau; một sợi dây từ trái tim chị gắn kết chúng, và số phận của chúng hẳn phải là một.

Le pharmacien lui apprit que le bateau de Victor était arrivé à la Havane. Il avait lu ce renseignement dans une gazette.

Ông dược sĩ cho chị biết rằng tàu của Victor đã tới Havana. Ông đọc được tin ấy trên một tờ báo.

A cause des cigares, elle imaginait la Havane un pays où l'on ne fait pas autre chose que de fumer, et Victor circulait parmi des nègres dans un nuage de tabac. Pouvait-on «en cas de besoin» s'en retourner par terre? A quelle distance était-ce de Pont-l'Évêque? Pour le savoir, elle interrogea M. Bourais.

Vì những điếu xì gà, chị tưởng tượng Havana là một xứ sở người ta chẳng làm gì khác ngoài hút thuốc, và Victor đi lại giữa những người da đen trong một đám mây khói thuốc. Liệu “trong trường hợp cần thiết” có thể đi đường bộ mà về được không? Từ đó tới Pont-l'Évêque bao xa? Muốn biết, chị hỏi ông Bourais.

Il atteignit son atlas, puis commença des explications sur les longitudes; et il avait un beau sourire de cuistre devant l'ahurissement de Félicité. Enfin, avec son porte-crayon, il indiqua dans les découpures d'une tache ovale un point noir, imperceptible, en ajoutant; «Voici.» Elle se pencha sur la carte; ce réseau de lignes coloriées fatiguait sa vue, sans lui rien apprendre; et Bourais, l'invitant à dire ce qui l'embarrassait, elle le pria de lui montrer la maison où demeurait Victor. Bourais leva les bras, il éternua, rit énormément; une candeur pareille excitait sa joie; et Félicité n'en comprenait pas le motif,—elle qui s'attendait peut-être à voir jusqu'au portrait de son neveu, tant son intelligence était bornée!

Ông với lấy tập bản đồ, rồi bắt đầu giảng giải về kinh độ; và ông nở một nụ cười đẹp đẽ của kẻ thông thái rởm trước vẻ ngơ ngác của Félicité. Cuối cùng, bằng chiếc cán kẹp bút chì, ông chỉ vào giữa những đường khía của một vệt hình bầu dục một chấm đen, nhỏ đến mức không thấy được, kèm theo câu: “Đây.” Chị cúi xuống tấm bản đồ; mạng lưới những đường kẻ tô màu ấy làm mỏi mắt chị mà chẳng cho chị biết được điều gì; và khi Bourais bảo chị nói ra điều gì làm chị lúng túng, chị nhờ ông chỉ cho chị ngôi nhà Victor đang ở. Bourais giơ hai tay lên, hắt hơi, cười ngặt nghẽo; một sự ngây thơ như thế khiến ông hể hả; còn Félicité không hiểu vì sao, — chị, người có lẽ còn chờ được thấy cả chân dung của đứa cháu, trí khôn chị hạn hẹp đến thế!

Ce fut quinze jours après que Liébard, à l'heure du marché comme d'habitude, entra dans la cuisine, et lui remit une lettre qu'envoyait son beau-frère. Ne sachant lire aucun des deux, elle eut recours à sa maîtresse.

Mười lăm ngày sau, Liébard, như thường lệ vào giờ họp chợ, bước vào bếp, và trao cho chị một lá thư do anh rể chị gửi. Vì chẳng ai trong hai người biết đọc, chị phải nhờ đến bà chủ.

Mme Aubain, qui comptait les mailles d'un tricot, le posa près d'elle, décacheta la lettre, tressaillit, et, d'une voix basse, avec un regard profond:

Bà Aubain, đang đếm mũi đan, đặt chiếc áo đan xuống bên cạnh, bóc thư, giật mình, và, bằng giọng trầm, với ánh mắt sâu thẳm:

—«C'est un malheur... qu'on vous annonce. Votre neveu...»

— Có chuyện chẳng lành... người ta báo tin cho chị. Cháu chị...

Il était mort. On n'en disait pas davantage.

Cháu đã chết. Thư không nói gì thêm.

Félicité tomba sur une chaise, en s'appuyant la tête à la cloison, et ferma ses paupières, qui devinrent roses tout à coup. Puis, le front baissé, les mains pendantes, l'oeil fixe, elle répétait par intervalles:

Félicité ngã xuống một chiếc ghế, tựa đầu vào vách, và nhắm mắt lại, mí mắt bỗng chốc đỏ hồng. Rồi, đầu cúi gằm, hai tay buông thõng, mắt nhìn trân trân, chị lặp đi lặp lại từng hồi:

—«Pauvre petit gars! pauvre petit gars!»

— Tội nghiệp thằng nhỏ! tội nghiệp thằng nhỏ!

Liébard la considérait en exhalant des soupirs. Mme Aubain tremblait un peu.

Liébard nhìn chị, thở dài thườn thượt. Bà Aubain hơi run run.

Elle lui proposa d'aller voir sa soeur, à Trouville.

Bà bảo chị đi thăm người chị em gái ở Trouville.

Félicité répondit, par un geste, qu'elle n'en avait pas besoin.

Félicité đáp lại, bằng một cử chỉ, rằng chị không cần.

Il y eut un silence. Le bonhomme Liébard jugea convenable de se retirer.

Một hồi im lặng. Bác Liébard thấy nên rút lui là phải.

Alors elle dit:

Bấy giờ chị nói:

—«Ça ne leur fait rien, à eux!»

— Với họ thì có nhằm nhò gì đâu!

Sa tête retomba; et machinalement elle soulevait, de temps à autre, les longues aiguilles sur la table à ouvrage.

Đầu chị lại gục xuống; và chị máy móc nhấc lên, thỉnh thoảng, những chiếc kim đan dài trên bàn khâu.

Des femmes passèrent dans la cour avec un bard d'où dégouttelait du linge.

Mấy người đàn bà khiêng qua sân một chiếc cáng chất đồ giặt nhỏ nước tong tỏng.

En les apercevant par les carreaux, elle se rappela sa lessive; l'ayant coulée la veille, il fallait aujourd'hui la rincer; et elle sortit de l'appartement.

Trông thấy họ qua ô kính, chị nhớ đến mẻ giặt của mình; đã ngâm nước tro từ hôm qua, hôm nay phải đem giũ; và chị ra khỏi phòng.

Sa planche et son tonneau étaient au bord de la Toucques. Elle jeta sur la berge un tas de chemises, retroussa ses manches, prit son battoir; et les coups forts qu'elle donnait s'entendaient dans les autres jardins à côté. Les prairies étaient vides, le vent agitait la rivière; au fond, de grandes herbes s'y penchaient, comme des chevelures de cadavres flottant dans l'eau. Elle retenait sa douleur, jusqu'au soir fut très-brave; mais, dans sa chambre, elle s'y abandonna, à plat ventre sur son matelas, le visage dans l'oreiller, et les deux poings contre les tempes.

Tấm ván và chiếc thùng của chị để bên bờ sông Toucques. Chị quăng lên bờ một đống áo sơ mi, xắn tay áo, cầm lấy chày đập; và những nhát đập mạnh của chị vang sang tận những khu vườn khác bên cạnh. Đồng cỏ vắng tanh, gió lay động mặt sông; dưới đáy, những đám cỏ dài rạp mình, như những mớ tóc của xác chết trôi trong nước. Chị nén nỗi đau, cho đến tối vẫn rất can đảm; nhưng, về đến phòng mình, chị buông mình theo nó, nằm sấp trên tấm nệm, mặt úp vào gối, hai nắm tay ấn vào thái dương.

Beaucoup plus tard, par le capitaine de Victor lui-même, elle connut les circonstances de sa fin. On l'avait trop saigné à l'hôpital, pour la fièvre jaune. Quatre médecins le tenaient à la fois. Il était mort immédiatement, et le chef avait dit:

Mãi về sau, qua chính viên thuyền trưởng của Victor, chị mới biết rõ hoàn cảnh cái chết của cháu. Ở bệnh viện người ta đã trích máu cháu quá nhiều, để chữa bệnh sốt vàng. Bốn bác sĩ giữ chặt cháu cùng một lúc. Cháu chết ngay lập tức, và ông trưởng khoa đã nói:

—«Bon! encore un!»

— Thôi! lại thêm một đứa!

Ses parents l'avaient toujours traité avec barbarie. Elle aima mieux ne pas les revoir; et ils ne firent aucune avance, par oubli, ou endurcissement de misérables.

Cha mẹ cháu xưa nay vẫn đối xử với cháu tàn nhẫn. Chị thà không gặp lại họ; và họ cũng chẳng hề tìm đến, vì quên, hoặc vì sự chai sạn của những kẻ khốn cùng.

Virginie s'affaiblissait.

Virginie mỗi ngày một yếu đi.

Des oppressions, de la toux, une fièvre continuelle et des marbrures aux pommettes décelaient quelque affection profonde. M. Poupart avait conseillé un séjour en Provence. Mme Aubain s'y décida, et eût tout de suite repris sa fille à la maison, sans le climat de Pont-l'Évêque.

Những cơn khó thở, những tràng ho, cơn sốt dai dẳng và những vết đỏ loang lổ trên gò má báo hiệu một căn bệnh sâu xa nào đó. Ông Poupart đã khuyên đến ở một thời gian tại vùng Provence. Bà Aubain đã quyết định như thế, và hẳn đã đón ngay con gái về nhà, nếu không vì khí hậu của Pont-l'Évêque.

Elle fit un arrangement avec un loueur de voitures, qui la menait au couvent chaque mardi. Il y a dans le jardin une terrasse d'où l'on découvre la Seine. Virginie s'y promenait à son bras, sur les feuilles de pampre tombées. Quelquefois le soleil traversant les nuages la forçait à cligner ses paupières, pendant qu'elle regardait les voiles au loin et tout l'horizon, depuis le château de Tancarville jusqu'aux phares du Havre. Ensuite on se reposait sous la tonnelle. Sa mère s'était procuré un petit fût d'excellent vin de Malaga; et, riant à l'idée d'être grise, elle en buvait deux doigts, pas davantage.

Bà thỏa thuận với một người cho thuê xe ngựa, để chở bà đến tu viện mỗi thứ Ba. Trong vườn có một sân thượng từ đó có thể nhìn thấy sông Seine. Virginie dạo bước ở đó, khoác tay mẹ, trên những chiếc lá nho rụng. Đôi khi ánh nắng xuyên qua mây khiến cô bé phải nheo mắt, trong khi cô nhìn những cánh buồm xa xa và cả chân trời, từ lâu đài Tancarville đến những ngọn hải đăng ở Le Havre. Rồi hai mẹ con nghỉ dưới giàn cây. Mẹ cô đã kiếm được một thùng nhỏ rượu vang Malaga hảo hạng; và, cười khúc khích khi nghĩ đến chuyện bị say, cô chỉ uống chừng hai đốt ngón tay, không hơn.

Ses forces reparurent. L'automne s'écoula doucement. Félicité rassurait Mme Aubain. Mais, un soir qu'elle avait été aux environs faire une course, elle rencontra devant la porte le cabriolet de M. Poupart; et il était dans le vestibule. Mme Aubain nouait son chapeau.

Sức khỏe cô hồi phục. Mùa thu trôi qua êm ả. Félicité làm bà Aubain yên lòng. Nhưng, một buổi tối đi làm việc vặt quanh đó về, chị gặp trước cửa chiếc xe độc mã của ông Poupart; và ông đang ở trong tiền sảnh. Bà Aubain đang thắt dây mũ.

—«Donnez-moi ma chaufferette, ma bourse, mes gants; plus vite donc!»

— Đưa tôi cái lò sưởi chân, cái ví, đôi găng; nhanh lên nào!

Virginie avait une fluxion de poitrine; c'était peut-être désespéré.

Virginie bị sưng phổi; có lẽ đã vô vọng.

—«Pas encore!» dit le médecin; et tous deux montèrent dans la voiture, sous des flocons de neige qui tourbillonnaient. La nuit allait venir. Il faisait très-froid.

— Chưa đâu! — ông bác sĩ nói; và cả hai lên xe, dưới những bông tuyết đang xoáy tròn. Đêm sắp xuống. Trời rất lạnh.

Félicité se précipita dans l'église, pour allumer un cierge. Puis elle courut après le cabriolet, qu'elle rejoignit une heure plus tard, sauta légèrement par derrière, où elle se tenait aux torsades, quand une réflexion lui vint: «La cour n'était pas fermée! si des voleurs s'introduisaient?» Et elle descendit.

Félicité lao vào nhà thờ, để thắp một ngọn nến. Rồi chị chạy theo chiếc xe, một giờ sau thì đuổi kịp, nhẹ nhàng nhảy lên phía sau, bám vào những dải tua xoắn, thì một ý nghĩ chợt đến: “Cổng sân chưa đóng! lỡ kẻ trộm lẻn vào thì sao?” Và chị nhảy xuống.

Le lendemain, dès l'aube, elle se présenta chez le docteur. Il était rentré, et reparti à la campagne. Puis elle resta dans l'auberge, croyant que des inconnus apporteraient une lettre. Enfin, au petit jour, elle prit la diligence de Lisieux.

Hôm sau, từ lúc rạng đông, chị đến nhà ông bác sĩ. Ông đã về, rồi lại đi về miền quê. Rồi chị ở lại quán trọ, nghĩ rằng sẽ có người lạ mang thư đến. Cuối cùng, lúc trời vừa hửng, chị đi chuyến xe khách Lisieux.

Le couvent se trouvait au fond d'une ruelle escarpée. Vers le milieu, elle entendit des sons étranges, un glas de mort. «C'est pour d'autres,» pensa-t-elle; et Félicité tira violemment le marteau.

Tu viện nằm cuối một con hẻm dốc đứng. Đi được nửa chừng, chị nghe thấy những âm thanh lạ lùng, một hồi chuông báo tử. “Chuông cho người khác,” chị nghĩ; và Félicité giật mạnh chiếc vồ gõ cửa.

Au bout de plusieurs minutes, des savates se traînèrent, la porte s'entre-bâilla, et une religieuse parut.

Vài phút sau, tiếng dép lê kéo lẹt xẹt, cánh cửa hé mở, và một bà xơ xuất hiện.

La bonne soeur avec un air de componction dit qu'«elle venait de passer». En même temps, le glas de Saint-Léonard redoublait.

Bà xơ hiền hậu, với vẻ ngậm ngùi, nói rằng “cô bé vừa mới đi”. Cùng lúc ấy, chuông báo tử của nhà thờ Saint-Léonard càng dồn dập.

Félicité parvint au second étage.

Félicité lên tới tầng hai.

Dès le seuil de la chambre, elle aperçut Virginie étalée sur le dos, les mains jointes, la bouche ouverte, et la tête en arrière sous une croix noire s'inclinant vers elle, entre les rideaux immobiles, moins pâles que sa figure. Mme Aubain, au pied de la couche qu'elle tenait dans ses bras, poussait des hoquets d'agonie. La supérieure était debout, à droite. Trois chandeliers sur la commode faisaient des taches rouges, et le brouillard blanchissait les fenêtres. Des religieuses emportèrent Mme Aubain.

Ngay từ ngưỡng cửa, chị đã thấy Virginie nằm ngửa, hai tay chắp lại, miệng há ra, đầu ngả về sau dưới một cây thánh giá đen nghiêng xuống phía cô, giữa những tấm màn bất động, không tái nhợt bằng gương mặt cô. Bà Aubain, ở chân giường mà bà ôm chặt trong vòng tay, nấc lên những tiếng hấp hối. Bà mẹ bề trên đứng bên phải. Ba cây nến trên tủ ngăn kéo in lên những đốm đỏ, và sương mù làm trắng đục các khung cửa sổ. Các bà xơ đưa bà Aubain đi.

Pendant deux nuits, Félicité ne quitta pas la morte. Elle répétait les mêmes prières, jetait de l'eau bénite sur les draps, revenait s'asseoir, et la contemplait. A la fin de la première veille, elle remarqua que la figure avait jauni, les lèvres bleuirent, le nez se pinçait, les yeux s'enfonçaient. Elle les baisa plusieurs fois; et n'eût pas éprouvé un immense étonnement si Virginie les eût rouverts; pour de pareilles âmes le surnaturel est tout simple. Elle fit sa toilette, l'enveloppa de son linceul, la descendit dans sa bière, lui posa une couronne, étala ses cheveux. Ils étaient blonds, et extraordinaires de longueur à son âge. Félicité en coupa une grosse mèche, dont elle glissa la moitié dans sa poitrine, résolue à ne jamais s'en dessaisir.

Suốt hai đêm, Félicité không rời người chết. Chị lặp đi lặp lại những lời cầu nguyện, rảy nước thánh lên khăn trải giường, trở về ngồi, và ngắm nhìn cô bé. Hết đêm canh thứ nhất, chị nhận thấy gương mặt đã vàng đi, đôi môi tím tái, mũi nhọn lại, đôi mắt trũng sâu. Chị hôn lên đôi mắt ấy nhiều lần; và hẳn chị cũng sẽ không quá đỗi ngạc nhiên nếu Virginie mở mắt ra; với những tâm hồn như thế, điều siêu nhiên là hết sức giản dị. Chị lau rửa thi thể, quấn cô trong tấm vải liệm, đặt cô xuống quan tài, đội cho cô một vòng hoa, xõa tóc cô ra. Tóc cô vàng óng, và dài khác thường so với tuổi cô. Félicité cắt một lọn lớn, nhét một nửa vào ngực áo, quyết không bao giờ rời nó.

Le corps fut ramené à Pont-l'Évêque, suivant les intentions de Mme Aubain, qui suivait le corbillard, dans une voiture fermée.

Thi hài được đưa về Pont-l'Évêque, theo ý muốn của bà Aubain, bà đi theo xe tang, trong một cỗ xe kín.

Après la messe, il fallut encore trois quarts d'heure pour atteindre le cimetière. Paul marchait en tête et sanglotait. M. Bourais était derrière, ensuite les principaux habitants, les femmes, couvertes de mantes noires, et Félicité. Elle songeait à son neveu, et, n'ayant pu lui rendre ces honneurs, avait un surcroît de tristesse, comme si on l'eût enterré avec l'autre.

Sau thánh lễ, còn phải đi ba khắc nữa mới tới nghĩa trang. Paul đi đầu và nức nở. Ông Bourais đi sau, kế đến những người có danh vọng trong thị trấn, những người đàn bà khoác áo choàng đen, và Félicité. Chị nghĩ đến đứa cháu, và, vì đã không thể làm được những nghi lễ ấy cho cháu, chị càng thêm buồn, như thể người ta chôn cháu cùng với đứa trẻ kia.

Le désespoir de Mme Aubain fut illimité.

Nỗi tuyệt vọng của bà Aubain thật vô bờ.

D'abord elle se révolta contre Dieu, le trouvant injuste de lui avoir pris sa fille,—elle qui n'avait jamais fait de mal, et dont la conscience était si pure! Mais non! elle aurait dû l'emporter dans le Midi. D'autres docteurs l'auraient sauvée! Elle s'accusait, voulait la rejoindre, criait en détresse au milieu de ses rêves. Un, surtout, l'obsédait. Son mari, costumé comme un matelot, revenait d'un long voyage, et lui disait en pleurant qu'il avait reçu l'ordre d'emmener Virginie. Alors ils se concertaient pour découvrir une cachette quelque part.

Thoạt đầu bà nổi loạn chống lại Chúa, cho rằng Ngài bất công vì đã cướp con gái của bà, — bà vốn chưa từng làm điều gì ác, và lương tâm trong sạch biết bao! Nhưng không! lẽ ra bà phải đưa con xuống miền Nam. Những bác sĩ khác hẳn đã cứu được con! Bà tự buộc tội mình, muốn đi theo con, kêu khóc thảm thiết trong những giấc mơ. Có một giấc mơ đặc biệt cứ ám ảnh bà. Chồng bà, ăn mặc như một thủy thủ, trở về sau một chuyến đi xa, và vừa khóc vừa nói với bà rằng ông đã nhận lệnh đến đưa Virginie đi. Thế là hai người bàn nhau tìm một chỗ ẩn nấp ở đâu đó.

Une fois, elle rentra du jardin, bouleversée. Tout à l'heure (elle montrait l'endroit) le père et la fille lui étaient apparus l'un auprès de l'autre, et ils ne faisaient rien; ils la regardaient.

Có lần, bà từ vườn trở vào, mặt mày thất sắc. Vừa nãy thôi (bà chỉ chỗ) hai cha con đã hiện ra với bà, người này bên người kia, và họ chẳng làm gì cả; họ nhìn bà.

Pendant plusieurs mois, elle resta dans sa chambre, inerte. Félicité la sermonnait doucement; il fallait se conserver pour son fils, et pour l'autre, en souvenir «d'elle».

Suốt nhiều tháng, bà ở lì trong phòng, bất động. Félicité dịu dàng khuyên nhủ bà; phải giữ gìn mình vì con trai, và vì người kia, để tưởng nhớ “cô bé”.

—«Elle?» reprenait Mme Aubain, comme se réveillant. «Ah! oui!... oui!... Vous ne l'oubliez pas!» Allusion au cimetière, qu'on lui avait scrupuleusement défendu.

— Cô bé ư? — bà Aubain hỏi lại, như vừa tỉnh dậy. — À! phải!... phải!... Chị thì không quên nó! — Đó là lời ám chỉ nghĩa trang, nơi người ta đã hết sức cẩn thận cấm bà lui tới.

Félicité tous les jours s'y rendait.

Ngày nào Félicité cũng đến đó.

A quatre heures précises, elle passait au bord des maisons, montait la côte, ouvrait la barrière, et arrivait devant la tombe de Virginie. C'était une petite colonne de marbre rose, avec une dalle dans le bas, et des chaînes autour enfermant un jardinet. Les plates-bandes disparaissaient sous une couverture de fleurs. Elle arrosait leurs feuilles, renouvelait le sable, se mettait à genoux pour mieux labourer la terre. Mme Aubain, quand elle put y venir, en éprouva un soulagement, une espèce de consolation.

Đúng bốn giờ, chị men theo dãy nhà, leo lên dốc, mở cổng chắn, và đến trước mộ Virginie. Đó là một cột nhỏ bằng đá cẩm thạch hồng, với một phiến đá dưới chân, và những sợi xích quây quanh một mảnh vườn nhỏ. Các luống hoa khuất dưới một lớp hoa phủ kín. Chị tưới lá, thay cát, quỳ xuống để xới đất cho kỹ hơn. Bà Aubain, khi đã có thể đến đây, cảm thấy nhẹ nhõm, một kiểu an ủi.

Puis des années s'écoulèrent, toutes pareilles et sans autres épisodes que le retour des grandes fêtes: Pâques, l'Assomption, la Toussaint. Des événements intérieurs faisaient une date, où l'on se reportait plus tard. Ainsi, en 1825, deux vitriers badigeonnèrent le vestibule; en 1827, une portion du toit, tombant dans la cour, faillit tuer un homme. L'été de 1828, ce fut à Madame d'offrir le pain bénit; Bourais, vers cette époque, s'absenta mystérieusement; et les anciennes connaissances peu à peu s'en allèrent: Guyot, Liébard, Mme Lechaptois, Robelin, l'oncle Gremanville, paralysé depuis longtemps.

Rồi năm tháng trôi qua, năm nào cũng như năm nào, không có biến cố gì ngoài những ngày lễ lớn trở lại: lễ Phục sinh, lễ Đức Mẹ Lên Trời, lễ Các Thánh. Những sự kiện trong nhà làm thành mốc thời gian, mà về sau người ta vẫn lấy để nhớ lại. Chẳng hạn, năm 1825, hai người thợ kính quét vôi tiền sảnh; năm 1827, một mảng mái nhà sập xuống sân, suýt giết chết một người. Mùa hè năm 1828, đến lượt bà chủ dâng bánh làm phép; vào khoảng thời gian ấy, Bourais vắng mặt một cách bí ẩn; và những người quen cũ dần dần ra đi: Guyot, Liébard, bà Lechaptois, Robelin, ông chú Gremanville, bị bại liệt từ lâu.

Une nuit, le conducteur de la malle-poste annonça dans Pont-l'Évêque la Révolution de Juillet. Un sous-préfet nouveau, peu de jours après, fut nommé: le baron de Larsonnière, ex-consul en Amérique, et qui avait chez lui, outre sa femme, sa belle-soeur avec trois demoiselles, assez grandes déjà. On les apercevait sur leur gazon, habillées de blouses flottantes; elles possédaient un nègre et un perroquet. Mme Aubain eut leur visite, et ne manqua pas de la rendre. Du plus loin qu'elles paraissaient, Félicité accourait pour la prévenir. Mais une chose était seule capable de l'émouvoir, les lettres de son fils.

Một đêm, người đánh xe thư loan báo ở Pont-l'Évêque tin Cách mạng Tháng Bảy. Vài ngày sau, một viên phó tỉnh trưởng mới được bổ nhiệm: nam tước de Larsonnière, nguyên lãnh sự ở châu Mỹ, trong nhà ngoài vợ ra còn có người chị vợ cùng ba cô tiểu thư đã khá lớn. Người ta thấy họ trên bãi cỏ, mặc áo choàng rộng thùng thình; họ có một người da đen và một con vẹt. Bà Aubain được họ đến thăm, và không quên đáp lễ. Hễ thấy họ thấp thoáng từ xa, Félicité liền chạy đến báo cho bà. Nhưng chỉ có một điều có thể làm bà xúc động, đó là những lá thư của con trai.

Il ne pouvait suivre aucune carrière, étant absorbé dans les estaminets. Elle lui payait ses dettes; il en refaisait d'autres; et les soupirs que poussait Mme Aubain, en tricotant près de la fenêtre, arrivaient à Félicité, qui tournait son rouet dans la cuisine.

Cậu không theo nổi một nghề nghiệp nào, vì mải mê trong các quán rượu. Bà trả nợ cho cậu; cậu lại gây ra những món nợ khác; và những tiếng thở dài của bà Aubain, khi ngồi đan bên cửa sổ, vọng đến tai Félicité, đang quay xa kéo sợi trong bếp.

Elles se promenaient ensemble le long de l'espalier; et causaient toujours de Virginie, se demandant si telle chose lui aurait plu, en telle occasion ce qu'elle eût dit probablement.

Hai người cùng nhau đi dạo dọc theo giàn cây ép tường; và luôn trò chuyện về Virginie, tự hỏi không biết điều này có làm cô bé thích không, vào dịp nọ có lẽ cô bé sẽ nói gì.

Toutes ses petites affaires occupaient un placard dans la chambre à deux lits. Mme Aubain les inspectait le moins souvent possible. Un jour d'été, elle se résigna; et des papillons s'envolèrent de l'armoire.

Tất cả đồ đạc nhỏ bé của cô bé được cất trong một chiếc tủ âm tường ở căn phòng có hai giường. Bà Aubain càng ít xem đến chúng càng hay. Một ngày hè, bà đành lòng; và những con nhậy bay ra từ trong tủ.

Ses robes étaient en ligne sous une planche où il y avait trois poupées, des cerceaux, un ménage, la cuvette qui lui servait. Elles retirèrent également les jupons, les bas, les mouchoirs, et les étendirent sur les deux couches, avant de les replier. Le soleil éclairait ces pauvres objets, en faisait voir les taches, et des plis formés par les mouvements du corps. L'air était chaud et bleu, un merle gazouillait, tout semblait vivre dans une douceur profonde. Elles retrouvèrent un petit chapeau de peluche, à longs poils, couleur marron; mais il était tout mangé de vermine. Félicité le réclama pour elle-même. Leurs yeux se fixèrent l'une sur l'autre, s'emplirent de larmes; enfin la maîtresse ouvrit ses bras, la servante s'y jeta; et elles s'étreignirent, satisfaisant leur douleur dans un baiser qui les égalisait.

Áo váy của cô bé xếp thành hàng dưới một tấm ván trên đó có ba con búp bê, mấy chiếc vòng lăn, một bộ đồ chơi nấu ăn, chiếc chậu rửa mặt cô vẫn dùng. Hai người cũng lấy ra cả váy lót, bít tất, khăn tay, và trải chúng lên hai chiếc giường, trước khi gấp lại. Mặt trời chiếu sáng những đồ vật tội nghiệp ấy, làm lộ ra những vết bẩn, và những nếp gấp do cử động của thân thể tạo nên. Không khí ấm áp và xanh trong, một con chim hoét hót líu lo, mọi thứ dường như đang sống trong một sự êm dịu sâu thẳm. Họ tìm thấy một chiếc mũ nhỏ bằng nhung lông dài, màu hạt dẻ; nhưng nó đã bị sâu mọt ăn nát. Félicité xin nó cho mình. Mắt họ nhìn nhau, ứa lệ; cuối cùng bà chủ dang rộng vòng tay, người hầu lao vào; và họ ôm chặt lấy nhau, giải tỏa nỗi đau trong một nụ hôn khiến họ trở nên ngang hàng.

C'était la première fois de leur vie, Mme Aubain n'étant pas d'une nature expansive. Félicité lui en fut reconnaissante comme d'un bienfait, et désormais la chérit avec un dévouement bestial et une vénération religieuse.

Đó là lần đầu tiên trong đời họ, vì bà Aubain vốn không phải người dễ bộc lộ tình cảm. Félicité biết ơn bà như được ban một ân huệ, và từ đó yêu quý bà với một lòng tận tụy như loài vật và một sự tôn sùng như tín ngưỡng.

La bonté de son coeur se développa.

Lòng tốt của chị nảy nở thêm.

Quand elle entendait dans la rue les tambours d'un régiment en marche, elle se mettait devant la porte avec une cruche de cidre, et offrait à boire aux soldats. Elle soigna des cholériques. Elle protégeait les Polonais; et même il y en eut un qui déclarait la vouloir épouser. Mais ils se fâchèrent; car un matin, en rentrant de l'angélus, elle le trouva dans sa cuisine, où il s'était introduit, et accommodé une vinaigrette qu'il mangeait tranquillement.

Khi nghe thấy ngoài phố tiếng trống của một trung đoàn đang hành quân, chị lại ra đứng trước cửa với một vò rượu táo, mời lính uống. Chị chăm sóc những người mắc dịch tả. Chị che chở những người Ba Lan; và thậm chí có một người tuyên bố muốn cưới chị. Nhưng họ giận nhau; vì một buổi sáng, đi đọc kinh Truyền tin về, chị thấy hắn ở trong bếp của mình, nơi hắn đã lẻn vào, và tự trộn cho mình một món dầu giấm mà hắn đang thản nhiên ăn.

Après les Polonais, ce fut le père Colmiche, un vieillard passant pour avoir fait des horreurs en 93. Il vivait au bord de la rivière, dans les décombres d'une porcherie. Les gamins le regardaient par les fentes du mur, et lui jetaient des cailloux qui tombaient sur son grabat, où il gisait, continuellement secoué par un catarrhe, avec des cheveux très-longs, les paupières enflammées, et au bras une tumeur plus grosse que sa tête. Elle lui procura du linge, tâcha de nettoyer son bouge, rêvait à l'établir dans le fournil, sans qu'il gênât Madame. Quand le cancer eut crevé, elle le pansa tous les jours, quelquefois lui apportait de la galette, le plaçait au soleil sur une botte de paille; et le pauvre vieux, en bavant et en tremblant, la remerciait de sa voix éteinte, craignait de la perdre, allongeait les mains dès qu'il la voyait s'éloigner. Il mourut; elle fit dire une messe pour le repos de son âme.

Sau những người Ba Lan, là lão Colmiche, một ông già bị đồn là đã gây ra những tội ác ghê tởm hồi năm 93. Lão sống bên bờ sông, trong đống đổ nát của một chuồng lợn. Lũ trẻ ranh nhìn lão qua những khe tường, và ném sỏi vào lão, sỏi rơi xuống chiếc giường tồi tàn nơi lão nằm, lúc nào cũng rung lên vì chứng ho đờm, tóc rất dài, mí mắt sưng đỏ, và trên cánh tay một khối u to hơn cả cái đầu. Chị kiếm cho lão quần áo, cố dọn dẹp cái ổ của lão, mơ ước đưa lão về ở trong gian lò bánh, miễn sao lão không làm phiền bà chủ. Khi khối ung thư vỡ ra, chị băng bó cho lão hằng ngày, đôi khi mang cho lão bánh galette, đặt lão ra nắng trên một bó rơm; và ông già tội nghiệp, vừa chảy dãi vừa run rẩy, cảm ơn chị bằng giọng thều thào, sợ mất chị, chìa tay ra níu mỗi khi thấy chị đi xa. Lão chết; chị xin làm một lễ cầu cho linh hồn lão được yên nghỉ.

Ce jour-là, il lui advint un grand bonheur: au moment du dîner, le nègre de Mme de Larsonnière se présenta, tenant le perroquet dans sa cage, avec le bâton, la chaîne et le cadenas. Un billet de la baronne annonçait à Mme Aubain que, son mari étant élevé à une préfecture, ils partaient le soir; et elle la priait d'accepter cet oiseau, comme un souvenir, et en témoignage de ses respects.

Ngay hôm ấy, chị gặp một niềm hạnh phúc lớn: đúng giờ ăn tối, người da đen của bà de Larsonnière đến, mang theo con vẹt trong lồng, cùng với cây đậu, sợi xích và chiếc khóa. Một mảnh giấy của bà nam tước báo cho bà Aubain biết rằng, vì chồng bà được thăng lên chức tỉnh trưởng, họ sẽ lên đường ngay tối hôm ấy; và bà xin bà Aubain nhận con chim này, làm kỷ niệm, và để tỏ lòng kính trọng.

Il occupait depuis longtemps l'imagination de Félicité, car il venait d'Amérique; et ce mot lui rappelait Victor, si bien qu'elle s'en informait auprès du nègre. Une fois même elle avait dit:—«C'est Madame qui serait heureuse de l'avoir!»

Con vẹt từ lâu đã chiếm lấy trí tưởng tượng của Félicité, vì nó đến từ châu Mỹ; và tiếng ấy gợi chị nhớ đến Victor, đến nỗi chị vẫn hỏi han về nó với người da đen. Thậm chí có lần chị đã nói: — “Bà chủ tôi mà có được nó thì hẳn sung sướng lắm!”

Le nègre avait redit le propos à sa maîtresse, qui, ne pouvant l'emmener, s'en débarrassait de cette façon.

Người da đen đã thuật lại câu nói ấy cho bà chủ của mình, và bà, vì không thể mang nó theo, đã tống khứ nó đi bằng cách ấy.

Il s'appelait Loulou. Son corps était vert, le bout de ses ailes rose, son front bleu, et sa gorge dorée.

Nó tên là Loulou. Mình nó màu xanh lục, đầu cánh màu hồng, trán màu lam, và cổ vàng óng.

Mais il avait la fatigante manie de mordre son bâton, s'arrachait les plumes, éparpillait ses ordures, répandait l'eau de sa baignoire; Mme Aubain, qu'il ennuyait, le donna pour toujours à Félicité.

Nhưng nó có cái tật khó chịu là hay cắn cành đậu, tự nhổ lông mình, vung vãi phân rác, làm đổ nước trong chậu tắm; bà Aubain, vốn thấy nó phiền, bèn cho hẳn Félicité.

Elle entreprit de l'instruire; bientôt il répéta: «Charmant garçon! Serviteur, monsieur! Je vous salue, Marie!» Il était placé auprès de la porte, et plusieurs s'étonnaient qu'il ne répondît pas au nom de Jacquot, puisque tous les perroquets s'appellent Jacquot. On le comparait à une dinde, à une bûche: autant de coups de poignard pour Félicité! Étrange obstination de Loulou, ne parlant plus du moment qu'on le regardait!

Chị bắt tay vào dạy nó; chẳng bao lâu nó đã nhắc được: “Chàng trai dễ thương! Xin hầu ông! Kính mừng Maria!” Nó được đặt cạnh cửa ra vào, và lắm người lấy làm lạ sao gọi Jacquot mà nó không thưa, bởi vẹt nào chẳng tên là Jacquot. Người ta ví nó với con gà tây, với khúc củi: mỗi câu là một nhát dao đâm vào Félicité! Loulou cứng đầu lạ lùng, hễ có người nhìn là không nói nữa!

Néanmoins il recherchait la compagnie; car le dimanche, pendant que ces demoiselles Rochefeuille, monsieur de Houppeville et de nouveaux habitués: Onfroy l'apothicaire, monsieur Varin et le capitaine Mathieu, faisaient leur partie de cartes, il cognait les vitres avec ses ailes, et se démenait si furieusement qu'il était impossible de s'entendre.

Thế nhưng nó vẫn ưa có bạn; bởi vì ngày chủ nhật, trong khi mấy cô nhà Rochefeuille, ông de Houppeville và những khách quen mới: Onfroy ông bào chế, ông Varin và đại úy Mathieu, ngồi đánh ván bài của họ, thì nó lấy cánh đập vào cửa kính, và vùng vẫy dữ dội đến nỗi không ai nghe được tiếng ai.

La figure de Bourais, sans doute, lui paraissait très-drôle. Dès qu'il l'apercevait, il commençait à rire, à rire de toutes ses forces. Les éclats de sa voix bondissaient dans la cour, l'écho les répétait, les voisins se mettaient à leurs fenêtres, riaient aussi; et, pour n'être pas vu du perroquet, M. Bourais se coulait le long du mur, en dissimulant son profil avec son chapeau, atteignait la rivière, puis entrait par la porte du jardin; et les regards qu'il envoyait à l'oiseau manquaient de tendresse.

Hẳn nó thấy bộ mặt ông Bourais rất buồn cười. Hễ thấy ông là nó bắt đầu cười, cười hết sức mình. Những tràng cười vang của nó nảy khắp sân, tiếng vọng nhắc lại, hàng xóm ra cửa sổ, cũng cười theo; và, để khỏi bị con vẹt trông thấy, ông Bourais lẩn dọc chân tường, lấy mũ che khuất khuôn mặt nghiêng, ra đến bờ sông, rồi vào bằng cửa vườn; và những ánh mắt ông ném về phía con chim chẳng có chút gì trìu mến.

Loulou avait reçu du garçon boucher une chiquenaude, s'étant permis d'enfoncer la tête dans sa corbeille; et depuis lors il tâchait toujours de le pincer à travers sa chemise. Fabu menaçait de lui tordre le cou, bien qu'il ne fût pas cruel, malgré le tatouage de ses bras et ses gros favoris. Au contraire! il avait plutôt du penchant pour le perroquet, jusqu'à vouloir, par humeur joviale, lui apprendre des jurons. Félicité, que ces manières effrayaient, le plaça dans la cuisine. Sa chaînette fut retirée, et il circulait par la maison.

Loulou từng bị gã phụ hàng thịt búng cho một cái, vì đã dám thọc đầu vào thúng của gã; và từ đó nó luôn tìm cách cắp gã qua lớp áo sơ mi. Fabu dọa vặn cổ nó, dù gã chẳng độc ác gì, mặc những hình xăm trên cánh tay và bộ tóc mai rậm. Trái lại! gã còn có phần mến con vẹt, đến mức, vì tính vui nhộn, muốn dạy nó những câu chửi thề. Félicité, sợ hãi trước những trò ấy, bèn đặt nó vào bếp. Sợi xích nhỏ của nó được tháo ra, và nó đi lại khắp nhà.

Quand il descendait l'escalier, il appuyait sur les marches la courbe de son bec, levait la patte droite, puis la gauche; et elle avait peur qu'une telle gymnastique ne lui causât des étourdissements. Il devint malade, ne pouvait plus parler ni manger. C'était sous sa langue une épaisseur, comme en ont les poules quelquefois. Elle le guérit, en arrachant cette pellicule avec ses ongles. M. Paul, un jour, eut l'imprudence de lui souffler aux narines la fumée d'un cigare; une autre fois que Mme Lormeau l'agaçait du bout de son ombrelle, il en happa la virole; enfin, il se perdit.

Khi xuống cầu thang, nó tì đường cong của mỏ lên các bậc, giơ chân phải, rồi chân trái; và chị sợ rằng thứ thể dục ấy làm nó choáng váng. Nó lâm bệnh, không nói, không ăn được nữa. Dưới lưỡi nó có một lớp dày, như gà mái đôi khi cũng mắc. Chị chữa khỏi cho nó bằng cách lấy móng tay bóc lớp màng ấy đi. Một hôm, cậu Paul dại dột thổi khói xì gà vào lỗ mũi nó; một lần khác, khi bà Lormeau lấy đầu chiếc dù che nắng trêu nó, nó đớp lấy cái khâu bịt; rốt cuộc, nó đi lạc.

Elle l'avait posé sur l'herbe pour le rafraîchir, s'absenta une minute; et, quand elle revint, plus de perroquet! D'abord elle le chercha dans les buissons, au bord de l'eau et sur les toits, sans écouter sa maîtresse qui lui criait:—«Prenez donc garde! vous êtes folle!» Ensuite elle inspecta tous les jardins de Pont-l'Évêque; et elle arrêtait les passants.—«Vous n'auriez pas vu, quelquefois, par hasard, mon perroquet?» A ceux qui ne connaissaient pas le perroquet, elle en faisait la description. Tout à coup, elle crut distinguer derrière les moulins, au bas de la côte, une chose verte qui voltigeait. Mais au haut de la côte, rien! Un porte-balle lui affirma qu'il l'avait rencontré tout à l'heure, à Saint-Melaine, dans la boutique de la mère Simon. Elle y courut. On ne savait pas ce qu'elle voulait dire. Enfin elle rentra, épuisée, les savates en lambeaux, la mort dans l'âme; et, assise au milieu du banc, près de Madame, elle racontait toutes ses démarches, quand un poids léger lui tomba sur l'épaule, Loulou! Que diable avait-il fait? Peut-être qu'il s'était promené aux environs!

Chị đã đặt nó lên cỏ cho mát, rồi vắng đi một phút; và, khi chị quay lại, chẳng còn vẹt đâu nữa! Thoạt tiên chị tìm nó trong các bụi cây, ven nước và trên các mái nhà, mặc bà chủ gọi với theo: — “Coi chừng chứ! chị điên rồi!” Rồi chị lục soát hết các khu vườn ở Pont-l'Évêque; và chị chặn người qua đường lại. — “Ông bà có tình cờ, may ra, thấy con vẹt của tôi không?” Với những ai không biết con vẹt, chị tả nó cho họ nghe. Bỗng chị tưởng nhận ra, phía sau những cối xay, dưới chân dốc, một vật màu xanh đang bay chập chờn. Nhưng lên đến đỉnh dốc, chẳng có gì! Một người bán hàng rong quả quyết với chị rằng ông vừa gặp nó lúc nãy, ở Saint-Melaine, trong tiệm của bà Simon. Chị chạy tới đó. Người ta không hiểu chị muốn nói gì. Cuối cùng chị trở về, kiệt sức, đôi dép rách tơi tả, lòng tê tái như chết; và, đang ngồi giữa chiếc ghế dài, cạnh bà chủ, kể lại mọi đường chị đã đi, thì một vật nhẹ rơi xuống vai chị, Loulou! Nó đã làm cái quỷ gì thế không biết? Có lẽ nó chỉ đi dạo quanh quẩn đâu đây!

Elle eut du mal à s'en remettre, ou plutôt ne s'en remit jamais.

Chị khó lòng hồi lại, hay đúng hơn, chẳng bao giờ hồi lại được.

Par suite d'un refroidissement, il lui vint une angine; peu de temps après, un mal d'oreilles. Trois ans plus tard, elle était sourde; et elle parlait très-haut, même à l'église. Bien que ses péchés auraient pu sans déshonneur pour elle, ni inconvénient pour le monde, se répandre à tous les coins du diocèse, M. le curé jugea convenable de ne plus recevoir sa confession que dans la sacristie.

Do bị nhiễm lạnh, chị mắc chứng viêm họng; ít lâu sau, lại đau tai. Ba năm sau, chị bị điếc; và chị nói rất to, ngay cả trong nhà thờ. Dù tội lỗi của chị có thể, mà không làm chị mất danh dự, cũng chẳng gây phiền cho ai, lan ra khắp mọi xó xỉnh trong giáo phận, cha xứ vẫn thấy nên chỉ nghe chị xưng tội trong phòng thánh mà thôi.

Des bourdonnements illusoires achevaient de la troubler. Souvent sa maîtresse lui disait:—«Mon Dieu! comme vous êtes bête!» elle répliquait:—«Oui, Madame,» en cherchant quelque chose autour d'elle.

Những tiếng ù ù hão huyền càng làm chị rối trí thêm. Bà chủ thường bảo chị: — “Lạy Chúa! sao chị ngốc thế!” chị đáp: — “Vâng, thưa bà,” mắt tìm kiếm cái gì đó quanh mình.

Le petit cercle de ses idées se rétrécit encore, et le carillon des cloches, le mugissement des boeufs, n'existaient plus. Tous les êtres fonctionnaient avec le silence des fantômes. Un seul bruit arrivait maintenant à ses oreilles, la voix du perroquet.

Vòng ý nghĩ nhỏ bé của chị càng thu hẹp lại, và tiếng chuông đổ, tiếng bò rống, không còn tồn tại nữa. Mọi sinh vật đều vận động trong sự im lặng của những bóng ma. Giờ đây chỉ một âm thanh duy nhất còn đến được tai chị, ấy là tiếng con vẹt.

Comme pour la distraire, il reproduisait le tic tac du tournebroche, l'appel aigu d'un vendeur de poisson, la scie du menuisier qui logeait en face; et, aux coups de la sonnette, imitait Mme Aubain,—«Félicité! la porte! la porte!»

Như để làm chị khuây khỏa, nó bắt chước tiếng tích tắc của cái xiên quay thịt, tiếng rao lanh lảnh của người bán cá, tiếng cưa của bác thợ mộc ở nhà trước mặt; và, mỗi khi chuông cửa reo, lại nhại bà Aubain: — “Félicité! cửa! cửa!”

Ils avaient des dialogues, lui, débitant à satiété les trois phrases de son répertoire, et elle, y répondant par des mots sans plus de suite, mais où son coeur s'épanchait. Loulou, dans son isolement, était presque un fils, un amoureux. Il escaladait ses doigts, mordillait ses lèvres, se cramponnait à son fichu; et, comme elle penchait son front en branlant la tête à la manière des nourrices, les grandes ailes du bonnet et les ailes de l'oiseau frémissaient ensemble.

Hai bên chuyện trò với nhau, nó thì lải nhải đến chán chê ba câu trong vốn liếng của mình, còn chị thì đáp lại bằng những lời cũng chẳng ăn nhập gì hơn, nhưng trong đó tấm lòng chị tuôn trào. Trong cảnh cô quạnh của chị, Loulou gần như là một đứa con, một người tình. Nó leo lên ngón tay chị, rỉa rỉa môi chị, bám chặt vào khăn choàng cổ của chị; và, khi chị cúi trán xuống, lắc lư đầu theo kiểu các bà vú, đôi cánh rộng của chiếc mũ vải và đôi cánh của con chim cùng run rẩy.

Quand des nuages s'amoncelaient et que le tonnerre grondait, il poussait des cris, se rappelant peut-être les ondées de ses forêts natales. Le ruissellement de l'eau excitait son délire; il voletait éperdu, montait au plafond, renversait tout, et par la fenêtre allait barboter dans le jardin; mais revenait vite sur un des chenets, et, sautillant pour sécher ses plumes, montrait tantôt sa queue, tantôt son bec.

Khi mây ùn lại và sấm rền, nó kêu thét lên, có lẽ nhớ đến những trận mưa rào nơi rừng quê nó. Tiếng nước chảy ròng ròng kích động cơn mê sảng của nó; nó bay loạn xạ, cuống cuồng, lên tận trần nhà, làm đổ hết mọi thứ, rồi qua cửa sổ ra vườn lội bì bõm; nhưng lại vội trở về đậu trên một trong hai cái giá củi, và, nhảy nhót cho khô lông, lúc thì chìa đuôi, lúc thì chìa mỏ.

Un matin du terrible hiver de 1837, qu'elle l'avait mis devant la cheminée, à cause du froid, elle le trouva mort, au milieu de sa cage, la tête en bas, et les ongles dans les fils de fer. Une congestion l'avait tué, sans doute? Elle crut à un empoisonnement par le persil; et, malgré l'absence de toutes preuves, ses soupçons portèrent sur Fabu. Elle pleura tellement que sa maîtresse lui dit: «Eh bien! faites-le empailler!»

Một buổi sáng của mùa đông khủng khiếp năm 1837, chị đã đặt nó trước lò sưởi vì trời lạnh, thì thấy nó chết, giữa lồng, đầu chúc xuống, móng còn quắp vào nan sắt. Hẳn là một cơn sung huyết đã giết nó? Chị thì tin là nó bị đầu độc bằng rau mùi tây; và, mặc dù chẳng có lấy một bằng chứng nào, chị ngờ cho Fabu. Chị khóc nhiều đến nỗi bà chủ bảo: “Thôi được! thì cho nhồi xác nó đi!”

Elle demanda conseil au pharmacien, qui avait toujours été bon pour le perroquet.

Chị hỏi ý kiến ông dược sĩ, người vẫn luôn tử tế với con vẹt.

Il écrivit au Havre. Un certain Fellacher se chargea de cette besogne. Mais, comme la diligence égarait parfois les colis, elle résolut de le porter elle-même jusqu'à Honfleur.

Ông viết thư đến Le Havre. Một người tên là Fellacher nhận làm việc ấy. Nhưng, vì xe ngựa chở khách đôi khi để thất lạc kiện hàng, chị quyết định tự mang nó đến tận Honfleur.

Les pommiers sans feuilles se succédaient aux bords de la route. De la glace couvrait les fossés. Des chiens aboyaient autour des fermes; et les mains sous son mantelet, avec ses petits sabots noirs et son cabas, elle marchait prestement, sur le milieu du pavé.

Những cây táo trụi lá nối nhau bên vệ đường. Băng phủ kín các rãnh nước. Chó sủa quanh các trang trại; và, hai tay giấu dưới tấm áo choàng ngắn, với đôi guốc nhỏ màu đen và chiếc giỏ xách, chị bước thoăn thoắt giữa mặt đường lát đá.

Elle traversa la forêt, dépassa le Haut-Chêne, atteignit Saint-Gatien.

Chị băng qua khu rừng, vượt quá Haut-Chêne, tới Saint-Gatien.

Derrière elle, dans un nuage de poussière et emportée par la descente, une malle-poste au grand galop se précipitait comme une trombe. En voyant cette femme qui ne se dérangeait pas, le conducteur se dressa par-dessus la capote, et le postillon criait aussi, pendant que ses quatre chevaux qu'il ne pouvait retenir accéléraient leur train; les deux premiers la frôlaient; d'une secousse de ses guides, il les jeta dans le débord, mais furieux releva le bras, et à pleine volée, avec son grand fouet, lui cingla du ventre au chignon un tel coup qu'elle tomba sur le dos.

Phía sau chị, giữa một đám bụi mù và bị con dốc cuốn đi, một cỗ xe thư phi nước đại lao xuống như một cơn lốc. Thấy người đàn bà ấy không chịu tránh, người đánh xe nhổm người lên khỏi mui xe, và gã phu ngựa cũng la hét, trong khi bốn con ngựa gã không ghìm nổi cứ phóng nhanh hơn; hai con đầu đã sượt vào chị; bằng một cú giật dây cương, gã hất chúng sang lề đường, nhưng giận dữ giơ tay lên, và vung hết đà, với cây roi dài, quất chị một cú từ bụng lên tận búi tóc đến nỗi chị ngã ngửa ra.

Son premier geste, quand elle reprit connaissance, fut d'ouvrir son panier. Loulou n'avait rien, heureusement. Elle sentit une brûlure à la joue droite; ses mains qu'elle y porta étaient rouges. Le sang coulait.

Cử chỉ đầu tiên của chị, khi tỉnh lại, là mở chiếc giỏ ra. May thay, Loulou không sao cả. Chị thấy rát bỏng ở má phải; hai bàn tay chị đưa lên đó đỏ lòm. Máu đang chảy.

Elle s'assit sur un mètre de cailloux, se tamponna le visage avec son mouchoir, puis elle mangea une croûte de pain, mise dans son panier par précaution, et se consolait de sa blessure en regardant l'oiseau.

Chị ngồi xuống một đống đá dăm làm đường, lấy khăn tay chấm lên mặt, rồi ăn một mẩu bánh mì, đã bỏ sẵn trong giỏ phòng khi, và tự an ủi vết thương của mình bằng cách ngắm con chim.

Arrivée au sommet d'Équemauville, elle aperçut les lumières de Honfleur qui scintillaient dans la nuit comme une quantité d'étoiles; la mer, plus loin, s'étalait confusément. Alors une faiblesse l'arrêta; et la misère de son enfance, la déception du premier amour, le départ de son neveu, la mort de Virginie, comme les flots d'une marée, revinrent à la fois, et, lui montant à la gorge, l'étouffaient.

Lên tới đỉnh Équemauville, chị trông thấy ánh đèn Honfleur lấp lánh trong đêm như muôn vàn vì sao; biển, xa hơn nữa, trải ra mờ mịt. Khi ấy một cơn yếu lả khiến chị dừng lại; và cảnh khốn khó thời thơ ấu, nỗi vỡ mộng của mối tình đầu, cuộc ra đi của đứa cháu, cái chết của cô Virginie, như những đợt sóng triều, cùng lúc ùa về, và, dâng lên đến cổ, làm chị nghẹt thở.

Puis elle voulut parler au capitaine du bateau; et, sans dire ce qu'elle envoyait, lui fit des recommandations.

Rồi chị muốn được nói chuyện với thuyền trưởng; và, không cho biết mình gửi gì, chị dặn dò ông đủ điều.

Fellacher garda longtemps le perroquet. Il le promettait toujours pour la semaine prochaine; au bout de six mois, il annonça le départ d'une caisse; et il n'en fut plus question. C'était à croire que jamais Loulou ne reviendrait. «Ils me l'auront volé!» pensait-elle. Enfin il arriva,—et splendide, droit sur une branche d'arbre, qui se vissait dans un socle d'acajou, une patte en l'air, la tête oblique, et mordant une noix, que l'empailleur par amour du grandiose avait dorée.

Fellacher giữ con vẹt lâu lắm. Gã cứ hứa hẹn tuần sau; được sáu tháng, gã báo rằng đã gửi đi một cái hòm; rồi không thấy nhắc đến nữa. Tưởng chừng Loulou sẽ chẳng bao giờ trở về. “Chắc chúng nó lấy cắp mất của mình rồi!” chị nghĩ. Cuối cùng nó cũng đến, — và lộng lẫy, đứng thẳng trên một cành cây vặn ốc vào cái đế gỗ gụ, một chân co lên, đầu nghiêng nghiêng, mỏ ngậm một quả óc chó mà người nhồi xác, vì yêu thích sự hoành tráng, đã thếp vàng.

Elle l'enferma dans sa chambre.

Chị cất nó trong phòng mình.

Cet endroit, où elle admettait peu de monde, avait l'air tout à la fois d'une chapelle et d'un bazar, tant il contenait d'objets religieux et de choses hétéroclites.

Nơi ấy, nơi chị ít khi cho ai vào, trông vừa giống một nhà nguyện vừa giống một cửa hàng tạp hóa, bởi chứa biết bao đồ thờ phụng và những thứ linh tinh hổ lốn.

Une grande armoire gênait pour ouvrir la porte. En face de la fenêtre surplombant le jardin, un oeil de boeuf regardait la cour; une table, près du lit de sangle, supportait un pot à l'eau, deux peignes et un cube de savon bleu dans une assiette ébréchée. On voyait contre les murs: des chapelets, des médailles, plusieurs bonnes Vierges, un bénitier en noix de coco; sur la commode, couverte d'un drap comme un autel, la boîte en coquillages que lui avait donnée Victor; puis un arrosoir et un ballon, des cahiers d'écriture, la géographie en estampes, une paire de bottines; et au clou du miroir, accroché par ses rubans, le petit chapeau de peluche! Félicité poussait même ce genre de respect si loin, qu'elle conservait une des redingotes de Monsieur. Toutes les vieilleries dont ne voulait plus Mme Aubain, elle les prenait pour sa chambre. C'est ainsi qu'il y avait des fleurs artificielles au bord de la commode, et le portrait du comte d'Artois dans l'enfoncement de la lucarne.

Một cái tủ lớn làm vướng khi mở cửa. Đối diện với cửa sổ nhìn xuống vườn, một ô cửa tròn trông ra sân; một cái bàn, cạnh chiếc giường bố, đỡ một bình nước, hai cái lược và một bánh xà phòng xanh trong chiếc đĩa sứt mẻ. Dọc các bức tường người ta thấy: chuỗi tràng hạt, mề đay, mấy tượng Đức Mẹ, một bình nước thánh bằng gáo dừa; trên chiếc tủ ngăn kéo, phủ một tấm khăn như một bàn thờ, là chiếc hộp bằng vỏ sò Victor đã tặng chị; rồi một bình tưới và một quả bóng, những quyển vở tập viết, cuốn địa lý có tranh khắc, một đôi giày cao cổ; và ở cái đinh treo gương, móc bằng dải ruy băng, chiếc mũ nhỏ bằng nhung lông dài! Félicité đẩy kiểu tôn kính ấy xa đến mức giữ lại cả một chiếc áo khoác dài của ông chủ. Mọi thứ đồ cũ bà Aubain không cần nữa, chị đều lấy về phòng mình. Vì thế mà có những bông hoa giả trên mép tủ ngăn kéo, và bức chân dung bá tước d'Artois trong hốc cửa mái.

Au moyen d'une planchette, Loulou fut établi sur un corps de cheminée qui avançait dans l'appartement. Chaque matin, en s'éveillant, elle l'apercevait à la clarté de l'aube; et se rappelait alors les jours disparus, et d'insignifiantes actions jusqu'en leurs moindres détails, sans douleur, pleine de tranquillité.

Nhờ một tấm ván nhỏ, Loulou được đặt trên phần tường ống khói nhô ra trong phòng. Mỗi sáng, khi thức dậy, chị trông thấy nó trong ánh rạng đông; và khi ấy nhớ lại những ngày đã mất, và những việc vụn vặt cho đến từng chi tiết nhỏ nhặt nhất, không đau đớn, lòng đầy thanh thản.

Ne communiquant avec personne, elle vivait dans une torpeur de somnambule. Les processions de la Fête-Dieu la ranimaient. Elle allait quêter chez les voisines des flambeaux et des paillassons, afin d'embellir le reposoir que l'on dressait dans la rue.

Không giao tiếp với ai, chị sống trong cơn mê muội của kẻ mộng du. Các cuộc rước lễ Mình Thánh Chúa làm chị sống lại. Chị đi xin các bà hàng xóm chân nến và thảm rơm, để tô điểm cho bàn thờ tạm người ta dựng ngoài phố.

A l'église, elle contemplait toujours le Saint-Esprit, et observa qu'il avait quelque chose du perroquet. Sa ressemblance lui parut encore plus manifeste sur une image d'Épinal, représentant le baptême de Notre-Seigneur. Avec ses ailes de pourpre et son corps d'émeraude, c'était vraiment le portrait de Loulou.

Ở nhà thờ, chị luôn chiêm ngưỡng Đức Chúa Thánh Thần, và nhận thấy Ngài có gì đó giống con vẹt. Sự giống nhau ấy chị lại càng thấy rõ hơn trên một bức tranh Épinal, vẽ cảnh Chúa chịu phép rửa. Với đôi cánh đỏ tía và tấm thân xanh ngọc bích, đó thật đúng là chân dung của Loulou.

L'ayant acheté, elle le suspendit à la place du comte d'Artois,—de sorte que, du même coup d'oeil, elle les voyait ensemble. Ils s'associèrent dans sa pensée, le perroquet se trouvant sanctifié par ce rapport avec le Saint-Esprit, qui devenait plus vivant à ses yeux et intelligible. Le Père, pour s'énoncer, n'avait pu choisir une colombe, puisque ces bêtes-là n'ont pas de voix, mais plutôt un des ancêtres de Loulou. Et Félicité priait en regardant l'image, mais de temps à autre se tournait un peu vers l'oiseau.

Mua được rồi, chị treo nó vào chỗ bức bá tước d'Artois, — sao cho chỉ một cái liếc mắt, chị thấy cả hai cùng lúc. Chúng gắn liền với nhau trong tâm trí chị, con vẹt được thánh hóa nhờ mối liên hệ ấy với Đức Chúa Thánh Thần, Đấng giờ đây trở nên sống động hơn và dễ hiểu trong mắt chị. Đức Chúa Cha, để phán truyền, không thể chọn một con bồ câu, vì giống vật ấy đâu có tiếng nói, mà hẳn đã chọn một trong những tổ tiên của Loulou. Và Félicité vừa cầu nguyện vừa nhìn bức tranh, nhưng thỉnh thoảng lại hơi quay về phía con chim.

Elle eut envie de se mettre dans les demoiselles de la Vierge. Mme Aubain l'en dissuada.

Chị muốn gia nhập hội Thiếu nữ Đức Mẹ. Bà Aubain can chị đừng.

Un événement considérable surgit: le mariage de Paul.

Một sự kiện trọng đại xảy đến: cuộc hôn nhân của cậu Paul.

Après avoir été d'abord clerc de notaire, puis dans le commerce, dans la douane, dans les contributions, et même avoir commencé des démarches pour les eaux et forêts, à trente-six ans, tout à coup, par une inspiration du ciel, il avait découvert sa voie: l'enregistrement! et y montrait de si hautes facultés qu'un vérificateur lui avait offert sa fille, en lui promettant sa protection.

Sau khi lần lượt làm thư ký phòng công chứng, rồi buôn bán, rồi làm ở sở thuế quan, ở sở thuế vụ, và thậm chí đã bắt đầu chạy chọt vào ngạch thủy lâm, năm ba mươi sáu tuổi, bỗng nhiên, nhờ một nguồn cảm hứng từ trời, cậu đã tìm ra con đường của mình: ngạch trước bạ! và tỏ ra có tài năng cao siêu đến mức một viên thanh tra đã gả con gái cho cậu, kèm lời hứa nâng đỡ.

Paul, devenu sérieux, l'amena chez sa mère.

Cậu Paul, nay đã trở nên đứng đắn, dẫn nàng về ra mắt mẹ.

Elle dénigra les usages de Pont-l'Évêque, fit la princesse, blessa Félicité. Mme Aubain, à son départ, sentit un allégement.

Cô ta chê bai các tập tục ở Pont-l'Évêque, làm bộ bà hoàng, làm Félicité phật lòng. Bà Aubain, khi cô ta đi rồi, thấy nhẹ cả người.

La semaine suivante, on apprit la mort de M. Bourais, en basse Bretagne, dans une auberge. La rumeur d'un suicide se confirma; des doutes s'élevèrent sur sa probité. Mme Aubain étudia ses comptes, et ne tarda pas à connaître la kyrielle de ses noirceurs: détournements d'arrérages, ventes de bois dissimulées, fausses quittances, etc. De plus, il avait un enfant naturel, et «des relations avec une personne de Dozulé».

Tuần sau, người ta hay tin ông Bourais chết ở vùng hạ Bretagne, trong một quán trọ. Tin đồn tự tử được xác nhận; người ta bắt đầu ngờ vực sự liêm chính của ông. Bà Aubain xem xét sổ sách của ông, và chẳng mấy chốc đã biết được cả một chuỗi dài những việc đen tối: biển thủ tiền lợi tức, bán gỗ lén lút, biên lai giả mạo, v.v. Hơn nữa, ông còn có một đứa con hoang, và “quan hệ với một người ở Dozulé”.

Ces turpitudes l'affligèrent beaucoup. Au mois de mars 1853, elle fut prise d'une douleur dans la poitrine; sa langue paraissait couverte de fumée, les sangsues ne calmèrent pas l'oppression; et le neuvième soir elle expira, ayant juste soixante-douze ans.

Những chuyện nhơ nhuốc ấy làm bà rất đau lòng. Tháng Ba năm 1853, bà bị một cơn đau ngực; lưỡi bà như phủ một lớp khói, đỉa hút máu cũng không làm dịu được cơn tức thở; và đến tối thứ chín thì bà tắt thở, vừa đúng bảy mươi hai tuổi.

On la croyait moins vieille, à cause de ses cheveux bruns, dont les bandeaux entouraient sa figure blême, marquée de petite vérole. Peu d'amis la regrettèrent, ses façons étant d'une hauteur qui éloignait.

Người ta tưởng bà trẻ hơn, nhờ mái tóc sẫm màu, rẽ hai mái ôm lấy khuôn mặt nhợt nhạt, rỗ hoa. Ít bạn bè thương tiếc bà, vì cung cách kiêu kỳ của bà khiến người ta xa lánh.

Félicité la pleura, comme on ne pleure pas les maîtres. Que Madame mourût avant elle, cela troublait ses idées, lui semblait contraire à l'ordre des choses, inadmissible et monstrueux.

Félicité khóc bà, như người ta không khóc chủ. Bà chủ lại chết trước chị, điều ấy làm đảo lộn ý nghĩ của chị, chị thấy dường như trái với trật tự của muôn vật, không thể chấp nhận được, quái gở.

Dix jours après (le temps d'accourir de Besançon), les héritiers survinrent. La bru fouilla les tiroirs, choisit des meubles, vendit les autres, puis ils regagnèrent l'enregistrement.

Mười ngày sau (vừa đủ thời gian vội vã từ Besançon tới), những người thừa kế đến. Cô con dâu lục lọi các ngăn kéo, chọn lấy vài món đồ đạc, bán đi những thứ còn lại, rồi họ trở về với ngạch trước bạ.

Le fauteuil de Madame, son guéridon, sa chaufferette, les huit chaises, étaient partis! La place des gravures se dessinait en carrés jaunes au milieu des cloisons. Ils avaient emporté les deux couchettes, avec leurs matelas, et dans le placard on ne voyait plus rien de toutes les affaires de Virginie! Félicité remonta les étages, ivre de tristesse.

Chiếc ghế bành của bà, chiếc bàn tròn nhỏ, cái lò sưởi chân, tám chiếc ghế tựa, đã đi cả rồi! Chỗ treo tranh hiện lên thành những ô vuông vàng ố giữa các vách. Họ đã mang đi hai chiếc giường nhỏ, cùng nệm, và trong tủ âm tường chẳng còn thấy gì trong mọi đồ đạc của cô Virginie! Félicité leo trở lên các tầng lầu, chếnh choáng vì buồn.

Le lendemain il y avait sur la porte une affiche; l'apothicaire lui cria dans l'oreille que la maison était à vendre.

Hôm sau, trên cửa có dán một tờ cáo thị; ông bào chế hét vào tai chị rằng ngôi nhà sắp bán.

Elle chancela, et fut obligée de s'asseoir. Ce qui la désolait principalement, c'était d'abandonner sa chambre,—si commode pour le pauvre Loulou. En l'enveloppant d'un regard d'angoisse, elle implorait le Saint-Esprit, et contracta l'habitude idolâtre de dire ses oraisons agenouillée devant le perroquet. Quelquefois, le soleil entrant par la lucarne frappait son oeil de verre, et en faisait jaillir un grand rayon lumineux qui la mettait en extase.

Chị lảo đảo, và phải ngồi xuống. Điều khiến chị đau khổ nhất, là phải bỏ căn phòng của mình, — căn phòng thật tiện cho Loulou tội nghiệp. Bao bọc nó bằng ánh mắt khắc khoải, chị cầu khẩn Đức Chúa Thánh Thần, và nhiễm thói quen sùng bái ngẫu tượng là quỳ trước con vẹt mà đọc kinh. Đôi khi, ánh nắng lọt qua cửa mái chiếu vào con mắt thủy tinh của nó, làm bắn ra một tia sáng lớn khiến chị ngây ngất.

Elle avait une rente de trois cent quatre-vingts francs, léguée par sa maîtresse. Le jardin lui fournissait des légumes. Quant aux habits, elle possédait de quoi se vêtir jusqu'à la fin de ses jours, et épargnait l'éclairage en se couchant dès le crépuscule.

Chị có một khoản niên kim ba trăm tám mươi phrăng, do bà chủ để lại. Khu vườn cung cấp rau cho chị. Còn quần áo, chị có đủ để mặc cho đến cuối đời, và chị tiết kiệm đèn đóm bằng cách đi ngủ ngay từ lúc chạng vạng.

Elle ne sortait guère, afin d'éviter la boutique du brocanteur, où s'étalaient quelques-uns des anciens meubles. Depuis son étourdissement, elle traînait une jambe; et, ses forces diminuant, la mère Simon, ruinée dans l'épicerie, venait tous les matins fendre son bois et pomper de l'eau.

Chị hầu như không ra ngoài, để tránh cửa hàng đồ cũ, nơi bày mấy món đồ đạc ngày xưa. Từ cơn choáng hôm ấy, chị đi lết một chân; và, khi sức chị suy dần, bà Simon, đã khánh kiệt vì nghề bán tạp hóa, sáng nào cũng đến bổ củi và bơm nước cho chị.

Ses yeux s'affaiblirent. Les persiennes n'ouvraient plus. Bien des années se passèrent. Et la maison ne se louait pas, et ne se vendait pas.

Mắt chị kém dần. Các cánh cửa chớp không còn mở ra nữa. Nhiều năm trôi qua. Và ngôi nhà không cho thuê được, cũng không bán được.

Dans la crainte qu'on ne la renvoyât, Félicité ne demandait aucune réparation. Les lattes du toit pourrissaient; pendant tout un hiver son traversin fut mouillé. Après Pâques, elle cracha du sang.

Sợ bị đuổi đi, Félicité không đòi sửa chữa gì. Những thanh gỗ lợp mái mục dần; suốt cả một mùa đông chiếc gối dài của chị ẩm ướt. Sau lễ Phục Sinh, chị khạc ra máu.

Alors la mère Simon eut recours à un docteur. Félicité voulut savoir ce qu'elle avait. Mais, trop sourde pour entendre, un seul mot lui parvint: «Pneumonie.» Il lui était connu, et elle répliqua doucement:

Bấy giờ bà Simon mới phải nhờ đến một ông bác sĩ. Félicité muốn biết mình mắc bệnh gì. Nhưng, vì điếc quá không nghe được, chỉ một tiếng lọt đến tai chị: “Viêm phổi.” Chị biết chữ ấy, và chị dịu dàng đáp:

—«Ah! comme Madame,» trouvant naturel de suivre sa maîtresse.

— À! cũng như bà chủ! — chị thấy việc theo chân bà chủ là lẽ tự nhiên.

Le moment des reposoirs approchait.

Đã sắp đến dịp dựng các bàn thờ tạm.

Le premier était toujours au bas de la côte, le second devant la poste, le troisième vers le milieu de la rue. Il y eut des rivalités à propos de celui-là; et les paroissiennes choisirent finalement la cour de Mme Aubain.

Bàn thờ thứ nhất bao giờ cũng ở chân dốc, bàn thờ thứ hai trước bưu điện, bàn thờ thứ ba khoảng giữa phố. Có những cuộc tranh giành về chỗ đặt bàn thờ sau cùng ấy; và rốt cuộc các bà trong giáo xứ đã chọn khoảng sân nhà bà Aubain.

Les oppressions et la fièvre augmentaient. Félicité se chagrinait de ne rien faire pour le reposoir. Au moins, si elle avait pu y mettre quelque chose! Alors elle songea au perroquet. Ce n'était pas convenable, objectèrent les voisines. Mais le curé accorda cette permission; elle en fut tellement heureuse qu'elle le pria d'accepter, quand elle serait morte, Loulou, sa seule richesse.

Những cơn khó thở và cơn sốt tăng dần. Félicité buồn phiền vì không làm được gì cho bàn thờ. Giá ít ra chị có thể góp vào đó một thứ gì! Bấy giờ chị nghĩ đến con vẹt. Như thế không phải phép, các bà hàng xóm phản đối. Nhưng cha xứ cho phép; chị sung sướng đến nỗi xin cha nhận lấy, khi chị chết đi, Loulou, của cải duy nhất của chị.

Du mardi au samedi, veille de la Fête-Dieu, elle toussa plus fréquemment. Le soir son visage était grippé, ses lèvres se collaient à ses gencives, des vomissements parurent; et le lendemain, au petit jour, se sentant très-bas, elle fit appeler un prêtre.

Từ thứ Ba đến thứ Bảy, ngày áp lễ Mình Thánh Chúa, chị ho dồn dập hơn. Chiều tối mặt chị hốc hác, môi dính vào lợi, rồi bắt đầu nôn mửa; và hôm sau, lúc tảng sáng, thấy mình đã rất yếu, chị cho mời một linh mục.

Trois bonnes femmes l'entouraient pendant l'extrême onction. Puis elle déclara qu'elle avait besoin de parler à Fabu.

Ba bà lão vây quanh chị trong lúc chịu phép xức dầu. Rồi chị nói rằng chị cần nói chuyện với Fabu.

Il arriva en toilette des dimanches, mal à son aise dans cette atmosphère lugubre.

Gã đến trong bộ quần áo ngày chủ nhật, lúng túng trong bầu không khí tang tóc ấy.

—«Pardonnez-moi», dit-elle avec un effort pour étendre le bras, «je croyais que c'était vous qui l'aviez tué!»

— Tha lỗi cho tôi, — chị nói, gắng sức duỗi cánh tay ra, — tôi cứ tưởng chính anh đã giết nó!

Que signifiaient des potins pareils? L'avoir soupçonné d'un meurtre, un homme comme lui! et il s'indignait, allait faire du tapage.—«Elle n'a plus sa tête, vous voyez bien!»

Những chuyện ngồi lê đôi mách như thế nghĩa là sao? Ngờ cho gã tội giết người, một người như gã! và gã nổi giận, toan làm ầm lên. — “Bà ấy không còn tỉnh trí nữa, các người thấy rõ đấy!”

Félicité de temps à autre parlait à des ombres. Les bonnes femmes s'éloignèrent. La Simonne déjeuna.

Félicité thỉnh thoảng lại nói với những bóng ma. Các bà lão bỏ đi. Mụ Simonne ăn trưa.

Un peu plus tard, elle prit Loulou, et, l'approchant de Félicité:

Lát sau, mụ cầm lấy Loulou, và, đưa nó lại gần Félicité:

—«Allons! dites-lui adieu!»

— Nào! chào từ biệt nó đi!

Bien qu'il ne fût pas un cadavre, les vers le dévoraient; une de ses ailes était cassée, l'étoupe lui sortait du ventre. Mais, aveugle à présent, elle le baisa au front, et le gardait contre sa joue. La Simonne le reprit, pour le mettre sur le reposoir.

Dù nó chẳng phải là xác chết, giòi bọ vẫn gặm nó; một bên cánh đã gãy, xơ nhồi lòi ra khỏi bụng. Nhưng, giờ đã mù, chị hôn lên trán nó, và cứ giữ nó áp vào má mình. Mụ Simonne lấy nó lại, để đặt lên bàn thờ tạm.

Les herbages envoyaient l'odeur de l'été; des mouches bourdonnaient; le soleil faisait luire la rivière, chauffait les ardoises.

Đồng cỏ đưa hương mùa hạ; ruồi vo ve; mặt trời làm dòng sông lấp lánh, hun nóng những phiến đá lợp mái.

La mère Simon, revenue dans la chambre, s'endormait doucement.

Bà Simon, đã trở lại phòng, đang thiu thiu ngủ.

Des coups de cloche la réveillèrent; on sortait des vêpres. Le délire de Félicité tomba. En songeant à la procession, elle la voyait, comme si elle l'eût suivie.

Những hồi chuông đánh thức mụ dậy; người ta tan kinh chiều. Cơn mê sảng của Félicité dịu xuống. Nghĩ đến đám rước, chị thấy nó, như thể chị đang đi theo.

Tous les enfants des écoles, les chantres et les pompiers marchaient sur les trottoirs, tandis qu'au milieu de la rue, s'avançaient premièrement: le suisse armé de sa hallebarde, le bedeau avec une grande croix, l'instituteur surveillant les gamins, la religieuse inquiète de ses petites filles; trois des plus mignonnes, frisées comme des anges, jetaient dans l'air des pétales de roses; le diacre, les bras écartés, modérait la musique; et deux encenseurs se retournaient à chaque pas vers le Saint-Sacrement, que portait, sous un dais de velours ponceau tenu par quatre fabriciens, M. le curé, dans sa belle chasuble. Un flot de monde se poussait derrière, entre les nappes blanches couvrant le mur des maisons; et l'on arriva au bas de la côte.

Tất cả trẻ con các trường, ban hát và lính cứu hỏa đi trên vỉa hè, trong khi giữa lòng phố, tiến lên trước hết là: viên thị vệ nhà thờ cầm kích, ông từ vác một cây thánh giá lớn, thầy giáo canh chừng lũ nhóc, bà xơ lo lắng cho đám bé gái của mình; ba em xinh xắn nhất, tóc quăn như thiên thần, tung lên không những cánh hoa hồng; thầy phó tế, hai tay dang rộng, điều hòa tiếng nhạc; và hai người xông hương cứ mỗi bước lại quay về phía Mình Thánh, do cha xứ, trong bộ áo lễ đẹp đẽ, rước đi dưới một chiếc tán nhung đỏ thắm có bốn vị trong hội đồng giáo xứ cầm. Một dòng người chen chúc phía sau, giữa những tấm khăn trắng phủ tường các ngôi nhà; và người ta tới chân dốc.

Une sueur froide mouillait les tempes de Félicité. La Simonne l'épongeait avec un linge, en se disant qu'un jour il lui faudrait passer par là.

Mồ hôi lạnh thấm ướt hai bên thái dương Félicité. Mụ Simonne lấy khăn lau cho chị, vừa tự nhủ rằng một ngày kia mình cũng phải qua cửa ấy.

Le murmure de la foule grossit, fut un moment très-fort, s'éloignait.

Tiếng rì rầm của đám đông lớn dần, có lúc rất to, rồi xa dần.

Une fusillade ébranla les carreaux. C'était les postillons saluant l'ostensoir. Félicité roula ses prunelles, et elle dit, le moins bas qu'elle put:

Một loạt súng nổ làm rung các ô kính. Đó là các phu ngựa chào mặt nhật. Félicité đảo tròng mắt, và nói, cố cho tiếng mình đừng quá nhỏ:

—«Est-il bien?» tourmentée du perroquet.

— Nó có ổn không? — chị day dứt lo cho con vẹt.

Son agonie commença. Un râle, de plus en plus précipité, lui soulevait les côtes. Des bouillons d'écume venaient aux coins de sa bouche, et tout son corps tremblait.

Cơn hấp hối của chị bắt đầu. Một tiếng khò khè, mỗi lúc một dồn dập, nâng phập phồng mạng sườn chị. Bọt sủi trào nơi khóe miệng, và toàn thân chị run rẩy.

Bientôt, on distingua le ronflement des ophicléides, les voix claires des enfants, la voix profonde des hommes. Tout se taisait par intervalles, et le battement des pas, que des fleurs amortissaient, faisait le bruit d'un troupeau sur du gazon.

Chẳng mấy chốc, người ta đã nghe rõ tiếng rền của những cây kèn ophicleide, tiếng trong trẻo của trẻ con, tiếng trầm của đàn ông. Thỉnh thoảng mọi thứ lặng đi, và tiếng bước chân dồn, được hoa làm êm lại, nghe như tiếng một bầy gia súc đi trên cỏ.

Le clergé parut dans la cour. La Simonne grimpa sur une chaise pour atteindre à l'oeil-de-boeuf, et de cette manière dominait le reposoir.

Đoàn giáo sĩ xuất hiện trong sân. Mụ Simonne trèo lên một chiếc ghế để với tới ô cửa tròn, và từ đó nhìn bao quát bàn thờ tạm.

Des guirlandes vertes pendaient sur l'autel, orné d'un falbala en point d'Angleterre, Il y avait au milieu un petit cadre enfermant des reliques, deux orangers dans les angles, et, tout le long, des flambeaux d'argent et des vases en porcelaine, d'où s'élançaient des tournesols, des lis, des pivoines, des digitales, des touffes d'hortensias. Ce monceau de couleurs éclatantes descendait obliquement, du premier étage jusqu'au tapis se prolongeant sur les pavés; et des choses rares tiraient les yeux. Un sucrier de vermeil avait une couronne de violettes, des pendeloques en pierres d'Alençon brillaient sur de la mousse, deux écrans chinois montraient leurs paysages. Loulou, caché sous des roses, ne laissait voir que son front bleu, pareil à une plaque de lapis.

Những tràng hoa xanh rủ trên bàn thờ, viền một diềm đăng ten kiểu Anh. Ở giữa có một khung nhỏ đựng thánh tích, hai cây cam ở hai góc, và suốt dọc bàn thờ, những chân nến bạc và những bình sứ, từ đó vươn lên những bông hướng dương, hoa huệ, mẫu đơn, mao địa hoàng, những chùm cẩm tú cầu. Khối màu sắc rực rỡ ấy đổ xiên xuống, từ lầu một cho đến tấm thảm trải dài trên mặt đường lát đá; và những vật quý hiếm thu hút ánh nhìn. Một chiếc bát đường bằng bạc mạ vàng đội vòng hoa violet, những mặt đá Alençon lấp lánh trên lớp rêu, hai tấm bình phong Trung Hoa phô cảnh sơn thủy. Loulou, ẩn dưới những bông hồng, chỉ để lộ vầng trán xanh lam, như một phiến đá lưu ly.

Les fabriciens, les chantres, les enfants se rangèrent sur les trois côtés de la cour. Le prêtre gravit lentement les marches, et posa sur la dentelle son grand soleil d'or qui rayonnait. Tous s'agenouillèrent. Il se fit un grand silence. Et les encensoirs, allant à pleine volée, glissaient sur leurs chaînettes.

Hội đồng giáo xứ, ban hát, trẻ em xếp hàng ở ba phía sân. Vị linh mục chậm rãi bước lên các bậc, và đặt lên tấm đăng ten chiếc mặt nhật lớn bằng vàng rạng ngời. Mọi người quỳ xuống. Một sự im lặng lớn bao trùm. Và những bình hương, vung hết đà, lướt trên những sợi xích nhỏ.

Une vapeur d'azur monta dans la chambre de Félicité. Elle avança les narines, en la humant avec une sensualité mystique; puis ferma les paupières. Ses lèvres souriaient. Les mouvements de son coeur se ralentirent un peu, plus vagues chaque fois, plus doux, comme une fontaine s'épuise, comme un écho disparaît; et, quand elle exhala son dernier souffle, elle crut voir, dans les cieux entr'ouverts, un perroquet gigantesque, planant au-dessus de sa tête.

Một làn khói xanh biếc bốc lên tận phòng Félicité. Chị hướng mũi về phía ấy, hít lấy nó với một niềm khoái cảm thần bí; rồi nhắm mắt lại. Môi chị mỉm cười. Những nhịp đập của tim chị chậm lại đôi chút, mỗi lần một mơ hồ hơn, một dịu êm hơn, như một dòng suối cạn dần, như một tiếng vọng tắt lịm; và, khi chị trút hơi thở cuối cùng, chị tưởng như thấy, giữa các tầng trời hé mở, một con vẹt khổng lồ, đang lượn bay trên đầu chị.