Một tấm lòng chất phác Gustave Flaubert Original title: Un cœur simple Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: flaubert-coeur-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/flaubert-un-cur-simple/flaubert-coeur-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.80/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/flaubert-un-cur-simple/flaubert-coeur-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-02.json Source edition: flaubert-coeur-fr-charpentier-1877 Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/fr/read/flaubert-un-cur-simple/flaubert-coeur-fr-charpentier-1877/ Source: Gustave Flaubert, « Un cœur simple », Trois contes, 5e édition (Paris: G. Charpentier, 1877). Project Gutenberg #12065. First published 1877. Source witness URL: https://www.gutenberg.org/cache/epub/12065/pg12065-images.html Source catalog URL: https://www.gutenberg.org/ebooks/12065 Source witness description: Parts I–V of UN COEUR SIMPLE in Project Gutenberg #12065, ending before LA LÉGENDE DE SAINT JULIEN L’HOSPITALIER. No claim of a newly inspected printed copy. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified French source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: 729a937f6b04add7ea9b21e9e7daeba75cea6962847164c81e6b36deeed15491 Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [flaubert-un-cur-simple:1.1] Suốt nửa thế kỷ, các bà tư sản ở Pont-l'Évêque ghen tị với bà Aubain vì có được chị người hầu Félicité. [flaubert-un-cur-simple:1.2] Với một trăm phrăng mỗi năm, chị nấu nướng và dọn dẹp nhà cửa, khâu vá, giặt giũ, là ủi, biết thắng cương ngựa, vỗ béo gia cầm, đánh bơ, và vẫn một lòng trung thành với bà chủ, — dù bà chủ vốn chẳng phải người dễ chịu gì. [flaubert-un-cur-simple:1.3] Bà đã lấy một chàng trai đẹp mã nhưng không có của, người này chết hồi đầu năm 1809, để lại cho bà hai đứa con còn rất nhỏ cùng một đống nợ. Bấy giờ bà bán hết bất động sản, trừ trang trại ở Toucques và trang trại ở Geffosses, hoa lợi cộng lại cùng lắm được 8.000 phrăng, rồi rời ngôi nhà ở Saint-Melaine sang ở một ngôi nhà khác ít tốn kém hơn, vốn là của tổ tiên bà, nằm phía sau khu chợ. [flaubert-un-cur-simple:1.4] Ngôi nhà ấy, ốp đá phiến, nằm giữa một lối đi và một con hẻm nhỏ chạy ra tận bờ sông. Bên trong, sàn chỗ cao chỗ thấp khiến người ta dễ vấp. Một tiền sảnh hẹp ngăn gian bếp với gian phòng chính, nơi bà Aubain ngồi suốt ngày bên cửa sổ trong một chiếc ghế bành bằng rơm. Dọc vách ván ốp sơn trắng, tám chiếc ghế gỗ gụ xếp thẳng hàng. Một cây dương cầm cũ đỡ, bên dưới chiếc phong vũ biểu, một chồng hộp và thùng giấy chất thành hình chóp. Hai chiếc ghế bành bọc thảm thêu đứng hai bên lò sưởi đá cẩm thạch vàng kiểu Louis XV. Chiếc đồng hồ ở chính giữa tạc hình một ngôi đền thờ nữ thần Vesta; — và cả gian nhà thoang thoảng mùi ẩm mốc, vì sàn thấp hơn mặt vườn. [flaubert-un-cur-simple:1.5] Trên tầng một, trước hết là phòng ngủ của “Bà”, rất rộng, dán giấy hoa nhạt màu, có treo bức chân dung “Ông” trong bộ cánh công tử bột. Phòng ấy thông sang một phòng nhỏ hơn, ở đó có hai chiếc giường trẻ con không nệm. Tiếp đến là phòng khách, lúc nào cũng đóng kín, đầy những đồ đạc phủ vải. Rồi một hành lang dẫn tới một phòng làm việc; sách vở và giấy má lèn kín các ngăn của một tủ sách bao ba mặt quanh chiếc bàn giấy lớn bằng gỗ đen. Hai mảng tường ở hai bên góc quặt khuất dưới những bức vẽ bút mực, những bức phong cảnh màu bột và những bản khắc của Audran, kỷ niệm của một thời tươi đẹp hơn và một cảnh xa hoa đã tan biến. Một ô cửa sổ mái trên tầng hai soi sáng căn phòng của Félicité, nhìn ra những đồng cỏ. [flaubert-un-cur-simple:1.6] Chị dậy từ lúc rạng đông để khỏi lỡ buổi lễ, và làm việc không ngơi tay cho đến tối; rồi, khi bữa tối đã xong, bát đĩa đã đâu vào đấy và cửa đã cài chặt, chị vùi khúc củi xuống tro và ngủ thiếp đi trước lò sưởi, tay cầm chuỗi tràng hạt. Khi mặc cả, không ai bền gan hơn chị. Còn về sạch sẽ, những chiếc xoong nồi bóng loáng của chị khiến các chị người hầu khác phải tuyệt vọng. Tằn tiện, chị ăn chậm rãi, và lấy ngón tay nhặt trên bàn từng mẩu vụn bánh mì của mình, — một ổ bánh mì mười hai cân, nướng riêng cho chị, và ăn được hai mươi ngày. [flaubert-un-cur-simple:1.7] Mùa nào cũng như mùa nào, chị quàng một chiếc khăn vải hoa ghim chặt sau lưng, đội một chiếc mũ vải che kín tóc, đi bít tất xám, mặc váy lót đỏ, và khoác ngoài áo cánh một chiếc tạp dề có yếm, như các nữ y tá bệnh viện. [flaubert-un-cur-simple:1.8] Mặt chị gầy và giọng chị the thé. Năm hai mươi lăm tuổi, người ta tưởng chị đã bốn mươi. Từ tuổi năm mươi, chị không còn mang dáng vẻ của tuổi tác nào nữa; — và, lúc nào cũng lặng lẽ, lưng thẳng, cử chỉ chừng mực, chị trông như một người đàn bà bằng gỗ, vận hành một cách tự động. [flaubert-un-cur-simple:2.1] Như bao người khác, chị cũng từng có một chuyện tình. [flaubert-un-cur-simple:2.2] Cha chị, một thợ nề, ngã từ giàn giáo xuống mà chết. Rồi mẹ chị qua đời, các chị em gái tản mát mỗi người một ngả, một chủ trại đưa chị về nuôi, và từ khi còn bé tí đã bắt chị chăn bò ngoài đồng. Chị run lập cập trong những mảnh giẻ rách, nằm sấp uống nước ao, chẳng vì cớ gì cũng bị đánh, và cuối cùng bị đuổi vì tội ăn cắp ba mươi xu mà chị không hề phạm. Chị vào làm ở một trang trại khác, thành đứa ở coi gà vịt ngoài sân, và vì được chủ ưa nên bị bạn làm ghen ghét. [flaubert-un-cur-simple:2.3] Một buổi tối tháng Tám (khi ấy chị mười tám tuổi), họ lôi chị đi hội làng Colleville. Lập tức chị choáng váng, sững sờ trước tiếng ồn ã của bọn phường đàn, những ngọn đèn trên các tán cây, sắc màu sặc sỡ của áo xống, đăng ten, thánh giá vàng, cả đám đông người cùng lúc nhảy nhót ấy. Chị đang khiêm nhường đứng tách ra một bên thì một chàng trai trông có vẻ khá giả, đang hút tẩu, hai khuỷu tay tì lên càng một chiếc xe kéo, đến mời chị nhảy. Anh ta đãi chị rượu táo, cà phê, bánh galette, mua cho chị một chiếc khăn quàng, và, tưởng chị đã hiểu ý mình, ngỏ ý đưa chị về. Đến bên một cánh đồng yến mạch, anh ta thô bạo vật chị ngã xuống. Chị sợ hãi và kêu thét lên. Anh ta bỏ đi. [flaubert-un-cur-simple:2.4] Một buổi tối khác, trên đường đi Beaumont, chị muốn vượt qua một chiếc xe chở cỏ khô lớn đang chậm chạp lăn bánh, và khi lách sát qua những bánh xe, chị nhận ra Théodore. [flaubert-un-cur-simple:2.5] Anh ta thản nhiên tiến lại gần chị, nói rằng nên bỏ qua hết mọi chuyện, vì đó là “tại rượu”. [flaubert-un-cur-simple:2.6] Chị không biết đáp lại thế nào và chỉ muốn bỏ chạy. [flaubert-un-cur-simple:2.7] Lập tức anh ta nói chuyện mùa màng và các bậc chức sắc trong xã, vì cha anh đã rời Colleville đến trang trại Écots, thành thử giờ đây họ là hàng xóm của nhau. — “À!” chị nói. Anh nói thêm rằng gia đình muốn lo cho anh yên bề gia thất. Vả lại, anh cũng chẳng vội, còn chờ một người vợ vừa ý. Chị cúi đầu. Bấy giờ anh hỏi chị có nghĩ đến chuyện lấy chồng không. Chị mỉm cười đáp rằng giễu cợt người ta như thế là không phải. — “Đâu có, tôi thề với cô đấy!” và anh vòng tay trái ôm lấy eo chị; chị bước đi trong vòng tay anh đỡ; họ chậm bước lại. Gió êm, sao sáng lấp lánh, xe cỏ khô khổng lồ chòng chành trước mặt họ; và bốn con ngựa, lê bước, tung bụi lên. Rồi, chẳng cần ai ra lệnh, chúng rẽ sang phải. Anh ôm hôn chị thêm một lần nữa. Chị khuất vào bóng tối. [flaubert-un-cur-simple:2.8] Tuần sau, Théodore được chị nhận lời hẹn hò. [flaubert-un-cur-simple:2.9] Họ gặp nhau ở cuối các sân trại, sau một bức tường, dưới một gốc cây trơ trọi. Chị không ngây thơ theo kiểu các tiểu thư, — loài vật đã dạy cho chị biết; — nhưng lý trí và bản năng giữ gìn danh dự đã ngăn chị sa ngã. Sự cưỡng lại ấy càng khiến tình yêu của Théodore thêm sôi sục, đến nỗi để thỏa mãn nó (hoặc có lẽ vì ngây thơ) anh ngỏ lời cưới chị. Chị ngần ngừ chưa dám tin. Anh thề thốt long trọng. [flaubert-un-cur-simple:2.10] Chẳng bao lâu anh thú nhận một điều phiền toái: năm ngoái, cha mẹ anh đã mua cho anh một người đi lính thay; nhưng ngày một ngày hai người ta vẫn có thể bắt anh đi; ý nghĩ phải đi lính khiến anh khiếp sợ. Sự hèn nhát ấy, đối với Félicité, lại là bằng chứng của lòng yêu thương; tình yêu của chị vì thế tăng lên gấp bội. Chị trốn đi trong đêm, và, đến chỗ hẹn, Théodore lại dày vò chị bằng những nỗi lo âu và những lời nài nỉ của anh. [flaubert-un-cur-simple:2.11] Cuối cùng, anh báo rằng chính anh sẽ lên tòa Tỉnh trưởng dò hỏi tin tức, và sẽ mang tin về vào Chủ nhật tới, khoảng giữa mười một giờ và nửa đêm. [flaubert-un-cur-simple:2.12] Đến giờ hẹn, chị chạy tới với người yêu. [flaubert-un-cur-simple:2.13] Thay vào chỗ anh, chị gặp một người bạn của anh. [flaubert-un-cur-simple:2.14] Người ấy cho chị biết rằng chị sẽ không bao giờ gặp lại anh nữa. Để khỏi bị bắt lính, Théodore đã cưới một bà già rất giàu, bà Lehoussais, ở Toucques. [flaubert-un-cur-simple:2.15] Đó là một nỗi đau cuồng loạn. Chị vật mình xuống đất, kêu gào, khấn gọi Chúa lòng lành, và rên rỉ một mình ngoài đồng cho đến lúc mặt trời mọc. Rồi chị trở về trang trại, báo ý định thôi việc; và, cuối tháng, nhận đủ tiền công, chị gói tất cả hành trang nhỏ bé của mình trong một chiếc khăn, rồi đi đến Pont-l'Évêque. [flaubert-un-cur-simple:2.16] Trước quán trọ, chị hỏi thăm một bà tư sản đội mũ trùm góa phụ, người mà đúng lúc ấy lại đang tìm một người nấu bếp. Cô gái trẻ chẳng biết làm gì mấy, nhưng có vẻ đầy thiện chí và đòi hỏi lại ít ỏi đến mức cuối cùng bà Aubain phải nói: [flaubert-un-cur-simple:2.17] — Thôi được, tôi nhận chị! [flaubert-un-cur-simple:2.18] Mười lăm phút sau, Félicité đã dọn đến ở nhà bà. [flaubert-un-cur-simple:2.19] Thoạt đầu chị sống ở đó trong nỗi run sợ trước “nề nếp của nhà này” và bóng dáng “Ông” bao trùm lên mọi thứ! Cậu bé Paul và cô bé Virginie, đứa lên bảy, đứa chưa đầy bốn tuổi, đối với chị dường như được nặn bằng một chất liệu quý giá; chị cõng chúng trên lưng như một con ngựa, và bà Aubain cấm chị cứ chốc chốc lại hôn chúng, điều ấy làm chị tủi thân. Dù vậy chị thấy mình hạnh phúc. Sự êm ả của chốn này đã làm tan đi nỗi buồn của chị. [flaubert-un-cur-simple:2.20] Thứ Năm nào cũng có những khách quen đến chơi một ván boston. Félicité chuẩn bị sẵn cỗ bài và những lò sưởi chân. Họ đến đúng tám giờ và ra về trước khi chuông điểm mười một giờ. [flaubert-un-cur-simple:2.21] Mỗi sáng thứ Hai, gã bán đồ cũ trú dưới lối đi lại bày la liệt sắt vụn ra đất. Rồi thị trấn tràn ngập tiếng người ồn ã, lẫn với tiếng ngựa hí, tiếng cừu non be be, tiếng lợn ủn ỉn, cùng tiếng lọc cọc khô khốc của những cỗ xe trên phố. Gần trưa, lúc chợ đông nhất, người ta thấy xuất hiện ở ngưỡng cửa một lão nông cao lớn, mũ kết hất ra sau, mũi khoằm, đó là Robelin, người tá điền ở Geffosses. Ít lâu sau, — đến Liébard, người tá điền ở Toucques, thấp, đỏ au, béo phị, mặc áo vét xám và đi ghệt có gắn cựa. [flaubert-un-cur-simple:2.22] Cả hai đều biếu bà chủ đất mấy con gà mái hoặc mấy bánh pho mát. Félicité lần nào cũng phá được mánh khóe của họ; và họ ra về lòng đầy nể trọng chị. [flaubert-un-cur-simple:2.23] Thỉnh thoảng, chẳng theo kỳ hạn nào, bà Aubain lại tiếp hầu tước de Gremanville, một người chú của bà, đã khánh kiệt vì ăn chơi trác táng và đang sống ở Falaise trên mảnh đất cuối cùng còn lại. Lão bao giờ cũng đến vào giờ ăn trưa, dắt theo một con chó xù xấu xí mà chân nó làm bẩn hết đồ đạc. Dù cố ra vẻ quý tộc đến mức lần nào nói “Tiên phụ tôi” cũng nhấc mũ lên, nhưng thói quen lôi kéo, lão cứ rót rượu uống hết chén này đến chén khác, và buông ra những câu tục tĩu. Félicité lễ phép đẩy lão ra ngoài: “Ông uống thế đủ rồi, ông de Gremanville! Hẹn ông lần khác!” Rồi chị đóng cửa lại. [flaubert-un-cur-simple:2.24] Chị vui vẻ mở cửa ấy ra đón ông Bourais, cựu luật sư. Chiếc cà vạt trắng và cái đầu hói, diềm đăng ten trước ngực áo sơ mi, chiếc áo redingote nâu rộng thùng thình, cái kiểu hít thuốc bột mà khuỳnh tròn cánh tay, toàn bộ con người ông gây cho chị cái nỗi bối rối mà ta vẫn cảm thấy trước cảnh tượng của những con người phi thường. [flaubert-un-cur-simple:2.25] Vì quản lý tài sản của “Bà”, ông thường đóng cửa ngồi với bà hàng giờ trong phòng làm việc của “Ông”, và lúc nào cũng sợ bị liên lụy, kính trọng vô cùng giới quan tòa, tự phụ là biết tiếng La-tinh. [flaubert-un-cur-simple:2.26] Để dạy dỗ bọn trẻ một cách thú vị, ông tặng chúng một cuốn địa lý có tranh khắc. Tranh vẽ nhiều cảnh khác nhau trên thế giới, những kẻ ăn thịt người đầu cắm lông chim, một con khỉ bắt cóc một thiếu nữ, những người Bédouin giữa sa mạc, một con cá voi đang bị phóng lao, v.v. [flaubert-un-cur-simple:2.27] Paul giảng giải những bức tranh khắc ấy cho Félicité. Đó thậm chí là toàn bộ nền học vấn văn chương của chị. [flaubert-un-cur-simple:2.28] Việc học của bọn trẻ thì do Guyot đảm nhận, một gã nghèo khổ làm việc ở tòa Thị chính, nổi tiếng vì viết chữ đẹp, và hay liếc con dao nhíp lên ủng. [flaubert-un-cur-simple:2.29] Khi trời quang, cả nhà đi từ sớm đến trang trại Geffosses. [flaubert-un-cur-simple:2.30] Sân trại nằm trên dốc, ngôi nhà ở giữa; và biển, đằng xa, hiện ra như một vệt xám. [flaubert-un-cur-simple:2.31] Félicité lấy trong giỏ ra mấy lát thịt nguội, và mọi người ăn trưa trong một căn phòng liền với gian làm sữa. Đó là phần còn sót lại duy nhất của một ngôi nhà nghỉ mát nay đã biến mất. Giấy dán tường rách tả tơi rung rinh trước những luồng gió lùa. Bà Aubain cúi đầu, trĩu nặng kỷ niệm; bọn trẻ không dám nói gì nữa. “Chơi đi chứ!” bà bảo; chúng chạy biến. [flaubert-un-cur-simple:2.32] Paul trèo lên kho thóc, bắt chim, ném thia lia trên mặt ao, hoặc lấy gậy gõ vào những thùng rượu lớn kêu vang như trống. [flaubert-un-cur-simple:2.33] Virginie cho thỏ ăn, lao đi hái hoa thanh cúc, và đôi chân chạy nhanh làm lộ ra chiếc quần lót nhỏ có thêu. [flaubert-un-cur-simple:2.34] Một buổi chiều mùa thu, cả nhà trở về băng qua các đồng cỏ. [flaubert-un-cur-simple:2.35] Vầng trăng thượng huyền soi sáng một góc trời, và một làn sương lơ lửng như dải khăn quàng trên những khúc quanh co của dòng Toucques. Những con bò nằm dài giữa bãi cỏ, thản nhiên nhìn bốn người đi qua. Đến bãi chăn thứ ba, vài con đứng dậy, rồi xúm thành vòng tròn trước mặt họ. — “Đừng sợ!” Félicité nói; và, khe khẽ ngân nga một điệu hát than, chị vuốt dọc sống lưng con đứng gần nhất; nó quay ngoắt đi, những con khác làm theo. Nhưng khi đã băng qua đồng cỏ kế tiếp, một tiếng rống kinh hồn vang lên. Đó là một con bò mộng bị sương mù che khuất. Nó tiến về phía hai người đàn bà. Bà Aubain toan chạy. — “Đừng! đừng! chậm thôi!” Thế nhưng họ vẫn rảo bước, và nghe thấy đằng sau một hơi thở phì phò mỗi lúc một gần. Móng nó, như những chiếc búa, nện xuống cỏ đồng; kìa, giờ nó đang phi nước đại! Félicité quay lại, và hai tay chị bứt lên những tảng đất ném vào mắt nó. Nó cúi mõm, lắc sừng và run lên vì giận dữ, rống lên ghê rợn. Bà Aubain, ở cuối đồng cỏ với hai đứa con nhỏ, cuống cuồng tìm cách vượt qua bờ đất cao. Félicité vẫn lùi dần trước con bò mộng, và liên tục ném những tảng đất cỏ làm nó lóa mắt, trong khi chị kêu lên: — “Nhanh lên! nhanh lên!” Bà Aubain xuống rãnh, đẩy Virginie, rồi đến Paul, ngã mấy lần khi cố trèo lên bờ dốc, và nhờ gắng hết can đảm mà lên được. [flaubert-un-cur-simple:2.36] Con bò mộng đã dồn Félicité vào sát một hàng rào song thưa; bọt dãi của nó bắn lên mặt chị, chỉ một giây nữa là nó đã húc lòi ruột chị. Chị kịp lách mình qua giữa hai thanh chắn, và con vật to lớn, hết sức ngạc nhiên, đứng sững lại. [flaubert-un-cur-simple:2.37] Biến cố ấy, suốt nhiều năm trời, là đề tài bàn tán ở Pont-l'Évêque. Félicité không lấy thế làm kiêu hãnh chút nào, thậm chí chẳng hề ngờ rằng mình đã làm được điều gì anh hùng. [flaubert-un-cur-simple:2.38] Chị chỉ còn lo cho mỗi Virginie; — vì cô bé, sau cơn hoảng sợ, mắc chứng bệnh thần kinh, và ông Poupart, bác sĩ, khuyên đi tắm biển ở Trouville. [flaubert-un-cur-simple:2.39] Hồi ấy, chưa mấy ai đến tắm biển ở đó. Bà Aubain dò hỏi, hỏi ý Bourais, sửa soạn như cho một chuyến đi xa. [flaubert-un-cur-simple:2.40] Hành lý của bà đi trước từ hôm trước, trên chiếc xe bò của Liébard. Hôm sau, ông dắt đến hai con ngựa, một con có yên dành cho đàn bà, có lưng tựa bọc nhung; còn trên lưng con thứ hai, một tấm áo choàng cuộn lại làm thành một thứ chỗ ngồi. Bà Aubain ngồi lên đó, sau lưng ông. Félicité lo cho Virginie, còn Paul cưỡi con lừa của ông Lechaptois, cho mượn với điều kiện phải chăm nom nó thật cẩn thận. [flaubert-un-cur-simple:2.41] Đường xấu đến nỗi tám cây số mà phải mất hai giờ. Những con ngựa lún đến tận cổ chân trong bùn, và phải giật mạnh hông để rút chân lên; hoặc chúng vấp phải những vệt bánh xe; có lúc lại phải nhảy qua. Con ngựa cái của Liébard, đến vài chỗ, bỗng đứng khựng lại. Ông kiên nhẫn chờ nó chịu đi tiếp; và ông kể chuyện những người có đất đai chạy dọc con đường, kèm thêm vào chuyện đời họ những lời bình luận về đạo đức. Chẳng hạn, giữa Toucques, khi đi ngang qua dưới những ô cửa sổ viền đầy hoa sen cạn, ông nhún vai nói: — “Đấy, cái bà Lehoussais ấy, đáng lẽ thay vì lấy một gã trai trẻ...” Félicité không nghe thấy phần còn lại; ngựa chạy nước kiệu, lừa phi nước đại; cả đoàn rẽ vào một lối mòn, một cánh cổng chắn xoay mở, hai cậu con trai xuất hiện, và mọi người xuống ngựa trước hố nước phân, ngay trên ngưỡng cửa. [flaubert-un-cur-simple:2.42] Bà Liébard, vừa trông thấy bà chủ, liền rối rít tỏ bày niềm vui. Bà dọn cho chủ một bữa trưa có thăn bò, lòng bò, dồi huyết, gà hầm, rượu táo sủi bọt, bánh tart nhân mứt quả và mận ngâm rượu mạnh, kèm theo tất cả là những lời lẽ lễ độ: nào Bà trông khỏe ra, nào Cô nay đã “lộng lẫy”, nào cậu Paul đã “cứng cáp” hẳn ra, lại không quên cả ông bà đã khuất của hai cô cậu mà nhà Liébard từng biết, vì đã phục vụ gia đình từ nhiều đời nay. Trang trại, cũng như họ, mang vẻ cổ xưa. Những thanh rầm trên trần đã mọt, tường đen ám khói, kính cửa xám bụi. Một chiếc tủ chén bằng gỗ sồi bày đủ thứ đồ dùng, bình, đĩa, bát thiếc, bẫy sói, kéo xén lông cừu; một chiếc ống thụt khổng lồ làm bọn trẻ bật cười. Không một cái cây nào trong ba khoảnh sân mà gốc không mọc nấm, hoặc trên cành không có một chùm tầm gửi. Gió đã quật đổ mấy cây. Chúng lại đâm chồi từ giữa thân; và cây nào cũng oằn xuống vì sai quả táo. Những mái rạ, giống như nhung nâu, dày mỏng không đều, chịu được những cơn gió giật mạnh nhất. Thế nhưng nhà để xe thì đã đổ nát. Bà Aubain nói rằng bà sẽ liệu, rồi sai thắng yên cương lại cho ngựa. [flaubert-un-cur-simple:2.43] Phải đi thêm nửa giờ nữa mới tới Trouville. Đoàn lữ hành nhỏ xuống ngựa để đi qua Écores; đó là một vách đá nhô ra trên những con thuyền; và ba phút sau, ở cuối bến, họ vào sân quán Cừu Vàng, nhà bà David. [flaubert-un-cur-simple:2.44] Virginie, ngay từ những ngày đầu, đã thấy đỡ yếu, nhờ thay đổi không khí và nhờ tác dụng của những lần tắm biển. Cô bé mặc áo lót mà tắm, vì không có đồ tắm; và chị người hầu thay quần áo cho cô bé trong một chòi gác của nhân viên hải quan dùng làm chỗ cho người tắm. [flaubert-un-cur-simple:2.45] Buổi chiều, mọi người dắt lừa đi quá Roches-Noires, về phía Hennequeville. Lối mòn, thoạt tiên, đi lên giữa những vùng đất nhấp nhô như thảm cỏ của một công viên, rồi tới một cao nguyên nơi những bãi chăn xen kẽ với những cánh đồng đang cày. Bên lề đường, giữa những bụi mâm xôi rậm rịt, những cây ô rô đứng sừng sững; đây đó, một cây chết lớn vạch lên nền trời xanh những đường dích dắc bằng các cành của nó. [flaubert-un-cur-simple:2.46] Hầu như lần nào họ cũng nghỉ chân trên một đồng cỏ, bên trái là Deauville, bên phải là Le Havre và trước mặt là biển khơi. Biển rực nắng, phẳng lặng như gương, êm ả đến mức chỉ nghe văng vẳng tiếng rì rào; những con chim sẻ ẩn mình ríu rít và vòm trời mênh mông bao trùm lên tất cả. Bà Aubain ngồi khâu vá; Virginie bên cạnh tết cói; Félicité nhổ những bông oải hương; Paul, thấy chán, đòi đi. [flaubert-un-cur-simple:2.47] Những lần khác, sau khi đi thuyền qua sông Toucques, họ đi tìm vỏ ốc. Nước triều ròng để lộ ra những con nhím biển, sò điệp, sứa; và bọn trẻ chạy đuổi để chộp lấy những bông bọt bị gió cuốn đi. Những con sóng thiu thiu ngủ, đổ xuống cát, trải dài dọc bờ biển; bãi trải ra tít tắp, nhưng về phía đất liền thì bị chặn lại bởi những cồn cát ngăn nó với Marais, một đồng cỏ rộng hình trường đua ngựa. Khi họ trở về theo lối ấy, Trouville, tít phía trong trên sườn đồi, cứ mỗi bước lại lớn dần lên, và với tất cả những ngôi nhà cao thấp không đều, dường như đang nở bung ra trong một cảnh lộn xộn vui tươi. [flaubert-un-cur-simple:2.48] Những hôm trời quá nóng, họ không ra khỏi phòng. Ánh sáng chói lòa bên ngoài in những vạch sáng giữa các nan cửa chớp. Làng không một tiếng động. Dưới kia, trên vỉa hè, không một bóng người. Sự im lặng lan tràn ấy càng làm tăng thêm vẻ yên tĩnh của vạn vật. Xa xa, búa của những người thợ xảm thuyền gõ lên vỏ tàu, và một làn gió nặng nề đưa lại mùi hắc ín. [flaubert-un-cur-simple:2.49] Trò tiêu khiển chính là xem thuyền về. Vừa qua khỏi những cột tiêu, thuyền bắt đầu chạy vát. Buồm hạ xuống còn hai phần ba cột; và, với cánh buồm mũi căng phồng như quả bóng, thuyền tiến lên, lướt đi trong tiếng sóng vỗ óc ách, cho đến giữa cảng, nơi neo bỗng buông xuống. Rồi con thuyền cập sát bờ kè. Thủy thủ ném qua mạn thuyền những con cá còn giãy đành đạch; một dãy xe đã chờ sẵn, và những người đàn bà đội mũ vải bông lao tới đón lấy những chiếc giỏ và ôm hôn chồng mình. [flaubert-un-cur-simple:2.50] Một hôm, một người trong số họ đến bắt chuyện với Félicité, và ít lâu sau chị bước vào phòng, mặt mày hớn hở. Chị đã tìm lại được một người chị em gái; và Nastasie Barette, vợ Leroux, xuất hiện, ôm một đứa con còn bú trước ngực, tay phải dắt một đứa khác, và bên trái là một chú bé thủy thủ, hai tay chống nạnh, mũ nồi đội lệch xuống tai. [flaubert-un-cur-simple:2.51] Mười lăm phút sau, bà Aubain cho bà ta về. [flaubert-un-cur-simple:2.52] Lúc nào người ta cũng gặp họ quanh quẩn gần bếp, hoặc trên những lối đi dạo. Người chồng thì không thấy mặt. [flaubert-un-cur-simple:2.53] Félicité đem lòng thương mến họ. Chị mua cho họ một tấm chăn, mấy chiếc áo sơ mi, một cái lò; rõ ràng là họ bòn rút chị. Sự yếu lòng ấy làm bà Aubain bực mình, vả lại bà cũng không ưa thói suồng sã của thằng cháu, — vì nó mày tao với con trai bà; — và, vì Virginie bị ho và thời tiết không còn tốt nữa, bà trở về Pont-l'Évêque. [flaubert-un-cur-simple:2.54] Ông Bourais chỉ bảo cho bà trong việc chọn trường trung học. Trường ở Caen được tiếng là tốt nhất. Paul được gửi đến đó; và cậu mạnh dạn chào từ biệt, hài lòng được đến sống trong một ngôi nhà có bạn bè. [flaubert-un-cur-simple:2.55] Bà Aubain đành cam chịu xa con trai, vì đó là điều không thể tránh. Virginie mỗi ngày một ít nghĩ đến anh. Félicité nhớ những tiếng ồn ào của cậu. Nhưng một công việc đến khiến chị khuây khỏa; từ lễ Giáng sinh, ngày nào chị cũng dẫn cô bé đi học giáo lý. [flaubert-un-cur-simple:3.1] Sau khi quỳ gối bái ở cửa, chị tiến vào dưới gian giữa cao vút, giữa hai hàng ghế, mở hàng ghế riêng của bà Aubain, ngồi xuống, và đưa mắt nhìn quanh. [flaubert-un-cur-simple:3.2] Con trai bên phải, con gái bên trái, ngồi kín các hàng ghế ở gian cung thánh; cha xứ đứng gần giá sách hát; trên một ô kính màu ở hậu cung, Đức Chúa Thánh Thần ngự phía trên Đức Mẹ; một ô khác vẽ Đức Mẹ quỳ trước Chúa Hài Đồng, và, đằng sau nhà tạm, một nhóm tượng gỗ tạc Thánh Michel đang quật ngã con rồng. [flaubert-un-cur-simple:3.3] Trước hết, vị linh mục giảng tóm lược Thánh sử. Chị ngỡ như được thấy thiên đàng, cơn hồng thủy, tháp Babel, những thành phố chìm trong lửa, những dân tộc đang chết, những ngẫu tượng bị lật đổ; và từ cơn lóa mắt ấy chị giữ lại lòng tôn kính Đấng Tối Cao và nỗi sợ cơn thịnh nộ của Ngài. Rồi chị khóc khi nghe kể cuộc Khổ nạn. Sao người ta lại đóng đinh Ngài, Ngài là đấng yêu thương trẻ nhỏ, cho đám đông ăn no, chữa lành người mù, và vì hiền từ đã muốn sinh ra giữa những người nghèo khó, trên đống phân của một chuồng gia súc? Mùa gieo, mùa gặt, những bàn ép trái cây, tất cả những điều quen thuộc mà Phúc Âm nói tới, đều có trong cuộc đời chị; Thiên Chúa đi qua đã thánh hóa chúng; và chị yêu những con chiên non dịu dàng hơn vì yêu Chiên Con, yêu những con bồ câu vì Đức Chúa Thánh Thần. [flaubert-un-cur-simple:3.4] Chị khó lòng hình dung ra dung mạo của Ngài; vì Ngài không chỉ là chim, mà còn là lửa, và những lúc khác là hơi thở. Có lẽ chính ánh sáng của Ngài chập chờn đêm đêm bên bờ đầm lầy, hơi thở của Ngài đẩy những đám mây trôi, tiếng nói của Ngài khiến tiếng chuông ngân nên hòa điệu; và chị cứ đắm mình trong niềm tôn thờ, tận hưởng hơi mát của những bức tường và sự yên tĩnh của ngôi nhà thờ. [flaubert-un-cur-simple:3.5] Còn về tín điều, chị chẳng hiểu gì, thậm chí cũng chẳng cố hiểu. Cha xứ giảng, bọn trẻ đọc thuộc lòng, chị rốt cuộc ngủ thiếp đi; và chợt tỉnh giấc khi chúng ra về, guốc gỗ gõ lộp cộp trên nền đá lát. [flaubert-un-cur-simple:3.6] Chính bằng cách ấy, nhờ nghe mãi, mà chị học được giáo lý, vì việc giáo dục đức tin của chị đã bị bỏ bê từ thuở nhỏ; và từ đó chị bắt chước mọi việc đạo đức của Virginie, ăn chay như cô bé, xưng tội cùng cô bé. Vào lễ Mình Thánh Chúa, hai người cùng nhau dựng một bàn thờ tạm. [flaubert-un-cur-simple:3.7] Lễ rước lễ lần đầu khiến chị lo lắng từ trước. Chị tất bật lo đôi giày, lo chuỗi hạt, lo cuốn sách, lo đôi găng. Chị run rẩy biết bao khi giúp mẹ cô bé mặc áo cho cô! [flaubert-un-cur-simple:3.8] Suốt buổi lễ, chị thấy lòng thắt lại. Ông Bourais che khuất một bên gian cung thánh; nhưng ngay trước mặt, đàn trinh nữ đội vòng hoa trắng trên những tấm khăn voan buông xuống trông như một cánh đồng tuyết; và từ xa chị đã nhận ra đứa bé thân yêu nhờ chiếc cổ xinh xắn hơn và dáng vẻ trầm mặc. Chuông rung. Những mái đầu cúi xuống; tất cả lặng im. Theo tiếng đại phong cầm vang dội, ca viên và đám đông cất tiếng hát kinh Agnus Dei; rồi đoàn con trai bắt đầu đi lên; và, sau họ, các cô gái đứng dậy. Từng bước một, tay chắp lại, các cô đi về phía bàn thờ rực sáng, quỳ xuống trên bậc thứ nhất, lần lượt nhận bánh thánh, rồi cũng theo thứ tự ấy trở về chỗ quỳ. Khi đến lượt Virginie, Félicité nghiêng người để nhìn cô bé; và, với trí tưởng tượng mà chỉ những tình thương thật sự mới đem lại, chị tưởng như chính mình là đứa trẻ ấy; gương mặt cô bé trở thành gương mặt chị, chiếc áo của cô bé khoác lên người chị, trái tim cô bé đập trong lồng ngực chị; vào lúc há miệng ra, mắt nhắm lại, chị suýt ngất đi. [flaubert-un-cur-simple:3.9] Hôm sau, từ sớm, chị đến phòng thánh để xin cha xứ cho chị rước lễ. Chị rước lễ một cách sốt sắng, nhưng không nếm được cũng niềm hoan lạc ấy. [flaubert-un-cur-simple:3.10] Bà Aubain muốn con gái trở thành một người hoàn hảo; và, vì Guyot không thể dạy cô bé tiếng Anh hay âm nhạc, bà quyết định cho cô vào nội trú ở dòng Ursulines tại Honfleur. [flaubert-un-cur-simple:3.11] Đứa trẻ không phản đối gì. Félicité thở dài, thấy bà chủ thật vô tình. Rồi chị nghĩ rằng có lẽ bà chủ có lý. Những chuyện ấy vượt quá tầm hiểu biết của chị. [flaubert-un-cur-simple:3.12] Cuối cùng, một hôm, một chiếc xe ngựa cũ có mui dừng trước cửa; và từ trong xe bước xuống một bà xơ đến đón cô chủ. Félicité đưa hành lý lên nóc xe, dặn dò người đánh xe, và đặt vào hòm xe sáu hũ mứt và một tá quả lê, cùng một bó hoa violet. [flaubert-un-cur-simple:3.13] Virginie, vào phút chót, bật lên nức nở; cô bé ôm hôn mẹ, bà hôn lên trán con, nhắc đi nhắc lại: — “Nào! can đảm lên! can đảm lên!” Bậc lên xuống gập lại, chiếc xe lăn bánh. [flaubert-un-cur-simple:3.14] Bấy giờ bà Aubain ngất đi; và tối hôm ấy tất cả bạn bè bà, vợ chồng Lormeau, bà Lechaptois, mấy cô nhà Rochefeuille, ông de Houppeville và Bourais đến để an ủi bà. [flaubert-un-cur-simple:3.15] Xa con gái, thoạt đầu bà thấy rất đau đớn. Nhưng mỗi tuần ba lần bà nhận được thư con, những ngày khác bà viết thư cho con, đi dạo trong vườn, đọc sách đôi chút, và bằng cách ấy lấp đầy những giờ trống trải. [flaubert-un-cur-simple:3.16] Buổi sáng, theo thói quen, Félicité vào phòng Virginie, và nhìn những bức tường. Chị buồn chán vì không còn phải chải tóc cho cô bé, buộc dây giày cho cô bé, ủ chăn cho cô bé trên giường, — và không còn được luôn luôn nhìn thấy gương mặt dễ thương của cô bé, không còn được nắm tay cô bé khi hai người cùng đi ra ngoài. Vì chẳng có việc gì làm, chị thử làm ren. Những ngón tay quá thô vụng của chị làm đứt chỉ; chị chẳng để tâm được vào việc gì, mất ngủ, và theo lời chị nói, thì người cứ “héo hon”. [flaubert-un-cur-simple:3.17] Để “cho khuây”, chị xin phép được đón đứa cháu trai là Victor đến chơi. [flaubert-un-cur-simple:3.18] Cháu đến vào ngày Chủ nhật sau buổi lễ, má hồng hào, ngực để trần, mang theo mùi đồng nội nơi cháu vừa đi qua. Lập tức chị bày bát đĩa ra bàn. Hai cô cháu ăn trưa đối diện nhau; và, tự mình ăn càng ít càng tốt cho đỡ tốn, chị nhồi cho cháu ăn no căng đến nỗi rốt cuộc cháu ngủ thiếp đi. Vừa nghe hồi chuông đầu tiên báo giờ kinh chiều, chị đánh thức cháu dậy, chải quần cho cháu, thắt cà vạt cho cháu, rồi đi đến nhà thờ, khoác tay cháu với niềm kiêu hãnh của một người mẹ. [flaubert-un-cur-simple:3.19] Cha mẹ cháu lúc nào cũng dặn cháu tìm cách moi được ở chị thứ gì đó, khi thì một gói đường thô, xà phòng, rượu mạnh, đôi khi cả tiền. Cháu mang quần áo cũ đến nhờ vá; và chị nhận làm việc ấy, sung sướng có được dịp buộc cháu phải quay lại. [flaubert-un-cur-simple:3.20] Vào tháng Tám, cha cháu dẫn cháu đi theo nghề chạy tàu ven biển. [flaubert-un-cur-simple:3.21] Đó là mùa nghỉ hè. Bọn trẻ về khiến chị được an ủi. Nhưng Paul trở nên đỏng đảnh, còn Virginie thì đã qua cái tuổi có thể xưng hô suồng sã, điều ấy tạo nên một sự ngượng ngùng, một hàng rào giữa hai người. [flaubert-un-cur-simple:3.22] Victor lần lượt đi Morlaix, Dunkerque và Brighton; sau mỗi chuyến đi, cháu lại tặng chị một món quà. Lần đầu là một chiếc hộp gắn vỏ sò; lần thứ hai, một chiếc tách cà phê; lần thứ ba, một hình nộm lớn bằng bánh gừng. Cháu lớn lên ngày càng đẹp trai, dáng người cân đối, lún phún ria mép, đôi mắt thật thà hiền hậu, và đội một chiếc mũ da nhỏ hất ra sau như một hoa tiêu. Cháu làm chị vui bằng những câu chuyện xen lẫn từ ngữ của dân đi biển. [flaubert-un-cur-simple:3.23] Một ngày thứ Hai, 14 tháng Bảy năm 1819 (chị không bao giờ quên ngày ấy), Victor báo tin cháu đã ký giao kèo đi viễn dương, và, vào đêm ngày kia, sẽ đi chuyến tàu khách Honfleur để đến nhập chiếc thuyền buồm của mình, sắp nhổ neo từ Le Havre. Có lẽ cháu sẽ đi đến hai năm. [flaubert-un-cur-simple:3.24] Viễn cảnh một cuộc xa cách như thế khiến Félicité rầu rĩ; và để nói lời từ biệt với cháu thêm một lần nữa, tối thứ Tư, sau bữa tối của bà chủ, chị xỏ chân vào đôi guốc, và nuốt trọn bốn dặm đường ngăn cách Pont-l'Évêque với Honfleur. [flaubert-un-cur-simple:3.25] Khi tới trước đài Thánh giá, đáng lẽ rẽ trái thì chị lại rẽ phải, lạc vào những xưởng đóng tàu, quay ngược trở lại; những người chị hỏi đường giục chị đi nhanh lên. Chị đi vòng quanh bến cảng đầy tàu thuyền, vấp vào những sợi dây buộc tàu; rồi mặt đất dốc xuống, những ánh đèn đan chéo nhau, và chị tưởng mình phát điên, khi trông thấy những con ngựa ở trên trời. [flaubert-un-cur-simple:3.26] Ở mép bến, những con ngựa khác đang hí, hoảng sợ vì biển. Một chiếc ròng rọc nhấc chúng lên rồi thả xuống một con tàu, nơi hành khách chen lấn nhau giữa những thùng rượu táo, những giỏ pho mát, những bao ngũ cốc; người ta nghe tiếng gà cục tác, viên thuyền trưởng chửi rủa; và một chú bé thủy thủ đứng tì khuỷu tay lên xà treo neo, dửng dưng trước tất cả. Félicité, lúc nãy không nhận ra cháu, kêu lên: “Victor!” cháu ngẩng đầu lên; chị đang lao tới thì bỗng người ta rút cầu thang lên. [flaubert-un-cur-simple:3.27] Chiếc tàu khách, được những người đàn bà vừa kéo vừa hát, ra khỏi cảng. Sườn tàu kêu răng rắc, những con sóng nặng nề quất vào mũi tàu. Cánh buồm đã xoay, không còn thấy ai nữa; — và, trên mặt biển bạc ánh trăng, con tàu thành một vệt đen cứ nhạt dần, chìm xuống, biến mất. [flaubert-un-cur-simple:3.28] Félicité, khi đi ngang qua đài Thánh giá, muốn phó thác cho Chúa điều chị yêu quý nhất; và chị cầu nguyện rất lâu, đứng thẳng, mặt đẫm nước mắt, mắt hướng lên những đám mây. Thành phố ngủ yên, những nhân viên hải quan đi tuần; và nước không ngừng đổ xuống qua những lỗ cống của âu tàu, ồn ào như tiếng thác. Đồng hồ điểm hai giờ. [flaubert-un-cur-simple:3.29] Phòng tiếp khách của tu viện sẽ không mở trước khi trời sáng. Về trễ hẳn sẽ làm bà chủ phật ý; và, dù rất muốn ôm hôn đứa trẻ kia, chị vẫn quay về. Những cô hầu ở quán trọ đang thức dậy khi chị vào đến Pont-l'Évêque. [flaubert-un-cur-simple:3.30] Vậy là thằng bé tội nghiệp sẽ lênh đênh trên sóng nước hàng tháng trời! Những chuyến đi trước của cháu không làm chị sợ. Từ Anh, từ Bretagne, người ta còn trở về; nhưng châu Mỹ, các Thuộc địa, các Hải đảo, những nơi ấy chìm lấp trong một miền mơ hồ, ở tận đầu kia thế giới. [flaubert-un-cur-simple:3.31] Từ đó, Félicité chỉ còn nghĩ đến đứa cháu. Những ngày nắng, chị lo cháu khát; khi trời giông bão, chị sợ sét đánh cháu. Nghe tiếng gió gầm gừ trong ống khói và cuốn bay những tấm đá lợp mái, chị lại thấy cháu bị chính cơn bão ấy quật vào, trên đỉnh một cột buồm gãy nát, cả người ngả ra sau, dưới một làn bọt sóng; hoặc — kỷ niệm của cuốn địa lý có tranh khắc — cháu bị bọn mọi rợ ăn thịt, bị lũ khỉ bắt vào rừng, đang hấp hối dọc một bãi biển hoang vắng. Và chị không bao giờ nói ra những nỗi lo âu của mình. [flaubert-un-cur-simple:3.32] Bà Aubain thì có những nỗi lo khác, về con gái. [flaubert-un-cur-simple:3.33] Các bà xơ nhận thấy cô bé giàu tình cảm, nhưng yếu đuối. Một xúc động nhỏ nhất cũng khiến cô bị kích động. Phải bỏ đàn dương cầm. [flaubert-un-cur-simple:3.34] Mẹ cô bé đòi tu viện phải gửi thư đều đặn. Một buổi sáng người phát thư không đến, bà sốt ruột; và cứ đi đi lại lại trong phòng, từ ghế bành đến cửa sổ. Thật quá lạ lùng! đã bốn ngày rồi, không có tin tức gì! [flaubert-un-cur-simple:3.35] Để bà được an ủi khi nhìn vào trường hợp của mình, Félicité nói với bà: [flaubert-un-cur-simple:3.36] — Con đây, thưa bà, đã sáu tháng nay con chẳng nhận được thư nào!... [flaubert-un-cur-simple:3.37] — Thư của ai cơ?... [flaubert-un-cur-simple:3.38] Chị người hầu nhỏ nhẹ đáp: [flaubert-un-cur-simple:3.39] — Thì... của cháu con! [flaubert-un-cur-simple:3.40] — À! cháu chị! — Và, nhún vai, bà Aubain lại tiếp tục đi đi lại lại, điều đó có nghĩa là: “Tôi chẳng nghĩ đến!... Vả lại, tôi cóc cần! một thằng nhóc thủy thủ, một đứa ăn mày, to chuyện gì!... trong khi con gái tôi... Chị nghĩ mà xem!...” [flaubert-un-cur-simple:3.41] Félicité, dù lớn lên trong cảnh khắc nghiệt, cũng phẫn uất với bà chủ, rồi quên đi. [flaubert-un-cur-simple:3.42] Chị thấy bà chủ cuống cuồng vì cô bé là chuyện hết sức tự nhiên. [flaubert-un-cur-simple:3.43] Hai đứa trẻ quan trọng ngang nhau; một sợi dây từ trái tim chị gắn kết chúng, và số phận của chúng hẳn phải là một. [flaubert-un-cur-simple:3.44] Ông dược sĩ cho chị biết rằng tàu của Victor đã tới Havana. Ông đọc được tin ấy trên một tờ báo. [flaubert-un-cur-simple:3.45] Vì những điếu xì gà, chị tưởng tượng Havana là một xứ sở người ta chẳng làm gì khác ngoài hút thuốc, và Victor đi lại giữa những người da đen trong một đám mây khói thuốc. Liệu “trong trường hợp cần thiết” có thể đi đường bộ mà về được không? Từ đó tới Pont-l'Évêque bao xa? Muốn biết, chị hỏi ông Bourais. [flaubert-un-cur-simple:3.46] Ông với lấy tập bản đồ, rồi bắt đầu giảng giải về kinh độ; và ông nở một nụ cười đẹp đẽ của kẻ thông thái rởm trước vẻ ngơ ngác của Félicité. Cuối cùng, bằng chiếc cán kẹp bút chì, ông chỉ vào giữa những đường khía của một vệt hình bầu dục một chấm đen, nhỏ đến mức không thấy được, kèm theo câu: “Đây.” Chị cúi xuống tấm bản đồ; mạng lưới những đường kẻ tô màu ấy làm mỏi mắt chị mà chẳng cho chị biết được điều gì; và khi Bourais bảo chị nói ra điều gì làm chị lúng túng, chị nhờ ông chỉ cho chị ngôi nhà Victor đang ở. Bourais giơ hai tay lên, hắt hơi, cười ngặt nghẽo; một sự ngây thơ như thế khiến ông hể hả; còn Félicité không hiểu vì sao, — chị, người có lẽ còn chờ được thấy cả chân dung của đứa cháu, trí khôn chị hạn hẹp đến thế! [flaubert-un-cur-simple:3.47] Mười lăm ngày sau, Liébard, như thường lệ vào giờ họp chợ, bước vào bếp, và trao cho chị một lá thư do anh rể chị gửi. Vì chẳng ai trong hai người biết đọc, chị phải nhờ đến bà chủ. [flaubert-un-cur-simple:3.48] Bà Aubain, đang đếm mũi đan, đặt chiếc áo đan xuống bên cạnh, bóc thư, giật mình, và, bằng giọng trầm, với ánh mắt sâu thẳm: [flaubert-un-cur-simple:3.49] — Có chuyện chẳng lành... người ta báo tin cho chị. Cháu chị... [flaubert-un-cur-simple:3.50] Cháu đã chết. Thư không nói gì thêm. [flaubert-un-cur-simple:3.51] Félicité ngã xuống một chiếc ghế, tựa đầu vào vách, và nhắm mắt lại, mí mắt bỗng chốc đỏ hồng. Rồi, đầu cúi gằm, hai tay buông thõng, mắt nhìn trân trân, chị lặp đi lặp lại từng hồi: [flaubert-un-cur-simple:3.52] — Tội nghiệp thằng nhỏ! tội nghiệp thằng nhỏ! [flaubert-un-cur-simple:3.53] Liébard nhìn chị, thở dài thườn thượt. Bà Aubain hơi run run. [flaubert-un-cur-simple:3.54] Bà bảo chị đi thăm người chị em gái ở Trouville. [flaubert-un-cur-simple:3.55] Félicité đáp lại, bằng một cử chỉ, rằng chị không cần. [flaubert-un-cur-simple:3.56] Một hồi im lặng. Bác Liébard thấy nên rút lui là phải. [flaubert-un-cur-simple:3.57] Bấy giờ chị nói: [flaubert-un-cur-simple:3.58] — Với họ thì có nhằm nhò gì đâu! [flaubert-un-cur-simple:3.59] Đầu chị lại gục xuống; và chị máy móc nhấc lên, thỉnh thoảng, những chiếc kim đan dài trên bàn khâu. [flaubert-un-cur-simple:3.60] Mấy người đàn bà khiêng qua sân một chiếc cáng chất đồ giặt nhỏ nước tong tỏng. [flaubert-un-cur-simple:3.61] Trông thấy họ qua ô kính, chị nhớ đến mẻ giặt của mình; đã ngâm nước tro từ hôm qua, hôm nay phải đem giũ; và chị ra khỏi phòng. [flaubert-un-cur-simple:3.62] Tấm ván và chiếc thùng của chị để bên bờ sông Toucques. Chị quăng lên bờ một đống áo sơ mi, xắn tay áo, cầm lấy chày đập; và những nhát đập mạnh của chị vang sang tận những khu vườn khác bên cạnh. Đồng cỏ vắng tanh, gió lay động mặt sông; dưới đáy, những đám cỏ dài rạp mình, như những mớ tóc của xác chết trôi trong nước. Chị nén nỗi đau, cho đến tối vẫn rất can đảm; nhưng, về đến phòng mình, chị buông mình theo nó, nằm sấp trên tấm nệm, mặt úp vào gối, hai nắm tay ấn vào thái dương. [flaubert-un-cur-simple:3.63] Mãi về sau, qua chính viên thuyền trưởng của Victor, chị mới biết rõ hoàn cảnh cái chết của cháu. Ở bệnh viện người ta đã trích máu cháu quá nhiều, để chữa bệnh sốt vàng. Bốn bác sĩ giữ chặt cháu cùng một lúc. Cháu chết ngay lập tức, và ông trưởng khoa đã nói: [flaubert-un-cur-simple:3.64] — Thôi! lại thêm một đứa! [flaubert-un-cur-simple:3.65] Cha mẹ cháu xưa nay vẫn đối xử với cháu tàn nhẫn. Chị thà không gặp lại họ; và họ cũng chẳng hề tìm đến, vì quên, hoặc vì sự chai sạn của những kẻ khốn cùng. [flaubert-un-cur-simple:3.66] Virginie mỗi ngày một yếu đi. [flaubert-un-cur-simple:3.67] Những cơn khó thở, những tràng ho, cơn sốt dai dẳng và những vết đỏ loang lổ trên gò má báo hiệu một căn bệnh sâu xa nào đó. Ông Poupart đã khuyên đến ở một thời gian tại vùng Provence. Bà Aubain đã quyết định như thế, và hẳn đã đón ngay con gái về nhà, nếu không vì khí hậu của Pont-l'Évêque. [flaubert-un-cur-simple:3.68] Bà thỏa thuận với một người cho thuê xe ngựa, để chở bà đến tu viện mỗi thứ Ba. Trong vườn có một sân thượng từ đó có thể nhìn thấy sông Seine. Virginie dạo bước ở đó, khoác tay mẹ, trên những chiếc lá nho rụng. Đôi khi ánh nắng xuyên qua mây khiến cô bé phải nheo mắt, trong khi cô nhìn những cánh buồm xa xa và cả chân trời, từ lâu đài Tancarville đến những ngọn hải đăng ở Le Havre. Rồi hai mẹ con nghỉ dưới giàn cây. Mẹ cô đã kiếm được một thùng nhỏ rượu vang Malaga hảo hạng; và, cười khúc khích khi nghĩ đến chuyện bị say, cô chỉ uống chừng hai đốt ngón tay, không hơn. [flaubert-un-cur-simple:3.69] Sức khỏe cô hồi phục. Mùa thu trôi qua êm ả. Félicité làm bà Aubain yên lòng. Nhưng, một buổi tối đi làm việc vặt quanh đó về, chị gặp trước cửa chiếc xe độc mã của ông Poupart; và ông đang ở trong tiền sảnh. Bà Aubain đang thắt dây mũ. [flaubert-un-cur-simple:3.70] — Đưa tôi cái lò sưởi chân, cái ví, đôi găng; nhanh lên nào! [flaubert-un-cur-simple:3.71] Virginie bị sưng phổi; có lẽ đã vô vọng. [flaubert-un-cur-simple:3.72] — Chưa đâu! — ông bác sĩ nói; và cả hai lên xe, dưới những bông tuyết đang xoáy tròn. Đêm sắp xuống. Trời rất lạnh. [flaubert-un-cur-simple:3.73] Félicité lao vào nhà thờ, để thắp một ngọn nến. Rồi chị chạy theo chiếc xe, một giờ sau thì đuổi kịp, nhẹ nhàng nhảy lên phía sau, bám vào những dải tua xoắn, thì một ý nghĩ chợt đến: “Cổng sân chưa đóng! lỡ kẻ trộm lẻn vào thì sao?” Và chị nhảy xuống. [flaubert-un-cur-simple:3.74] Hôm sau, từ lúc rạng đông, chị đến nhà ông bác sĩ. Ông đã về, rồi lại đi về miền quê. Rồi chị ở lại quán trọ, nghĩ rằng sẽ có người lạ mang thư đến. Cuối cùng, lúc trời vừa hửng, chị đi chuyến xe khách Lisieux. [flaubert-un-cur-simple:3.75] Tu viện nằm cuối một con hẻm dốc đứng. Đi được nửa chừng, chị nghe thấy những âm thanh lạ lùng, một hồi chuông báo tử. “Chuông cho người khác,” chị nghĩ; và Félicité giật mạnh chiếc vồ gõ cửa. [flaubert-un-cur-simple:3.76] Vài phút sau, tiếng dép lê kéo lẹt xẹt, cánh cửa hé mở, và một bà xơ xuất hiện. [flaubert-un-cur-simple:3.77] Bà xơ hiền hậu, với vẻ ngậm ngùi, nói rằng “cô bé vừa mới đi”. Cùng lúc ấy, chuông báo tử của nhà thờ Saint-Léonard càng dồn dập. [flaubert-un-cur-simple:3.78] Félicité lên tới tầng hai. [flaubert-un-cur-simple:3.79] Ngay từ ngưỡng cửa, chị đã thấy Virginie nằm ngửa, hai tay chắp lại, miệng há ra, đầu ngả về sau dưới một cây thánh giá đen nghiêng xuống phía cô, giữa những tấm màn bất động, không tái nhợt bằng gương mặt cô. Bà Aubain, ở chân giường mà bà ôm chặt trong vòng tay, nấc lên những tiếng hấp hối. Bà mẹ bề trên đứng bên phải. Ba cây nến trên tủ ngăn kéo in lên những đốm đỏ, và sương mù làm trắng đục các khung cửa sổ. Các bà xơ đưa bà Aubain đi. [flaubert-un-cur-simple:3.80] Suốt hai đêm, Félicité không rời người chết. Chị lặp đi lặp lại những lời cầu nguyện, rảy nước thánh lên khăn trải giường, trở về ngồi, và ngắm nhìn cô bé. Hết đêm canh thứ nhất, chị nhận thấy gương mặt đã vàng đi, đôi môi tím tái, mũi nhọn lại, đôi mắt trũng sâu. Chị hôn lên đôi mắt ấy nhiều lần; và hẳn chị cũng sẽ không quá đỗi ngạc nhiên nếu Virginie mở mắt ra; với những tâm hồn như thế, điều siêu nhiên là hết sức giản dị. Chị lau rửa thi thể, quấn cô trong tấm vải liệm, đặt cô xuống quan tài, đội cho cô một vòng hoa, xõa tóc cô ra. Tóc cô vàng óng, và dài khác thường so với tuổi cô. Félicité cắt một lọn lớn, nhét một nửa vào ngực áo, quyết không bao giờ rời nó. [flaubert-un-cur-simple:3.81] Thi hài được đưa về Pont-l'Évêque, theo ý muốn của bà Aubain, bà đi theo xe tang, trong một cỗ xe kín. [flaubert-un-cur-simple:3.82] Sau thánh lễ, còn phải đi ba khắc nữa mới tới nghĩa trang. Paul đi đầu và nức nở. Ông Bourais đi sau, kế đến những người có danh vọng trong thị trấn, những người đàn bà khoác áo choàng đen, và Félicité. Chị nghĩ đến đứa cháu, và, vì đã không thể làm được những nghi lễ ấy cho cháu, chị càng thêm buồn, như thể người ta chôn cháu cùng với đứa trẻ kia. [flaubert-un-cur-simple:3.83] Nỗi tuyệt vọng của bà Aubain thật vô bờ. [flaubert-un-cur-simple:3.84] Thoạt đầu bà nổi loạn chống lại Chúa, cho rằng Ngài bất công vì đã cướp con gái của bà, — bà vốn chưa từng làm điều gì ác, và lương tâm trong sạch biết bao! Nhưng không! lẽ ra bà phải đưa con xuống miền Nam. Những bác sĩ khác hẳn đã cứu được con! Bà tự buộc tội mình, muốn đi theo con, kêu khóc thảm thiết trong những giấc mơ. Có một giấc mơ đặc biệt cứ ám ảnh bà. Chồng bà, ăn mặc như một thủy thủ, trở về sau một chuyến đi xa, và vừa khóc vừa nói với bà rằng ông đã nhận lệnh đến đưa Virginie đi. Thế là hai người bàn nhau tìm một chỗ ẩn nấp ở đâu đó. [flaubert-un-cur-simple:3.85] Có lần, bà từ vườn trở vào, mặt mày thất sắc. Vừa nãy thôi (bà chỉ chỗ) hai cha con đã hiện ra với bà, người này bên người kia, và họ chẳng làm gì cả; họ nhìn bà. [flaubert-un-cur-simple:3.86] Suốt nhiều tháng, bà ở lì trong phòng, bất động. Félicité dịu dàng khuyên nhủ bà; phải giữ gìn mình vì con trai, và vì người kia, để tưởng nhớ “cô bé”. [flaubert-un-cur-simple:3.87] — Cô bé ư? — bà Aubain hỏi lại, như vừa tỉnh dậy. — À! phải!... phải!... Chị thì không quên nó! — Đó là lời ám chỉ nghĩa trang, nơi người ta đã hết sức cẩn thận cấm bà lui tới. [flaubert-un-cur-simple:3.88] Ngày nào Félicité cũng đến đó. [flaubert-un-cur-simple:3.89] Đúng bốn giờ, chị men theo dãy nhà, leo lên dốc, mở cổng chắn, và đến trước mộ Virginie. Đó là một cột nhỏ bằng đá cẩm thạch hồng, với một phiến đá dưới chân, và những sợi xích quây quanh một mảnh vườn nhỏ. Các luống hoa khuất dưới một lớp hoa phủ kín. Chị tưới lá, thay cát, quỳ xuống để xới đất cho kỹ hơn. Bà Aubain, khi đã có thể đến đây, cảm thấy nhẹ nhõm, một kiểu an ủi. [flaubert-un-cur-simple:3.90] Rồi năm tháng trôi qua, năm nào cũng như năm nào, không có biến cố gì ngoài những ngày lễ lớn trở lại: lễ Phục sinh, lễ Đức Mẹ Lên Trời, lễ Các Thánh. Những sự kiện trong nhà làm thành mốc thời gian, mà về sau người ta vẫn lấy để nhớ lại. Chẳng hạn, năm 1825, hai người thợ kính quét vôi tiền sảnh; năm 1827, một mảng mái nhà sập xuống sân, suýt giết chết một người. Mùa hè năm 1828, đến lượt bà chủ dâng bánh làm phép; vào khoảng thời gian ấy, Bourais vắng mặt một cách bí ẩn; và những người quen cũ dần dần ra đi: Guyot, Liébard, bà Lechaptois, Robelin, ông chú Gremanville, bị bại liệt từ lâu. [flaubert-un-cur-simple:3.91] Một đêm, người đánh xe thư loan báo ở Pont-l'Évêque tin Cách mạng Tháng Bảy. Vài ngày sau, một viên phó tỉnh trưởng mới được bổ nhiệm: nam tước de Larsonnière, nguyên lãnh sự ở châu Mỹ, trong nhà ngoài vợ ra còn có người chị vợ cùng ba cô tiểu thư đã khá lớn. Người ta thấy họ trên bãi cỏ, mặc áo choàng rộng thùng thình; họ có một người da đen và một con vẹt. Bà Aubain được họ đến thăm, và không quên đáp lễ. Hễ thấy họ thấp thoáng từ xa, Félicité liền chạy đến báo cho bà. Nhưng chỉ có một điều có thể làm bà xúc động, đó là những lá thư của con trai. [flaubert-un-cur-simple:3.92] Cậu không theo nổi một nghề nghiệp nào, vì mải mê trong các quán rượu. Bà trả nợ cho cậu; cậu lại gây ra những món nợ khác; và những tiếng thở dài của bà Aubain, khi ngồi đan bên cửa sổ, vọng đến tai Félicité, đang quay xa kéo sợi trong bếp. [flaubert-un-cur-simple:3.93] Hai người cùng nhau đi dạo dọc theo giàn cây ép tường; và luôn trò chuyện về Virginie, tự hỏi không biết điều này có làm cô bé thích không, vào dịp nọ có lẽ cô bé sẽ nói gì. [flaubert-un-cur-simple:3.94] Tất cả đồ đạc nhỏ bé của cô bé được cất trong một chiếc tủ âm tường ở căn phòng có hai giường. Bà Aubain càng ít xem đến chúng càng hay. Một ngày hè, bà đành lòng; và những con nhậy bay ra từ trong tủ. [flaubert-un-cur-simple:3.95] Áo váy của cô bé xếp thành hàng dưới một tấm ván trên đó có ba con búp bê, mấy chiếc vòng lăn, một bộ đồ chơi nấu ăn, chiếc chậu rửa mặt cô vẫn dùng. Hai người cũng lấy ra cả váy lót, bít tất, khăn tay, và trải chúng lên hai chiếc giường, trước khi gấp lại. Mặt trời chiếu sáng những đồ vật tội nghiệp ấy, làm lộ ra những vết bẩn, và những nếp gấp do cử động của thân thể tạo nên. Không khí ấm áp và xanh trong, một con chim hoét hót líu lo, mọi thứ dường như đang sống trong một sự êm dịu sâu thẳm. Họ tìm thấy một chiếc mũ nhỏ bằng nhung lông dài, màu hạt dẻ; nhưng nó đã bị sâu mọt ăn nát. Félicité xin nó cho mình. Mắt họ nhìn nhau, ứa lệ; cuối cùng bà chủ dang rộng vòng tay, người hầu lao vào; và họ ôm chặt lấy nhau, giải tỏa nỗi đau trong một nụ hôn khiến họ trở nên ngang hàng. [flaubert-un-cur-simple:3.96] Đó là lần đầu tiên trong đời họ, vì bà Aubain vốn không phải người dễ bộc lộ tình cảm. Félicité biết ơn bà như được ban một ân huệ, và từ đó yêu quý bà với một lòng tận tụy như loài vật và một sự tôn sùng như tín ngưỡng. [flaubert-un-cur-simple:3.97] Lòng tốt của chị nảy nở thêm. [flaubert-un-cur-simple:3.98] Khi nghe thấy ngoài phố tiếng trống của một trung đoàn đang hành quân, chị lại ra đứng trước cửa với một vò rượu táo, mời lính uống. Chị chăm sóc những người mắc dịch tả. Chị che chở những người Ba Lan; và thậm chí có một người tuyên bố muốn cưới chị. Nhưng họ giận nhau; vì một buổi sáng, đi đọc kinh Truyền tin về, chị thấy hắn ở trong bếp của mình, nơi hắn đã lẻn vào, và tự trộn cho mình một món dầu giấm mà hắn đang thản nhiên ăn. [flaubert-un-cur-simple:3.99] Sau những người Ba Lan, là lão Colmiche, một ông già bị đồn là đã gây ra những tội ác ghê tởm hồi năm 93. Lão sống bên bờ sông, trong đống đổ nát của một chuồng lợn. Lũ trẻ ranh nhìn lão qua những khe tường, và ném sỏi vào lão, sỏi rơi xuống chiếc giường tồi tàn nơi lão nằm, lúc nào cũng rung lên vì chứng ho đờm, tóc rất dài, mí mắt sưng đỏ, và trên cánh tay một khối u to hơn cả cái đầu. Chị kiếm cho lão quần áo, cố dọn dẹp cái ổ của lão, mơ ước đưa lão về ở trong gian lò bánh, miễn sao lão không làm phiền bà chủ. Khi khối ung thư vỡ ra, chị băng bó cho lão hằng ngày, đôi khi mang cho lão bánh galette, đặt lão ra nắng trên một bó rơm; và ông già tội nghiệp, vừa chảy dãi vừa run rẩy, cảm ơn chị bằng giọng thều thào, sợ mất chị, chìa tay ra níu mỗi khi thấy chị đi xa. Lão chết; chị xin làm một lễ cầu cho linh hồn lão được yên nghỉ. [flaubert-un-cur-simple:3.100] Ngay hôm ấy, chị gặp một niềm hạnh phúc lớn: đúng giờ ăn tối, người da đen của bà de Larsonnière đến, mang theo con vẹt trong lồng, cùng với cây đậu, sợi xích và chiếc khóa. Một mảnh giấy của bà nam tước báo cho bà Aubain biết rằng, vì chồng bà được thăng lên chức tỉnh trưởng, họ sẽ lên đường ngay tối hôm ấy; và bà xin bà Aubain nhận con chim này, làm kỷ niệm, và để tỏ lòng kính trọng. [flaubert-un-cur-simple:3.101] Con vẹt từ lâu đã chiếm lấy trí tưởng tượng của Félicité, vì nó đến từ châu Mỹ; và tiếng ấy gợi chị nhớ đến Victor, đến nỗi chị vẫn hỏi han về nó với người da đen. Thậm chí có lần chị đã nói: — “Bà chủ tôi mà có được nó thì hẳn sung sướng lắm!” [flaubert-un-cur-simple:3.102] Người da đen đã thuật lại câu nói ấy cho bà chủ của mình, và bà, vì không thể mang nó theo, đã tống khứ nó đi bằng cách ấy. [flaubert-un-cur-simple:4.1] Nó tên là Loulou. Mình nó màu xanh lục, đầu cánh màu hồng, trán màu lam, và cổ vàng óng. [flaubert-un-cur-simple:4.2] Nhưng nó có cái tật khó chịu là hay cắn cành đậu, tự nhổ lông mình, vung vãi phân rác, làm đổ nước trong chậu tắm; bà Aubain, vốn thấy nó phiền, bèn cho hẳn Félicité. [flaubert-un-cur-simple:4.3] Chị bắt tay vào dạy nó; chẳng bao lâu nó đã nhắc được: “Chàng trai dễ thương! Xin hầu ông! Kính mừng Maria!” Nó được đặt cạnh cửa ra vào, và lắm người lấy làm lạ sao gọi Jacquot mà nó không thưa, bởi vẹt nào chẳng tên là Jacquot. Người ta ví nó với con gà tây, với khúc củi: mỗi câu là một nhát dao đâm vào Félicité! Loulou cứng đầu lạ lùng, hễ có người nhìn là không nói nữa! [flaubert-un-cur-simple:4.4] Thế nhưng nó vẫn ưa có bạn; bởi vì ngày chủ nhật, trong khi mấy cô nhà Rochefeuille, ông de Houppeville và những khách quen mới: Onfroy ông bào chế, ông Varin và đại úy Mathieu, ngồi đánh ván bài của họ, thì nó lấy cánh đập vào cửa kính, và vùng vẫy dữ dội đến nỗi không ai nghe được tiếng ai. [flaubert-un-cur-simple:4.5] Hẳn nó thấy bộ mặt ông Bourais rất buồn cười. Hễ thấy ông là nó bắt đầu cười, cười hết sức mình. Những tràng cười vang của nó nảy khắp sân, tiếng vọng nhắc lại, hàng xóm ra cửa sổ, cũng cười theo; và, để khỏi bị con vẹt trông thấy, ông Bourais lẩn dọc chân tường, lấy mũ che khuất khuôn mặt nghiêng, ra đến bờ sông, rồi vào bằng cửa vườn; và những ánh mắt ông ném về phía con chim chẳng có chút gì trìu mến. [flaubert-un-cur-simple:4.6] Loulou từng bị gã phụ hàng thịt búng cho một cái, vì đã dám thọc đầu vào thúng của gã; và từ đó nó luôn tìm cách cắp gã qua lớp áo sơ mi. Fabu dọa vặn cổ nó, dù gã chẳng độc ác gì, mặc những hình xăm trên cánh tay và bộ tóc mai rậm. Trái lại! gã còn có phần mến con vẹt, đến mức, vì tính vui nhộn, muốn dạy nó những câu chửi thề. Félicité, sợ hãi trước những trò ấy, bèn đặt nó vào bếp. Sợi xích nhỏ của nó được tháo ra, và nó đi lại khắp nhà. [flaubert-un-cur-simple:4.7] Khi xuống cầu thang, nó tì đường cong của mỏ lên các bậc, giơ chân phải, rồi chân trái; và chị sợ rằng thứ thể dục ấy làm nó choáng váng. Nó lâm bệnh, không nói, không ăn được nữa. Dưới lưỡi nó có một lớp dày, như gà mái đôi khi cũng mắc. Chị chữa khỏi cho nó bằng cách lấy móng tay bóc lớp màng ấy đi. Một hôm, cậu Paul dại dột thổi khói xì gà vào lỗ mũi nó; một lần khác, khi bà Lormeau lấy đầu chiếc dù che nắng trêu nó, nó đớp lấy cái khâu bịt; rốt cuộc, nó đi lạc. [flaubert-un-cur-simple:4.8] Chị đã đặt nó lên cỏ cho mát, rồi vắng đi một phút; và, khi chị quay lại, chẳng còn vẹt đâu nữa! Thoạt tiên chị tìm nó trong các bụi cây, ven nước và trên các mái nhà, mặc bà chủ gọi với theo: — “Coi chừng chứ! chị điên rồi!” Rồi chị lục soát hết các khu vườn ở Pont-l'Évêque; và chị chặn người qua đường lại. — “Ông bà có tình cờ, may ra, thấy con vẹt của tôi không?” Với những ai không biết con vẹt, chị tả nó cho họ nghe. Bỗng chị tưởng nhận ra, phía sau những cối xay, dưới chân dốc, một vật màu xanh đang bay chập chờn. Nhưng lên đến đỉnh dốc, chẳng có gì! Một người bán hàng rong quả quyết với chị rằng ông vừa gặp nó lúc nãy, ở Saint-Melaine, trong tiệm của bà Simon. Chị chạy tới đó. Người ta không hiểu chị muốn nói gì. Cuối cùng chị trở về, kiệt sức, đôi dép rách tơi tả, lòng tê tái như chết; và, đang ngồi giữa chiếc ghế dài, cạnh bà chủ, kể lại mọi đường chị đã đi, thì một vật nhẹ rơi xuống vai chị, Loulou! Nó đã làm cái quỷ gì thế không biết? Có lẽ nó chỉ đi dạo quanh quẩn đâu đây! [flaubert-un-cur-simple:4.9] Chị khó lòng hồi lại, hay đúng hơn, chẳng bao giờ hồi lại được. [flaubert-un-cur-simple:4.10] Do bị nhiễm lạnh, chị mắc chứng viêm họng; ít lâu sau, lại đau tai. Ba năm sau, chị bị điếc; và chị nói rất to, ngay cả trong nhà thờ. Dù tội lỗi của chị có thể, mà không làm chị mất danh dự, cũng chẳng gây phiền cho ai, lan ra khắp mọi xó xỉnh trong giáo phận, cha xứ vẫn thấy nên chỉ nghe chị xưng tội trong phòng thánh mà thôi. [flaubert-un-cur-simple:4.11] Những tiếng ù ù hão huyền càng làm chị rối trí thêm. Bà chủ thường bảo chị: — “Lạy Chúa! sao chị ngốc thế!” chị đáp: — “Vâng, thưa bà,” mắt tìm kiếm cái gì đó quanh mình. [flaubert-un-cur-simple:4.12] Vòng ý nghĩ nhỏ bé của chị càng thu hẹp lại, và tiếng chuông đổ, tiếng bò rống, không còn tồn tại nữa. Mọi sinh vật đều vận động trong sự im lặng của những bóng ma. Giờ đây chỉ một âm thanh duy nhất còn đến được tai chị, ấy là tiếng con vẹt. [flaubert-un-cur-simple:4.13] Như để làm chị khuây khỏa, nó bắt chước tiếng tích tắc của cái xiên quay thịt, tiếng rao lanh lảnh của người bán cá, tiếng cưa của bác thợ mộc ở nhà trước mặt; và, mỗi khi chuông cửa reo, lại nhại bà Aubain: — “Félicité! cửa! cửa!” [flaubert-un-cur-simple:4.14] Hai bên chuyện trò với nhau, nó thì lải nhải đến chán chê ba câu trong vốn liếng của mình, còn chị thì đáp lại bằng những lời cũng chẳng ăn nhập gì hơn, nhưng trong đó tấm lòng chị tuôn trào. Trong cảnh cô quạnh của chị, Loulou gần như là một đứa con, một người tình. Nó leo lên ngón tay chị, rỉa rỉa môi chị, bám chặt vào khăn choàng cổ của chị; và, khi chị cúi trán xuống, lắc lư đầu theo kiểu các bà vú, đôi cánh rộng của chiếc mũ vải và đôi cánh của con chim cùng run rẩy. [flaubert-un-cur-simple:4.15] Khi mây ùn lại và sấm rền, nó kêu thét lên, có lẽ nhớ đến những trận mưa rào nơi rừng quê nó. Tiếng nước chảy ròng ròng kích động cơn mê sảng của nó; nó bay loạn xạ, cuống cuồng, lên tận trần nhà, làm đổ hết mọi thứ, rồi qua cửa sổ ra vườn lội bì bõm; nhưng lại vội trở về đậu trên một trong hai cái giá củi, và, nhảy nhót cho khô lông, lúc thì chìa đuôi, lúc thì chìa mỏ. [flaubert-un-cur-simple:4.16] Một buổi sáng của mùa đông khủng khiếp năm 1837, chị đã đặt nó trước lò sưởi vì trời lạnh, thì thấy nó chết, giữa lồng, đầu chúc xuống, móng còn quắp vào nan sắt. Hẳn là một cơn sung huyết đã giết nó? Chị thì tin là nó bị đầu độc bằng rau mùi tây; và, mặc dù chẳng có lấy một bằng chứng nào, chị ngờ cho Fabu. Chị khóc nhiều đến nỗi bà chủ bảo: “Thôi được! thì cho nhồi xác nó đi!” [flaubert-un-cur-simple:4.17] Chị hỏi ý kiến ông dược sĩ, người vẫn luôn tử tế với con vẹt. [flaubert-un-cur-simple:4.18] Ông viết thư đến Le Havre. Một người tên là Fellacher nhận làm việc ấy. Nhưng, vì xe ngựa chở khách đôi khi để thất lạc kiện hàng, chị quyết định tự mang nó đến tận Honfleur. [flaubert-un-cur-simple:4.19] Những cây táo trụi lá nối nhau bên vệ đường. Băng phủ kín các rãnh nước. Chó sủa quanh các trang trại; và, hai tay giấu dưới tấm áo choàng ngắn, với đôi guốc nhỏ màu đen và chiếc giỏ xách, chị bước thoăn thoắt giữa mặt đường lát đá. [flaubert-un-cur-simple:4.20] Chị băng qua khu rừng, vượt quá Haut-Chêne, tới Saint-Gatien. [flaubert-un-cur-simple:4.21] Phía sau chị, giữa một đám bụi mù và bị con dốc cuốn đi, một cỗ xe thư phi nước đại lao xuống như một cơn lốc. Thấy người đàn bà ấy không chịu tránh, người đánh xe nhổm người lên khỏi mui xe, và gã phu ngựa cũng la hét, trong khi bốn con ngựa gã không ghìm nổi cứ phóng nhanh hơn; hai con đầu đã sượt vào chị; bằng một cú giật dây cương, gã hất chúng sang lề đường, nhưng giận dữ giơ tay lên, và vung hết đà, với cây roi dài, quất chị một cú từ bụng lên tận búi tóc đến nỗi chị ngã ngửa ra. [flaubert-un-cur-simple:4.22] Cử chỉ đầu tiên của chị, khi tỉnh lại, là mở chiếc giỏ ra. May thay, Loulou không sao cả. Chị thấy rát bỏng ở má phải; hai bàn tay chị đưa lên đó đỏ lòm. Máu đang chảy. [flaubert-un-cur-simple:4.23] Chị ngồi xuống một đống đá dăm làm đường, lấy khăn tay chấm lên mặt, rồi ăn một mẩu bánh mì, đã bỏ sẵn trong giỏ phòng khi, và tự an ủi vết thương của mình bằng cách ngắm con chim. [flaubert-un-cur-simple:4.24] Lên tới đỉnh Équemauville, chị trông thấy ánh đèn Honfleur lấp lánh trong đêm như muôn vàn vì sao; biển, xa hơn nữa, trải ra mờ mịt. Khi ấy một cơn yếu lả khiến chị dừng lại; và cảnh khốn khó thời thơ ấu, nỗi vỡ mộng của mối tình đầu, cuộc ra đi của đứa cháu, cái chết của cô Virginie, như những đợt sóng triều, cùng lúc ùa về, và, dâng lên đến cổ, làm chị nghẹt thở. [flaubert-un-cur-simple:4.25] Rồi chị muốn được nói chuyện với thuyền trưởng; và, không cho biết mình gửi gì, chị dặn dò ông đủ điều. [flaubert-un-cur-simple:4.26] Fellacher giữ con vẹt lâu lắm. Gã cứ hứa hẹn tuần sau; được sáu tháng, gã báo rằng đã gửi đi một cái hòm; rồi không thấy nhắc đến nữa. Tưởng chừng Loulou sẽ chẳng bao giờ trở về. “Chắc chúng nó lấy cắp mất của mình rồi!” chị nghĩ. Cuối cùng nó cũng đến, — và lộng lẫy, đứng thẳng trên một cành cây vặn ốc vào cái đế gỗ gụ, một chân co lên, đầu nghiêng nghiêng, mỏ ngậm một quả óc chó mà người nhồi xác, vì yêu thích sự hoành tráng, đã thếp vàng. [flaubert-un-cur-simple:4.27] Chị cất nó trong phòng mình. [flaubert-un-cur-simple:4.28] Nơi ấy, nơi chị ít khi cho ai vào, trông vừa giống một nhà nguyện vừa giống một cửa hàng tạp hóa, bởi chứa biết bao đồ thờ phụng và những thứ linh tinh hổ lốn. [flaubert-un-cur-simple:4.29] Một cái tủ lớn làm vướng khi mở cửa. Đối diện với cửa sổ nhìn xuống vườn, một ô cửa tròn trông ra sân; một cái bàn, cạnh chiếc giường bố, đỡ một bình nước, hai cái lược và một bánh xà phòng xanh trong chiếc đĩa sứt mẻ. Dọc các bức tường người ta thấy: chuỗi tràng hạt, mề đay, mấy tượng Đức Mẹ, một bình nước thánh bằng gáo dừa; trên chiếc tủ ngăn kéo, phủ một tấm khăn như một bàn thờ, là chiếc hộp bằng vỏ sò Victor đã tặng chị; rồi một bình tưới và một quả bóng, những quyển vở tập viết, cuốn địa lý có tranh khắc, một đôi giày cao cổ; và ở cái đinh treo gương, móc bằng dải ruy băng, chiếc mũ nhỏ bằng nhung lông dài! Félicité đẩy kiểu tôn kính ấy xa đến mức giữ lại cả một chiếc áo khoác dài của ông chủ. Mọi thứ đồ cũ bà Aubain không cần nữa, chị đều lấy về phòng mình. Vì thế mà có những bông hoa giả trên mép tủ ngăn kéo, và bức chân dung bá tước d'Artois trong hốc cửa mái. [flaubert-un-cur-simple:4.30] Nhờ một tấm ván nhỏ, Loulou được đặt trên phần tường ống khói nhô ra trong phòng. Mỗi sáng, khi thức dậy, chị trông thấy nó trong ánh rạng đông; và khi ấy nhớ lại những ngày đã mất, và những việc vụn vặt cho đến từng chi tiết nhỏ nhặt nhất, không đau đớn, lòng đầy thanh thản. [flaubert-un-cur-simple:4.31] Không giao tiếp với ai, chị sống trong cơn mê muội của kẻ mộng du. Các cuộc rước lễ Mình Thánh Chúa làm chị sống lại. Chị đi xin các bà hàng xóm chân nến và thảm rơm, để tô điểm cho bàn thờ tạm người ta dựng ngoài phố. [flaubert-un-cur-simple:4.32] Ở nhà thờ, chị luôn chiêm ngưỡng Đức Chúa Thánh Thần, và nhận thấy Ngài có gì đó giống con vẹt. Sự giống nhau ấy chị lại càng thấy rõ hơn trên một bức tranh Épinal, vẽ cảnh Chúa chịu phép rửa. Với đôi cánh đỏ tía và tấm thân xanh ngọc bích, đó thật đúng là chân dung của Loulou. [flaubert-un-cur-simple:4.33] Mua được rồi, chị treo nó vào chỗ bức bá tước d'Artois, — sao cho chỉ một cái liếc mắt, chị thấy cả hai cùng lúc. Chúng gắn liền với nhau trong tâm trí chị, con vẹt được thánh hóa nhờ mối liên hệ ấy với Đức Chúa Thánh Thần, Đấng giờ đây trở nên sống động hơn và dễ hiểu trong mắt chị. Đức Chúa Cha, để phán truyền, không thể chọn một con bồ câu, vì giống vật ấy đâu có tiếng nói, mà hẳn đã chọn một trong những tổ tiên của Loulou. Và Félicité vừa cầu nguyện vừa nhìn bức tranh, nhưng thỉnh thoảng lại hơi quay về phía con chim. [flaubert-un-cur-simple:4.34] Chị muốn gia nhập hội Thiếu nữ Đức Mẹ. Bà Aubain can chị đừng. [flaubert-un-cur-simple:4.35] Một sự kiện trọng đại xảy đến: cuộc hôn nhân của cậu Paul. [flaubert-un-cur-simple:4.36] Sau khi lần lượt làm thư ký phòng công chứng, rồi buôn bán, rồi làm ở sở thuế quan, ở sở thuế vụ, và thậm chí đã bắt đầu chạy chọt vào ngạch thủy lâm, năm ba mươi sáu tuổi, bỗng nhiên, nhờ một nguồn cảm hứng từ trời, cậu đã tìm ra con đường của mình: ngạch trước bạ! và tỏ ra có tài năng cao siêu đến mức một viên thanh tra đã gả con gái cho cậu, kèm lời hứa nâng đỡ. [flaubert-un-cur-simple:4.37] Cậu Paul, nay đã trở nên đứng đắn, dẫn nàng về ra mắt mẹ. [flaubert-un-cur-simple:4.38] Cô ta chê bai các tập tục ở Pont-l'Évêque, làm bộ bà hoàng, làm Félicité phật lòng. Bà Aubain, khi cô ta đi rồi, thấy nhẹ cả người. [flaubert-un-cur-simple:4.39] Tuần sau, người ta hay tin ông Bourais chết ở vùng hạ Bretagne, trong một quán trọ. Tin đồn tự tử được xác nhận; người ta bắt đầu ngờ vực sự liêm chính của ông. Bà Aubain xem xét sổ sách của ông, và chẳng mấy chốc đã biết được cả một chuỗi dài những việc đen tối: biển thủ tiền lợi tức, bán gỗ lén lút, biên lai giả mạo, v.v. Hơn nữa, ông còn có một đứa con hoang, và “quan hệ với một người ở Dozulé”. [flaubert-un-cur-simple:4.40] Những chuyện nhơ nhuốc ấy làm bà rất đau lòng. Tháng Ba năm 1853, bà bị một cơn đau ngực; lưỡi bà như phủ một lớp khói, đỉa hút máu cũng không làm dịu được cơn tức thở; và đến tối thứ chín thì bà tắt thở, vừa đúng bảy mươi hai tuổi. [flaubert-un-cur-simple:4.41] Người ta tưởng bà trẻ hơn, nhờ mái tóc sẫm màu, rẽ hai mái ôm lấy khuôn mặt nhợt nhạt, rỗ hoa. Ít bạn bè thương tiếc bà, vì cung cách kiêu kỳ của bà khiến người ta xa lánh. [flaubert-un-cur-simple:4.42] Félicité khóc bà, như người ta không khóc chủ. Bà chủ lại chết trước chị, điều ấy làm đảo lộn ý nghĩ của chị, chị thấy dường như trái với trật tự của muôn vật, không thể chấp nhận được, quái gở. [flaubert-un-cur-simple:4.43] Mười ngày sau (vừa đủ thời gian vội vã từ Besançon tới), những người thừa kế đến. Cô con dâu lục lọi các ngăn kéo, chọn lấy vài món đồ đạc, bán đi những thứ còn lại, rồi họ trở về với ngạch trước bạ. [flaubert-un-cur-simple:4.44] Chiếc ghế bành của bà, chiếc bàn tròn nhỏ, cái lò sưởi chân, tám chiếc ghế tựa, đã đi cả rồi! Chỗ treo tranh hiện lên thành những ô vuông vàng ố giữa các vách. Họ đã mang đi hai chiếc giường nhỏ, cùng nệm, và trong tủ âm tường chẳng còn thấy gì trong mọi đồ đạc của cô Virginie! Félicité leo trở lên các tầng lầu, chếnh choáng vì buồn. [flaubert-un-cur-simple:4.45] Hôm sau, trên cửa có dán một tờ cáo thị; ông bào chế hét vào tai chị rằng ngôi nhà sắp bán. [flaubert-un-cur-simple:4.46] Chị lảo đảo, và phải ngồi xuống. Điều khiến chị đau khổ nhất, là phải bỏ căn phòng của mình, — căn phòng thật tiện cho Loulou tội nghiệp. Bao bọc nó bằng ánh mắt khắc khoải, chị cầu khẩn Đức Chúa Thánh Thần, và nhiễm thói quen sùng bái ngẫu tượng là quỳ trước con vẹt mà đọc kinh. Đôi khi, ánh nắng lọt qua cửa mái chiếu vào con mắt thủy tinh của nó, làm bắn ra một tia sáng lớn khiến chị ngây ngất. [flaubert-un-cur-simple:4.47] Chị có một khoản niên kim ba trăm tám mươi phrăng, do bà chủ để lại. Khu vườn cung cấp rau cho chị. Còn quần áo, chị có đủ để mặc cho đến cuối đời, và chị tiết kiệm đèn đóm bằng cách đi ngủ ngay từ lúc chạng vạng. [flaubert-un-cur-simple:4.48] Chị hầu như không ra ngoài, để tránh cửa hàng đồ cũ, nơi bày mấy món đồ đạc ngày xưa. Từ cơn choáng hôm ấy, chị đi lết một chân; và, khi sức chị suy dần, bà Simon, đã khánh kiệt vì nghề bán tạp hóa, sáng nào cũng đến bổ củi và bơm nước cho chị. [flaubert-un-cur-simple:4.49] Mắt chị kém dần. Các cánh cửa chớp không còn mở ra nữa. Nhiều năm trôi qua. Và ngôi nhà không cho thuê được, cũng không bán được. [flaubert-un-cur-simple:4.50] Sợ bị đuổi đi, Félicité không đòi sửa chữa gì. Những thanh gỗ lợp mái mục dần; suốt cả một mùa đông chiếc gối dài của chị ẩm ướt. Sau lễ Phục Sinh, chị khạc ra máu. [flaubert-un-cur-simple:4.51] Bấy giờ bà Simon mới phải nhờ đến một ông bác sĩ. Félicité muốn biết mình mắc bệnh gì. Nhưng, vì điếc quá không nghe được, chỉ một tiếng lọt đến tai chị: “Viêm phổi.” Chị biết chữ ấy, và chị dịu dàng đáp: [flaubert-un-cur-simple:4.52] — À! cũng như bà chủ! — chị thấy việc theo chân bà chủ là lẽ tự nhiên. [flaubert-un-cur-simple:4.53] Đã sắp đến dịp dựng các bàn thờ tạm. [flaubert-un-cur-simple:4.54] Bàn thờ thứ nhất bao giờ cũng ở chân dốc, bàn thờ thứ hai trước bưu điện, bàn thờ thứ ba khoảng giữa phố. Có những cuộc tranh giành về chỗ đặt bàn thờ sau cùng ấy; và rốt cuộc các bà trong giáo xứ đã chọn khoảng sân nhà bà Aubain. [flaubert-un-cur-simple:4.55] Những cơn khó thở và cơn sốt tăng dần. Félicité buồn phiền vì không làm được gì cho bàn thờ. Giá ít ra chị có thể góp vào đó một thứ gì! Bấy giờ chị nghĩ đến con vẹt. Như thế không phải phép, các bà hàng xóm phản đối. Nhưng cha xứ cho phép; chị sung sướng đến nỗi xin cha nhận lấy, khi chị chết đi, Loulou, của cải duy nhất của chị. [flaubert-un-cur-simple:4.56] Từ thứ Ba đến thứ Bảy, ngày áp lễ Mình Thánh Chúa, chị ho dồn dập hơn. Chiều tối mặt chị hốc hác, môi dính vào lợi, rồi bắt đầu nôn mửa; và hôm sau, lúc tảng sáng, thấy mình đã rất yếu, chị cho mời một linh mục. [flaubert-un-cur-simple:4.57] Ba bà lão vây quanh chị trong lúc chịu phép xức dầu. Rồi chị nói rằng chị cần nói chuyện với Fabu. [flaubert-un-cur-simple:4.58] Gã đến trong bộ quần áo ngày chủ nhật, lúng túng trong bầu không khí tang tóc ấy. [flaubert-un-cur-simple:4.59] — Tha lỗi cho tôi, — chị nói, gắng sức duỗi cánh tay ra, — tôi cứ tưởng chính anh đã giết nó! [flaubert-un-cur-simple:4.60] Những chuyện ngồi lê đôi mách như thế nghĩa là sao? Ngờ cho gã tội giết người, một người như gã! và gã nổi giận, toan làm ầm lên. — “Bà ấy không còn tỉnh trí nữa, các người thấy rõ đấy!” [flaubert-un-cur-simple:4.61] Félicité thỉnh thoảng lại nói với những bóng ma. Các bà lão bỏ đi. Mụ Simonne ăn trưa. [flaubert-un-cur-simple:4.62] Lát sau, mụ cầm lấy Loulou, và, đưa nó lại gần Félicité: [flaubert-un-cur-simple:4.63] — Nào! chào từ biệt nó đi! [flaubert-un-cur-simple:4.64] Dù nó chẳng phải là xác chết, giòi bọ vẫn gặm nó; một bên cánh đã gãy, xơ nhồi lòi ra khỏi bụng. Nhưng, giờ đã mù, chị hôn lên trán nó, và cứ giữ nó áp vào má mình. Mụ Simonne lấy nó lại, để đặt lên bàn thờ tạm. [flaubert-un-cur-simple:5.1] Đồng cỏ đưa hương mùa hạ; ruồi vo ve; mặt trời làm dòng sông lấp lánh, hun nóng những phiến đá lợp mái. [flaubert-un-cur-simple:5.2] Bà Simon, đã trở lại phòng, đang thiu thiu ngủ. [flaubert-un-cur-simple:5.3] Những hồi chuông đánh thức mụ dậy; người ta tan kinh chiều. Cơn mê sảng của Félicité dịu xuống. Nghĩ đến đám rước, chị thấy nó, như thể chị đang đi theo. [flaubert-un-cur-simple:5.4] Tất cả trẻ con các trường, ban hát và lính cứu hỏa đi trên vỉa hè, trong khi giữa lòng phố, tiến lên trước hết là: viên thị vệ nhà thờ cầm kích, ông từ vác một cây thánh giá lớn, thầy giáo canh chừng lũ nhóc, bà xơ lo lắng cho đám bé gái của mình; ba em xinh xắn nhất, tóc quăn như thiên thần, tung lên không những cánh hoa hồng; thầy phó tế, hai tay dang rộng, điều hòa tiếng nhạc; và hai người xông hương cứ mỗi bước lại quay về phía Mình Thánh, do cha xứ, trong bộ áo lễ đẹp đẽ, rước đi dưới một chiếc tán nhung đỏ thắm có bốn vị trong hội đồng giáo xứ cầm. Một dòng người chen chúc phía sau, giữa những tấm khăn trắng phủ tường các ngôi nhà; và người ta tới chân dốc. [flaubert-un-cur-simple:5.5] Mồ hôi lạnh thấm ướt hai bên thái dương Félicité. Mụ Simonne lấy khăn lau cho chị, vừa tự nhủ rằng một ngày kia mình cũng phải qua cửa ấy. [flaubert-un-cur-simple:5.6] Tiếng rì rầm của đám đông lớn dần, có lúc rất to, rồi xa dần. [flaubert-un-cur-simple:5.7] Một loạt súng nổ làm rung các ô kính. Đó là các phu ngựa chào mặt nhật. Félicité đảo tròng mắt, và nói, cố cho tiếng mình đừng quá nhỏ: [flaubert-un-cur-simple:5.8] — Nó có ổn không? — chị day dứt lo cho con vẹt. [flaubert-un-cur-simple:5.9] Cơn hấp hối của chị bắt đầu. Một tiếng khò khè, mỗi lúc một dồn dập, nâng phập phồng mạng sườn chị. Bọt sủi trào nơi khóe miệng, và toàn thân chị run rẩy. [flaubert-un-cur-simple:5.10] Chẳng mấy chốc, người ta đã nghe rõ tiếng rền của những cây kèn ophicleide, tiếng trong trẻo của trẻ con, tiếng trầm của đàn ông. Thỉnh thoảng mọi thứ lặng đi, và tiếng bước chân dồn, được hoa làm êm lại, nghe như tiếng một bầy gia súc đi trên cỏ. [flaubert-un-cur-simple:5.11] Đoàn giáo sĩ xuất hiện trong sân. Mụ Simonne trèo lên một chiếc ghế để với tới ô cửa tròn, và từ đó nhìn bao quát bàn thờ tạm. [flaubert-un-cur-simple:5.12] Những tràng hoa xanh rủ trên bàn thờ, viền một diềm đăng ten kiểu Anh. Ở giữa có một khung nhỏ đựng thánh tích, hai cây cam ở hai góc, và suốt dọc bàn thờ, những chân nến bạc và những bình sứ, từ đó vươn lên những bông hướng dương, hoa huệ, mẫu đơn, mao địa hoàng, những chùm cẩm tú cầu. Khối màu sắc rực rỡ ấy đổ xiên xuống, từ lầu một cho đến tấm thảm trải dài trên mặt đường lát đá; và những vật quý hiếm thu hút ánh nhìn. Một chiếc bát đường bằng bạc mạ vàng đội vòng hoa violet, những mặt đá Alençon lấp lánh trên lớp rêu, hai tấm bình phong Trung Hoa phô cảnh sơn thủy. Loulou, ẩn dưới những bông hồng, chỉ để lộ vầng trán xanh lam, như một phiến đá lưu ly. [flaubert-un-cur-simple:5.13] Hội đồng giáo xứ, ban hát, trẻ em xếp hàng ở ba phía sân. Vị linh mục chậm rãi bước lên các bậc, và đặt lên tấm đăng ten chiếc mặt nhật lớn bằng vàng rạng ngời. Mọi người quỳ xuống. Một sự im lặng lớn bao trùm. Và những bình hương, vung hết đà, lướt trên những sợi xích nhỏ. [flaubert-un-cur-simple:5.14] Một làn khói xanh biếc bốc lên tận phòng Félicité. Chị hướng mũi về phía ấy, hít lấy nó với một niềm khoái cảm thần bí; rồi nhắm mắt lại. Môi chị mỉm cười. Những nhịp đập của tim chị chậm lại đôi chút, mỗi lần một mơ hồ hơn, một dịu êm hơn, như một dòng suối cạn dần, như một tiếng vọng tắt lịm; và, khi chị trút hơi thở cuối cùng, chị tưởng như thấy, giữa các tầng trời hé mở, một con vẹt khổng lồ, đang lượn bay trên đầu chị.