Ghi chép từ dưới hầm

Часть I. Подполье · Глава I

Phần I. Dưới hầm · Chương I

И автор записок и самые «Записки», разумеется, вымышлены. Тем не менее такие лица, как сочинитель таких записок, не только могут, но даже должны существовать в нашем обществе, взяв в соображение те обстоятельства, при которых вообще складывалось наше общество. Я хотел вывести перед лицо публики, повиднее обыкновенного, один из характеров протекшего недавнего времени. Это — один из представителей еще доживающего поколения. В этом отрывке, озаглавленном «Подполье», это лицо рекомендует самого себя, свой взгляд, и как бы хочет выяснить те причины, по которым оно явилось и должно было явиться в нашей среде. В следующем отрывке придут уже настоящие «записки» этого лица о некоторых событиях его жизни.

Cả tác giả của những ghi chép này lẫn bản thân những “Ghi chép” ấy, dĩ nhiên, đều là hư cấu. Tuy vậy, những nhân vật như người viết ra những ghi chép như thế không chỉ có thể, mà thậm chí còn phải tồn tại trong xã hội chúng ta, nếu xét đến những hoàn cảnh đã nhào nặn nên xã hội ấy. Tôi muốn đưa ra trước công chúng, rõ nét hơn thường lệ, một trong những tính cách của thời đại vừa mới qua. Đó là một đại biểu của thế hệ còn đang sống nốt. Trong đoạn trích mang đề “Dưới hầm” này, nhân vật ấy tự giới thiệu mình, quan điểm của mình, và dường như muốn làm sáng tỏ những nguyên cớ khiến nó đã xuất hiện và buộc phải xuất hiện giữa chúng ta. Ở đoạn sau mới đến những “ghi chép” thật sự của nhân vật ấy về một số biến cố trong đời anh ta.

Я человек больной… Я злой человек. Непривлекательный я человек. Я думаю, что у меня болит печень. Впрочем, я ни шиша не смыслю в моей болезни и не знаю наверно, что у меня болит. Я не лечусь и никогда не лечился, хотя медицину и докторов уважаю. К тому же я еще и суеверен до крайности; ну, хоть настолько, чтоб уважать медицину. (Я достаточно образован, чтоб не быть суеверным, но я суеверен). Нет-с, я не хочу лечиться со злости. Вот этого, наверно, не изволите понимать. Ну-с, а я понимаю. Я, разумеется, не сумею вам объяснить, кому именно я насолю в этом случае моей злостью; я отлично хорошо знаю, что и докторам я никак не смогу «нагадить» тем, что у них не лечусь; я лучше всякого знаю, что всем этим я единственно только себе поврежу и никому больше. Но все-таки, если я не лечусь, так это со злости. Печенка болит, так вот пускай же ее еще крепче болит!

Tôi là một người bệnh… Tôi là một kẻ độc địa. Một kẻ kém duyên. Tôi nghĩ là tôi đau gan. Mà thực ra tôi chẳng hiểu mẹ gì về bệnh của mình, cũng không biết chắc mình đau chỗ nào. Tôi không chữa và chưa bao giờ chữa, dẫu rằng tôi kính trọng y học và các bác sĩ. Vả lại tôi còn mê tín đến cùng cực; ừ thì, ít ra cũng đủ để kính trọng y học. (Tôi có học đủ để không mê tín, nhưng tôi vẫn mê tín.) Không, thưa ngài, tôi không chịu chữa là vì tức tối. Chỗ này thì chắc các ngài không đời nào chịu hiểu. Còn tôi thì hiểu. Dĩ nhiên tôi không giải thích nổi với các ngài rằng cái tức tối ấy của tôi rốt cuộc làm ai cay cú được; tôi biết quá rõ là mình cũng chẳng thể “chơi xấu” gì được các bác sĩ bằng việc không đến chữa chỗ họ; tôi biết hơn bất cứ ai rằng làm thế chỉ tổ hại riêng mình, chẳng hại ai khác. Nhưng dù sao, nếu tôi không chữa thì đó là do tức tối. Gan đau à, thế thì cứ để nó đau cho nặng thêm!

Я уже давно так живу — лет двадцать. Теперь мне сорок. Я прежде служил, а теперь не служу. Я был злой чиновник. Я был груб и находил в этом удовольствие. Ведь я взяток не брал, стало быть, должен же был себя хоть этим вознаградить. (Плохая острота; но я ее не вычеркну. Я ее написал, думая, что выйдет очень остро; а теперь, как увидел сам, что хотел только гнусно пофорсить, — нарочно не вычеркну!) Когда к столу, у которого я сидел, подходили, бывало, просители за справками, — я зубами на них скрежетал и чувствовал неумолимое наслаждение, когда удавалось кого-нибудь огорчить. Почти всегда удавалось. Большею частию все был народ робкий: известно — просители. Но из фертов я особенно терпеть не мог одного офицера. Он никак не хотел покориться и омерзительно гремел саблей. У меня с ним полтора года за эту саблю война была. Я наконец одолел. Он перестал греметь. Впрочем, это случилось еще в моей молодости. Но знаете ли, господа, в чем состоял главный пункт моей злости? Да в том-то и состояла вся штука, в том-то и заключалась наибольшая гадость, что я поминутно, даже в минуту самой сильнейшей желчи, постыдно сознавал в себе, что я не только не злой, но даже и не озлобленный человек, что я только воробьев пугаю напрасно и себя этим тешу. У меня пена у рта, а принесите мне какую-нибудь куколку, дайте мне чайку с сахарцем, я, пожалуй, и успокоюсь. Даже душой умилюсь, хоть уж, наверно, потом буду вам на себя скрежетать зубами и от стыда несколько месяцев страдать бессонницей. Таков уж мой обычай.

Tôi sống thế này đã lâu — chừng hai mươi năm. Giờ tôi bốn mươi. Trước kia tôi đi làm, giờ thì không. Tôi từng là một viên chức độc ác. Tôi thô bạo và lấy đó làm thú. Tôi có ăn hối lộ đâu, thành ra phải tự bù đắp cho mình bằng cái này chứ. (Câu đùa dở; nhưng tôi sẽ không xóa. Lúc viết tôi tưởng nó sẽ sắc lắm; còn bây giờ, khi tự nhìn ra mình chỉ muốn làm điệu một cách đê tiện — tôi cố tình không xóa!) Hồi ấy, hễ có người đến xin xỏ, đến hỏi giấy tờ ở cái bàn tôi ngồi, là tôi nghiến răng ken két với họ và thấy một khoái cảm tàn nhẫn mỗi khi làm được ai đó phiền lòng. Hầu như lần nào cũng làm được. Phần nhiều đều là những người rụt rè: mà người đi xin xỏ thì ai chẳng biết. Nhưng trong đám vênh váo, có một viên sĩ quan tôi đặc biệt không chịu nổi. Hắn nhất quyết không chịu khuất phục, lại còn khua thanh gươm loảng xoảng đến phát tởm. Vì cái thanh gươm ấy tôi đánh nhau với hắn suốt một năm rưỡi trời. Cuối cùng tôi thắng. Hắn thôi loảng xoảng. Mà chuyện ấy còn từ hồi tôi trẻ. Nhưng các ngài có biết không, thưa các ngài, cái gốc của cơn độc ác trong tôi nằm ở đâu? Chính là ở chỗ ấy, cả cái trò, cả cái đê tiện nhất của nó là ở chỗ: lúc nào tôi cũng nhục nhã tự nhận ra, kể cả trong phút mật xanh trào lên dữ nhất, rằng tôi chẳng những không độc ác, mà thậm chí chẳng phải kẻ đầy oán giận, rằng tôi chỉ dọa chim sẻ vô ích và lấy đó tự khuây. Tôi sùi bọt mép, nhưng cứ đem cho tôi một con búp bê nào đó, cho tôi chén trà với tí đường, thì có khi tôi lại nguôi. Thậm chí còn mủi lòng, dẫu sau đấy chắc chắn lại nghiến răng với chính mình trước mặt các ngài, và vì xấu hổ mà mất ngủ mấy tháng liền. Tật của tôi nó thế.

Это я наврал про себя давеча, что я был злой чиновник. Со злости наврал. Я просто баловством занимался и с просителями и с офицером, а в сущности никогда не мог сделаться злым. Я поминутно сознавал в себе много-премного самых противоположных тому элементов. Я чувствовал, что они так и кишат во мне, эти противоположные элементы. Я знал, что они всю жизнь во мне кишели и из меня вон наружу просились, но я их не пускал, не пускал, нарочно не пускал наружу. Они мучили меня до стыда; до конвульсий меня доводили и — надоели мне наконец, как надоели! Уж не кажется ли вам, господа, что я теперь в чем-то перед вами раскаиваюсь, что я в чем-то у вас прощенья прошу?.. Я уверен, что вам это кажется… А впрочем, уверяю вас, что мне все равно, если и кажется…

Lúc nãy tôi bịa về mình là tôi từng là viên chức độc ác. Bịa vì tức. Tôi chỉ chơi ngông với đám người đi xin và với tay sĩ quan, chứ thực ra chưa bao giờ trở nên độc ác nổi. Lúc nào tôi cũng thấy trong mình vô số những yếu tố hoàn toàn đối nghịch với cái đó. Tôi cảm thấy chúng cứ lúc nhúc trong tôi, những yếu tố trái ngược ấy. Tôi biết suốt đời chúng đã lúc nhúc trong tôi và đòi xổ ra ngoài, còn tôi không cho chúng ra, không cho, cố tình không cho ra. Chúng hành hạ tôi đến mức xấu hổ; đến mức co giật — và cuối cùng làm tôi ngán, ngán làm sao! Các ngài tưởng giờ tôi hối hận về chuyện gì đó với các ngài chắc, tưởng tôi cầu xin các ngài tha thứ chuyện gì đó chắc?.. Tôi chắc là các ngài tưởng thế… Mà tôi xin cam đoan với các ngài: có tưởng thế tôi cũng mặc kệ…

Я не только злым, но даже и ничем не сумел сделаться: ни злым, ни добрым, ни подлецом, ни честным, ни героем, ни насекомым. Теперь же доживаю в своем углу, дразня себя злобным и ни к чему не служащим утешением, что умный человек и не может серьезно чем-нибудь сделаться, а делается чем-нибудь только дурак. Да-с, умный человек девятнадцатого столетия должен и нравственно обязан быть существом по преимуществу бесхарактерным; человек же с характером, деятель, — существом по преимуществу ограниченным. Это сорокалетнее мое убеждение. Мне теперь сорок лет, а ведь сорок лет — это вся жизнь; ведь это самая глубокая старость. Дальше сорока лет жить неприлично, пошло, безнравственно! Кто живет дольше сорока лет, — отвечайте искренно, честно? Я вам скажу, кто живет: дураки и негодяи живут. Я всем старцам это в глаза скажу, всем этим почтенным старцам, всем этим сребровласым и благоухающим старцам! Всему свету в глаза скажу! Я имею право так говорить, потому что сам до шестидесяти лет доживу. До семидесяти лет проживу! До восьмидесяти лет проживу!.. Постойте! Дайте дух перевести…

Tôi chẳng những không làm nổi kẻ độc ác, mà làm nổi cái gì cũng không: không độc ác, không tử tế, không đê hèn, không lương thiện, không anh hùng, không cả một con côn trùng. Giờ tôi sống nốt đời trong xó của mình, tự chọc mình bằng cái niềm an ủi cay cú và vô dụng này: người thông minh thì không thể nghiêm túc trở thành cái gì được, chỉ có thằng ngốc mới trở thành cái này cái nọ. Phải, thưa ngài, người thông minh của thế kỷ mười chín phải là, và về đạo đức có bổn phận phải là, một sinh vật chủ yếu không có tính cách; còn kẻ có tính cách, kẻ hành động — là sinh vật chủ yếu hạn hẹp. Đó là niềm tin tuổi bốn mươi của tôi. Tôi giờ bốn mươi, mà bốn mươi là cả một đời; là tuổi già sâu thẳm nhất rồi còn gì. Sống quá bốn mươi là không đứng đắn, tầm thường, vô đạo đức! Ai sống quá bốn mươi — xin cứ trả lời thật bụng, thật thà xem? Tôi nói cho các ngài biết ai sống: bọn ngu và bọn đê tiện sống đấy. Tôi sẽ nói thẳng vào mặt tất cả các cụ già, tất cả các cụ đáng kính ấy, tất cả những cụ tóc bạc phơ thơm phức ấy! Nói vào mặt cả thiên hạ! Tôi có quyền nói thế, vì chính tôi sẽ sống đến sáu mươi. Sống đến bảy mươi! Sống đến tám mươi!.. Khoan đã! Cho tôi thở một hơi…

Наверно, вы думаете, господа, что я вас смешить хочу? Ошиблись и в этом. Я вовсе не такой развеселый человек, как вам кажется или как вам, может быть, кажется; впрочем, если вы, раздраженные всей этой болтовней (а я уже чувствую, что вы раздражены), вздумаете спросить меня: кто ж я таков именно? — то я вам отвечу: я один коллежский асессор. Я служил, чтоб было что-нибудь есть (но единственно для этого), и когда прошлого года один из отдаленных моих родственников оставил мне шесть тысяч рублей по духовному завещанию, я тотчас же вышел в отставку и поселился у себя в углу. Я и прежде жил в этом углу, но теперь я поселился в этом углу. Комната моя дрянная, скверная, на краю города. Служанка моя — деревенская баба, старая, злая от глупости, и от нее к тому же всегда скверно пахнет. Мне говорят, что климат петербургский мне становится вреден и что с моими ничтожными средствами очень дорого в Петербурге жить. Я все это знаю, лучше всех этих опытных и премудрых советчиков и покивателей знаю. Но я остаюсь в Петербурге; я не выеду из Петербурга! Я потому не выеду… Эх! да ведь это совершенно все равно — выеду я иль не выеду.

Hẳn các ngài nghĩ rằng tôi muốn chọc các ngài cười? Lại nhầm nữa rồi. Tôi chẳng phải người vui nhộn như các ngài tưởng, hay như có lẽ các ngài tưởng; mà này, nếu các ngài, bực mình vì tất cả cái thứ lải nhải này (tôi đã thấy các ngài bực rồi), nổi hứng hỏi tôi: vậy rốt cuộc anh là ai? — thì tôi đáp: tôi là một tham tá. Tôi đi làm để có cái mà ăn (nhưng chỉ vì thế thôi), và khi năm ngoái một người họ hàng xa để lại cho tôi sáu nghìn rúp theo di chúc, tôi liền xin nghỉ việc và dọn về ở trong xó của mình. Trước đây tôi cũng sống trong cái xó này, nhưng giờ tôi định cư trong cái xó này. Căn phòng của tôi tồi tàn, bẩn thỉu, ở rìa thành phố. Con hầu của tôi là một mụ nhà quê già, ác vì ngu, lại còn lúc nào cũng hôi rình. Người ta bảo khí hậu Petersburg đang hại tôi, và với đồng tiền ít ỏi của tôi thì sống ở Petersburg rất đắt. Tôi biết hết, biết rõ hơn tất cả những kẻ cố vấn từng trải thông thái và gật gù ấy. Nhưng tôi vẫn ở lại Petersburg; tôi sẽ không rời Petersburg! Tôi không rời vì… Chà! mà thật ra rời hay không rời thì cũng chẳng khác gì nhau.

А впрочем: о чем может говорить порядочный человек с наибольшим удовольствием?

Mà này: một người đứng đắn thì nói chuyện gì với khoái chí nhất?

Ответ: о себе.

Đáp: về mình.

Ну так и я буду говорить о себе.

Vậy thì tôi cũng sẽ nói về mình.

Часть I · Глава II

Phần I · Chương II

Мне теперь хочется рассказать вам, господа, желается иль не желается вам это слышать, почему я даже и насекомым не сумел сделаться. Скажу вам торжественно, что я много раз хотел сделаться насекомым. Но даже и этого не удостоился. Клянусь вам, господа, что слишком сознавать — это болезнь, настоящая, полная болезнь. Для человеческого обихода слишком было бы достаточно обыкновенного человеческого сознания, то есть в половину, в четверть меньше той порции, которая достается на долю развитого человека нашего несчастного девятнадцатого столетия и, сверх того, имеющего сугубое несчастье обитать в Петербурге, самом отвлеченном и умышленном городе на всем земном шаре. (Города бывают умышленные и неумышленные). Совершенно было бы довольно, например, такого сознания, которым живут все так называемые непосредственные люди и деятели. Бьюсь об заклад, вы думаете, что я пишу все это из форсу, чтоб поострить насчет деятелей, да еще из форсу дурного тона гремлю саблей, как мой офицер. Но, господа, кто же может своими же болезнями тщеславиться, да еще ими форсить?

Giờ tôi muốn kể cho các ngài nghe, các ngài có muốn nghe hay không cũng mặc, vì sao đến cả con côn trùng tôi cũng không làm nổi. Tôi xin nói long trọng: đã nhiều lần tôi muốn làm một con côn trùng. Nhưng ngay cả đặc ân ấy tôi cũng không được ban. Tôi thề với các ngài, thưa các ngài, rằng ý thức quá nhiều là một căn bệnh, một căn bệnh thật sự, trọn vẹn. Để sống kiếp người, cái ý thức thường thường của con người đã là thừa thãi, tức là bớt đi một nửa, một phần tư so với suất rơi vào đầu một người có học của cái thế kỷ mười chín khốn khổ của chúng ta, lại còn mang nỗi bất hạnh gấp đôi là phải ở Petersburg, thành phố trừu tượng và cố tình nhất trên toàn cõi địa cầu. (Thành phố có loại cố tình và loại không cố tình.) Chẳng hạn, thứ ý thức mà tất cả những người gọi là trực tiếp, những người hành động vẫn sống bằng nó, thế là hoàn toàn đủ rồi. Tôi cá là các ngài nghĩ rằng tôi viết tất cả những điều này để lên mặt, để châm chọc đám người hành động, lại còn lên mặt một cách thô tục, khua gươm loảng xoảng như viên sĩ quan của tôi. Nhưng, thưa các ngài, ai lại đem chính bệnh của mình ra mà vênh vang, lại còn lên mặt với nó?

Впрочем, что ж я? — все это делают; болезнями-то и тщеславятся, а я, пожалуй, и больше всех. Не будем спорить; мое возражение нелепо. Но все-таки я крепко убежден, что не только очень много сознания, но даже и всякое сознание болезнь. Я стою на том. Оставим и это на минуту. Скажите мне вот что: отчего так бывало, что, как нарочно, в те самые, да, в те же самые минуты, в которые я наиболее способен был сознавать все тонкости «всего прекрасного и высокого», как говорили у нас когда-то, мне случалось уже не сознавать, а делать такие неприглядные деянья, такие, которые…ну да, одним словом, которые хоть и все, пожалуй, делают, но которые, как нарочно, приходились у меня именно тогда, когда я наиболее сознавал, что их совсем бы не надо делать? Чем больше я сознавал о добре и о всем этом «прекрасном и высоком», тем глубже я и опускался в мою тину и тем способнее был совершенно завязнуть в ней. Но главная черта была в том, что все это как будто не случайно во мне было, а как будто ему и следовало так быть. Как будто это было мое самое нормальное состояние, а отнюдь не болезнь и не порча, так что, наконец, у меня и охота прошла бороться с этой порчей. Кончилось тем, что я чуть не поверил (а может, и в самом деле поверил), что это, пожалуй, и есть нормальное мое состояние. А сперва-то, вначале-то, сколько я муки вытерпел в этой борьбе! Я не верил, чтоб так бывало с другими, и потому всю жизнь таил это про себя как секрет. Я стыдился (даже, может быть, и теперь стыжусь); до того доходил, что ощущал какое-то тайное, ненормальное, подленькое наслажденьице возвращаться, бывало, в иную гадчайшую петербургскую ночь к себе в угол и усиленно сознавать, что вот и сегодня сделал опять гадость, что сделанного опять-таки никак не воротишь, и внутренно, тайно, грызть, грызть себя за это зубами, пилить и сосать себя до того, что горечь обращалась наконец в какую-то позорную, проклятую сладость и наконец — в решительное, серьезное наслаждение! Да, в наслаждение, в наслаждение! Я стою на том. Я потому и заговорил, что мне все хочется наверно узнать: бывают ли у других такие наслаждения? Я вам объясню: наслаждение было тут именно от слишком яркого сознания своего унижения; оттого, что уж сам чувствуешь, что до последней стены дошел; что и скверно это, но что и нельзя тому иначе быть; что уж нет тебе выхода, что уж никогда не сделаешься другим человеком; что если б даже и оставалось еще время и вера, чтоб переделаться во что-нибудь другое, то, наверно, сам бы не захотел переделываться; а захотел бы, так и тут бы ничего не сделал, потому что на самом-то деле и переделываться-то, может быть, не во что. А главное и конец концов, что все это происходит по нормальным и основным законам усиленного сознания и по инерции, прямо вытекающей из этих законов, а следственно, тут не только не переделаешься, да и просто ничего не поделаешь. Выходит, например, вследствие усиленного сознания: прав, что подлец, как будто это подлецу утешение, коль он уже сам ощущает, что он действительно подлец. Но довольно… Эх, нагородил-то, а что объяснил?.. Чем объясняется тут наслаждение? Но я объяснюсь! Я-таки доведу до конца! Я и перо затем в руки взял…

Mà này, tôi nói cái gì thế nhỉ? — ai cũng thế cả; người ta vênh vang vì bệnh tật đấy, mà tôi có lẽ còn hơn tất cả. Ta đừng cãi nhau; lời phản bác của tôi vô lý. Nhưng dù sao tôi vẫn tin chắc rằng không chỉ ý thức quá nhiều, mà thậm chí mọi ý thức đều là bệnh. Tôi khăng khăng thế. Tạm gác chuyện ấy một lát. Hãy bảo tôi cái này: vì sao lại có chuyện, cứ như cố tình, đúng vào những phút, phải, chính vào những phút mà tôi có khả năng nhất để ý thức hết mọi tinh vi của “tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả”, như ngày xưa chúng tôi vẫn nói, thì tôi lại chẳng còn ý thức nữa mà đi làm những việc xấu xa, những việc mà… à, nói tóm lại, những việc mà tuy có lẽ ai cũng làm, nhưng ở tôi lại cứ như cố ý rơi đúng vào lúc tôi ý thức rõ nhất rằng chẳng nên làm chúng chút nào? Càng ý thức nhiều về điều thiện và về tất cả “cái đẹp đẽ và cao cả” ấy, tôi càng lún sâu vào vũng bùn của mình và càng dễ sa lầy hẳn trong đó. Nhưng điều chính là: tất cả cái đó ở tôi như thể không phải ngẫu nhiên, mà như thể nó phải thế mới đúng. Như thể đó là trạng thái bình thường nhất của tôi, chứ tuyệt không phải bệnh hay sự hư hỏng, đến nỗi cuối cùng tôi cũng hết hứng chống lại sự hư hỏng ấy. Kết cục là tôi suýt tin (mà có lẽ đã tin thật) rằng đó có lẽ chính là trạng thái bình thường của tôi. Còn buổi đầu, cái buổi đầu ấy, tôi đã chịu bao nhiêu khổ sở trong cuộc vật lộn này! Tôi không tin người khác cũng bị như vậy, nên suốt đời giấu chuyện ấy như một bí mật. Tôi xấu hổ (có lẽ đến giờ vẫn xấu hổ); đến mức tôi thấy một thứ khoái cảm nhỏ nhoi, lén lút, bất thường, hèn mọn, mỗi khi trở về xó của mình vào một đêm Petersburg kinh tởm nào đó và ra sức ý thức rằng hôm nay lại vừa làm một điều nhơ bẩn, rằng cái đã làm rồi thì tuyệt đối không quay lại được, và trong lòng, âm thầm, gặm, gặm chính mình vì chuyện đó bằng răng, cưa và mút chính mình, cho đến khi vị đắng cuối cùng hóa thành một thứ ngọt ngào nhục nhã đáng nguyền rủa nào đó, và cuối cùng — thành khoái cảm dứt khoát, nghiêm túc! Phải, thành khoái cảm, thành khoái cảm! Tôi cứ khăng khăng như vậy. Tôi bắt đầu nói chuyện này cũng chỉ vì tôi cứ muốn biết chắc: liệu người khác có những khoái cảm như vậy không? Tôi sẽ giải thích: khoái cảm ở đây chính là do ý thức quá rõ ràng về nỗi nhục của mình; do tự mình cảm thấy đã đi đến bức tường cuối cùng; rằng thế này thì tồi tệ, nhưng không thể khác được; rằng mình chẳng còn lối thoát, rằng chẳng bao giờ thành một người khác; rằng dẫu còn thời gian và niềm tin để biến thành cái gì khác, thì chắc chính mình cũng chẳng muốn biến đổi; mà có muốn thì cũng chẳng làm gì được, vì thật ra có lẽ cũng chẳng có gì để biến thành. Và điều chính, và là kết cục của mọi kết cục, ấy là tất cả những chuyện này xảy ra theo các quy luật bình thường và căn bản của ý thức quá mức, và theo quán tính chảy thẳng ra từ các quy luật ấy, nên ở đây không chỉ không biến đổi nổi, mà đơn giản là chẳng làm gì được. Chẳng hạn, do ý thức quá mức mà hóa ra thế này: mình có lý khi làm đồ đê hèn — như thể đó là niềm an ủi cho đồ đê hèn, khi chính hắn cảm thấy mình quả thật là đồ đê hèn. Nhưng thôi… Chà, tôi chất đống bao nhiêu thứ, mà giải thích được gì?.. Khoái cảm ở đây được giải thích bằng gì? Nhưng tôi sẽ giải thích! Tôi sẽ cố đi cho đến cùng! Tôi cầm bút cũng vì thế…

Я, например, ужасно самолюбив. Я мнителен и обидчив, как горбун или карлик, но, право, бывали со мною такие минуты, что если б случилось, что мне бы дали пощечину, то, может быть, я был бы даже и этому рад. Говорю серьезно: наверно, я бы сумел отыскать и тут своего рода наслаждение, разумеется, наслаждение отчаяния, но в отчаянии-то и бывают самые жгучие наслаждения, особенно когда уж очень сильно сознаешь безвыходность своего положения. А тут при пощечине-то — да тут так и придавит сознание о том, в какую мазь тебя растерли. Главное же, как ни раскидывай, а все-таки выходит, что всегда я первый во всем виноват выхожу и, что всего обиднее, без вины виноват и, так сказать, по законам природы. Потому, во-первых, виноват, что я умнее всех, которые меня окружают. (Я постоянно считал себя умнее всех, которые меня окружают, и иногда, поверите ли, даже этого совестился. По крайней мере, я всю жизнь смотрел как-то в сторону и никогда не мог смотреть людям прямо в глаза). Потому, наконец, виноват, что если б и было во мне великодушие, то было бы только мне же муки больше от сознания всей его бесполезности. Я ведь, наверно, ничего бы не сумел сделать из моего великодушия: ни простить, потому что обидчик, может, ударил меня по законам природы, а законов природы нельзя прощать; ни забыть, потому что хоть и законы природы, а все-таки обидно. Наконец, если б даже я захотел быть вовсе невеликодушным, а напротив, пожелал бы отмстить обидчику, то я и отмстить ни в чем никому бы не мог, потому что, наверно, не решился бы что-нибудь сделать, если б даже и мог. Отчего не решился бы? Об этом мне хочется сказать два слова особо.

Chẳng hạn, tôi tự ái kinh khủng. Tôi đa nghi và dễ mếch lòng như thằng gù hay thằng lùn, nhưng nói thật, có những phút mà giá tôi bị ai tát cho một cái, thì có lẽ tôi còn mừng. Tôi nói nghiêm chỉnh: chắc chắn tôi cũng tìm ra ở đó một thứ khoái cảm nào đó, dĩ nhiên là khoái cảm của tuyệt vọng, nhưng chính trong tuyệt vọng mới có những khoái cảm bỏng rát nhất, nhất là khi ta ý thức quá mạnh về cảnh bế tắc của mình. Còn với cái tát — chà, ở đó ý thức cứ đè nghiến xuống, rằng người ta đã tán mình thành thứ cao bết nhão gì rồi. Mà chủ yếu là, dù đảo thế nào, rốt cuộc vẫn ra rằng bao giờ tôi cũng là kẻ có lỗi đầu tiên trong mọi chuyện, và cay đắng nhất là có lỗi mà chẳng có lỗi, có thể nói là có lỗi theo quy luật tự nhiên. Vì, thứ nhất, có lỗi là vì tôi thông minh hơn tất cả những người xung quanh. (Tôi luôn tự cho mình thông minh hơn tất cả những người xung quanh, và đôi khi, các ngài có tin không, tôi còn ngượng vì điều đó. Ít ra cả đời tôi cứ nhìn lảng đi đâu đó, chưa bao giờ nhìn thẳng vào mắt ai được.) Và sau cùng, có lỗi là vì dù trong tôi có chút độ lượng, thì nó cũng chỉ làm tôi khổ thêm, vì tôi ý thức rõ mồn một sự vô dụng của nó. Tôi chắc chắn chẳng làm nổi gì với lòng độ lượng ấy: không tha thứ được, vì kẻ xúc phạm có lẽ đã đánh tôi theo quy luật tự nhiên, mà quy luật tự nhiên thì không thể tha thứ; không quên được, vì dù là quy luật tự nhiên, nó vẫn cứ nhục. Cuối cùng, nếu tôi muốn hoàn toàn không độ lượng, ngược lại muốn trả thù kẻ xúc phạm, thì tôi cũng chẳng trả thù được ai về chuyện gì, vì chắc chắn tôi sẽ không dám làm gì, ngay cả khi có thể làm. Vì sao không dám? Về điều này tôi muốn nói riêng vài lời.

Часть I · Глава III

Phần I · Chương III

Ведь у людей, умеющих за себя отомстить и вообще за себя постоять, — как это, например, делается? Ведь их как обхватит, положим, чувство мести, так уж ничего больше во всем их существе на это время и не останется, кроме этого чувства. Такой господин так и прет прямо к цели, как взбесившийся бык, наклонив вниз рога, и только разве стена его останавливает. (Кстати: перед стеной такие господа, то есть непосредственные люди и деятели, искренно пасуют. Для них стена — не отвод, как например для нас, людей думающих, а следственно, ничего не делающих; не предлог воротиться с дороги, предлог, в который наш брат обыкновенно и сам не верит, но которому всегда очень рад. Нет, они пасуют со всею искренностью. Стена имеет для них что-то успокоительное, нравственно-разрешающее и окончательное, пожалуй, даже что-то мистическое… Но об стене после). Ну-с, такого-то вот непосредственного человека я и считаю настоящим, нормальным человеком, каким хотела его видеть сама нежная мать — природа, любезно зарождая его на земле. Я такому человеку до крайней желчи завидую. Он глуп, я в этом с вами не спорю, но, может быть, нормальный человек и должен быть глуп, почему вы знаете? Может быть, это даже очень красиво. И я тем более убежден в злом, так сказать, подозрении, что если, например, взять антитез нормального человека, то есть человека усиленно сознающего, вышедшего, конечно, не из лона природы, а из реторты (это уже почти мистицизм, господа, но я подозреваю и это), то этот ретортный человек до того иногда пасует перед своим антитезом, что сам себя, со всем своим усиленным сознанием, добросовестно считает за мышь, а не за человека. Пусть это и усиленно сознающая мышь, но все-таки мышь, а тут человек, а следственно…, и проч. И, главное, он сам, сам ведь считает себя за мышь; его об этом никто не просит; а это важный пункт. Взглянем же теперь на эту мышь в действии. Положим, например, она тоже обижена (а она почти всегда бывает обижена) и тоже желает отомстить. Злости-то в ней, может, еще и больше накопится, чем в l’homme de la nature et de la vérité. Гадкое, низкое желаньице воздать обидчику тем же злом, может, еще и гаже скребется в ней, чем в l’homme de la nature et de la vérité, потому что l’homme de la nature et de la vérité, по своей врожденной глупости, считает свое мщенье просто-запросто справедливостью; а мышь, вследствие усиленного сознания, отрицает тут справедливость. Доходит наконец до самого дела, до самого акта отмщения. Несчастная мышь кроме одной первоначальной гадости успела уже нагородить кругом себя, в виде вопросов и сомнений, столько других гадостей; к одному вопросу подвела столько неразрешенных вопросов, что поневоле кругом нее набирается какая-то роковая бурда, какая-то вонючая грязь, состоящая из ее сомнений, волнений и, наконец, из плевков, сыплющихся на нее от непосредственных деятелей, предстоящих торжественно кругом в виде судей и диктаторов и хохочущих над нею во всю здоровую глотку. Разумеется, ей остается махнуть на все своей лапкой и с улыбкой напускного презренья, которому и сама она не верит, постыдно проскользнуть в свою щелочку. Там, в своем мерзком, вонючем подполье, наша обиженная, прибитая и осмеянная мышь немедленно погружается в холодную, ядовитую и, главное, вековечную злость. Сорок лет сряду будет припоминать до последних, самых постыдных подробностей свою обиду и при этом каждый раз прибавлять от себя подробности еще постыднейшие, злобно поддразнивая и раздражая себя собственной фантазией. Сама будет стыдиться своей фантазии, но все-таки все припомнит, все переберет, навыдумает на себя небывальщины, под предлогом, что она тоже могла случиться, и ничего не простит. Пожалуй, и мстить начнет, но как-нибудь урывками, мелочами, из-за печки, инкогнито, не веря ни своему праву мстить, ни успеху своего мщения и зная наперед, что от всех своих попыток отомстить сама выстрадает во сто раз больше того, кому мстит, а тот, пожалуй, и не почешется. На смертном одре опять-таки все припомнит, с накопившимися за все время процентами и… Но именно вот в этом холодном, омерзительном полуотчаянии, полувере, в этом сознательном погребении самого себя заживо с горя, в подполье на сорок лет, в этой усиленно созданной и все-таки отчасти сомнительной безвыходности своего положения, во всем этом яде неудовлетворенных желаний, вошедших внутрь, во всей этой лихорадке колебаний, принятых навеки решений и через минуту опять наступающих раскаяний — и заключается сок того странного наслаждения, о котором я говорил. Оно до того тонкое, до того иногда не поддающееся сознанью, что чуть-чуть ограниченные люди или даже просто люди с крепкими нервами не поймут в нем ни единой черты. "Может, еще и те не поймут, — прибавите вы от себя, осклабляясь, — которые никогда не получали пощечин, — и таким образом вежливо намекнете мне, что я в мою жизнь, может быть, тоже испытал пощечину, а потому и говорю как знаток. Бьюсь об заклад, что вы это думаете. Но успокойтесь, господа, я не получал пощечин, хотя мне совершенно все равно, как бы вы об этом ни думали. Я, может быть, еще сам-то жалею, что в мою жизнь мало роздал пощечин. Но довольно, ни слова больше об этой чрезвычайно для вас интересной теме.

Này, những người biết trả thù và nói chung biết tự đứng lên bảo vệ mình — chuyện của họ, chẳng hạn, diễn ra thế nào? Giả sử cảm giác trả thù chụp lấy họ, thì suốt thời gian ấy trong toàn bộ con người họ chẳng còn lại gì khác ngoài cảm giác ấy. Một ngài như thế cứ thế húc thẳng đến mục tiêu như con bò điên, cúi sừng xuống, và may ra chỉ có bức tường mới chặn nổi. (Nhân tiện: trước bức tường, những ngài như thế, tức là những người trực tiếp và những người hành động, thành thật chịu thua. Với họ bức tường không phải cái cớ để thoái lui như với chúng ta, những kẻ biết nghĩ, nên chẳng làm gì; không phải cái cớ để quay lại giữa đường — cái cớ mà đám anh em chúng ta thường chính mình cũng chẳng tin, nhưng bao giờ cũng mừng húm. Không, họ chịu thua với toàn bộ sự thành thật. Với họ bức tường có gì đó xoa dịu, gỡ rối về mặt đạo đức và dứt khoát, thậm chí có gì đó thần bí… Nhưng chuyện bức tường để sau.) Vậy đấy, người trực tiếp như thế tôi cho là người thật, người bình thường, như chính bà mẹ dịu hiền — thiên nhiên — mong thấy, khi ân cần sinh ra họ trên mặt đất. Tôi ghen tị với người như thế đến xanh cả mật. Hắn ngu, tôi không cãi các ngài điều này, nhưng biết đâu người bình thường thì buộc phải ngu, sao các ngài biết? Biết đâu như thế còn rất đẹp. Và tôi lại càng tin vào cái nghi ngờ ác ý ấy, nếu thử lấy, chẳng hạn, phản đề của người bình thường, tức người ý thức quá mức, dĩ nhiên không bước ra từ lòng thiên nhiên mà từ bình cổ cong (chuyện này gần như thần bí rồi, thưa các ngài, nhưng tôi ngờ cả điều ấy), thì gã người bình cổ cong này nhiều khi lép vế trước phản đề của mình đến nỗi tự coi mình, cùng toàn bộ ý thức quá mức, là con chuột, một cách hết sức nghiêm túc, chứ không phải là người. Cứ cho là con chuột có ý thức quá mức, nhưng vẫn là chuột, còn kia là người, cho nên…, v.v. Và quan trọng nhất, chính nó, chính nó tự coi mình là chuột; chẳng ai bảo nó làm thế; mà đó là điểm quan trọng. Giờ hãy nhìn con chuột ấy hành động. Giả sử, chẳng hạn, nó cũng bị xúc phạm (mà nó hầu như lúc nào cũng bị xúc phạm) và cũng muốn trả thù. Trong nó, cái tức có khi còn tích tụ nhiều hơn cả ở l’homme de la nature et de la vérité. Cái ham muốn nhỏ nhen, thấp hèn muốn trả cho kẻ xúc phạm bằng đúng cái ác ấy, có khi còn cào xé nó ghê tởm hơn ở l’homme de la nature et de la vérité, bởi l’homme de la nature et de la vérité, do cái ngu bẩm sinh, coi sự trả thù của mình đơn giản là công lý; còn con chuột, do ý thức quá mức, thì phủ nhận công lý ở đây. Cuối cùng đến chính việc, chính hành vi trả thù. Con chuột bất hạnh, ngoài cái ghê tởm ban đầu, đã kịp dựng quanh mình, dưới dạng những câu hỏi và nghi ngờ, bao nhiêu ghê tởm khác; đã dồn vào một câu hỏi bao nhiêu câu hỏi chưa giải, đến nỗi quanh nó bất đắc dĩ tụ lại một thứ hổ lốn định mệnh nào đó, một thứ bùn hôi thối gồm những nghi ngờ, xao động của nó, và cuối cùng, gồm nước bọt đổ lên nó từ những người hành động trực tiếp, đứng trang nghiêm chung quanh làm quan tòa và nhà độc tài, cười vào nó bằng cả cổ họng khỏe mạnh. Dĩ nhiên nó chỉ còn cách vẫy bàn chân nhỏ gạt hết, và với nụ cười khinh miệt giả vờ mà chính nó cũng không tin, nhục nhã lủi vào cái khe của mình. Ở đó, trong cái hầm kinh tởm hôi thối của mình, con chuột bị xúc phạm, bị đánh, bị chế nhạo của chúng ta lập tức chìm vào một nỗi hằn học lạnh lẽo, tẩm độc và, quan trọng nhất, đời đời. Suốt bốn mươi năm liền nó sẽ nhớ lại cái nhục của mình đến những chi tiết cuối cùng, nhục nhã nhất, và mỗi lần lại tự thêm vào những chi tiết còn nhục hơn, hằn học trêu chọc và khích mình bằng chính trí tưởng tượng của mình. Nó sẽ xấu hổ vì tưởng tượng của mình, nhưng vẫn nhớ hết, lục hết, bịa ra đủ thứ chưa từng có về mình, lấy cớ rằng chúng cũng có thể xảy ra, và chẳng tha thứ gì. Có lẽ nó cũng sẽ bắt đầu trả thù, nhưng theo kiểu lẻ tẻ, vặt vãnh, từ sau cái bếp lò, nặc danh, không tin vào quyền trả thù của mình lẫn thành công của sự trả thù, và biết trước rằng với mọi nỗ lực trả thù, chính nó sẽ khổ gấp trăm lần kẻ nó trả thù, mà kẻ kia có khi chẳng thèm ngứa ngáy. Trên giường hấp hối nó lại nhớ hết, cộng cả tiền lãi dồn suốt bao năm và… Nhưng chính trong sự nửa tuyệt vọng nửa tin tưởng lạnh lẽo, ghê tởm ấy, trong việc tự chôn sống mình vì sầu, trong hầm suốt bốn mươi năm, trong cái bế tắc do chính mình ra sức dựng nên mà vẫn phần nào đáng ngờ, trong tất cả chất độc của những ham muốn không được thỏa mãn đã thụt vào trong, trong tất cả cơn sốt dao động, những quyết định chốt mãi mãi và một phút sau lại hối hận kéo đến — chính ở đó chứa nước cốt của khoái cảm kỳ lạ mà tôi đã nói. Nó tinh vi đến mức, đôi khi ý thức không sao chộp nổi, đến nỗi những người hơi hạn hẹp, hay thậm chí chỉ là những người dây thần kinh vững, sẽ chẳng hiểu một nét nào trong đó. “Có thể cả những ai chưa từng bị tát cũng không hiểu,” — các ngài sẽ góp thêm, nhe răng cười, — và như thế lịch sự bóng gió với tôi rằng có lẽ đời tôi cũng đã nếm một cái tát, nên nói như dân sành. Tôi cá là các ngài nghĩ thế. Nhưng yên tâm đi, thưa các ngài, tôi chưa bị tát cái nào, các ngài nghĩ gì tôi cũng hoàn toàn mặc kệ. Có lẽ chính tôi còn tiếc là cả đời đã cho đi quá ít cái tát. Nhưng thôi, không nói thêm một lời về cái đề tài vô cùng thú vị với các ngài này.

Продолжаю спокойно о людях с крепкими нервами, не понимающих известной утонченности наслаждений. Эти господа при иных казусах, например, хотя и ревут, как быки, во все горло, хоть это, положим, и приносит им величайшую честь, но, как уже сказал я, перед невозможностью они тотчас смиряются. Невозможность — значит каменная стена? Какая каменная стена? Ну, разумеется, законы природы, выводы естественных наук, математика. Уж как докажут тебе, например, что от обезьяны произошел, так уж и нечего морщиться, принимай как есть. Уж как докажут тебе, что, в сущности, одна капелька твоего собственного жиру тебе должна быть дороже ста тысяч тебе подобных и что в этом результате разрешатся под конец все так называемые добродетели и обязанности и прочие бредни и предрассудки, так уж так и принимай, нечего делать-то, потому дважды два — математика. Попробуйте возразить.

Tôi xin tiếp tục, bình thản, về những người có dây thần kinh vững, không hiểu một nét tinh tế nào đó của khoái cảm. Những ngài này, trong vài trường hợp, tuy cũng rống như bò hết cỡ cổ họng — và cứ cho là việc đó làm họ vẻ vang vô cùng —, nhưng, như tôi đã nói, trước điều không thể là họ lập tức khuất phục. Không thể — nghĩa là bức tường đá? Bức tường đá nào? Dĩ nhiên là các quy luật tự nhiên, những kết luận của khoa học tự nhiên, toán học. Người ta đã chứng minh cho anh, chẳng hạn, rằng anh từ khỉ mà ra, thì đừng có nhăn mặt, nhận lấy như nó vốn thế. Người ta đã chứng minh cho anh rằng, thực chất, một giọt mỡ của riêng anh phải quý hơn trăm nghìn đồng loại, và rằng trong kết quả ấy rốt cuộc sẽ tan biến mọi cái gọi là đức hạnh, bổn phận và những thứ mê sảng, định kiến khác, thì cứ thế mà nhận, chẳng làm gì được, vì hai nhân hai là toán học. Thử phản đối xem.

«Помилуйте, — закричат вам, — восставать нельзя: это дважды два четыре! Природа вас не спрашивается; ей дела нет до ваших желаний и до того, нравятся ль вам ее законы или не нравятся. Вы обязаны принимать ее так, как она есть, а следственно, и все ее результаты. Стена, значит, и есть стена… и т. д., и т. д.». Господи боже, да какое мне дело до законов природы и арифметики, когда мне почему-нибудь эти законы и дважды два четыре не нравятся? Разумеется, я не пробью такой стены лбом, если и в самом деле сил не будет пробить, но я и не примирюсь с ней потому только, что у меня каменная стена и у меня сил не хватило.

“Các ngài làm ơn đi, — người ta sẽ hét lên với các ngài, — không được nổi loạn: đó là hai nhân hai bằng bốn! Thiên nhiên không hỏi ý các ngài; nó chẳng quan tâm đến những ham muốn của các ngài, hay chuyện các quy luật của nó có vừa ý các ngài hay không. Các ngài có nghĩa vụ chấp nhận nó như nó vốn là, và do đó, chấp nhận mọi kết quả của nó. Tường thì là tường… v.v., v.v.” Trời ơi, quy luật tự nhiên với số học thì mắc mớ gì đến tôi, khi vì lý do nào đó tôi không ưa những quy luật ấy và cái hai nhân hai bằng bốn? Dĩ nhiên, tôi sẽ không lấy trán húc thủng bức tường ấy nếu thật sự không đủ sức húc, nhưng tôi cũng không cam chịu với nó chỉ vì trước mặt là một bức tường đá và sức tôi không tới.

Как будто такая каменная стена и вправду есть успокоение и вправду заключает в себе хоть какое-нибудь слово на мир, единственно только потому, что она дважды два четыре. О нелепость нелепостей! То ли дело все понимать, все сознавать, все невозможности и каменные стены; не примиряться ни с одной из этих невозможностей и каменных стен, если вам мерзит примиряться; дойти путем самых неизбежных логических комбинаций до самых отвратительных заключений на вечную тему о том, что даже и в каменной-то стене как будто чем-то сам виноват, хотя опять-таки до ясности очевидно, что вовсе не виноват, и вследствие этого, молча и бессильно скрежеща зубами, сладострастно замереть в инерции, мечтая о том, что даже и злиться, выходит, тебе не на кого; что предмета не находится, а может быть, и никогда не найдется, что тут подмен, подтасовка, шулерство, что тут просто бурда, — неизвестно что и неизвестно кто, но, несмотря на все эти неизвестности и подтасовки, у вас все-таки болит, и чем больше вам неизвестно, тем больше болит!

Cứ như thể một bức tường đá như thế quả thật là thứ yên ổn, và quả thật chứa dù chỉ một lời hòa giải, chỉ vì nó là hai nhân hai bằng bốn. Ôi, cái phi lý của mọi phi lý! Hay hơn nhiều là hiểu hết, ý thức hết, mọi điều không thể và mọi bức tường đá; không cam chịu với một điều không thể hay bức tường đá nào trong số ấy, nếu các ngài thấy tởm khi cam chịu; lần theo những tổ hợp lôgic không thể tránh nhất mà đi tới những kết luận ghê tởm nhất về cái đề tài muôn thuở rằng ngay cả trong bức tường đá, dường như chính mình cũng có lỗi gì đó, dẫu một lần nữa rõ như ban ngày là hoàn toàn chẳng có lỗi, và vì thế, im lặng, bất lực nghiến răng, sướng rơn mà đờ ra trong quán tính, mơ rằng ngay cả để tức, hóa ra, cũng chẳng có ai; rằng đối tượng không tìm thấy, mà có lẽ không bao giờ sẽ tìm thấy, rằng ở đây có sự đánh tráo, sự tráo bài, sự lừa bịp, rằng ở đây đơn giản là một mớ hổ lốn — chẳng biết là gì và chẳng biết là ai, nhưng bất chấp mọi điều chưa biết và tráo bài ấy, các ngài vẫn đau, và càng không biết thì càng đau!

Часть I · Глава IV

Phần I · Chương IV

— Ха-ха-ха! да вы после этого и в зубной боли отыщете наслаждение! — вскрикнете вы со смехом.

— Ha-ha-ha! Thế thì đến trong cơn đau răng ngài cũng tìm ra khoái cảm cho xem! — các ngài sẽ kêu lên, cười phá.

— А что ж? и в зубной боли есть наслаждение, — отвечу я. — У меня целый месяц болели зубы; я знаю, что есть. Тут, конечно, не молча злятся, а стонут; но это стоны не откровенные, это стоны с ехидством, а в ехидстве-то и вся штука. В этих-то стонах и выражается наслаждение страдающего; не ощущал бы он в них наслаждения — он бы и стонать не стал. Это хороший пример, господа, и я его разовью. В этих стонах выражается, во-первых, вся для нашего сознания унизительная бесцельность вашей боли; вся законность природы, на которую вам, разумеется, наплевать, но от которой вы все-таки страдаете, а она-то нет. Выражается сознание, что врага у вас не находится, а что боль есть; сознание, что вы, со всевозможными Вагенгеймами, вполне в рабстве у ваших зубов; что захочет кто-то, и перестанут болеть ваши зубы, а не захочет, так и еще три месяца проболят; и что, наконец, если вы все еще несогласны и все-таки протестуете, то вам остается для собственного утешения только самого себя высечь или прибить побольнее кулаком вашу стену, а более решительно ничего. Ну-с, вот от этих-то кровавых обид, вот от этих-то насмешек, неизвестно чьих, и начинается наконец наслаждение, доходящее иногда до высшего сладострастия. Я вас прошу, господа, прислушайтесь когда-нибудь к стонам образованного человека девятнадцатого столетия, страдающего зубами, этак на второй или на третий день болезни, когда он начинает уже не так стонать, как в первый день стонал, то есть не просто оттого, что зубы болят; не так, как какой-нибудь грубый мужик, а так, как человек тронутый развитием и европейской цивилизацией стонет, как человек, «отрешившийся от почвы и народных начал», как теперь выражаются. Стоны его становятся какие-то скверные, пакостно-злые и продолжаются по целым дням и ночам. И ведь знает сам, что никакой себе пользы не принесет стонами; лучше всех знает, что он только напрасно себя и других надрывает и раздражает; знает, что даже и публика, перед которой он старается, и все семейство его уже прислушались к нему с омерзением, не верят ему ни на грош и понимают про себя, что он мог бы иначе, проще стонать, без рулад и без вывертов, а что он только так со злости, с ехидства балуется. Ну так вот в этих-то всех сознаниях и позорах и заключается сладострастие. «Дескать, я вас беспокою, сердце вам надрываю, всем в доме спать не даю. Так вот не спите же, чувствуйте же и вы каждую минуту, что у меня зубы болят. Я для вас уж теперь не герой, каким прежде хотел казаться, а просто гаденький человек, шенапан. Ну так пусть же! Я очень рад, что вы меня раскусили. Вам скверно слушать мои подленькие стоны? Ну так пусть скверно; вот я вам сейчас еще скверней руладу сделаю…» Не понимаете и теперь, господа? Нет, видно, надо глубоко доразвиться и досознаться, чтоб понять все изгибы этого сладострастия! Вы смеетесь? Очень рад-с. Мои шутки, господа, конечно, дурного тона, неровны, сбивчивы, с самонедоверчивостью. Но ведь это оттого, что я сам себя не уважаю. Разве сознающий человек может сколько-нибудь себя уважать?

— Thế thì sao? Đau răng cũng có khoái cảm đấy, — tôi sẽ đáp. — Tôi đau răng suốt một tháng; tôi biết là có. Dĩ nhiên, ở đây người ta không lẳng lặng mà tức, người ta rên; nhưng đó không phải tiếng rên thật thà, đó là tiếng rên mỉa mai ác ý, mà chính trong cái mỉa mai ác ý ấy có cả mánh khóe. Chính trong những tiếng rên ấy thể hiện khoái cảm của người đau; nếu không cảm thấy trong đó khoái cảm, hắn đã chẳng rên. Ví dụ này hay đấy, thưa các ngài, tôi sẽ khai triển nó. Trong những tiếng rên ấy lộ ra, trước hết, toàn bộ cái vô nghĩa đáng nhục, trước ý thức của chúng ta, của cơn đau nơi các ngài; toàn bộ tính hợp quy luật của tự nhiên, thứ mà dĩ nhiên các ngài khinh, nhưng vì nó mà các ngài vẫn khổ, còn nó thì không. Lộ ra ý thức rằng kẻ thù thì không có mà đau thì có; ý thức rằng các ngài, dù có cả đống Wagenheim, vẫn hoàn toàn là nô lệ của cái răng; rằng ai đó mà muốn thì răng các ngài thôi đau, ai đó mà không muốn thì còn đau thêm ba tháng nữa; và rằng, cuối cùng, nếu các ngài vẫn chưa đồng ý và vẫn phản kháng, thì để tự an ủi chỉ còn cách tự quất mình, hoặc đấm cho đau vào bức tường của mình, ngoài ra tuyệt nhiên chẳng còn gì. Thế đấy, chính từ những nỗi nhục rỉ máu ấy, từ những lời nhạo báng chẳng biết của ai ấy, mà rốt cuộc nảy ra khoái cảm, có khi lên tới cực lạc tột cùng. Tôi xin các ngài, thưa các ngài, một lúc nào đó hãy nghe thử tiếng rên của người có học thế kỷ mười chín đang đau răng, chừng vào ngày thứ hai hay thứ ba của cơn bệnh, khi hắn đã không còn rên như hôm đầu, tức là không chỉ đơn giản vì răng đau; không như một gã nông dân thô lỗ nào đó, mà như kẻ đã được sự khai hóa và văn minh châu Âu đụng tới, như người “đã dứt khỏi mảnh đất và cội nguồn dân tộc”, như bây giờ người ta nói. Tiếng rên của hắn hóa ra một thứ gì ghê gớm, bẩn thỉu và cay độc, kéo dài cả ngày lẫn đêm. Mà chính hắn biết rằng rên chẳng đem lại ích gì; biết hơn ai hết rằng hắn chỉ vô ích làm mình và người khác kiệt sức và bực dọc; biết rằng ngay cả công chúng mà hắn đang cố gây ấn tượng, và cả gia đình hắn, đã nghe hắn mà phát ớn, không tin hắn lấy một xu và tự hiểu rằng hắn có thể rên khác đi, giản dị hơn, không luyến láy, không uốn éo, mà hắn chỉ vì tức, vì cay nghiệt mà nghịch. Chính trong tất cả những ý thức và nhục nhã ấy mà có cực lạc. “Đấy: tôi quấy rầy các người, xé lòng các người, không cho cả nhà ngủ. Thế thì cứ đừng ngủ, cứ cảm nhận từng phút rằng răng tôi đau. Với các người bây giờ tôi không còn là anh hùng như trước đây tôi muốn tỏ ra, mà chỉ là một gã tồi tệ, một chenapan. Thế thì mặc! Tôi rất mừng là các người đã nhìn thấu tôi. Nghe những tiếng rên hèn hạ của tôi các người thấy khó chịu à? Thế thì cứ khó chịu; tôi sẽ luyến láy ngay cho các người một tiếng còn khó chịu hơn nữa…” Đến giờ vẫn chưa hiểu sao, thưa các ngài? Không, rõ ràng phải phát triển đến tận đáy và ý thức đến tận cùng mới hiểu nổi mọi ngóc ngách của cái cực lạc này! Các ngài cười à? Rất mừng, thưa ngài. Những trò đùa của tôi, thưa các ngài, dĩ nhiên thiếu lịch sự, lổn nhổn, rối rắm, đầy tự ngờ vực. Nhưng đó là vì chính tôi không tôn trọng mình. Người có ý thức thì có thể tôn trọng mình được chút nào không?

Часть I · Глава V

Phần I · Chương V

Ну разве можно, разве можно хоть сколько-нибудь уважать себя человеку, который даже в самом чувстве собственного унижения посягнул отыскать наслаждение? Я не от приторного какого-нибудь раскаянья так теперь говорю. Да и вообще терпеть я не мог говорить: «Простите, папаша, вперед не буду», — не потому, чтоб я не способен был это сказать, а напротив, может быть, именно потому, что уж слишком способен на это бывал, да еще как? Как нарочно и влопаюсь, бывало, в таком случае, когда сам ни сном, ни духом не виноват. Это уже было всего гаже. При этом я опять-таки душою умилялся, раскаивался, слезы проливал и, конечно, самого себя надувал, хоть и вовсе не притворялся. Сердце уж тут как-то гадило… Тут уж даже и законов природы нельзя было обвинить, хотя все-таки законы природы постоянно и более всего всю жизнь меня обижали. Гадко это все вспоминать, да и тогда гадко было. Ведь через минуту какую-нибудь я уже с злобою соображаю, бывало, что все это ложь, ложь, отвратительная напускная ложь, то есть все эти раскаяния, все эти умиления, все эти обеты возрождения. А спросите, для чего я так сам себя коверкал и мучил? Ответ: затем, что скучно уж очень было сложа руки сидеть; вот и пускался на выверты. Право, так. Замечайте получше сами за собой, господа, тогда и поймете, что это так. Сам себе приключения выдумывал и жизнь сочинял, чтоб хоть как-нибудь да пожить. Сколько раз мне случалось — ну, хоть, например, обижаться, так, не из-за чего, нарочно; и ведь сам знаешь, бывало, что не из-за чего обиделся, напустил на себя, но до того себя доведешь, что под конец, право, и в самом деле обидишься. Меня как-то всю жизнь тянуло такие штуки выкидывать, так что уж я стал под конец и в себе не властен. Другой раз влюбиться насильно захотел, даже два раза. Страдал ведь, господа, уверяю вас. В глубине-то души не верится, что страдаешь, насмешка шевелится, а все-таки страдаю, да еще настоящим, заправским образом; ревную, из себя выхожу… И все от скуки, господа, все от скуки; инерция задавила. Ведь прямой, законный, непосредственный плод сознания — это инерция, то есть сознательное сложа-руки-сиденье. Я уж об этом упоминал выше. Повторяю, усиленно повторяю: все непосредственные люди и деятели потому и деятельны, что они тупы и ограничены. Как это объяснить? А вот как: они вследствие своей ограниченности ближайшие и второстепенные причины за первоначальные принимают, таким образом скорее и легче других убеждаются, что непреложное основание своему делу нашли, ну и успокоиваются; а ведь это главное. Ведь чтоб начать действовать, нужно быть совершенно успокоенным предварительно, и чтоб сомнений уж никаких не оставалось. Ну а как я, например, себя успокою? Где у меня первоначальные причины, на которые я упрусь, где основания? Откуда я их возьму? Я упражняюсь в мышлении, а следственно, у меня всякая первоначальная причина тотчас же тащит за собою другую, еще первоначальнее, и так далее в бесконечность. Такова именно сущность всякого сознания и мышления. Это уже опять, стало быть, законы природы. Что же наконец в результате? Да то же самое. Вспомните: давеча вот я говорил о мщении. (Вы, верно, не вникли). Сказано: человек мстит, потому что находит в этом справедливость. Значит, он первоначальную причину нашел, основание нашел, а именно: справедливость. Стало быть, он со всех сторон успокоен, а следственно, и отмщает спокойно и успешно, будучи убежден, что делает честное и справедливое дело. А ведь я справедливости тут не вижу, добродетели тоже никакой не нахожу, а следственно, если стану мстить, то разве только из злости. Злость, конечно, могла бы все пересилить, все мои сомнения, и, стало быть, могла бы совершенно успешно послужить вместо первоначальной причины именно потому, что она не причина. Но что же делать, если у меня и злости нет (я давеча ведь с этого и начал). Злоба у меня опять-таки вследствие этих проклятых законов сознания химическому разложению подвергается. Смотришь — предмет улетучивается, резоны испаряются, виновник не отыскивается, обида становится не обидой, а фатумом, чем-то вроде зубной боли, в которой никто не виноват, а следовательно, остается опять-таки тот же самый выход — то есть стену побольнее прибить. Ну и рукой махнешь, потому что не нашел первоначальной причины. А попробуй увлекись своим чувством слепо, без рассуждений, без первоначальной причины, отгоняя сознание хоть на это время; возненавидь или полюби, чтоб только не сидеть сложа руки. Послезавтра, это уж самый поздний срок, самого себя презирать начнешь за то, что самого себя зазнамо надул. В результате: мыльный пузырь и инерция. О господа, ведь я, может, потому только и считаю себя за умного человека, что всю жизнь ничего не мог ни начать, ни окончить. Пусть, пусть я болтун, безвредный, досадный болтун, как и все мы. Но что же делать, если прямое и единственное назначение всякого умного человека есть болтовня, то есть умышленное пересыпанье из пустого в порожнее.

Này, có thể nào, có thể nào một người dám đi tìm khoái cảm ngay trong chính cảm giác nhục nhã của mình mà còn tôn trọng được mình chút nào? Giờ tôi nói thế không phải vì cái hối hận ngọt lợm nào đâu. Mà nhìn chung tôi chưa bao giờ chịu nổi cái việc phải nói: “Xin ba tha, lần sau con không dám nữa”, — không phải vì tôi không có khả năng nói ra, mà ngược lại, có lẽ chính vì quá có khả năng, mà còn quá đáng nữa kia. Cứ như cố ý, tôi toàn vướng vào đúng những lúc mình chẳng hề có lỗi. Cái đó mới là tởm nhất. Lúc ấy tôi lại cảm động trong lòng, hối hận, rơi nước mắt, và dĩ nhiên lừa chính mình, dù chẳng hề giả vờ. Tim tôi lúc ấy cứ làm trò bẩn thỉu… Đến quy luật tự nhiên cũng chẳng đổ lỗi được ở đây, dù suốt đời chính quy luật tự nhiên vẫn xúc phạm tôi nhiều nhất. Nhớ lại hết những chuyện này thật kinh tởm, mà hồi đó cũng kinh tởm. Vì chỉ một phút sau là tôi đã cay cú nghĩ rằng tất cả đều dối, dối, một thứ dối trá giả tạo ghê tởm, nghĩa là tất cả những lần hối hận ấy, những cảm động ấy, những lời thề hoán cải ấy. Còn hỏi vì sao tôi tự bóp méo và hành hạ mình như thế ư? Đáp: vì ngồi khoanh tay chán lắm; thế là lao vào uốn éo. Thật vậy. Các ngài thử để ý mình kỹ hơn xem, rồi sẽ hiểu là đúng thế. Tôi tự bịa phiêu lưu và dựng đời mình, để ít ra cũng sống được chút gì đó. Bao lần tôi — thì chẳng hạn — tự ái chẳng vì cớ gì, cố tình; mà mình biết rõ là mình tự ái vô cớ, mình làm bộ, vậy mà cứ tự đẩy mình đi, đến cuối cùng quả thật tự ái thật. Cả đời tôi cứ bị kéo đi bày những trò như thế, đến nỗi cuối cùng chính tôi cũng không làm chủ nổi mình. Có lần tôi còn muốn yêu ép, hai lần là đằng khác. Tôi đã khổ, thưa các ngài, tôi bảo đảm với các ngài. Tận đáy lòng thì không tin là mình khổ, cái giễu cợt cứ nhúc nhích, nhưng tôi vẫn khổ, khổ thật hẳn hoi, đúng bài; ghen, mất cả bình tĩnh… Và tất cả vì chán, thưa các ngài, tất cả vì chán; quán tính đè nghẹt. Vì trái trực tiếp, chính đáng của ý thức là quán tính, tức là sự ngồi khoanh tay có ý thức. Tôi đã nhắc ở trên. Tôi nhắc lại, nhắc lại cho thật mạnh: tất cả những người trực tiếp và người hành động sở dĩ hoạt động được chính vì họ đần độn và hạn hẹp. Giải thích thế nào? Thế này: do hạn hẹp, họ lấy những nguyên nhân gần nhất và thứ yếu làm nguyên nhân đầu tiên, nhờ vậy nhanh hơn và dễ hơn người khác tin rằng đã tìm được nền móng bất di bất dịch cho việc mình làm, thế là yên tâm; mà đó là điều chính. Vì muốn bắt đầu hành động, trước hết phải hoàn toàn yên tâm, và không còn chút nghi ngờ nào. Còn tôi thì yên tâm bằng cách nào? Nguyên nhân đầu tiên của tôi để tựa vào ở đâu, nền móng ở đâu? Lấy ở đâu ra? Tôi thì chuyên tập tư duy, nên với tôi mọi nguyên nhân đầu tiên lập tức kéo theo một cái khác, còn đầu tiên hơn, và cứ thế đến vô tận. Đó đúng là bản chất của mọi ý thức và tư duy. Vậy là lại các quy luật tự nhiên. Rốt cuộc thì sao? Vẫn thế thôi. Hãy nhớ: lúc nãy tôi nói về trả thù. (Hẳn các ngài chưa thấu.) Đã nói: người ta trả thù vì thấy ở đó công lý. Nghĩa là hắn đã tìm được nguyên nhân đầu tiên, nền móng, đó là: công lý. Vậy hắn yên tâm mọi mặt, và do đó trả thù bình thản và thành công, vì tin chắc là mình làm việc chính đáng, công bằng. Còn tôi thì ở đây chẳng thấy công lý, cũng chẳng thấy đức hạnh nào, và do đó nếu tôi trả thù thì may ra chỉ vì tức. Cái tức, dĩ nhiên, có thể thắng tất cả, mọi nghi ngờ của tôi, và như vậy có thể phục vụ hoàn toàn thành công thay cho nguyên nhân đầu tiên, chính vì nó không phải nguyên nhân. Nhưng biết làm sao khi tôi cũng chẳng có nổi cái tức (lúc nãy tôi đã bắt đầu từ đó). Cái tức của tôi lại do những quy luật đáng nguyền rủa của ý thức mà bị phân rã hóa học. Nhìn kỹ — đối tượng bốc hơi, lý do bay mất, thủ phạm không tìm ra, nỗi nhục không còn là nhục mà thành định mệnh, cái gì đó như cơn đau răng, chẳng ai có lỗi, do đó lại chỉ còn đúng lối thoát cũ — tức là đấm bức tường cho đau. Thế là phẩy tay bỏ, vì không tìm được nguyên nhân đầu tiên. Còn nếu thử buông mình theo cảm xúc một cách mù quáng, không lý luận, không nguyên nhân đầu tiên, xua ý thức đi dù chỉ lúc ấy; thù ghét hay yêu, miễn đừng ngồi khoanh tay. Ngày kia, muộn nhất là ngày kia, mình sẽ bắt đầu khinh chính mình vì đã cố tình tự lừa mình. Kết quả: bong bóng xà phòng và quán tính. Ôi thưa các ngài, có lẽ chỉ vì thế mà tôi coi mình là người thông minh: cả đời chẳng bắt đầu nổi cũng chẳng kết thúc nổi cái gì. Thì cứ cho là tôi lắm lời, lắm lời vô hại, khó chịu, như tất cả chúng ta. Nhưng biết làm sao khi cái thiên chức trực tiếp và duy nhất của mọi người thông minh chính là bép xép, tức là cố tình rót từ cái rỗng sang cái trống?

Часть I · Глава VI

Phần I · Chương VI

О, если б я ничего не делал только из лени. Господи, как бы я тогда себя уважал. Уважал бы именно потому, что хоть лень я в состоянии иметь в себе; хоть одно свойство было бы во мне как будто и положительное, в котором я бы и сам был уверен. Вопрос: кто такой? Ответ: лентяй; да ведь это преприятно было бы слышать о себе. Значит, положительно определен, значит, есть что сказать обо мне. «Лентяй!» — да ведь это званье и назначенье, это карьера-с. Не шутите, это так. Я тогда член самого первейшего клуба по праву и занимаюсь только тем, что беспрерывно себя уважаю. Я знал господина, который всю жизнь гордился тем, что знал толк в лафите. Он считал это за положительное свое достоинство и никогда не сомневался в себе. Он умер не то что с покойной, а с торжествующей совестью, и был совершенно прав. А я бы себе тогда выбрал карьеру: а был бы лентяй и обжора, но не простой, а, например, сочувствующий всему прекрасному и высокому. Как вам это нравится? Мне это давно мерещилось. Это «прекрасное и высокое» сильно-таки задавило мне затылок в мои сорок лет; но это в мои сорок лет, а тогда — о, тогда было бы иначе! Я бы тотчас же отыскал себе и соответствующую деятельность, — а именно: пить за здоровье всего прекрасного и высокого. Я бы придирался ко всякому случаю, чтоб сначала пролить в свой бокал слезу, а потом выпить его за все прекрасное и высокое. Я бы все на свете обратил тогда в прекрасное и высокое; в гадчайшей, бесспорной дряни отыскал бы прекрасное и высокое. Я сделался бы слезоточив, как мокрая губка. Художник, например, написал картину Ге. Тотчас же пью за здоровье художника, написавшего картину Ге, потому что люблю все прекрасное и высокое. Автор написал «как кому угодно»; тотчас же пью за здоровье «кого угодно», потому что люблю все «прекрасное и высокое». Уважения к себе за это потребую, преследовать буду того, кто не будет мне оказывать уважения. Живу спокойно, умираю торжественно, — да ведь это прелесть, целая прелесть! И такое себе отрастил бы я тогда брюхо, такой тройной подбородок соорудил, такой бы сандальный нос себе выработал, что всякий встречный сказал бы, смотря на меня: «Вот так плюс! вот так уж настоящее положительное!» А ведь как хотите, такие отзывы преприятно слышать в наш отрицательный век, господа.

Ôi, giá tôi chẳng làm gì chỉ vì lười. Trời ơi, khi ấy tôi sẽ tôn trọng mình biết bao. Tôn trọng chính vì ít ra lười thì tôi có trong mình; ít ra cũng có một thuộc tính dường như tích cực, mà tôi chắc chắn về nó. Hỏi: hắn là ai? Đáp: kẻ lười; mà nghe thế về mình thì thích lắm chứ. Nghĩa là xác định dứt khoát, nghĩa là có cái để nói về tôi. “Kẻ lười!” — đó là danh vị và thiên chức, là sự nghiệp, thưa ngài. Đừng đùa, đúng thế đấy. Khi ấy tôi nghiễm nhiên là hội viên câu lạc bộ hạng nhất, và chỉ làm mỗi việc không ngớt tôn trọng chính mình. Tôi từng biết một ngài suốt đời tự hào vì sành rượu Lafite. Ông ta coi đó là phẩm giá tích cực của mình và chưa bao giờ nghi ngờ bản thân. Ông ta chết không chỉ với lương tâm thanh thản, mà với lương tâm đắc thắng, và hoàn toàn đúng. Còn tôi thì lúc đó sẽ chọn cho mình sự nghiệp: sẽ là kẻ lười và kẻ phàm ăn, nhưng không tầm thường, mà, chẳng hạn, đồng cảm với mọi thứ đẹp đẽ và cao cả. Các ngài thấy sao? Điều này tôi đã mơ từ lâu. Cái “đẹp đẽ và cao cả” ấy đè gáy tôi khá nặng ở cái tuổi bốn mươi; nhưng đó là bốn mươi tuổi của tôi, còn hồi ấy, ôi, hồi ấy sẽ khác! Tôi sẽ lập tức tìm cho mình hoạt động tương ứng, — đó là: uống chúc sức khỏe mọi thứ đẹp đẽ và cao cả. Dịp nào tôi cũng bám lấy, trước hết nhỏ giọt lệ vào cốc, rồi uống cạn vì tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả. Tôi sẽ biến mọi thứ trên đời thành đẹp đẽ và cao cả; trong thứ rác rưởi nhơ nhớp nhất, rành rành không chối cãi được, tôi cũng sẽ tìm ra cái đẹp đẽ và cao cả. Tôi sẽ nước mắt ròng ròng như miếng bọt biển ướt. Chẳng hạn, một họa sĩ vẽ một bức tranh của Ge. Lập tức tôi uống mừng sức khỏe họa sĩ đã vẽ bức tranh của Ge, vì tôi yêu mọi thứ đẹp đẽ và cao cả. Một tác giả viết “Ai thích sao tùy”; lập tức tôi uống mừng sức khỏe “bất cứ ai”, vì tôi yêu mọi thứ “đẹp đẽ và cao cả”. Vì thế tôi sẽ đòi được kính trọng, sẽ truy đuổi kẻ nào không tôn trọng tôi. Sống bình thản, chết trang trọng, — thế là mê ly, cả một mê ly! Và lúc ấy tôi sẽ vỗ cho mình cái bụng phệ, dựng cái cằm ba ngấn, luyện cái mũi đỏ màu gỗ đàn hương thế nào mà ai gặp cũng nhìn tôi rồi bảo: “Thế mới là dấu cộng! Thế mới thật sự là tích cực!” Mà các ngài muốn nghĩ gì thì nghĩ, những lời khen thế nghe thích lắm giữa cái thời đại phủ định này của chúng ta.

Часть I · Глава VII

Phần I · Chương VII

Но все это золотые мечты. О, скажите, кто это первый объявил, кто первый провозгласил, что человек потому только делает пакости, что не знает настоящих своих интересов; а что если б его просветить, открыть ему глаза на его настоящие, нормальные интересы, то человек тотчас же перестал бы делать пакости, тотчас же стал бы добрым и благородным, потому что, будучи просвещенным и понимая настоящие свои выгоды, именно увидел бы в добре собственную свою выгоду, а известно, что ни один человек не может действовать зазнамо против собственных своих выгод, следственно, так сказать, по необходимости стал бы делать добро? О младенец! о чистое, невинное дитя! да когда же, во-первых, бывало, во все эти тысячелетия, чтоб человек действовал только из одной своей собственной выгоды? Что же делать с миллионами фактов, свидетельствующих о том, как люди зазнамо, то есть вполне понимая свои настоящие выгоды, отставляли их на второй план и бросались на другую дорогу, на риск, на авось, никем и ничем не принуждаемые к тому, а как будто именно только не желая указанной дороги, и упрямо, своевольно пробивали другую, трудную, нелепую, отыскивая ее чуть не в потемках. Ведь, значит, им действительно это упрямство и своеволие было приятнее всякой выгоды… Выгода! Что такое выгода? Да и берете ли вы на себя совершенно точно определить, в чем именно человеческая выгода состоит? А что если так случится, что человеческая выгода иной раз не только может, но даже и должна именно в том состоять, чтоб в ином случае себе худого пожелать, а не выгодного? А если так, если только может быть этот случай, то все правило прахом пошло. Как вы думаете, бывает ли такой случай? Вы смеетесь; смейтесь, господа, но только отвечайте: совершенно ли верно сосчитаны выгоды человеческие? Нет ли таких, которые не только не уложились, но и не могут уложиться ни в какую классификацию? Ведь вы, господа, сколько мне известно, весь ваш реестр человеческих выгод взяли средним числом из статистических цифр и из научно-экономических формул. Ведь ваши выгоды — это благоденствие, богатство, свобода, покой, ну и так далее, и так далее; так что человек, который бы, например, явно и зазнамо вошел против всего этого реестра, был бы, по-вашему, ну да и, конечно, по-моему, обскурант или совсем сумасшедший, так ли? Но ведь вот что удивительно: отчего это так происходит, что все эти статистики, мудрецы и любители рода человеческого, при исчислении человеческих выгод, постоянно одну выгоду пропускают? Даже и в расчет ее не берут в том виде, в каком ее следует брать, а от этого и весь расчет зависит. Беда бы не велика, взять бы ее, эту выгоду, да и занесть в список. Но в том-то и пагуба, что эта мудреная выгода ни в какую классификацию не попадает, ни в один список не умещается. У меня, например, есть приятель… Эх, господа! да ведь и вам он приятель; да и кому, кому он не приятель! Приготовляясь к делу, этот господин тотчас же изложит вам, велеречиво и ясно, как именно надо ему поступить по законам рассудка и истины. Мало того: с волнением и страстью будет говорить вам о настоящих, нормальных человеческих интересах; с насмешкой укорит близоруких глупцов, не понимающих ни своих выгод, ни настоящего значения добродетели; и — ровно через четверть часа, без всякого внезапного, постороннего повода, а именно по чему-то такому внутреннему, что сильнее всех его интересов, — выкинет совершенно другое колено, то есть явно пойдет против того, об чем сам говорил: и против законов рассудка, и против собственной выгоды, ну, одним словом, против всего… Предупрежду, что мой приятель — лицо собирательное, и потому только его одного винить как-то трудно. То-то и есть, господа, не существует ли и в самом деле нечто такое, что почти всякому человеку дороже самых лучших его выгод, или (чтоб уж логики не нарушать) есть одна такая самая выгодная выгода (именно пропускаемая-то, вот об которой сейчас говорили), которая главнее и выгоднее всех других выгод и для которой человек, если понадобится, готов против всех законов пойти, то есть против рассудка, чести, покоя, благоденствия, — одним словом, против всех этих прекрасных и полезных вещей, лишь бы только достигнуть этой первоначальной, самой выгодной выгоды, которая ему дороже всего.

Nhưng tất cả đều là những giấc mơ vàng. Ôi, hãy nói đi, ai là người đầu tiên tuyên bố, ai đầu tiên công bố rằng con người làm điều bẩn chỉ vì không biết những lợi ích thật của mình; và rằng nếu khai sáng cho nó, mở mắt cho nó thấy những lợi ích thật, bình thường của nó, thì con người lập tức thôi làm điều bẩn, lập tức hóa tử tế và cao thượng, vì được khai sáng và hiểu những lợi thế thật của mình, hẳn sẽ thấy trong điều thiện chính lợi ích riêng của mình, mà ai cũng biết không ai có thể hành động cố ý chống lại lợi ích riêng, nên có thể nói, tất yếu sẽ hóa làm điều thiện? Ôi hài nhi! ôi đứa trẻ trong sạch, ngây thơ! Mà trước hết, suốt bao nghìn năm nay đã bao giờ có chuyện con người chỉ hành động vì mỗi lợi ích riêng của mình đâu? Biết làm gì với hàng triệu sự kiện chứng tỏ rằng người ta cố ý, tức là hoàn toàn hiểu những lợi thế thật của mình, vẫn đẩy chúng xuống hàng thứ hai và lao sang con đường khác, liều lĩnh, may rủi, chẳng bị ai hay điều gì ép buộc, mà dường như chỉ vì không muốn con đường đã chỉ, và bướng bỉnh, tùy tiện, tự mở một con đường khác, khó, vô lý, dò tìm gần như trong bóng tối. Nghĩa là, thật sự, cái bướng bỉnh và tùy tiện ấy với họ dễ chịu hơn mọi lợi ích… Lợi ích! Lợi ích là gì? Mà các ngài có dám đảm bảo là xác định được hoàn toàn chính xác lợi ích của con người nằm ở đâu không? Còn nếu xảy ra rằng lợi ích của con người có lúc không chỉ có thể, mà thậm chí phải chính là ở chỗ, trong một trường hợp nào đó, chúc cho mình điều xấu chứ không phải điều có lợi? Mà nếu vậy, nếu chỉ cần có thể có trường hợp ấy, thì cả quy tắc tan thành tro. Các ngài nghĩ có trường hợp ấy không? Các ngài cười; cứ cười, thưa các ngài, nhưng hãy trả lời: lợi ích của con người đã tính hoàn toàn đúng chưa? Chẳng lẽ không có những lợi ích không chỉ chưa lọt vào, mà còn không thể lọt vào bất kỳ sự phân loại nào? Vì các ngài, thưa các ngài, theo tôi biết, đã lấy toàn bộ sổ lợi ích con người theo trung bình từ những con số thống kê và những công thức kinh tế-khoa học. Vì lợi ích của các ngài là phúc lợi, giàu có, tự do, yên ổn, thế rồi cứ thế, cứ thế; thành ra kẻ nào, chẳng hạn, công khai và cố ý đi ngược toàn bộ cái sổ ấy thì theo các ngài — ừ thì, dĩ nhiên cả theo tôi — sẽ là đồ tối tăm hoặc điên hẳn, phải không? Nhưng đây mới là điều lạ: vì sao lại thế, tất cả những nhà thống kê, hiền triết và những người yêu loài người ấy, khi tính lợi ích của con người, luôn luôn bỏ sót một lợi ích? Thậm chí không đưa vào tính toán ở dạng mà lẽ ra phải đưa, mà toàn bộ phép tính lại phụ thuộc vào đó. Họa cũng chẳng lớn, cứ lấy cái lợi ích ấy rồi ghi vào danh sách là xong. Nhưng tai họa chính là ở chỗ lợi ích rắc rối này không rơi vào sự phân loại nào, không nằm vừa danh sách nào. Tôi chẳng hạn có một người bạn… Chà, thưa các ngài! hắn cũng là bạn của các ngài đấy; mà ai, ai lại không phải bạn của hắn! Sắp bắt tay vào việc, ngài ấy lập tức trình bày với các ngài, hùng hồn và mạch lạc, đúng ra hắn phải hành xử thế nào theo quy luật của lý trí và chân lý. Chưa hết: sẽ nói với các ngài, xúc động và say sưa, về những lợi ích bình thường, thật của con người; mỉa mai trách đám ngốc cận thị không hiểu lợi ích của mình lẫn ý nghĩa thực của đức hạnh; và — đúng một khắc sau, không có bất kỳ cớ nào bất ngờ, bên ngoài, mà đúng vì một thứ gì đó bên trong mạnh hơn mọi lợi ích của hắn, — hắn tung ra một màn hoàn toàn khác, tức là công khai đi ngược lại những điều chính hắn vừa nói: ngược lại quy luật lý trí, ngược lại lợi ích của chính mình, ừ thì, nói tóm lại, ngược lại tất cả… Xin báo trước, người bạn của tôi là nhân vật tập thể, vì thế chỉ mình hắn thì khó mà trách. Vậy đấy, thưa các ngài, có thật không tồn tại cái gì đó mà hầu như với mọi người quý hơn mọi lợi ích tốt nhất của họ, hoặc (để khỏi phá lôgic) có một thứ lợi ích có lợi nhất (chính cái bị bỏ sót ấy, cái vừa nói đến), quan trọng và có lợi hơn mọi lợi ích khác, mà vì nó con người, nếu cần, sẵn sàng đi ngược mọi quy luật, tức ngược lý trí, danh dự, yên ổn, phúc lợi, — nói tóm lại, ngược tất cả những thứ đẹp đẽ và hữu ích này, miễn đạt được cái lợi ích nguyên thủy, có lợi nhất ấy, thứ quý hơn tất cả đối với nó.

— Ну, так все-таки выгоды же, — перебиваете вы меня. — Позвольте-с, мы еще объяснимся, да и не в каламбуре дело, а в том, что эта выгода именно тем и замечательна, что все наши классификации разрушает и все системы, составленные любителями рода человеческого для счастья рода человеческого, постоянно разбивает. Одним словом, всему мешает. Но прежде чем я вам назову эту выгоду, я хочу себя компрометировать лично и потому дерзко объявляю, что все эти прекрасные системы, все эти теории разъяснения человечеству настоящих, нормальных его интересов с тем, чтоб оно, необходимо стремясь достигнуть этих интересов, стало бы тотчас же добрым и благородным, покамест, по моему мненью, одна логистика! Да-с, логистика! Ведь утверждать хоть эту теорию обновления всего рода человеческого посредством системы его собственных выгод, ведь это, по-моему, почти то же… ну хоть утверждать, например, вслед за Боклем, что от цивилизации человек смягчается, следственно, становится менее кровожаден и менее способен к войне. По логике-то, кажется у него и так выходит. Но до того человек пристрастен к системе и к отвлеченному выводу, что готов умышленно исказить правду, готов видом не видать и слыхом не слыхать, только чтоб оправдать свою логику. Потому и беру этот пример, что это слишком яркий пример. Да оглянитесь кругом: кровь рекою льется, да еще развеселым таким образом, точно шампанское. Вот вам все наше девятнадцатое столетие, в котором жил и Бокль. Вот вам Наполеон — и великий, и теперешний. Вот вам Северная Америка — вековечный союз. Вот вам, наконец, карикатурный Шлезвиг-Гольштейн… И что такое смягчает в нас цивилизация? Цивилизация выработывает в человеке только многосторонность ощущений и… решительно ничего больше. А через развитие этой многосторонности человек еще, пожалуй, дойдет до того, что отыщет в крови наслаждение. Ведь это уж и случалось с ним. Замечали ли вы, что самые утонченные кровопроливцы почти сплошь были самые цивилизованные господа, которым все эти разные Атиллы да Стеньки Разины иной раз в подметки не годились, и если они не так ярко бросаются в глаза, как Атилла и Стенька Разин, так это именно потому, что они слишком часто встречаются, слишком обыкновенны, примелькались. По крайней мере, от цивилизации человек стал если не более кровожаден, то уже, наверно, хуже, гаже кровожаден, чем прежде. Прежде он видел в кровопролитии справедливость и с покойною совестью истреблял кого следовало; теперь же мы хоть и считаем кровопролитие гадостью, а все-таки этой гадостью занимаемся, да еще больше, чем прежде. Что хуже? — сами решите. Говорят, Клеопатра (извините за пример из римской истории) любила втыкать золотые булавки в груди своих невольниц и находила наслаждение в их криках и корчах. Вы скажете, что это было во времена, говоря относительно, варварские; что и теперь времена варварские, потому что (тоже говоря относительно) и теперь булавки втыкаются; что и теперь человек хоть и научился иногда видеть яснее, чем во времена варварские, но еще далеко не приучился поступать так, как ему разум и науки указывают. Но все-таки вы совершенно уверены, что он непременно приучится, когда совсем пройдут кой-какие старые, дурные привычки и когда здравый смысл и наука вполне перевоспитают и нормально направят натуру человеческую. Вы уверены, что тогда человек и сам перестанет добровольно ошибаться и, так сказать, поневоле не захочет роднить свою волю с нормальными своими интересами. Мало того: тогда, говорите вы, сама наука научит человека (хоть это уж и роскошь, по-моему), что ни воли, ни каприза на самом-то деле у него и нет, да и никогда не бывало, а что он сам не более, как нечто вроде фортепьянной клавиши или органного штифтика; и что, сверх того, на свете есть еще законы природы; так что все, что он ни делает, делается вовсе не по его хотенью, а само собою, по законам природы. Следственно, эти законы природы стоит только открыть, и уж за поступки свои человек отвечать не будет и жить ему будет чрезвычайно легко. Все поступки человеческие, само собою, будут расчислены тогда по этим законам, математически, вроде таблицы логарифмов, до 108 000, и занесены в календарь; или еще лучше того, появятся некоторые благонамеренные издания, вроде теперешних энциклопедических лексиконов, в которых все будет так точно исчислено и обозначено, что на свете уже не будет более ни поступков, ни приключений.

— Thì vẫn là lợi ích đấy thôi, — các ngài ngắt lời tôi. — Xin phép, ta sẽ còn giải thích với nhau, và vấn đề không ở chơi chữ, mà ở chỗ lợi ích này đáng chú ý chính vì nó phá vỡ mọi phân loại của chúng ta và liên tục đập tan mọi hệ thống do những người yêu loài người dựng cho hạnh phúc loài người. Nói tóm lại, cái gì nó cũng cản. Nhưng trước khi gọi tên lợi ích ấy với các ngài, tôi muốn tự bêu xấu mình, nên xin cả gan tuyên bố rằng tất cả những hệ thống tuyệt đẹp này, tất cả những lý thuyết giảng giải cho nhân loại những lợi ích thật, bình thường của nó, để nó, tất yếu hướng đến đạt những lợi ích ấy, lập tức hóa tử tế và cao thượng, thì cho đến nay, theo ý tôi, chỉ là trò lôgic suông! Vâng, thưa ngài, lôgic suông! Vì khẳng định cho được cái lý thuyết đổi mới toàn thể loài người bằng hệ thống những lợi ích riêng của nó, theo tôi, cũng gần như… ừ, chẳng hạn, khẳng định theo Buckle rằng văn minh làm con người dịu bớt, do đó bớt khát máu và kém khả năng chiến tranh. Theo lôgic thì hình như đúng là ông ta suy ra thế. Nhưng con người mê hệ thống và kết luận trừu tượng đến mức sẵn sàng cố ý bóp méo sự thật, sẵn sàng nhìn mà làm như không thấy, nghe mà làm như không nghe, chỉ để biện hộ cho lôgic của mình. Tôi lấy ví dụ này vì nó quá rõ ràng. Hãy nhìn quanh: máu chảy thành sông, mà còn vui vẻ như champagne. Đấy là toàn bộ thế kỷ mười chín của chúng ta, thế kỷ Buckle đã sống. Đấy là Napoléon — cả bậc vĩ đại lẫn đương kim. Đấy là Bắc Mỹ — liên bang muôn đời. Đấy, cuối cùng, là Schleswig-Holstein hề hước… Và văn minh làm dịu trong chúng ta cái gì? Văn minh chỉ rèn trong con người sự đa dạng của cảm giác và… tuyệt đối không gì thêm. Và qua sự phát triển đa dạng ấy, con người biết đâu còn đi đến chỗ tìm thấy khoái cảm trong máu. Chuyện ấy đã xảy ra với nó rồi. Các ngài có để ý rằng những kẻ đổ máu tinh vi nhất gần như đều là những ngài văn minh nhất, mà đám Attila hay Stenka Razin nào đó đôi khi chẳng xứng xách dép, và nếu họ không nổi bật như Attila và Stenka Razin thì chính vì họ gặp quá thường, quá bình thường, quen mắt. Ít ra, nhờ văn minh, con người nếu không khát máu hơn, thì chắc chắn khát máu tệ hơn, ghê hơn xưa. Xưa hắn thấy trong đổ máu có công lý và với lương tâm yên ổn tiêu diệt kẻ cần tiêu diệt; còn giờ chúng ta tuy coi đổ máu là điều ghê tởm, vẫn cứ làm chuyện ghê tởm ấy, mà còn nhiều hơn xưa. Cái nào tệ hơn? — các ngài tự quyết. Người ta nói Cleopatra (xin lỗi vì ví dụ từ lịch sử La Mã) thích ghim kim vàng vào ngực nữ nô lệ của mình và tìm thấy khoái cảm trong tiếng kêu và cơn quằn quại của họ. Các ngài sẽ nói chuyện này xảy ra vào thời, nói tương đối, man rợ; rằng bây giờ cũng là thời man rợ, vì (cũng nói tương đối) bây giờ kim vẫn bị ghim; rằng bây giờ con người tuy đôi khi đã học nhìn rõ hơn thời man rợ, nhưng còn xa mới tập hành động như lý trí và khoa học chỉ ra. Nhưng các ngài vẫn hoàn toàn tin rằng nhất định nó sẽ tập được, khi những thói quen cũ, xấu nào đó qua hẳn và khi lẽ thường cùng khoa học dạy lại hoàn toàn và hướng bản tính con người vào đường bình thường. Các ngài tin rằng khi ấy con người sẽ tự thôi cố ý nhầm lẫn và, có thể nói, bất đắc dĩ sẽ không muốn kết ý chí của mình với những lợi ích bình thường của mình. Chưa hết: khi ấy, các ngài nói, chính khoa học sẽ dạy con người (dù theo tôi đây đã là xa xỉ) rằng thật ra nó chẳng có ý chí lẫn tính thất thường nào, và chưa bao giờ có, mà bản thân nó chẳng hơn một thứ như phím đàn piano hay chốt đàn organ; và rằng, hơn nữa, trên đời còn có những quy luật tự nhiên; nên mọi điều nó làm chẳng hề theo ý muốn của nó, mà tự nó diễn ra, theo quy luật tự nhiên. Thế nên chỉ cần khám phá ra những quy luật tự nhiên ấy là con người sẽ không còn phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, và sống sẽ cực kỳ dễ dàng. Mọi hành vi của con người, tất nhiên, khi ấy sẽ được tính theo những quy luật này, bằng toán học, kiểu bảng lôgarit, đến 108 000, và ghi vào niên lịch; hoặc tốt hơn nữa, sẽ xuất hiện một số ấn phẩm tử tế, kiểu những từ điển bách khoa hiện nay, trong đó mọi thứ được tính và ghi chính xác đến mức trên đời sẽ không còn hành vi nào nữa, cũng không còn phiêu lưu.

Тогда-то, — это все вы говорите, — настанут новые экономические отношения, совсем уж готовые и тоже вычисленные с математическою точностью, так что в один миг исчезнут всевозможные вопросы, собственно потому, что на них получатся всевозможные ответы. Тогда выстроится хрустальный дворец. Тогда… Ну, одним словом, тогда прилетит птица Каган. Конечно, никак нельзя гарантировать (это уж я теперь говорю), что тогда не будет, например, ужасно скучно (потому что что ж и делать-то, когда все будет расчислено по табличке), зато все будет чрезвычайно благоразумно. Конечно, от скуки чего не выдумаешь! Ведь и золотые булавки от скуки втыкаются, но это бы все ничего. Скверно то (это опять-таки я говорю), что чего доброго, пожалуй, и золотым булавкам тогда обрадуются. Ведь глуп человек, глуп феноменально. То есть он хоть и вовсе не глуп, но уж зато неблагодарен так, что поискать другого, так не найти. Ведь я, например, нисколько не удивлюсь, если вдруг ни с того ни с сего среди всеобщего будущего благоразумия возникнет какой-нибудь джентльмен с неблагородной или, лучше сказать, с ретроградной и насмешливою физиономией, упрет руки в боки и скажет нам всем: а что, господа, не столкнуть ли нам все это благоразумие с одного разу, ногой, прахом, единственно с тою целью, чтоб все эти логарифмы отправились к черту и чтоб нам опять по своей глупой воле пожить! Это бы еще ничего, но обидно то, что ведь непременно последователей найдет: так человек устроен. И все это от самой пустейшей причины, об которой бы, кажется, и упоминать не стоит: именно оттого, что человек, всегда и везде, кто бы он ни был, любил действовать так, как хотел, а вовсе не так, как повелевали ему разум и выгода; хотеть же можно и против собственной выгоды, а иногда и положительно должно (это уж моя идея). Свое собственное, вольное и свободное хотенье, свой собственный, хотя бы самый дикий каприз, своя фантазия, раздраженная иногда хоть бы даже до сумасшествия, — вот это-то все и есть та самая, пропущенная, самая выгодная выгода, которая ни под какую классификацию не подходит и от которой все системы и теории постоянно разлетаются к черту. И с чего это взяли все эти мудрецы, что человеку надо какого-то нормального, какого-то добродетельного хотения? С чего это непременно вообразили они, что человеку надо непременно благоразумно выгодного хотенья? Человеку надо — одного только самостоятельного хотенья, чего бы эта самостоятельность ни стоила и к чему бы ни привела. Ну и хотенье ведь черт знает…

Khi ấy, — các ngài vẫn nói thế cả, — sẽ đến những quan hệ kinh tế mới, hoàn toàn sẵn sàng và cũng tính bằng độ chính xác toán học, để trong một khoảnh khắc mọi câu hỏi biến mất, chính vì với chúng sẽ có mọi câu trả lời. Khi ấy Cung điện Pha lê sẽ được xây. Khi ấy… Nói tóm lại, khi ấy chim Kagan sẽ bay đến. Dĩ nhiên không thể bảo đảm (đây là tôi nói bây giờ) rằng khi ấy sẽ không, chẳng hạn, chán kinh khủng (vì còn làm gì được khi mọi thứ đã tính theo bảng), nhưng đổi lại mọi thứ sẽ cực kỳ khôn ngoan. Dĩ nhiên, vì chán thì cái gì mà chẳng nghĩ ra! Kim vàng cũng ghim vì chán đấy thôi, nhưng cái đó vẫn chưa sao. Cái tệ (lại là tôi nói) là biết đâu lúc ấy người ta còn khoái cả kim vàng ấy chứ. Vì con người ngu, ngu phi thường. Nghĩa là nó tuy chẳng ngu chút nào, nhưng bội bạc đến mức có đi tìm cũng chẳng thấy kẻ thứ hai. Chẳng hạn tôi sẽ chẳng chút ngạc nhiên nếu bỗng dưng, giữa sự khôn ngoan chung của tương lai, nổi lên một quý ông nào đó với bộ mặt không cao quý hay đúng hơn là phản động và nhếch mép giễu cợt, chống nạnh và nói với tất cả chúng ta: thế nào, thưa các ngài, hay là ta một phát đạp tung cả cái khôn ngoan này đi, bằng chân, cho tan thành tro, chỉ để mớ lôgarit kia xuống địa ngục hết và để ta lại được sống theo ý chí ngu ngốc của mình! Thế cũng chưa sao, nhưng cay một nỗi là nhất định sẽ có người theo: con người nó dựng nên thế. Và tất cả vì một nguyên cớ trống rỗng nhất, nhắc cũng chẳng đáng: đó là vì con người, luôn luôn và ở mọi nơi, bất kể là ai, thích hành động như mình muốn, chứ hoàn toàn không như lý trí và lợi ích sai bảo; mà muốn thì có thể muốn ngược cả lợi ích của mình, và đôi khi dứt khoát còn phải (đó là ý của tôi). Ý muốn riêng của mình, phóng khoáng và tự do; tính bất thường riêng của mình, dù hoang dại nhất; tưởng tượng riêng của mình, đôi khi bị chọc tức đến phát điên — chính đó là cái lợi có lợi nhất bị bỏ sót, không hợp bất kỳ phân loại nào, và vì nó mọi hệ thống, lý thuyết cứ tan xuống địa ngục. Và các hiền triết kia lấy đâu ra cái ý nghĩ rằng con người cần một ý muốn bình thường, đức hạnh nào đó? Sao họ nhất định tưởng tượng rằng con người nhất định cần ý muốn có lợi một cách khôn ngoan? Con người cần — chỉ một ý muốn tự chủ, dù sự tự chủ ấy giá nào và dẫn tới đâu. Còn ý muốn thì quỷ biết…

Часть I · Глава VIII

Phần I · Chương VIII

— Ха-ха-ха! да ведь хотенья-то, в сущности, если хотите, и нет! — прерываете вы с хохотом. — Наука даже о сю пору до того успела разанатомировать человека, что уж я теперь нам известно, что хотенье и так называемая свободная воля есть не что иное, как…

— Ha-ha-ha! mà nói cho cùng, nếu các ngài muốn, thì ý muốn vốn chẳng hề có! — các ngài ngắt lời, cười phá. — Đến nay khoa học đã kịp phân tích giải phẫu con người đến mức giờ ta đã biết rằng ý muốn và cái gọi là ý chí tự do chẳng phải gì khác ngoài…

— Постойте, господа, я и сам так начать хотел. Я, признаюсь, даже испугался. Я только что хотел было прокричать, что хотенье ведь черт знает от чего зависит и что это, пожалуй, и слава богу, да вспомнил про науку-то и… оселся. А вы тут и заговорили. Ведь в самом деле, ну, если вправду найдут когда-нибудь формулу всех наших хотений и капризов, то есть от чего они зависят, по каким именно законам происходят, как именно распространяются, куда стремятся в таком-то и в таком-то случае и проч., и проч., то есть настоящую математическую формулу, — так ведь тогда человек тотчас же, пожалуй, и перестанет хотеть, да еще, пожалуй, и наверно перестанет. Ну что за охота хотеть по табличке? Мало того: тотчас же обратится он из человека в органный штифтик или вроде того; потому, что же такое человек без желаний, без воли и без хотений, как не штифтик в органном вале? Как вы думаете? Сосчитаем вероятности, — может это случиться или нет?

— Khoan, thưa các ngài, chính tôi cũng định bắt đầu thế. Thú thật là tôi còn hoảng. Tôi vừa định hét lên rằng ý muốn thì quỷ biết phụ thuộc vào đâu, và rằng thế có lẽ cũng tạ ơn trời, nhưng nhớ đến khoa học và… tịt luôn. Thế là các ngài lên tiếng. Vì thật vậy, nếu quả có lúc người ta tìm ra công thức của mọi ý muốn và tính thất thường của chúng ta, tức chúng phụ thuộc vào đâu, xảy ra theo quy luật nào, lan ra thế nào, hướng tới đâu trong trường hợp này hay trường hợp nọ, v.v., v.v., tức công thức toán học thực sự, — thì con người có khi lập tức thôi muốn, mà còn chắc chắn thôi nữa là khác. Ai còn hứng mà muốn theo bảng? Chưa hết: lập tức nó sẽ từ người biến thành chốt đàn organ hay thứ gì tương tự; vì con người không có ham muốn, không có ý chí, không có ý muốn thì là gì, ngoài một cái chốt trong trục đàn organ? Các ngài nghĩ sao? Ta hãy tính xác suất: chuyện ấy có thể xảy ra hay không?

— Гм… — решаете вы, — наши хотенья большею частию бывают ошибочны от ошибочного взгляда на наши выгоды. Мы потому и хотим иногда чистого вздору, что в этом вздоре видим, по глупости нашей, легчайшую дорогу к достижению какой-нибудь заранее предположенной выгоды. Ну, а когда все это будет растолковано, расчислено на бумажке (что очень возможно, потому что гнусно же и бессмысленно заранее верить, что иных законов природы человек никогда не узнает), то тогда, разумеется, не будет так называемых желаний. Ведь если хотенье стакнется когда-нибудь совершенно с рассудком, так ведь уж мы будем тогда рассуждать, а не хотеть собственно потому, что ведь нельзя же, например, сохраняя рассудок, хотеть бессмыслицы и таким образом зазнамо идти против рассудка и желать себе вредного… А так как все хотенья и рассуждения могут быть действительно вычислены, потому что когда-нибудь откроют же законы так называемой нашей свободной воли, то, стало быть, и, кроме шуток, может устроиться что-нибудь вроде таблички, так что мы и действительно хотеть будем по этой табличке. Ведь если мне, например, когда-нибудь, расчислят и докажут, что если я показал такому-то кукиш, так именно потому, что не мог не показать и что непременно таким-то пальцем должен был его показать, так что же тогда во мне свободного-то останется, особенно если я ученый и где-нибудь курс наук кончил? Ведь я тогда вперед всю мою жизнь на тридцать лет рассчитать могу; одним словом, если и устроится это, так ведь нам уж нечего будет делать; все равно надо будет принять. Да и вообще мы должны, не уставая, повторять себе, что непременно в такую-то минуту и в таких-то обстоятельствах природа нас не спрашивается; что нужно принимать ее так, как она есть, а не так, как мы фантазируем, и если мы действительно стремимся к табличке и к календарю, ну, и… ну хоть бы даже и к реторте, то что же делать, надо принять и реторту! не то она сама, без вас примется…

— Hm… — các ngài phán, — ý muốn của chúng ta phần nhiều sai vì cái nhìn sai về lợi ích. Chúng ta đôi khi muốn thứ vớ vẩn thuần túy cũng vì thế, vì trong cái vớ vẩn ấy, do ngu, chúng ta thấy con đường dễ nhất tới một lợi ích định sẵn nào đó. Nhưng khi tất cả điều này được giảng giải, tính trên giấy (điều rất có thể, vì tin trước rằng con người chẳng bao giờ biết thêm quy luật tự nhiên nào khác thì thật đê tiện và vô nghĩa), thì khi ấy dĩ nhiên sẽ không còn cái gọi là ham muốn. Vì nếu ý muốn có lúc hoàn toàn ăn khớp với lý trí, thì khi ấy ta sẽ suy xét chứ không muốn, chính vì không thể, chẳng hạn, giữ lý trí mà vẫn muốn điều vô nghĩa và như thế cố ý đi ngược lý trí và mong điều có hại cho mình… Mà vì mọi ý muốn và suy xét quả thật có thể tính ra được, bởi lúc nào đó sẽ khám phá quy luật của cái gọi là ý chí tự do của ta, nên, như vậy, và, nói nghiêm túc, có thể dựng được thứ gì như cái bảng, để ta quả thật sẽ muốn theo cái bảng ấy. Vì nếu, chẳng hạn, có lúc người ta tính và chứng minh cho tôi rằng nếu tôi đã chìa cho người nào đó cái kukish (nắm tay có ngón cái thò giữa hai ngón), thì chính vì tôi không thể không chìa, và nhất định phải chìa bằng đúng ngón tay này, thì còn lại gì là tự do trong tôi, nhất là nếu tôi là người có học và đã tốt nghiệp khóa khoa học nào đó? Vì khi ấy tôi có thể tính trước cả đời mình ba mươi năm; nói tóm lại, nếu điều đó được dựng nên, thì chúng ta chẳng còn gì làm; dù sao cũng phải chấp nhận. Và nói chung ta phải, không mệt mỏi, tự nhắc mình rằng nhất định vào phút nào đó và trong hoàn cảnh nào đó thiên nhiên không hỏi ý ta; rằng phải chấp nhận nó như nó vốn là, chứ không như ta tưởng tượng, và nếu quả ta hướng tới cái bảng và niên lịch, thì… ừ, dù cả bình cổ cong, thì biết làm sao, phải chấp nhận cả bình cổ cong! không thì nó tự ập đến, chẳng cần các ngài…

— Да-с, но вот тут-то для меня и запятая! Господа, вы меня извините, что я зафилософствовался; тут сорок лет подполья! позвольте пофантазировать. Видите ли-с: рассудок, господа, есть вещь хорошая, это бесспорно, но рассудок есть только рассудок и удовлетворяет только рассудочной способности человека, а хотенье есть проявление всей жизни, то есть всей человеческой жизни, и с рассудком, и со всеми почесываниями. И хоть жизнь наша в этом проявлении выходит зачастую дрянцо, но все-таки жизнь, а не одно только извлечение квадратного корня. Ведь я, например, совершенно естественно хочу жить для того, чтоб удовлетворить всей моей способности жить, а не для того, чтоб удовлетворить одной только моей рассудочной способности, то есть какой-нибудь одной двадцатой доли всей моей способности жить. Что знает рассудок? Рассудок знает только то, что успел узнать (иного, пожалуй, и никогда не узнает; это хоть и не утешение, но отчего же этого и не высказать?), а натура человеческая действует вся целиком, всем, что в ней есть, сознательно и бессознательно, и хоть врет, да живет. Я подозреваю, господа, что вы смотрите на меня с сожалением; вы повторяете мне, что не может просвещенный и развитой человек, одним словом, такой, каким будет будущий человек, зазнамо захотеть чего-нибудь для себя невыгодного, что это математика. Совершенно согласен, действительно математика. Но повторяю вам в сотый раз, есть один только случай, только один, когда человек может нарочно, сознательно пожелать себе даже вредного, глупого, даже глупейшего, а именно: чтоб иметь право пожелать себе даже и глупейшего и не быть связанным обязанностью желать себе одного только умного. Ведь это глупейшее, ведь это свой каприз, и в самом деле, господа, может быть всего выгоднее для нашего брата из всего, что есть на земле, особенно в иных случаях. А в частности, может быть выгоднее всех выгод даже и в таком случае, если приносит нам явный вред и противоречит самым здравым заключениям нашего рассудка о выгодах, потому что во всяком случае сохраняет нам самое главное и самое дорогое, то есть нашу личность и нашу индивидуальность. Иные вот утверждают, что это и в самом деле всего для человека дороже; хотенье, конечно, может, если хочет, и сходиться с рассудком, особенно если не злоупотреблять этим, а пользоваться умеренно; это и полезно и даже иногда похвально. Но хотенье очень часто и даже большею частию совершенно и упрямо разногласит с рассудком и… и… и знаете ли, что и это полезно и даже иногда очень похвально? Господа, положим, что человек не глуп. (Действительно, ведь никак нельзя этого сказать про него, хоть бы по тому одному, что если уж он будет глуп, так ведь кто же тогда будет умен?) Но если и не глуп, то все-таки чудовищно неблагодарен! Неблагодарен феноменально. Я даже думаю, что самое лучшее определение человека — это: существо на двух ногах и неблагодарное. Но это еще не все; это еще не главный недостаток его; главнейший недостаток его — это постоянное неблагонравие, постоянное, начиная от Всемирного потопа до Шлезвиг-Гольштейнского периода судеб человеческих. Неблагонравие, а следственно, и неблагоразумие; ибо давно известно, что неблагоразумие не иначе происходит, как от неблагонравия. Попробуйте же бросьте взгляд на историю человечества; ну, что вы увидите? Величественно? Пожалуй, хоть и величественно; уж один колосс Родосский, например, чего стоит! Недаром же г-н Анаевский свидетельствует о нем, что одни говорят, будто он есть произведение рук человеческих; другие же утверждают, что он создан самою природою. Пестро? Пожалуй, хоть и пестро; разобрать только во все века и у всех народов одни парадные мундиры на военных и статских — уж одно это чего стоит, а с вицмундирами и совсем можно ногу сломать; ни один историк не устоит. Однообразно? Ну, пожалуй, и однообразно: дерутся да дерутся, и теперь дерутся, и прежде дрались, и после дрались, — согласитесь, что это даже уж слишком однообразно. Одним словом, все можно сказать о всемирной истории, все, что только самому расстроенному воображению в голову может прийти. Одного только нельзя сказать, — что благоразумно. На первом слове поперхнетесь. И даже вот какая тут штука поминутно встречается: постоянно ведь являются в жизни такие благонравные и благоразумные люди, такие мудрецы и любители рода человеческого, которые именно задают себе целью всю жизнь вести себя как можно благонравнее и благоразумнее, так сказать, светить собой ближним, собственно для того, чтоб доказать им, что действительно можно на свете прожить и благонравно, и благоразумно. И что ж? Известно, многие из этих любителей, рано ли, поздно ли, под конец жизни изменяли себе, произведя какой-нибудь анекдот, иногда даже из самых неприличнейших. Теперь вас спрошу: чего же можно ожидать от человека как от существа, одаренного такими странными качествами? Да осыпьте его всеми земными благами, утопите в счастье совсем с головой, так, чтобы только пузырьки вскакивали на поверхности счастья, как на воде; дайте ему такое экономическое довольство, чтоб ему совсем уж ничего больше не оставалось делать, кроме как спать, кушать пряники и хлопотать о непрекращении всемирной истории, — так он вам и тут, человек-то, и тут, из одной неблагодарности, из одного пасквиля мерзость сделает. Рискнет даже пряниками и нарочно пожелает самого пагубного вздора, самой неэкономической бессмыслицы, единственно для того, чтобы ко всему этому положительному благоразумию примешать свой пагубный фантастический элемент. Именно свои фантастические мечты, свою пошлейшую глупость пожелает удержать за собой единственно для того, чтоб самому себе подтвердить (точно это так уж очень необходимо), что люди все еще люди, а не фортепьянные клавиши, на которых хоть и играют сами законы природы собственноручно, но грозят до того доиграться, что уж мимо календаря и захотеть ничего нельзя будет. Да ведь мало того: даже в том случае, если он действительно бы оказался фортепьянной клавишей, если б это доказать ему даже естественными науками и математически, так и тут не образумится, а нарочно напротив что-нибудь сделает, единственно из одной неблагодарности; собственно чтоб настоять на своем. А в том случае, если средств у него не окажется, — выдумает разрушение и хаос, выдумает разные страдания и настоит-таки на своем! Проклятие пустит по свету, а так как проклинать может только один человек (это уж его привилегия, главнейшим образом отличающая его от других животных), так ведь он, пожалуй, одним проклятием достигнет своего, то есть действительно убедится, что он человек, а не фортепьянная клавиша! Если вы скажете, что и это все можно рассчитать по табличке, и хаос, и мрак, и проклятие, так уж одна возможность предварительного расчета все остановит и рассудок возьмет свое, — так человек нарочно сумасшедшим на этот случай сделается, чтоб не иметь рассудка и настоять на своем! Я верю в это, я отвечаю за это, потому что ведь все дело-то человеческое, кажется, и действительно в том только и состоит, чтоб человек поминутно доказывал себе, что он человек, а не штифтик! хоть своими боками, да доказывал; хоть троглодитством, да доказывал. А после этого как не согрешить, не похвалить, что этого еще нет и что хотенье покамест еще черт знает от чего зависит…

— Vâng, thưa ngài, nhưng đây chính là cái gai của tôi! Thưa các ngài, xin các ngài thứ lỗi vì tôi triết lý quá; đây là bốn mươi năm dưới hầm đấy! xin cho phép tôi bay bổng một chút. Các ngài thấy đấy: lý trí, thưa các ngài, là thứ tốt, không cãi được, nhưng lý trí chỉ là lý trí và chỉ thỏa mãn năng lực lý trí của con người, còn ý muốn là biểu hiện của toàn bộ đời sống, tức toàn bộ đời sống con người, cả lý trí lẫn mọi chuyện gãi ngứa vặt vãnh. Và dù đời sống chúng ta trong sự biểu hiện ấy thường hóa ra thứ tầm phào, thì vẫn là đời sống, chứ không chỉ là khai căn bậc hai. Vì tôi, chẳng hạn, hoàn toàn tự nhiên muốn sống để thỏa mãn toàn bộ năng lực sống của tôi, chứ không chỉ để thỏa mãn năng lực lý trí, tức một phần hai mươi nào đó trong toàn bộ năng lực sống. Lý trí biết gì? Lý trí chỉ biết điều đã kịp biết (còn điều khác thì có lẽ chẳng bao giờ biết; cái đó chẳng an ủi gì, nhưng sao lại không nói ra?), còn bản tính con người thì hành động toàn bộ, bằng tất cả những gì có trong nó, có ý thức và vô thức, và dù có nói dối thì vẫn cứ sống. Tôi ngờ rằng các ngài nhìn tôi bằng con mắt thương hại; các ngài nhắc lại với tôi rằng người khai sáng và phát triển, nói tóm lại, như con người tương lai sẽ là, không thể cố ý muốn điều gì bất lợi cho mình, rằng đó là toán học. Hoàn toàn đồng ý, đúng là toán học. Nhưng tôi nhắc các ngài lần thứ trăm: chỉ có một trường hợp, chỉ một, khi con người có thể cố tình, có ý thức muốn cho mình ngay cả điều có hại, ngu, thậm chí ngu nhất, đó là: để có quyền muốn cho mình ngay cả điều ngu nhất và không bị trói bởi nghĩa vụ chỉ được muốn điều khôn. Vì cái ngu nhất ấy, vì tính thất thường riêng ấy, thực sự, thưa các ngài, có thể là có lợi nhất cho cái đám chúng ta trong mọi thứ có trên đời, nhất là trong vài trường hợp. Và riêng, có thể có lợi hơn mọi lợi ích, ngay cả khi mang lại hại rõ ràng và trái những kết luận lành mạnh nhất của lý trí chúng ta về lợi ích, vì dù sao nó giữ cho chúng ta điều chính và quý nhất, tức nhân cách và cá tính của chúng ta. Có người khẳng định đó quả thật là thứ quý nhất của con người; ý muốn, dĩ nhiên, nếu muốn, có thể trùng với lý trí, nhất là nếu không lạm dụng mà dùng vừa phải; điều đó có ích và đôi khi còn đáng khen. Nhưng ý muốn rất thường, và thậm chí phần nhiều, hoàn toàn và bướng bỉnh bất đồng với lý trí và… và… và các ngài có biết không, điều đó cũng có ích và đôi khi rất đáng khen? Thưa các ngài, cứ cho là con người không ngu. (Quả thật, hoàn toàn không thể nói thế về nó, chỉ riêng vì nếu nó mà ngu thì còn ai khôn nữa?) Nhưng dù không ngu, nó vẫn bội bạc quái dị. Bội bạc phi thường. Thậm chí tôi nghĩ định nghĩa hay nhất về con người là: sinh vật hai chân và bội bạc. Nhưng chưa hết; đó chưa phải khuyết điểm chính; khuyết điểm chính của nó là thói hư thường trực, thường trực từ Đại hồng thủy đến thời kỳ Schleswig-Holstein của vận mệnh nhân loại. Thói hư, do đó cả sự thiếu khôn; vì từ lâu ai cũng biết thiếu khôn chẳng từ đâu ra ngoài thói hư. Hãy thử liếc lịch sử nhân loại; ừ, các ngài thấy gì? Hùng vĩ? Có thể, tạm hùng vĩ; riêng Tượng Khổng lồ Rhodes thôi cũng đáng giá! Chẳng phải vô cớ mà ông Anaevsky chứng nhận về nó rằng có người bảo đó là sản phẩm của bàn tay con người, người khác lại khẳng định do chính tạo hóa làm ra. Sặc sỡ? Thì cứ cho là sặc sỡ; chỉ riêng bộ lễ phục của võ quan lẫn văn quan qua mọi thế kỷ, mọi dân tộc thôi — riêng thứ ấy đã đáng giá rồi, còn đến đồng phục công chức thì gãy chân như chơi; chẳng sử gia nào trụ nổi. Đơn điệu? Ừ, có thể đơn điệu: đánh nhau, đánh nhau, bây giờ cũng đánh, xưa cũng đánh, sau cũng đánh, — các ngài cũng phải nhận là thế đã đơn điệu quá mức. Nói tóm lại, về lịch sử thế giới có thể nói tất cả, tất cả những gì chỉ có thể lọt vào đầu trí tưởng tượng rối loạn nhất. Chỉ một điều không nói được, — rằng khôn ngoan. Ngay từ chữ đầu các ngài sẽ nghẹn. Và còn có một chuyện thế này thường xuyên gặp: trong đời luôn luôn xuất hiện những người nết na, khôn ngoan, những hiền triết và người yêu loài người, đặt cho mình mục đích sống cả đời cư xử nết na và khôn ngoan hết mức, có thể nói là soi sáng cho đồng loại, chính để chứng minh với họ rằng quả thật trên đời có thể sống vừa nết na vừa khôn ngoan. Thế rồi? Ai cũng biết, nhiều kẻ trong đám yêu loài người ấy, sớm hay muộn, lúc cuối đời đã phản bội chính mình, bằng cách bày ra một chuyện lố bịch nào đó, đôi khi thuộc loại khiếm nhã nhất. Giờ tôi hỏi các ngài: vậy có thể mong đợi gì ở con người, với tư cách một sinh vật được ban cho những phẩm chất kỳ quặc đến thế? Hãy phủ lên nó mọi của cải trần gian, dìm nó ngập đầu trong hạnh phúc, để chỉ còn bong bóng nổi lên mặt hạnh phúc như trên mặt nước; cho nó sự đầy đủ kinh tế để nó chẳng còn gì làm ngoài ngủ, ăn bánh gừng và lo sao cho lịch sử thế giới đừng ngừng, — thì nó cũng thế, con người ấy, ngay cả ở đây, chỉ vì bội bạc, chỉ để chơi xỏ, sẽ bày ra một chuyện đê tiện. Thậm chí liều cả bánh gừng và cố ý muốn thứ vớ vẩn tai hại nhất, thứ vô nghĩa phi kinh tế nhất, chỉ để trộn vào tất cả sự khôn ngoan tích cực này cái yếu tố tưởng tượng tai hại của mình. Chính những mộng tưởng điên rồ, cái ngu thô thiển nhất của mình là cái nó muốn giữ lấy, chỉ để tự khẳng định với mình (như thể điều đó cần thiết lắm), rằng người vẫn là người, chứ không phải phím đàn piano, thứ mà dù chính các quy luật tự nhiên đích thân gảy, thì cũng dọa gảy mãi cho tới lúc ngoài cuốn niên lịch ra chẳng còn muốn nổi gì nữa. Mà chưa hết: ngay cả trường hợp nó thật sự hóa ra phím đàn, ngay cả khi chứng minh cho nó bằng khoa học tự nhiên và toán học, thì vẫn không tỉnh ra, mà cố ý làm điều gì ngược lại, chỉ vì bội bạc; chỉ để khăng khăng theo ý mình. Còn nếu nó không có phương tiện — nó sẽ nghĩ ra hủy diệt và hỗn loạn, nghĩ ra đủ loại đau khổ và vẫn khăng khăng theo ý mình! Nó sẽ nguyền rủa cả thế gian, mà vì chỉ con người mới nguyền rủa được (đó là đặc quyền của nó, chủ yếu phân biệt nó với các loài vật khác), nên có thể chỉ bằng một lời nguyền nó đạt được mục đích, tức quả thật tin rằng mình là người, chứ không phải phím đàn! Nếu các ngài nói rằng cả điều này cũng tính được trên cái bảng, cả hỗn loạn, bóng tối, lời nguyền, thì chỉ riêng khả năng tính trước sẽ ngăn tất cả và lý trí sẽ thắng, — thì con người sẽ cố ý hóa điên cho trường hợp này, để không có lý trí và khăng khăng theo ý mình! Tôi tin thế, tôi xin đảm bảo thế, vì toàn bộ việc của con người, có vẻ, quả thật chỉ ở chỗ con người phút phút chứng minh với mình rằng mình là người, chứ không phải chốt đàn! dù bằng cái sườn của mình cũng chứng minh; dù bằng lối sống người hang động cũng chứng minh. Thế rồi sau chuyện ấy, sao lại không phạm tội mà ca ngợi rằng cái bảng ấy còn chưa có, và ý muốn đến giờ vẫn quỷ biết phụ thuộc vào đâu…

Вы кричите мне (если только еще удостоите меня вашим криком), что ведь тут никто с меня воли не снимает; что тут только и хлопочут как-нибудь так устроить, чтоб воля моя сама, своей собственной волей, совпадала с моими нормальными интересами, с законами природы и с арифметикой.

Các ngài hét với tôi (nếu các ngài còn chịu ban cho tôi tiếng hét của mình) rằng ở đây có ai tước ý chí của tôi đâu; rằng ở đây người ta chỉ lo thu xếp thế nào để ý chí của tôi tự nó, bằng chính ý chí riêng của nó, trùng khớp với những lợi ích bình thường của tôi, với quy luật tự nhiên và với số học.

— Эх, господа, какая уж тут своя воля будет, когда дело доходит до таблички и до арифметики, когда будет одно только дважды два четыре в ходу? Дважды два и без моей воли четыре будет. Такая ли своя воля бывает!

— Chà, các ngài ơi, ý chí riêng còn đâu ra nữa, khi chuyện đã đến cái bảng và số học, khi chỉ còn hai nhân hai bằng bốn lưu hành? Hai nhân hai, không cần ý chí tôi, vẫn là bốn. Ý chí riêng mà như thế à!

Часть I · Глава IX

Phần I · Chương IX

Господа, я, конечно, шучу, и сам знаю, что неудачно шучу, но ведь и нельзя же все принимать за шутку. Я, может быть, скрыпя зубами шучу. Господа, меня мучат вопросы; разрешите их мне. Вот вы, например, человека от старых привычек хотите отучить и волю его исправить, сообразно с требованиями науки и здравого смысла. Но почему вы знаете, что человека не только можно, но и нужно так переделывать? из чего вы заключаете, что хотенью человеческому так необходимо надо исправиться? Одним словом, почему вы знаете, что такое исправление действительно принесет человеку выгоду? И, если уж все говорить, почему вы так наверно убеждены, что не идти против настоящих, нормальных выгод, гарантированных доводами разума и арифметикой, действительно для человека всегда выгодно и есть закон для всего человечества? Ведь это покамест еще только одно ваше предположение. Положим, что это закон логики, но, может быть, вовсе не человечества. Вы, может быть, думаете, господа, что я сумасшедший? Позвольте оговориться. Я согласен: человек есть животное, по преимуществу созидающее, принужденное стремиться к цели сознательно и заниматься инженерным искусством, то есть вечно и беспрерывно дорогу себе прокладывать хотя куда бы то ни было. Но вот именно потому-то, может быть, ему и хочется иногда вильнуть в сторону, что он присужден пробивать эту дорогу, да еще, пожалуй, потому, что как ни глуп непосредственный деятель вообще, но все-таки ему иногда приходит на мысль, что дорога-то, оказывается, почти всегда идет куда бы то ни было и что главное дело не в том, куда она идет, а в том, чтоб она только шла и чтоб благонравное дитя, пренебрегая инженерным искусством, не предавалось губительной праздности, которая, как известно, есть мать всех пороков. Человек любит созидать и дороги прокладывать, это бесспорно. Но отчего же он до страсти любит тоже разрушение и хаос? Вот это скажите-ка! Но об этом мне самому хочется заявить два слова особо. Не потому ли, может быть, он так любит разрушение и хаос (ведь это бесспорно, что он иногда очень любит, это уж так), что сам инстинктивно боится достигнуть цели и довершить созидаемое здание? Почем вы знаете, может быть, он здание-то любит только издали, а отнюдь не вблизи; может быть, он только любит созидать его, а не жить в нем, предоставляя его потом aux animaux domestiques , как-то муравьям, баранам и проч., и проч. Вот муравьи совершенно другого вкуса. У них есть одно удивительное здание в этом же роде, навеки нерушимое, — муравейник.

Các ngài, tất nhiên là tôi đùa, và chính tôi cũng biết mình đùa dở, nhưng đâu có thể cái gì cũng coi là đùa được. Có khi tôi nghiến răng mà đùa đấy. Các ngài, có những câu hỏi đang hành hạ tôi; xin giải đáp giùm. Chẳng hạn các ngài muốn cai cho con người những thói quen cũ và uốn ý chí của nó cho hợp với đòi hỏi của khoa học và lương tri. Nhưng sao các ngài biết rằng con người không những có thể mà còn cần phải được nắn lại như thế? Từ đâu các ngài kết luận rằng cái ý muốn của con người nhất thiết phải được sửa cho đúng? Nói tóm lại, sao các ngài biết rằng sự sửa chữa ấy quả thật đem lại lợi cho con người? Mà đã nói thì nói cho hết: sao các ngài tin chắc đến thế rằng không đi ngược những lợi ích thực, bình thường, được bảo đảm bằng lý lẽ của lý trí và số học, thì lúc nào cũng có lợi cho con người và là quy luật của toàn thể nhân loại? Cái đó cho đến giờ vẫn chỉ là giả thiết của riêng các ngài thôi. Cứ cho là quy luật của logic đi, nhưng biết đâu chẳng phải của nhân loại. Các ngài nghĩ tôi điên chăng? Xin cho tôi nói rõ. Tôi đồng ý: con người là sinh vật chủ yếu để kiến tạo, bị buộc phải hướng đến mục đích một cách có ý thức và làm nghề kỹ sư, nghĩa là suốt đời không ngừng mở đường cho mình, mở đi đâu cũng được. Nhưng chính vì thế mà có lẽ đôi khi nó muốn rẽ ngoặt sang bên, bởi nó bị kết án phải mở con đường ấy; và có lẽ cũng bởi, người hành động trực tiếp thì ngu mấy đi nữa, đôi lúc vẫn nảy ra ý nghĩ rằng con đường rốt cuộc hầu như bao giờ cũng dẫn tới một nơi nào đó, và điều chính yếu không phải nó dẫn đi đâu, mà là để nó cứ đi, để đứa trẻ ngoan khỏi bỏ nghề kỹ sư mà sa vào cái nhàn rỗi tai hại, thứ mà ai cũng biết là mẹ đẻ của mọi tội lỗi. Con người thích kiến tạo và mở đường, cái đó khỏi cãi. Nhưng sao nó cũng say mê đến thế cảnh phá hoại và hỗn loạn? Các ngài nói thử xem! Nhưng về điều này tôi muốn tự mình nói riêng vài lời. Chẳng phải có lẽ chính vì thế mà nó yêu phá hoại và hỗn loạn đến vậy (khỏi cãi, đôi khi nó rất yêu, đúng là như thế), vì bản năng nó sợ đạt tới mục đích và hoàn tất tòa nhà đang dựng? Các ngài biết đâu, có thể nó chỉ yêu tòa nhà từ xa, tuyệt nhiên không yêu khi ở gần; có thể nó chỉ thích dựng nó, chứ không thích sống trong đó, rồi giao nó lại cho aux animaux domestiques, như kiến, cừu, v.v. và v.v. Kiến thì có khẩu vị hoàn toàn khác. Chúng có một công trình tuyệt diệu cùng loại ấy, vĩnh viễn bất khả phá hủy — cái tổ kiến.

С муравейника достопочтенные муравьи начали, муравейником, наверно, и кончат, что приносит большую честь их постоянству и положительности. Но человек существо легкомысленное и неблаговидное и, может быть, подобно шахматному игроку, любит только один процесс достижения цели, а не самую цель. И кто знает (поручиться нельзя), может быть, что и вся-то цель на земле, к которой человечество стремится, только и заключается в одной этой беспрерывности процесса достижения, иначе сказать в самой жизни, а не собственно в цели, которая, разумеется, должна быть не иное что, как дважды два четыре, то есть формула, а ведь дважды два четыре есть уже не жизнь, господа, а начало смерти. По крайней мере человек всегда как-то боялся этого дважды два четыре, а я и теперь боюсь. Положим, человек только и делает, что отыскивает эти дважды два четыре, океаны переплывает, жизнью жертвует в этом отыскивании, но отыскать, действительно найти, — ей-богу, как-то боится. Ведь он чувствует, что как найдет, так уж нечего будет тогда отыскивать. Работники, кончив работу, по крайней мере деньги получат, в кабачок пойдут, потом в часть попадут, — ну вот и занятия на неделю. А человек куда пойдет? По крайней мере каждый раз замечается в нем что-то неловкое при достижении подобных целей. Достижение он любит, а достигнуть уж и не совсем, и это, конечно, ужасно смешно. Одним словом, человек устроен комически; во всем этом, очевидно, заключается каламбур. Но дважды два четыре — все-таки вещь пренесносная. Дважды два четыре — ведь это, по моему мнению, только нахальство-с. Дважды два четыре смотрит фертом, стоит поперек вашей дороги руки в боки и плюется. Я согласен, что дважды два четыре — превосходная вещь; но если уже все хвалить, то и дважды два пять — премилая иногда вещица.

Các cụ kiến đáng kính bắt đầu từ tổ kiến, thì chắc cũng sẽ kết thúc ở tổ kiến, thật là vinh dự cho tính kiên định và thực tế của họ. Nhưng con người là sinh vật nông nổi và chẳng ra gì, và có lẽ, cũng như người chơi cờ, nó chỉ yêu cái quá trình đạt tới mục đích, chứ không yêu bản thân mục đích. Mà ai biết được (không dám bảo đảm), có lẽ toàn bộ mục đích trên đời mà nhân loại hướng tới chỉ gói gọn trong cái quá trình đạt tới không ngừng ấy, nói cách khác là trong chính cuộc sống, chứ không thực sự nằm trong mục đích, thứ dĩ nhiên chẳng thể là gì khác ngoài hai nhân hai bằng bốn, tức là một công thức, mà hai nhân hai bằng bốn thì đã không còn là sự sống nữa, thưa các ngài, mà là khởi đầu của cái chết. Ít ra con người lúc nào cũng có phần sợ cái hai nhân hai bằng bốn ấy, còn tôi thì đến giờ vẫn sợ. Cứ cho con người suốt đời chỉ làm mỗi việc đi tìm hai nhân hai bằng bốn, vượt đại dương, hy sinh tính mạng vì cuộc tìm kiếm ấy, nhưng tìm ra, thực sự tìm thấy — thề có trời, nó lại sợ thế nào ấy. Vì nó cảm thấy rằng tìm ra rồi thì chẳng còn gì để mà tìm nữa. Thợ thuyền làm xong việc thì ít ra còn lĩnh tiền, kéo nhau vào quán rượu, rồi sa vào đồn cảnh sát — thế là có việc cho cả tuần. Còn con người thì đi đâu? Ít ra lần nào đạt những mục đích như vậy cũng thấy nó có gì đó lúng túng. Nó thích đạt tới, còn đạt được rồi thì không hẳn thích, và dĩ nhiên cái đó buồn cười kinh khủng. Nói tóm lại, con người được tạo ra một cách khôi hài; trong tất cả chuyện này rõ ràng có một trò chơi chữ. Nhưng hai nhân hai bằng bốn vẫn cứ là thứ không chịu nổi. Hai nhân hai bằng bốn — theo ý tôi, thì chỉ là sự láo xược thôi, thưa ngài. Hai nhân hai bằng bốn chống nạnh đứng chắn ngang đường các ngài và nhổ nước bọt. Tôi đồng ý rằng hai nhân hai bằng bốn là thứ tuyệt vời; nhưng đã khen thì khen cho hết, hai nhân hai bằng năm đôi khi cũng là món bé bỏng đáng yêu lắm.

И почему вы так твердо, так торжественно уверены, что только одно нормальное и положительное, — одним словом, только одно благоденствие человеку выгодно? Не ошибается ли разум-то в выгодах? Ведь, может быть, человек любит не одно благоденствие? Может быть, он ровно настолько же любит страдание? Может быть, страдание-то ему ровно настолько же и выгодно, как благоденствие? А человек иногда ужасно любит страдание, до страсти, и это факт. Тут уж и со всемирной историей справляться нечего; спросите себя самого, если только вы человек и хоть сколько-нибудь жили. Что же касается до моего личного мнения, то любить только одно благоденствие даже как-то и неприлично. Хорошо ли, дурно ли, но разломать иногда что-нибудь тоже очень приятно. Я ведь тут собственно не за страдание стою, да и не за благоденствие. Стою я… за свой каприз и за то, чтоб он был мне гарантирован, когда понадобится. Страдание, например, в водевилях не допускается, я это знаю. В хрустальном дворце оно и немыслимо: страдание есть сомнение, есть отрицание, а что за хрустальный дворец, в котором можно усумниться? А между тем я уверен, что человек от настоящего страдания, то есть от разрушения и хаоса, никогда не откажется. Страдание — да ведь это единственная причина сознания. Я хоть и доложил вначале, что сознание, по-моему, есть величайшее для человека несчастие, но я знаю, что человек его любит и не променяет ни на какие удовлетворения. Сознание, например, бесконечно выше, чем дважды два. После дважды двух уж, разумеется, ничего не останется, не только делать, но даже и узнавать. Все, что тогда можно будет, это — заткнуть свои пять чувств и погрузиться в созерцание. Ну, а при сознании хоть и тот же результат выходит, то есть тоже будет нечего делать, но по крайней мере самого себя иногда можно посечь, а это все-таки подживляет. Хоть и ретроградно, а все же лучше, чем ничего.

Và sao các ngài tin chắc, tin long trọng đến thế rằng chỉ cái bình thường và thực tế, tóm lại chỉ có phúc lợi mới có lợi cho con người? Lý trí có khi nào nhầm về lợi ích không? Biết đâu con người không chỉ yêu phúc lợi? Biết đâu nó yêu đau khổ cũng chừng ấy? Biết đâu đau khổ có lợi cho nó đúng bằng phúc lợi? Mà đôi khi con người yêu đau khổ kinh khủng, yêu đến say mê, và đó là sự thật. Chuyện này khỏi phải tra cứu lịch sử thế giới; hãy hỏi chính các ngài, nếu các ngài là người và đã sống được chút nào. Còn theo ý riêng của tôi, thì chỉ yêu mỗi phúc lợi thôi đã là chuyện hơi khiếm nhã. Tốt hay xấu, thỉnh thoảng đập phá cái gì đó cũng rất khoái. Mà ở đây thật ra tôi đâu có bênh đau khổ, cũng chẳng bênh phúc lợi. Tôi bênh... cái ý thích bất chợt của mình, và bênh việc nó được bảo đảm cho tôi mỗi khi cần. Chẳng hạn, đau khổ thì kịch vui không cho phép, tôi biết. Trong Cung điện Pha lê nó càng không thể tưởng tượng nổi: đau khổ là nghi ngờ, là phủ nhận, mà Cung điện Pha lê gì thế, nếu trong đó người ta có thể nghi ngờ? Vậy mà tôi tin chắc rằng con người sẽ không bao giờ từ bỏ đau khổ thực sự, tức là phá hoại và hỗn loạn. Đau khổ — chính nó là nguyên nhân duy nhất của ý thức. Tuy lúc đầu tôi đã bẩm rằng ý thức theo tôi là nỗi bất hạnh lớn nhất của con người, nhưng tôi biết con người yêu nó và không đem đổi lấy bất kỳ sự thỏa mãn nào. Chẳng hạn, ý thức cao hơn hai nhân hai vô cùng. Sau hai nhân hai dĩ nhiên chẳng còn lại gì, không chỉ để làm mà ngay cả để biết. Lúc ấy chỉ còn nước bịt năm giác quan lại mà chìm vào chiêm ngưỡng. Còn với ý thức, kết quả tuy cũng thế, nghĩa là cũng chẳng còn gì làm, nhưng ít ra thỉnh thoảng còn tự quất mình được, mà thế vẫn còn khiến mình hồi lại đôi chút. Tuy lạc hậu, vẫn hơn là không có gì.

Часть I · Глава X

Phần I · Chương X

Вы верите в хрустальное здание, навеки нерушимое, то есть в такое, которому нельзя будет ни языка украдкой выставить, ни кукиша в кармане показать. Ну, а я, может быть, потому-то и боюсь этого здания, что оно хрустальное и навеки нерушимое и что нельзя будет даже и украдкой языка ему выставить.

Các ngài tin vào một tòa nhà pha lê vĩnh viễn bất khả phá hủy, tức là thứ mà người ta chẳng thể lén thè lưỡi ra với nó, hay trong túi áo ngầm chìa ra một cái nắm tay ngón cái thò giữa hai ngón. Còn tôi, có lẽ chính vì thế mà sợ tòa nhà ấy, vì nó bằng pha lê, vĩnh viễn bất khả phá hủy, và vì ngay cả lén thè lưỡi ra với nó cũng không thể.

Вот видите ли: если вместо дворца будет курятник и пойдет дождь, я, может быть, и влезу в курятник, чтоб не замочиться, но все-таки курятника не приму за дворец из благодарности, что он меня от дождя сохранил. Вы смеетесь, вы даже говорите, что в этом случае курятник и хоромы — все равно. Да, — отвечаю я, — если б надо было жить только для того, чтоб не замочиться.

Các ngài thấy đấy: nếu thay cho cung điện là một cái chuồng gà và trời mưa, có thể tôi sẽ chui vào chuồng gà để khỏi ướt, nhưng tôi vẫn không nhận chuồng gà là cung điện chỉ vì biết ơn nó đã che mưa cho tôi. Các ngài cười, các ngài còn bảo trong trường hợp này chuồng gà với dinh thự thì như nhau. Vâng, — tôi đáp, — nếu sống chỉ để khỏi ướt.

Но что же делать, если я забрал себе в голову, что живут и не для одного этого и что если уж жить, так уж жить в хоромах. Это мое хотение, это желание мое. Вы его выскоблите из меня только тогда, когда перемените желания мои. Ну, перемените, прельстите меня другим, дайте мне другой идеал. А покамест я уж не приму курятника за дворец. Пусть даже так будет, что хрустальное здание есть пуф, что по законам природы его и не полагается и что я выдумал его только вследствие моей собственной глупости, вследствие некоторых старинных, нерациональных привычек нашего поколения. Но какое мне дело, что его не полагается. Не все ли равно, если он существует в моих желаниях, или, лучше сказать, существует, пока существуют мои желания? Может быть, вы опять смеетесь? Извольте смеяться; я все насмешки приму и все-таки не скажу, что я сыт, когда я есть хочу; все-таки знаю, что я не успокоюсь на компромиссе, на беспрерывном периодическом нуле, потому только, что он существует по законам природы и существует действительно. Я не приму за венец желаний моих — капитальный дом, с квартирами для бедных жильцов по контракту на тысячу лет и на всякий случай с зубным врачом Вагенгеймом на вывеске. Уничтожьте мои желания, сотрите мои идеалы, покажите мне что-нибудь лучше, и я за вами пойду. Вы, пожалуй, скажете, что не стоит и связываться; но в таком случае ведь и я вам могу тем же ответить. Мы рассуждаем серьезно; а не хотите меня удостоить вашим вниманием, так ведь кланяться не буду. У меня есть подполье.

Nhưng biết làm sao, nếu tôi đã nhét vào đầu rằng người ta sống không chỉ vì thế, và đã sống thì phải sống trong dinh thự. Đó là ý muốn của tôi, là khát vọng của tôi. Các ngài chỉ cạo được nó khỏi người tôi khi đổi khát vọng của tôi. Thôi thì đổi đi, quyến rũ tôi bằng cái khác, cho tôi một lý tưởng khác. Còn bây giờ tôi vẫn không nhận chuồng gà là cung điện. Cứ cho là tòa nhà pha lê chỉ là trò bịp, theo quy luật tự nhiên nó chẳng hề có, và tôi bịa ra nó chỉ do ngu xuẩn của riêng mình, do mấy thói quen cổ lỗ, phi lý của thế hệ chúng ta. Nhưng tôi cần gì biết nó có hay không. Chẳng phải như nhau sao nếu nó tồn tại trong những khát vọng của tôi, hay nói đúng hơn, tồn tại chừng nào những khát vọng ấy còn tồn tại? Có lẽ các ngài lại cười? Xin cứ cười; tôi chịu hết mọi nhạo báng mà vẫn không nói là mình no khi tôi đói; tôi vẫn biết rằng mình sẽ không yên thân với một thỏa hiệp, với cái số không tuần hoàn bất tận, chỉ vì nó tồn tại theo quy luật tự nhiên và tồn tại thật sự. Tôi không nhận làm đỉnh cao của khát vọng mình một tòa nhà đồ sộ, với những căn hộ cho người thuê nghèo theo hợp đồng một nghìn năm, và phòng khi cần thì treo biển nha sĩ Wagenheim. Hãy hủy khát vọng của tôi, xóa lý tưởng của tôi, chỉ cho tôi cái gì tốt hơn, tôi sẽ theo các ngài. Các ngài có thể bảo chẳng đáng dây vào; nhưng thế thì tôi cũng đáp lại các ngài y như vậy. Ta đang bàn chuyện nghiêm túc; còn không muốn thưởng cho tôi sự chú ý của các ngài, thì tôi cũng chẳng thèm cúi chào. Tôi có cái hầm.

А покамест я еще живу и желаю, — да отсохни у меня рука, коль я хоть один кирпичик на такой капитальный дом принесу! Не смотрите на то, что я давеча сам хрустальное здание отверг, единственно по той причине, что его нельзя будет языком подразнить. Я это говорил вовсе не потому, что уж так люблю мой язык выставлять. Я, может быть, на то только и сердился, что такого здания, которому бы можно было и не выставлять языка, из всех ваших зданий до сих пор не находится. Напротив, я бы дал себе совсем отрезать язык, из одной благодарности, если б только устроилось так, чтоб мне самому уже более никогда не хотелось его высовывать. Какое мне дело до того, что так невозможно устроить и что надо довольствоваться квартирами. Зачем же я устроен с такими желаниями? Неужели ж я для того только и устроен, чтоб дойти до заключения, что все мое устройство одно надувание? Неужели в этом вся цель? Не верю.

Còn bao lâu tôi còn sống và còn ham muốn, — thà tay tôi khô quắt đi nếu tôi mang lấy một viên gạch cho cái tòa nhà đồ sộ như thế! Đừng căn cứ vào chuyện mới nãy chính tôi gạt bỏ tòa nhà pha lê chỉ vì không thể le lưỡi trêu nó. Tôi nói thế hoàn toàn không phải vì tôi thích le lưỡi đến vậy. Có lẽ tôi chỉ giận một điều là trong tất cả các tòa nhà của các ngài, cho đến nay chưa có tòa nào mà người ta khỏi phải thè lưỡi ra. Trái lại, tôi sẽ cho cắt phăng cái lưỡi đi, vì lòng biết ơn thuần túy, nếu mọi chuyện được sắp xếp sao cho chính tôi không bao giờ còn muốn thè nó ra nữa. Tôi cần gì biết là không thể sắp xếp như thế, và rằng phải bằng lòng với mấy căn hộ. Thế thì sao tôi lại được tạo ra với những ham muốn như thế này? Hay tôi được tạo ra chỉ để đi đến kết luận rằng toàn bộ cấu tạo của tôi chỉ là một trò lừa? Có phải toàn bộ mục đích là thế không? Tôi không tin.

А, впрочем, знаете что: я убежден, что нашего брата подпольного нужно в узде держать. Он хоть и способен молча в подполье сорок лет просидеть, но уж коль выйдет на свет да прорвется, так уж говорит, говорит, говорит…

Mà thôi, các ngài biết gì không: tôi tin chắc rằng những kẻ dưới hầm như bọn tôi phải bị giữ chặt dây cương. Hắn có thể lặng lẽ ngồi dưới hầm bốn mươi năm, nhưng đã ló ra ánh sáng và vỡ òa ra thì nói, nói, nói...

Часть I · Глава XI

Phần I · Chương XI

Конец концов, господа: лучше ничего не делать! Лучше сознательная инерция! Итак, да здравствует подполье! Я хоть и сказал, что завидую нормальному человеку до последней желчи, но на таких условиях, в каких я вижу его, не хочу им быть (хотя все-таки не перестану ему завидовать. Нет, нет, подполье во всяком случае выгоднее!) Там по крайней мере можно… Эх! да ведь я и тут вру! Вру, потому что сам знаю, как дважды два, что вовсе не подполье лучше, а что-то другое, совсем другое, которого я жажду, но которого никак не найду! К черту подполье!

Rốt cuộc, thưa các ngài: tốt hơn hết là không làm gì! Tốt hơn là quán tính có ý thức! Vậy thì dưới hầm muôn năm! Tôi tuy đã nói là ghen tị với người bình thường đến tận giọt mật cuối cùng, nhưng với những điều kiện như tôi thấy ở hắn, tôi không muốn làm hắn (dẫu vậy vẫn sẽ không thôi ghen tị. Không, không, dù sao dưới hầm vẫn có lợi hơn!) Ở đó ít ra còn có thể... Ê! mà ở đây tôi lại nói dối! Nói dối, vì chính tôi biết rõ như hai nhân hai, rằng tuyệt nhiên không phải dưới hầm là tốt hơn, mà là một cái gì khác, hoàn toàn khác, cái tôi khát khao mà không cách nào tìm ra! Quỷ tha dưới hầm đi!

Даже вот что тут было бы лучше: это — если б я верил сам хоть чему-нибудь из всего того, что теперь написал. Клянусь же вам, господа, что я ни одному, ни одному-таки словечку не верю из того, что теперь настрочил! То есть я и верю, пожалуй, но в то же самое время, неизвестно почему, чувствую и подозреваю, что я вру как сапожник.

Thậm chí còn có chuyện này sẽ tốt hơn: nếu chính tôi tin được dù chỉ một điều trong tất cả những gì tôi vừa viết. Tôi thề với các ngài, tôi không tin lấy một, một chữ nào trong những gì tôi vừa ngoáy ra! Nghĩa là có lẽ tôi cũng tin, nhưng đồng thời, chẳng hiểu vì sao, lại cảm thấy và ngờ rằng mình đang nói dối như Cuội.

— Так для чего же писали все это? — говорите вы мне.

— Vậy thì viết tất cả những cái này để làm gì? — các ngài nói với tôi.

— А вот посадил бы я вас лет на сорок безо всякого занятия, да и пришел бы к вам через сорок лет, в подполье, наведаться, до чего вы дошли? Разве можно человека без дела на сорок лет одного оставлять?

— Thì đấy, tôi cứ nhốt các ngài bốn mươi năm không việc gì làm, rồi bốn mươi năm sau tôi xuống hầm thăm các ngài, xem đã ra nông nỗi nào? Lẽ nào lại có thể bỏ mặc một con người một mình bốn mươi năm, không việc gì làm?

— И это не стыдно, и это не унизительно! — может быть, скажете вы мне, презрительно покачивая головами. — Вы жаждете жизни и сами разрешаете жизненные вопросы логической путаницей. И как назойливы, как дерзки ваши выходки, и в то же время как вы боитесь! Вы говорите вздор и довольны им; вы говорите дерзости, а сами беспрерывно боитесь за них и просите извинения. Вы уверяете, что ничего не боитесь, и в то же время в нашем мнении заискиваете. Вы уверяете, что скрежещете зубами, и в то же время острите, чтоб нас рассмешить. Вы знаете, что остроты ваши неостроумны, но вы, очевидно, очень довольны их литературным достоинством. Вам, может быть, действительно случалось страдать, но вы нисколько не уважаете своего страдания. В вас есть и правда, но в вас нет целомудрия; вы из самого мелкого тщеславия несете правду на показ, на позор, на рынок… Вы действительно хотите что-то сказать, но из боязни прячете ваше последнее слово, потому что у вас нет решимости его высказать, а только трусливое нахальство. Вы хвалитесь сознанием, но вы только колеблетесь, потому что хоть ум у вас и работает, но сердце ваше развратом помрачено, а без чистого сердца — полного, правильного сознания не будет. И сколько в вас назойливости, как вы напрашиваетесь, как вы кривляетесь! Ложь, ложь и ложь!

— Thế mà không xấu hổ, thế mà không nhục nhã sao! — có lẽ các ngài sẽ nói với tôi, khinh bỉ lắc đầu. — Ông khát khao sự sống mà lại tự giải các vấn đề của sự sống bằng một mớ logic rối nùi. Và những trò của ông mới dai dẳng, mới láo xược làm sao, mà đồng thời ông sợ biết bao! Ông nói nhảm và lấy làm hài lòng; ông nói những điều hỗn xược, mà lại không ngừng sợ cho chúng và xin lỗi. Ông quả quyết chẳng sợ gì, mà đồng thời lại lân la lấy lòng ý kiến của chúng tôi. Ông quả quyết ông nghiến răng, mà đồng thời lại buông những lời dí dỏm để chọc cười chúng tôi. Ông biết những lời dí dỏm của ông chẳng dí dỏm gì, nhưng rõ ràng ông rất hài lòng về giá trị văn chương của chúng. Có lẽ ông quả thật từng đau khổ, nhưng ông hoàn toàn không tôn trọng nỗi đau khổ của mình. Trong ông có cả sự thật, nhưng ông không có sự trinh bạch; vì cái hư vinh nhỏ nhặt nhất mà ông đem sự thật ra phô, ra nhục, ra giữa chợ... Ông thật sự muốn nói điều gì đó, nhưng vì sợ mà giấu lời cuối cùng, bởi ông không có quyết tâm nói ra, chỉ có sự láo xược hèn nhát. Ông khoe khoang ý thức, nhưng ông chỉ dao động, bởi trí óc ông tuy làm việc nhưng tim ông bị trác táng làm tối đi, mà không có trái tim trong sạch thì sẽ không có ý thức đầy đủ, đúng đắn. Và ông mới dai dẳng làm sao, tự đi chào mời làm sao, nhăn nhó làm trò làm sao! Dối trá, dối trá và dối trá!

Разумеется, все эти ваши слова я сам теперь сочинил. Это тоже из подполья. Я там сорок лет сряду к этим вашим словам в щелочку прислушивался. Я их сам выдумал, ведь только это и выдумывалось. Не мудрено, что наизусть заучилось и литературную форму приняло…

Dĩ nhiên, tất cả những lời này của các ngài chính tôi vừa bịa ra. Cũng là từ dưới hầm mà ra. Tôi ở dưới đó bốn mươi năm liền, qua khe hở, nghe lỏm những lời này của các ngài. Chính tôi nghĩ ra chúng, vì chỉ có thế là nghĩ ra được. Chẳng lạ gì nếu chúng thuộc lòng và mang hình thức văn chương...

Но неужели, неужели вы и в самом деле до того легковесны, что воображаете, будто я это все напечатаю да еще вам дам читать? И вот еще для меня задача: для чего, в самом деле, называю я вас «господами», для чего обращаюсь к вам, как будто и вправду к читателям? Таких признаний, какие я намерен начать излагать, не печатают и другим читать не дают. По крайней мере, я настолько твердости в себе не имею да и нужным не считаю иметь. Но видите ли: мне в голову пришла одна фантазия, и я во что бы ни стало ее хочу осуществить. Вот в чем дело.

Nhưng chẳng lẽ, chẳng lẽ các ngài thật sự nhẹ dạ đến mức tưởng rằng tôi sẽ in tất cả cái này, lại còn đưa các ngài đọc ư? Và đây còn là một bài toán nữa với tôi: thực ra sao tôi lại gọi các ngài là “các ngài”, sao tôi lại nói với các ngài như thể với những độc giả thật? Những lời thú nhận như cái tôi định bày ra, người ta không in và không cho người khác đọc. Ít ra tôi không đủ vững vàng để làm thế, mà cũng chẳng cho là cần có. Nhưng các ngài thấy đấy: trong đầu tôi nảy ra một ý tưởng, và tôi nhất quyết muốn thực hiện nó. Chuyện là thế này.

Есть в воспоминаниях всякого человека такие вещи, которые он открывает не всем, а разве только друзьям. Есть и такие, которые он и друзьям не откроет, а разве только себе самому, да и то под секретом. Но есть, наконец, и такие, которые даже и себе человек открывать боится, и таких вещей у всякого порядочного человека довольно-таки накопится. То есть даже так: чем более он порядочный человек, тем более у него их и есть. По крайней мере, я сам только недавно решился припомнить иные мои прежние приключения, а до сих пор всегда обходил их, даже с каким-то беспокойством. Теперь же, когда я не только припоминаю, но даже решился записывать, теперь я именно хочу испытать: можно ли хоть с самим собой совершенно быть откровенным и не побояться всей правды? Замечу кстати: Гейне утверждает, что верные автобиографии почти невозможны, и человек сам об себе наверно налжет. По его мнению, Руссо, например, непременно налгал на себя в своей исповеди, и даже умышленно налгал, из тщеславия. Я уверен, что Гейне прав; я очень хорошо понимаю, как иногда можно единственно из одного тщеславия наклепать на себя целые преступления, и даже очень хорошо постигаю, какого рода может быть это тщеславие. Но Гейне судил о человеке, исповедовавшемся перед публикой. Я же пишу для одного себя и раз навсегда объявляю, что если я и пишу как бы обращаясь к читателям, то единственно только для показу, потому что так мне легче писать. Тут форма, одна пустая форма, читателей же у меня никогда не будет. Я уже объявил это…

Trong ký ức của mỗi người có những điều mà người ta không mở ra cho tất cả, chỉ có thể cho bạn bè. Lại có những điều mà ngay với bạn bè cũng không mở, chỉ mở với chính mình, mà cũng là trong bí mật. Nhưng rốt cuộc còn có những điều mà ngay với bản thân người ta cũng sợ mở ra, và những điều như thế thì người tử tế nào cũng tích được kha khá. Thậm chí phải nói: người càng tử tế thì càng có nhiều. Ít ra, chính tôi chỉ mới đây mới quyết định nhớ lại vài chuyện phiêu lưu cũ của mình, còn bấy lâu vẫn luôn lảng tránh, với một nỗi bất an nào đó. Còn giờ đây, khi tôi không chỉ nhớ lại mà còn quyết định ghi xuống, giờ đây tôi chính là muốn thử: liệu có thể, dù chỉ với bản thân, hoàn toàn thành thật và không sợ toàn bộ sự thật hay không? Nhân tiện xin lưu ý: Heine khẳng định rằng tự truyện trung thực hầu như bất khả, và con người nói về mình thế nào cũng nói dối. Theo ông, chẳng hạn Rousseau chắc chắn đã nói dối về mình trong cuốn tự thú của ông ta, và còn cố ý nói dối, vì hư vinh. Tôi tin Heine đúng; tôi hiểu rất rõ có lúc người ta chỉ vì mỗi lòng hư vinh mà vu cho mình cả những tội ác, và tôi còn hiểu rất rõ thứ hư vinh ấy thuộc loại nào. Nhưng Heine xét người thú tội trước công chúng. Còn tôi viết chỉ cho một mình tôi và tuyên bố một lần cho mãi mãi rằng nếu tôi viết có vẻ như hướng về độc giả, thì chỉ để làm ra vẻ, vì như thế tôi viết dễ hơn. Đây là hình thức, chỉ là hình thức trống rỗng, còn độc giả thì tôi sẽ chẳng bao giờ có. Tôi đã tuyên bố điều này rồi...

Я ничем не хочу стесняться в редакции моих записок. Порядка и системы заводить не буду. Что припомнится, то и запишу.

Tôi không muốn bị gò bó bởi bất cứ điều gì khi biên soạn những ghi chép này. Trật tự và hệ thống tôi sẽ không lập ra. Nhớ gì thì ghi nấy.

Ну вот, например: могли бы придраться к слову и спросить меня: если вы действительно не рассчитываете на читателей, то для чего же вы теперь делаете с самим собой, да еще на бумаге, такие уговоры, то есть что порядка и системы заводить не будете, что запишете то, что припомнится, и т. д., и т. д.? К чему вы объясняетесь? К чему извиняетесь?

Ví dụ thế này: người ta có thể bắt bẻ từng chữ mà hỏi tôi: nếu ông quả thật không tính đến độc giả, thì sao giờ ông lại tự giao ước với chính mình như vậy, lại còn trên giấy, rằng sẽ không lập trật tự và hệ thống, rằng sẽ ghi những gì nhớ ra, vân vân và vân vân? Ông giải thích làm gì? Xin lỗi làm gì?

— А вот поди же, — отвечаю я.

— Thì đấy, biết làm sao được, — tôi đáp.

Тут, впрочем, целая психология. Может быть, и то, что я просто трус. А может быть, и то, что я нарочно воображаю перед собой публику, чтоб вести себя приличнее, в то время когда буду записывать. Причин может быть тысяча.

Ở đây, thật ra, có cả một khoa tâm lý. Cũng có thể đơn giản là tôi hèn. Mà cũng có thể là tôi cố tình hình dung trước mặt một công chúng, để cư xử cho lễ độ hơn trong lúc ghi chép. Nguyên nhân có thể có cả nghìn.

Но вот что еще: для чего, зачем собственно я хочу писать? Если не для публики, так ведь можно бы и так, мысленно все припомнить, не переводя на бумагу.

Nhưng còn điều này: để làm gì, rốt cuộc tại sao tôi muốn viết? Nếu không phải cho công chúng, thì cũng có thể nhớ lại hết trong đầu, khỏi chuyển sang giấy.

Так-с; но на бумаге оно выйдет как-то торжественнее. В этом есть что-то внушающее, суда больше над собой будет, слогу прибавится. Кроме того: может быть, я от записывания действительно получу облегчение. Вот нынче, например, меня особенно давит одно давнишнее воспоминание. Припомнилось оно мне ясно еще на днях и с тех пор осталось со мною, как досадный музыкальный мотив, который не хочет отвязаться. А между тем надобно от него отвязаться. Таких воспоминаний у меня сотни; но по временам из сотни выдается одно какое-нибудь и давит. Я почему-то верю, что если я его запишу, то оно и отвяжется. Отчего ж не испробовать?

Phải, thưa ngài; nhưng trên giấy thì nó ra vẻ trang trọng hơn. Ở đó có gì đó khiến người ta nể, sẽ có nhiều phán xét bản thân hơn, văn phong sẽ thêm. Ngoài ra: có lẽ viết ra tôi thật sự được nhẹ nhõm. Chẳng hạn hôm nay có một ký ức cũ đặc biệt đè lên tôi. Nó hiện về rõ ràng mới hôm nọ, và từ đó ở lại với tôi như một giai điệu đáng ghét không chịu buông. Thế mà phải buông nó ra. Tôi có hàng trăm ký ức như thế; nhưng thỉnh thoảng trong trăm cái lại nổi lên một cái nào đó và đè. Chẳng hiểu sao tôi tin rằng nếu ghi nó xuống thì nó sẽ buông tôi. Sao lại không thử?

Наконец: мне скучно, а я постоянно ничего не делаю. Записыванье же действительно как будто работа. Говорят, от работы человек добрым и честным делается. Ну вот шанс по крайней мере.

Cuối cùng: tôi buồn, mà tôi lúc nào cũng chẳng làm gì. Còn ghi chép thì quả như là lao động. Người ta bảo lao động làm con người tốt và lương thiện. Thì đấy, ít ra cũng là một cơ hội.

Нынче идет снег, почти мокрый, желтый, мутный. Вчера шел тоже, на днях тоже шел. Мне кажется, я по поводу мокрого снега и припомнил тот анекдот, который не хочет теперь от меня отвязаться. Итак, пусть это будет повесть по поводу мокрого снега.

Hôm nay tuyết rơi, gần như tuyết ướt, vàng, đục. Hôm qua cũng rơi, hôm nọ cũng rơi. Tôi nghĩ chính nhân chuyện tuyết ướt mà tôi nhớ ra câu chuyện ấy, câu chuyện bây giờ không chịu buông tôi. Vậy thì cứ để nó thành truyện nhân chuyện tuyết ướt.

Часть II. По поводу мокрого снега · Глава I

Phần II. Nhân chuyện tuyết ướt · Chương I

Когда из мрака заблужденья Горячим словом убеждения Я душу падшую извлек, И, вся полна глубокой муки, Ты прокляла, ломая руки, Тебя опутавший порок; Когда забывчивую совесть Воспоминанием казня, Ты мне передавала повесть Всего, что было до меня, И вдруг, закрыв лицо руками, Стыдом и ужасом полна, Ты разрешилася слезами, Возмущена, потрясена... И т. д., и т. д., и т. д.

Khi từ bóng tối lầm lạc Bằng lời nóng bỏng thuyết phục Tôi kéo linh hồn sa ngã lên, Và, ngập tràn khổ đau sâu thẳm, Em nguyền rủa, vặn tay, Cái tội lỗi đã trói em; Khi lấy ký ức mà giáng Hình phạt lên lương tâm hay quên, Em kể tôi nghe câu chuyện Về tất cả những gì có trước tôi, Và bỗng, úp mặt vào hai bàn tay, Ngập tràn nhục nhã và kinh hoàng, Em vỡ òa trong nước mắt, Phẫn uất, rúng động... V.v., v.v., v.v.

Из поэзии Н. А. Некрасова

Trích thơ N. A. Nekrasov

В то время мне было всего двадцать четыре года. Жизнь моя была уж и тогда угрюмая, беспорядочная и до одичалости одинокая. Я ни с кем не водился и даже избегал говорить и все более и более забивался в свой угол. В должности, в канцелярии, я даже старался не глядеть ни на кого, и я очень хорошо замечал, что сослуживцы мои не только считали меня чудаком, но — все казалось мне и это — будто бы смотрели на меня с каким то омерзением. Мне приходило в голову: отчего это никому, кроме меня, не кажется, что смотрят на него с омерзением? У одного из наших канцелярских было отвратительное и прерябое лицо, и даже как будто разбойничье. Я бы, кажется, и взглянуть ни на кого не посмел с таким неприличным лицом. У другого вицмундир был до того заношенный, что близ него уже дурно пахло. А между тем ни один из этих господ не конфузился — ни по поводу платья, ни по поводу лица, ни как-нибудь там нравственно. Ни тот, ни другой не воображали, что смотрят на них с омерзением; да если б и воображали, так им было бы все равно, только бы не начальство взирать изволило. Теперь мне совершенно ясно, что я сам вследствие неограниченного моего тщеславия, а стало быть, и требовательности к самому себе, глядел на себя весьма часто с бешеным недовольством, доходившим до омерзения, а оттого, мысленно, и приписывал мой взгляд каждому. Я, например, ненавидел свое лицо, находил, что оно гнусно, и даже подозревал, что в нем есть какое-то подлое выражение, и потому каждый раз, являясь в должность, мучительно старался держать себя как можно независимее, чтоб не заподозрили меня в подлости, а лицом выражать как можно более благородства. «Пусть уж будет и некрасивое лицо, — думал я, — но зато пусть будет оно благородное, выразительное и, главное, чрезвычайно умное». Но я наверно и страдальчески знал, что всех этих совершенств мне никогда моим лицом не выразить. Но что всего ужаснее, я находил его положительно глупым. А я бы вполне помирился на уме. Даже так, что согласился бы даже и на подлое выражение, с тем только, чтоб лицо мое находили в то же время ужасно умным.

Khi ấy tôi mới hai mươi bốn tuổi. Đời tôi lúc đó đã u ám, bừa bãi và cô độc đến hoang dại. Tôi không giao du với ai, thậm chí tránh nói chuyện, và càng lúc càng rúc sâu vào góc của mình. Ở sở, trong văn phòng, tôi còn cố không nhìn ai, và tôi nhận ra rất rõ rằng đồng nghiệp không những coi tôi là đứa kỳ quặc, mà — cái này tôi cũng tưởng vậy — dường như còn nhìn tôi với vẻ ghê tởm nào đó. Tôi cứ nghĩ: sao lại không ai ngoài mình thấy mình bị nhìn với vẻ ghê tởm? Một người trong đám văn phòng chúng tôi có bộ mặt gớm ghiếc, rỗ chằng rỗ chịt, thậm chí như mặt cướp. Với bộ mặt khiếm nhã thế, tôi nghĩ mình chẳng dám nhìn ai nữa. Một người khác mặc cái áo công chức sờn đến nỗi ở gần đã nghe mùi. Thế mà không một ông nào trong số ấy xấu hổ — vì quần áo, vì mặt mũi, hay vì bất cứ điều gì thuộc đạo đức. Chẳng ông nào tưởng người ta nhìn mình với vẻ ghê tởm; mà có tưởng thì cũng mặc, miễn là cấp trên đừng chiếu cố ngó tới. Bây giờ tôi thấy hoàn toàn rõ rằng chính tôi, do lòng hư vinh vô hạn, và vì thế cũng do đòi hỏi quá đáng với bản thân, nhiều lúc nhìn mình với nỗi bất mãn điên cuồng đến mức ghê tởm, rồi trong đầu gán cái nhìn ấy cho mọi người. Chẳng hạn tôi ghét khuôn mặt mình, thấy nó đáng khinh, còn ngờ rằng trên đó có vẻ gì đó đê hèn, nên mỗi lần đến sở tôi khổ sở cố giữ dáng càng tự chủ càng tốt, để người ta khỏi nghi tôi đê hèn, và để mặt biểu lộ càng nhiều cao quý càng tốt. “Mặt có xấu thì cứ xấu, — tôi nghĩ, — nhưng bù lại phải cao quý, biểu cảm và nhất là cực kỳ thông minh.” Nhưng tôi biết chắc và biết trong đau đớn rằng mình chẳng bao giờ biểu lộ được ra mặt những toàn bích ấy. Mà kinh khủng nhất là tôi thấy nó dứt khoát ngu. Mà tôi thì chỉ cần mặt mình có vẻ thông minh là đã hoàn toàn xuôi lòng. Thậm chí tôi sẵn lòng chịu cả vẻ đê hèn, miễn là đồng thời người ta thấy mặt tôi cực kỳ thông minh.

Всех наших канцелярских я, разумеется, ненавидел, с первого до последнего, и всех презирал, а вместе с тем как будто их и боялся. Случалось, что я вдруг даже ставил их выше себя. У меня как-то это вдруг тогда делалось: то презираю, то ставлю выше себя. Развитой и порядочный человек не может быть тщеславен без неограниченной требовательности к себе самому и не презирая себя в иные минуты до ненависти. Но, презирая ли, ставя ли выше, я чуть не перед каждым встречным опускал глаза. Я даже опыты делал: стерплю ли я взгляд вот хоть такого-то на себе, и всегда опускал я первый. Это меня мучило до бешенства. До болезни тоже боялся я быть смешным и потому рабски обожал рутину во всем, что касалось наружного; с любовью вдавался в общую колею и всей душою пугался в себе всякой эксцентричности. Но где мне было выдержать? Я был болезненно развит, как и следует быть развитым человеку нашего времени. Они же все были тупы и один на другого похожи как бараны в стаде. Может быть, только мне одному во всей канцелярии постоянно казалось, что я был трус и раб; именно потому и казалось, что я был развит. Но оно не только казалось, а и действительно так было в самом деле: я был трус и раб. Говорю это без всякого конфуза. Всякий порядочный человек нашего времени есть и должен быть трус и раб. Это нормальное его состояние. В этом я убежден глубоко. Он так сделан и на то устроен. И не в настоящее время, от каких-нибудь там случайных обстоятельств, а вообще во все времена порядочный человек должен быть трус и раб. Это закон природы всех порядочных людей на земле. Если и случится кому из них похрабриться над чем-нибудь, то пусть этим не утешается и не увлекается: все равно перед другим сбрендит. Таков единственный и вековечный выход. Храбрятся только ослы и их ублюдки, но ведь и те до известной стены. На них и внимания обращать не стоит, потому что они ровно ничего не означают.

Tất cả đám văn phòng chúng tôi tôi dĩ nhiên ghét, từ đầu đến cuối, và khinh hết, mà đồng thời dường như cũng sợ họ. Có lúc tôi bỗng đặt họ lên trên mình. Hồi đó trong tôi chuyện này tự dưng xảy ra: lúc khinh, lúc đặt lên trên. Người có học thức và tử tế không thể hư vinh mà không đòi hỏi vô hạn với bản thân và không có lúc khinh mình đến mức căm ghét. Nhưng dù khinh hay đặt lên trên, tôi hầu như trước mỗi người gặp phải đều cụp mắt xuống. Tôi còn làm thử: xem mình có chịu nổi cái nhìn của một người như thế này đây không, và lần nào tôi cũng là người cụp mắt trước. Điều ấy làm tôi khổ đến phát điên. Tôi cũng sợ bị lố bịch đến phát bệnh, nên nô lệ sùng bái nếp cũ trong mọi thứ thuộc bề ngoài; tôi hăm hở sa vào lối mòn chung và cả tâm hồn kinh hãi mọi dị biệt trong mình. Nhưng làm sao tôi chịu nổi? Tôi phát triển một cách bệnh hoạn, như một người của thời đại chúng ta phải phát triển. Còn họ thì ngu độn và giống nhau như cừu trong đàn. Có lẽ chỉ riêng tôi trong toàn văn phòng luôn thấy mình là kẻ hèn và nô lệ; chính vì tôi phát triển nên mới thấy thế. Nhưng không chỉ thấy, mà thực tình đúng như vậy: tôi là kẻ hèn và nô lệ. Tôi nói điều này mà không chút ngượng. Mọi người tử tế của thời đại chúng ta đều là, và phải là, kẻ hèn và nô lệ. Đó là trạng thái bình thường của anh ta. Tôi tin sâu sắc như vậy. Anh ta được làm ra thế và cấu tạo cho việc ấy. Mà không phải chỉ ở thời nay, vì hoàn cảnh ngẫu nhiên nào đó, mà nói chung ở mọi thời, người tử tế phải là kẻ hèn và nô lệ. Đó là quy luật tự nhiên của mọi người tử tế trên đời. Nếu có ai trong số họ chợt tỏ ra gan dạ trước điều gì, thì cũng đừng lấy đó làm an ủi và say sưa: trước người khác rồi cũng sẽ chùn. Lối thoát duy nhất và muôn đời là như vậy. Chỉ lừa và đám con hoang của lừa mới ra oai, mà ngay chúng cũng chỉ đến một bức tường nào đó. Chẳng đáng để ý đến chúng, vì chúng hoàn toàn chẳng có nghĩa gì.

Мучило меня тогда еще одно обстоятельство: именно то, что на меня никто не похож и я ни на кого не похож. «Я-то один, а они-то все», — думал я и — задумывался.

Khi ấy còn một hoàn cảnh làm tôi khổ: chính là chẳng ai giống tôi và tôi chẳng giống ai. “Mình thì một mình, còn họ thì là tất cả,” — tôi nghĩ — và trầm ngâm.

Из этого видно, что я был еще совсем мальчишка.

Qua đó có thể thấy hồi ấy tôi vẫn còn là một thằng nhóc.

Случались и противоположности. Ведь уж как иногда гадко становилось ходить в канцелярию: доходило до того, что я много раз со службы возвращался больной. Но вдруг ни с того ни с сего наступает полоса скептицизма и равнодушия (у меня все было полосами), и вот я же сам смеюсь над моею нетерпимостью и брезгливостью, сам себя в романтизме упрекаю. То и говорить ни с кем не хочу, а то до того дойду, что не только разговорюсь, но еще вздумаю с ними сойтись по-приятельски. Вся брезгливость вдруг разом ни с того ни с сего исчезала. Кто знает, может быть, ее у меня никогда и не было, а была она напускная, из книжек? Я до сих пор этого вопроса еще не разрешил. Раз даже совсем подружился с ними, стал их дома посещать, в преферанс играть, водку пить, о производстве толковать… Но здесь позвольте мне сделать одно отступление.

Cũng có những lúc ngược lại. Thật vậy, có khi đến sở thấy kinh tởm đến nỗi nhiều lần tôi từ chỗ làm về nhà trong tình trạng ốm. Nhưng đột nhiên, không đâu vào đâu, một đợt hoài nghi và thờ ơ kéo tới (ở tôi cái gì cũng theo từng đợt), và chính tôi lại cười sự không khoan nhượng và tính khó tính của mình, tự trách mình lãng mạn. Khi thì không muốn nói với ai, khi thì đến mức không những nói chuyện mà còn nảy ý kết thân với họ. Tất cả sự khó tính bỗng nhiên biến sạch, không đâu vào đâu. Ai biết, có thể tôi chưa bao giờ có nó, mà nó chỉ là đồ giả, từ sách vở mà ra? Câu hỏi này đến giờ tôi vẫn chưa giải quyết. Có lần tôi còn hoàn toàn thân thiết với họ, đến nhà họ chơi, chơi bài preference, uống vodka, bàn chuyện thăng chức... Nhưng ở đây xin cho phép tôi lạc đề một chút.

У нас, русских, вообще говоря, никогда не было глупых надзвездных немецких и особенно французских романтиков, на которых ничего не действует, хоть земля под ними трещи, хоть погибай вся Франция на баррикадах, — они все те же, даже для приличия не изменятся, и все будут петь свои надзвездные песни, так сказать, по гроб своей жизни, потому что они дураки. У нас же, в русской земле, нет дураков; это известно; тем-то мы и отличаемся от прочих немецких земель. Следственно, и надзвездных натур не водится у нас в чистом их состоянии. Это все наши «положительные» тогдашние публицисты и критики, охотясь тогда за Костанжоглами да за дядюшками Петрами Ивановичами и сдуру приняв их за наш идеал, навыдумали на наших романтиков, сочтя их за таких же надзвездных, как в Германии или во Франции. Напротив, свойства нашего романтика совершенно и прямо противоположны надзвездно-европейскому, и ни одна европейская мерочка сюда не подходит. (Уж позвольте мне употреблять это слово: «романтик» — словечко старинное, почтенное, заслуженное и всем знакомое). Свойства нашего романтика — это все понимать, все видеть и видеть часто несравненно яснее, чем видят самые положительнейшие наши умы; ни с кем и ни с чем не примиряться, но в то же время ничем и не брезгать; все обойти, всему уступить, со всеми поступить политично; постоянно не терять из виду полезную, практическую цель (какие-нибудь там казенные квартирки, пенсиончики, звездочки) усматривать эту цель через все энтузиазмы и томики лирических стишков и в то же время «и прекрасное и высокое» по гроб своей жизни в себе сохранить нерушимо, да и себя уже кстати вполне сохранить так-таки в хлопочках, как ювелирскую вещицу какую-нибудь, хотя бы, например, для пользы того же «прекрасного и высокого». Широкий человек наш романтик и первейший плут из всех наших плутов, уверяю вас в том… даже по опыту. Разумеется, все это, если романтик умен. То есть что ж это я! романтик и всегда умен, я хотел только заметить, что хоть и бывали у нас дураки-романтики, но это не в счет и единственно потому, что они еще в цвете сил окончательно в немцев перерождались и, чтоб удобнее сохранить свою ювелирскую вещицу, поселялись там где-нибудь, больше в Веймаре, или в Шварцвальде. Я, например, искренно презирал свою служебную деятельность и не плевался только по необходимости, потому что сам там сидел и деньги за то получал. В результате же, заметьте, все-таки не плевался. Наш романтик скорей сойдет с ума (что, впрочем, очень редко бывает), а плеваться не станет, если другой карьеры у него в виду не имеется, и в толчки его никогда не выгонят, — а разве свезут в сумасшедший дом в виде «испанского короля», да и то если уж он очень с ума сойдет. Но ведь сходят у нас с ума только жиденькие и белокуренькие. Неисчетное же число романтиков значительные чины впоследствии происходят. Многосторонность необыкновенная! И какая способность к самым противоречивейшим ощущениям! Я и тогда был этим утешен, да и теперь тех же мыслей. Оттого-то у нас так и много «широких натур», которые даже при самом последнем паденьи никогда не теряют своего идеала; и хоть и пальцем не пошевелят для идеала-то, хоть разбойники и воры отъявленные, а все-таки до слез свой первоначальный идеал уважают и необыкновенно в душе честны. Да-с, только между нами самый отъявленный подлец может быть совершенно и даже возвышенно честен в душе, в то же время нисколько не переставая быть подлецом. Повторяю, ведь сплошь да рядом из наших романтиков выходят иногда такие деловые шельмы (слово «шельмы» я употребляю любя), такое чутье действительности и знание положительного вдруг оказывают, что изумленное начальство и публика только языком на них в остолбенении пощелкивают.

Người Nga chúng ta nói chung chưa bao giờ có thứ lãng mạn gia ngu ngốc, trên mây, của Đức và nhất là của Pháp, loại chẳng gì lay động nổi, dù đất dưới chân nứt toác, dù cả nước Pháp tiêu vong trên chiến lũy — họ vẫn y nguyên, thậm chí chẳng đổi cho phải phép, và sẽ hát mãi những bài ca trên mây của mình, nói cho đúng là đến tận quan tài, bởi họ là những đứa ngu. Còn chúng ta, trên đất Nga, thì không có đứa ngu; ai cũng biết; chính điều ấy phân biệt chúng ta với các xứ Đức còn lại. Vậy nên cũng chẳng có những bản tính trên mây ở dạng nguyên chất của chúng. Tất cả là do những nhà chính luận và phê bình “thực tế” của thời ấy, đi săn Kostanzhoglo và các bác Pyotr Ivanovich rồi ngu ngốc lấy họ làm lý tưởng của ta, mà bịa chuyện về các nhà lãng mạn của ta, coi họ cũng trên mây như ở Đức hay Pháp. Trái lại, phẩm chất của nhà lãng mạn Nga hoàn toàn và thẳng thừng ngược với kiểu trên mây châu Âu, và không thước đo châu Âu nào ướm vừa. (Xin cho tôi dùng chữ này: “nhà lãng mạn” — một chữ cũ, đáng kính, có công, và ai cũng biết). Phẩm chất của nhà lãng mạn Nga là hiểu tất cả, thấy tất cả, và thường thấy rõ hơn nhiều so với những bộ óc thực tế nhất của ta; không hòa giải với ai và với gì, nhưng đồng thời chẳng khinh bỉ gì; né tất cả, nhượng tất cả, đối xử khéo léo với tất cả; luôn không để mất tầm mắt cái mục đích thực dụng hữu ích (mấy căn hộ công, khoản lương hưu nho nhỏ, mấy cái huân chương ngôi sao), nhìn thấy mục đích ấy xuyên qua mọi cơn nhiệt huyết và những quyển thơ trữ tình mỏng, và đồng thời giữ gìn “cái đẹp và cái cao cả” nguyên vẹn trong mình đến tận quan tài, mà tiện thể cũng giữ gìn trọn vẹn bản thân, bọc bông cẩn thận như một món đồ kim hoàn nào đó, dù chỉ, chẳng hạn, vì lợi ích của chính “cái đẹp và cái cao cả” ấy. Nhà lãng mạn của ta là con người rộng rãi và là tên lừa đảo đứng đầu trong mọi tên lừa đảo của ta, tôi cam đoan với các ngài... thậm chí qua kinh nghiệm. Dĩ nhiên, tất cả điều này nếu nhà lãng mạn thông minh. Mà tôi nói cái gì thế này! nhà lãng mạn thì luôn thông minh, tôi chỉ muốn nói rằng tuy xưa nay cũng có những nhà lãng mạn ngu, nhưng đó không tính, và chỉ vì họ còn đang độ sung sức đã hoàn toàn biến thành người Đức, và để giữ món đồ kim hoàn của mình cho tiện hơn thì chui ra định cư đâu đó, phần lớn ở Weimar hay Schwarzwald. Tôi chẳng hạn thực lòng khinh công việc phục vụ của mình và chỉ vì bắt buộc mới không nhổ vào nó, vì chính tôi ngồi đó và nhận tiền cho việc ấy. Còn kết quả, xin lưu ý, là cuối cùng vẫn không nhổ. Nhà lãng mạn của ta thà phát điên (chuyện này thật ra rất hiếm), chứ không nhổ, nếu trước mắt không có sự nghiệp khác, và người ta sẽ không bao giờ đuổi hắn bằng đạp — cùng lắm đem vào nhà thương điên dưới danh “vua Tây Ban Nha”, mà cũng chỉ nếu hắn điên thật nặng. Nhưng ở ta, chỉ những kẻ mảnh khảnh tóc vàng hoe mới phát điên. Còn vô số nhà lãng mạn về sau lên những chức vụ đáng kể. Tính đa diện phi thường! Và khả năng cảm nhận những cảm giác mâu thuẫn nhất thế nào! Hồi đó tôi đã lấy điều này làm an ủi, và giờ vẫn nghĩ như thế. Vì thế mà ở ta có nhiều “bản tính rộng rãi” đến vậy, ngay cả ở lúc sa đọa cùng cực nhất cũng không bao giờ mất lý tưởng; và tuy chẳng nhúc ngón tay vì lý tưởng ấy, tuy là cướp và trộm trắng trợn, nhưng vẫn kính trọng lý tưởng ban đầu của mình đến rơi nước mắt, và trong lòng lương thiện lạ thường. Vâng, thưa ngài, chỉ giữa chúng ta với nhau: kẻ đê tiện trắng trợn nhất có thể hoàn toàn và thậm chí cao thượng lương thiện trong lòng, mà không hề thôi là đê tiện. Tôi nhắc lại, thường xuyên nhà lãng mạn của ta có lúc hóa thành những tay láu cá làm ăn (chữ “láu cá” tôi dùng với tình yêu), tỏ ra có mũi nhạy với thực tế và hiểu biết thực dụng đến nỗi cấp trên và công chúng chỉ biết ngẩn ra tặc lưỡi.

Многосторонность поистине изумительная, и бог знает во что обратится она и выработается при последующих обстоятельствах и что сулит нам в нашем дальнейшем? А недурен матерьял-с! Не из патриотизма какого-нибудь, смешного или квасного, я так говорю. Впрочем, я уверен, вы опять думаете, что я смеюсь. А кто знает, может быть, и обратно, то есть уверены, что я и в самом деле так думаю. Во всяком случае, господа, оба мнения ваши я буду считать себе за честь и особенное удовольствие. А отступление мое мне простите.

Tính đa diện thật sự đáng kinh ngạc, và có trời biết nó sẽ biến thành gì và được rèn ra sao qua những hoàn cảnh về sau, và hứa hẹn gì cho tương lai của chúng ta? Mà chất liệu cũng không tồi đâu, thưa ngài! Tôi nói thế không vì lòng ái quốc nào đó, lố bịch hay nặng mùi kvass. Mà thôi, tôi chắc các ngài lại nghĩ rằng tôi cười. Mà biết đâu, có thể ngược lại, tức là các ngài tin rằng tôi thực sự nghĩ vậy. Dù sao đi nữa, thưa các ngài, cả hai ý kiến ấy của các ngài tôi sẽ coi là vinh dự và niềm vui đặc biệt. Còn đoạn lạc đề của tôi thì xin các ngài thứ lỗi.

С товарищами моими я, разумеется, дружества не выдерживал и очень скоро расплевывался и вследствие еще юной тогдашней неопытности даже и кланяться им переставал, точно отрезывал. Это, впрочем, со мной всего один раз и случилось. Вообще же я всегда был один.

Với bạn đồng nghiệp tôi dĩ nhiên không giữ nổi tình bạn và rất nhanh chóng đoạn tuyệt, và do còn non kinh nghiệm thời ấy, thậm chí thôi cả chào họ, như cắt đứt. Mà chuyện này với tôi cũng chỉ xảy ra có một lần. Còn nói chung tôi lúc nào cũng một mình.

Дома я, во-первых, всего больше читал. Хотелось заглушить внешними ощущениями все беспрерывно внутри меня накипавшее. А из внешних ощущений было для меня в возможности только одно чтение. Чтение, конечно, много помогало, — волновало, услаждало и мучило. Но по временам наскучало ужасно. Все-таки хотелось двигаться, и я вдруг погружался в темный, подземный, гадкий — не разврат, а развратишко. Страстишки во мне были острые, жгучие от всегдашней болезненной моей раздражительности. Порывы бывали истерические, со слезами и конвульсиями. Кроме чтения, идти было некуда, — то есть не было ничего, чтобы мог я тогда уважать в моем окружающем и к чему бы потянуло меня. Закипала, сверх того, тоска; являлась истерическая жажда противоречий, контрастов, и вот я и пускался развратничать. Я ведь вовсе не для оправдания моего сейчас столько наговорил… А впрочем, нет! соврал! Я именно себя оправдать хотел. Это я для себя, господа, заметочку делаю. Не хочу лгать. Слово дал.

Ở nhà, thứ nhất, tôi đọc nhiều hơn cả. Tôi muốn dùng những cảm giác bên ngoài nhấn chìm tất cả những gì không ngừng sôi lên bên trong mình. Mà trong các cảm giác bên ngoài, với tôi khi ấy chỉ có thể có mỗi việc đọc. Đọc dĩ nhiên giúp nhiều — làm xao động, làm ngọt ngào và làm khổ. Nhưng thỉnh thoảng chán kinh khủng. Vẫn cứ muốn cử động, và tôi bỗng chìm vào một thứ tối tăm, ngầm dưới đất, bẩn thỉu — không phải trác táng, mà là trác táng vặt. Những dục vọng nhỏ nhoi trong tôi sắc bén, bỏng rát vì cái tính dễ cáu bệnh hoạn thường trực của tôi. Những cơn bốc lên đầy kích động, kèm nước mắt và co giật. Ngoài đọc sách, không có chỗ nào để đi, — nghĩa là chẳng có gì trong xung quanh mà tôi khi ấy có thể tôn trọng và khiến tôi bị lôi cuốn. Hơn nữa nỗi sầu dâng lên; xuất hiện cơn khát cuồng loạn về những mâu thuẫn, những đối lập, và thế là tôi lao vào chơi bời trác táng. Tôi nói bấy nhiêu chẳng phải để biện hộ cho mình đâu... Mà thôi, không! nói dối! Tôi chính là muốn biện hộ cho mình. Cái này tôi ghi chú cho chính tôi, thưa các ngài. Tôi không muốn nói dối. Tôi đã hứa.

Развратничал я уединенно, по ночам, потаенно, боязливо, грязно, со стыдом, не оставлявшим меня в самые омерзительные минуты и даже доходившим в такие минуты до проклятия. Я уж и тогда носил в душе моей подполье. Боялся я ужасно, чтоб меня как-нибудь не увидали, не встретили, не узнали. Ходил же я по разным весьма темным местам.

Tôi trác táng một mình, ban đêm, lén lút, sợ sệt, bẩn thỉu, với nỗi xấu hổ không rời tôi ngay cả những phút ghê tởm nhất và có lúc lên tới mức nguyền rủa. Khi ấy trong tâm hồn tôi đã mang sẵn cái hầm. Tôi sợ kinh khủng bị ai đó thấy, gặp, nhận ra. Mà tôi lui tới những chỗ rất tối tăm.

Раз, проходя ночью мимо одного трактиришка, я увидел в освещенное окно, как господа киями подрались у биллиарда и как одного из них в окно спустили. В другое время мне бы очень мерзко стало; но тогда такая вдруг минута нашла, что я этому спущенному господину позавидовал, и до того позавидовал, что даже в трактир вошел, в биллиардную: «Авось, дескать, и я подерусь, и меня тоже из окна спустят».

Một lần, ban đêm đi ngang một quán rượu tồi tàn, qua khung cửa sổ sáng đèn tôi thấy mấy ông dùng gậy bi-a đánh nhau bên bàn bi-a và một người trong bọn bị tống ra cửa sổ. Lúc khác tôi sẽ thấy rất kinh tởm; nhưng khi ấy bỗng có một khoảnh khắc đến nỗi tôi ghen với ông bị tống ra ấy, ghen đến mức vào cả quán, vào phòng bi-a: “Biết đâu, — tôi nghĩ, — mình cũng đánh nhau và cũng bị tống ra cửa sổ.”

Я не был пьян, но что прикажете делать, — до такой ведь истерики может тоска заесть! Но ничем обошлось. Оказалось, что я и в окно-то прыгнуть не способен, и я ушел не подравшись.

Tôi không say, nhưng biết làm gì, — nỗi sầu có thể gặm người ta đến cuồng loạn thế đấy! Nhưng rốt cuộc chẳng có gì. Hóa ra tôi đến nhảy ra cửa sổ cũng không dám, và tôi bỏ đi mà chưa đánh nhau.

Осадил меня там с первого же шагу один офицер.

Ở đó, ngay từ bước đầu, một sĩ quan đã dằn mặt tôi.

Я стоял у биллиарда и по неведению заслонял дорогу, а тому надо было пройти; он взял меня за плечи и молча, — не предуведомив и не объяснившись, — переставил меня с того места, где я стоял, на другое, а сам прошел как будто и не заметив. Я бы даже побои простил, но никак не мог простить того, что он меня переставил и так окончательно не заметил.

Tôi đứng cạnh bàn bi-a và vì không biết nên chắn lối, mà hắn cần đi qua; hắn nắm vai tôi và lặng lẽ, — không báo trước, không giải thích gì, — dời tôi từ chỗ tôi đứng sang chỗ khác, còn mình bước qua như thể chẳng hề để ý. Tôi thậm chí tha thứ cả đòn đánh, nhưng không tài nào tha thứ chuyện hắn dời tôi đi và dứt khoát chẳng để ý đến thế.

Черт знает что бы дал я тогда за настоящую, более правильную ссору, более приличную, более, так сказать, литературную! Со мной поступили как с мухой. Был этот офицер вершков десяти росту; я же человек низенький и истощенный. Ссора, впрочем, была в моих руках: стоило попротестовать, и, конечно, меня бы спустили в окно. Но я раздумал и предпочел… озлобленно стушеваться.

Quỷ biết tôi sẽ đánh đổi gì khi ấy để có một cuộc cãi vã thực sự, đúng đắn hơn, đàng hoàng hơn, nói cách khác là văn chương hơn! Người ta đối xử với tôi như với con ruồi. Viên sĩ quan ấy cao cỡ mười vershok; còn tôi là người thấp bé và hốc hác. Mà cuộc cãi vã thì nằm sẵn trong tay tôi: chỉ cần phản đối, và chắc chắn tôi sẽ bị tống ra cửa sổ. Nhưng tôi đổi ý và thích hơn... lủi đi trong cay cú.

Вышел я из трактира смущенный и взволнованный, прямо домой, а на другой день продолжал мой развратик еще робче, забитее и грустнее, чем прежде, как будто со слезой на глазах, — а все-таки продолжал. Не думайте, впрочем, что я струсил офицера от трусости: я никогда не был трусом в душе, хотя беспрерывно трусил на деле, но — подождите смеяться, на это есть объяснение; у меня на все есть объяснение, будьте уверены.

Tôi ra khỏi quán bối rối và xao động, đi thẳng về nhà, và hôm sau tiếp tục cái trò trác táng vặt của mình còn rụt rè hơn, bị vùi dập hơn và buồn hơn trước, như thể với giọt nước mắt trong mắt, — mà vẫn tiếp tục. Tuy nhiên đừng nghĩ tôi sợ viên sĩ quan vì hèn nhát: tôi chưa bao giờ hèn trong lòng, dù trên thực tế sợ liên miên, nhưng — khoan cười, có lời giải thích; với tôi cái gì cũng có lời giải thích, các ngài cứ tin.

О, если б этот офицер был из тех, которые соглашались выходить на дуэль! Но нет, это был именно из тех господ (увы! давно исчезнувших), которые предпочитали действовать киями или, как поручик Пирогов у Гоголя, — по начальству. На дуэль же не выходили, а с нашим братом, с штафиркой, считали бы дуэль во всяком случае неприличною, — да и вообще считали дуэль чем-то немыслимым, вольнодумным, французским, а сами обижали довольно, особенно в случае десяти вершков росту.

Ôi, giá viên sĩ quan ấy thuộc loại chịu ra đấu súng! Nhưng không, hắn chính là thuộc loại các ông (than ôi! từ lâu đã tuyệt chủng) thích hành động bằng gậy bi-a hay, như trung úy Pirogov của Gogol, — theo đường cấp trên. Còn đấu súng thì không ra, và với đám như chúng tôi, với dân áo thường, họ coi đấu súng dù sao cũng không phải phép, — mà nói chung coi đấu súng là thứ gì đó không thể tưởng tượng, tự do tư tưởng, kiểu Pháp, nhưng bản thân lại xúc phạm người ta khá nhiều, nhất là khi cao cỡ mười vershok.

Струсил я тут не из трусости, а из безграничнейшего тщеславия. Я испугался не десяти вершков росту и не того, что меня больно прибьют и в окно спустят; физической храбрости, право, хватило бы; но нравственной храбрости недостало. Я испугался того, что меня все присутствующие, начиная с нахала маркера до последнего протухлого и угреватого чиновничишки, тут же увивавшегося, с воротником из сала, — не поймут и осмеют, когда я буду протестовать и заговорю с ними языком литературным. Потому что о пункте чести, то есть не о чести, а о пункте чести (point d’honneur), у нас до сих пор иначе ведь и разговаривать нельзя, как языком литературным. На обыкновенном языке о «пункте чести» не упоминается. Я вполне был уверен (чутье-то действительности, несмотря на весь романтизм!), что все они просто лопнут со смеха, а офицер не просто, то есть не безобидно, прибьет меня, а непременно коленком меня напинает, обведя таким манером вокруг биллиарда, и потом уж разве смилуется и в окно спустит. Разумеется, эта мизерная история только этим одним со мной не могла окончиться. Я часто потом встречал этого офицера на улице и хорошо его заприметил. Не знаю только, узнавал ли он меня. Должно быть, нет; заключаю по некоторым признакам. Но я-то, я, — смотрел на него со злобою и ненавистью, и так продолжалось… несколько лет-с! Злоба моя даже укреплялась и разрасталась с годами. Сначала я, потихоньку, начал разузнавать об этом офицере. Трудно мне это было, потому что я ни с кем не был знаком. Но однажды кто-то окликнул его по фамилии на улице, когда я издали шел за ним, точно привязанный к нему, и вот я фамилию узнал. Другой раз я проследил его до самой его квартиры и за гривенник узнал у дворника, где он живет, в каком этаже, один или с кем-нибудь и т. д. — одним словом, все, что можно узнать от дворника. Раз поутру, хоть я и никогда не литературствовал, мне вдруг пришла мысль описать этого офицера в абличительном виде, в карикатуре, в виде повести. Я с наслаждением писал эту повесть. Я абличил, даже поклеветал; фамилию я так подделал сначала, что можно было тотчас узнать, но потом, по зрелом рассуждении, изменил и отослал в «Отечественные записки». Но тогда еще не было абличений, и мою повесть не напечатали. Мне это было очень досадно. Иногда злоба меня просто душила. Наконец я решился вызвать противника моего на дуэль. Я сочинил к нему прекрасное, привлекательное письмо, умоляя его передо мной извиниться; в случае же отказа довольно твердо намекал на дуэль. Письмо было так сочинено, что если б офицер чуть-чуть понимал «прекрасное и высокое», то непременно бы прибежал ко мне, чтоб броситься мне на шею и предложить свою дружбу. И как бы это было хорошо! Мы бы так зажили! так зажили! Он бы защищал меня своей сановитостью; я бы облагораживал его своей развитостью, ну и… идеями, и много кой-чего бы могло быть! Вообразите, что тогда прошло уже два года, как он меня обидел, и вызов мой был безобразнейшим анахронизмом, несмотря на всю ловкость письма моего, объяснявшего и прикрывавшего анахронизм. Но, слава богу (до сих пор благодарю всевышнего со слезами), я письма моего не послал. Мороз по коже пробирает, как вспомню, что бы могло выйти, если б я послал. И вдруг… и вдруг я отомстил самым простейшим, самым гениальнейшим образом! Меня вдруг осенила пресветлая мысль. Иногда по праздникам я хаживал в четвертом часу на Невский и гулял по солнечной стороне. То есть я там вовсе не гулял, а испытывал бесчисленные мучения, унижения и разлития желчи; но того-то мне, верно, и надобно было. Я шмыгал, как вьюн, самым некрасивым образом, между прохожими, уступая беспрерывно дорогу то генералам, то кавалергардским и гусарским офицерам, то барыням; я чувствовал в эти минуты конвульсивные боли в сердце и жар в спине при одном представлении о мизере моего костюма, о мизере и пошлости моей шмыгающей фигурки. Это была мука-мученская, беспрерывное невыносимое унижение от мысли, переходившей в беспрерывное и непосредственное ощущение того, что я муха, перед всем этим светом, гадкая, непотребная муха, — всех умнее, всех развитее, всех благороднее, — это уж само собою, — но беспрерывно всем уступающая муха, всеми униженная и всеми оскорбленная. Для чего я набирал на себя эту муку, для чего я ходил на Невский — не знаю? но меня просто тянуло туда при каждой возможности.

Tôi sợ ở đây không vì hèn nhát, mà vì lòng hư vinh vô bờ. Tôi sợ không phải mười vershok và việc bị đánh đau rồi tống ra cửa sổ; can đảm thể xác, thực sự, tôi cũng đủ; nhưng can đảm đạo đức thì thiếu. Tôi sợ rằng tất cả những người có mặt, từ tên ghi điểm hỗn xược đến tên công chức quèn cuối cùng, thối rữa, mặt đầy mụn, cổ áo bóng mỡ, đang quanh quẩn đó, — sẽ không hiểu và sẽ cười nhạo ngay khi tôi phản đối và nói với họ bằng ngôn ngữ văn chương. Bởi về điểm danh dự, tức là không phải danh dự mà là điểm danh dự (point d’honneur), ở ta cho đến nay vẫn không thể nói khác ngoài ngôn ngữ văn chương. Bằng ngôn ngữ thường thì “điểm danh dự” không được nhắc. Tôi hoàn toàn chắc (mũi nhạy với thực tế, bất chấp mọi chất lãng mạn!) rằng họ sẽ chỉ việc cười đến nứt bụng, còn viên sĩ quan sẽ không đánh tôi đơn giản, tức là không vô hại, mà nhất định sẽ lấy đầu gối đạp tôi, dẫn tôi như thế vòng quanh bàn bi-a, rồi mới có thể thương tình mà tống ra cửa sổ. Dĩ nhiên, câu chuyện hèn mọn này với tôi không thể chỉ chấm dứt ở đó. Sau này tôi thường gặp viên sĩ quan ấy ngoài phố và nhớ mặt hắn rất rõ. Chỉ không biết hắn có nhận ra tôi không. Chắc là không; tôi kết luận từ vài dấu hiệu. Còn tôi, tôi thì nhìn hắn với căm tức và thù hận, và điều ấy kéo dài... nhiều năm, thưa ngài! Nỗi căm của tôi thậm chí còn rắn lại và lớn lên theo năm tháng. Lúc đầu tôi lặng lẽ bắt đầu dò la về viên sĩ quan này. Việc đó với tôi khó, vì tôi chẳng quen ai. Nhưng một hôm có ai đó gọi hắn bằng họ ngoài phố, khi tôi đi từ xa theo sau hắn, như bị buộc vào hắn, và thế là tôi biết họ. Lần khác tôi theo hắn đến tận nhà, và bằng mười kopeck đã biết từ người gác cổng hắn sống ở đâu, tầng mấy, một mình hay với ai, v.v. — tóm lại, mọi điều có thể biết từ người gác cổng. Một buổi sáng, dù tôi chưa bao giờ làm văn chương, tôi bỗng nảy ra ý viết về viên sĩ quan này theo kiểu vạch tội, biếm họa, thành một truyện. Tôi viết truyện này với khoái cảm. Tôi vạch tội, thậm chí vu khống; họ tên ban đầu tôi sửa sao cho nhận ra ngay, nhưng sau cân nhắc kỹ thì đổi và gửi đến tờ “Ký sự nước nhà”. Nhưng khi ấy chưa có văn vạch tội, và truyện của tôi không được đăng. Tôi rất bực. Có lúc nỗi căm làm tôi nghẹt thở. Cuối cùng tôi quyết định thách đấu kẻ địch. Tôi soạn cho hắn một bức thư hay, hấp dẫn, van xin hắn xin lỗi tôi; còn nếu từ chối thì tương đối cứng rắn ám chỉ đấu súng. Bức thư soạn khéo đến nỗi nếu viên sĩ quan hiểu chút ít “cái đẹp và cái cao cả”, thì nhất định sẽ chạy đến tôi ôm cổ và đề nghị tình bạn. Và như thế mới hay làm sao! Chúng tôi sẽ sống! sẽ sống thế nào! Hắn sẽ che chở tôi bằng địa vị, tôi sẽ làm hắn cao thượng bằng học thức của mình, và còn... những ý tưởng, và nhiều điều có thể xảy ra! Hãy tưởng tượng khi ấy đã hai năm từ lúc hắn xúc phạm tôi, và lời thách thức của tôi là một sự lạc thời xấu xí nhất, bất chấp mọi sự khéo léo của bức thư giải thích và che đậy sự lạc thời ấy. Nhưng may thay (đến giờ tôi vẫn rơi lệ tạ ơn Đấng Tối Cao), tôi đã không gửi bức thư. Nổi gai ốc khi nhớ cái gì có thể xảy ra nếu tôi gửi. Và bỗng... và bỗng tôi trả thù bằng cách đơn giản nhất, thiên tài nhất! Một ý sáng chói chợt lóe lên với tôi. Có những ngày lễ, khoảng ba giờ chiều tôi hay ra đại lộ Nevsky và đi dạo phía bên nắng. Nghĩa là tôi hoàn toàn không đi dạo ở đó, mà chịu vô số tra tấn, nhục nhã và những cơn tràn mật; nhưng chắc chính cái đó tôi cần. Tôi lách như chạch, xấu xí nhất, giữa người đi đường, liên tục nhường lối khi cho các tướng, khi cho sĩ quan kỵ binh cận vệ và khinh kỵ, khi cho các bà; những lúc ấy tôi thấy tim co giật đau và lưng nóng ran chỉ vì hình dung ra sự tồi tàn của bộ đồ tôi, sự tồi tàn và tầm thường của dáng người lách lách của tôi. Đó là cực hình đúng nghĩa, nỗi nhục không thể chịu liên tục, từ ý nghĩ chuyển thành cảm giác trực tiếp liên tục rằng tôi là con ruồi trước toàn bộ thế giới này, con ruồi gớm ghiếc, vô dụng, — thông minh hơn tất cả, phát triển hơn tất cả, cao thượng hơn tất cả, — cái này thì tự nhiên rồi, — nhưng liên tục nhường tất cả, bị tất cả làm nhục và bị tất cả xúc phạm. Vì sao tôi tự rước lấy cực hình ấy, vì sao tôi đi ra Nevsky — tôi không biết? nhưng cứ hễ có dịp là có gì đó kéo tôi đến đó.

Тогда уже я начинал испытывать приливы тех наслаждений, о которых я уже говорил в первой главе. После же истории с офицером меня еще сильнее туда стало тянуть: на Невском-то я его и встречал наиболее, там-то я и любовался им. Он тоже ходил туда более в праздники. Он хоть тоже сворачивал с дороги перед генералами и перед особами сановитыми и тоже вилял, как вьюн, между ними, но таких, как наш брат, или даже почище нашего брата, он просто давил; шел прямо на них, как будто перед ним было пустое пространство, и ни в каком случае дороги не уступал. Я упивался моей злобой, на него глядя, и… озлобленно перед ним каждый раз сворачивал. Меня мучило, что я даже и на улице никак не могу быть с ним на равной ноге. «Отчего ты непременно первый сворачиваешь? — приставал я сам к себе, в бешеной истерике, проснувшись иногда часу в третьем ночи. — Отчего именно ты, а не он? Ведь для этого закона нет, ведь это нигде не написано? Ну пусть будет поровну, как обыкновенно бывает, когда деликатные люди встречаются: он уступит половину, и ты половину, вы и пройдете, взаимно уважая друг друга». Но так не было, и все-таки сворачивал я, а он даже и не замечал, что я ему уступаю. И вот удивительнейшая мысль вдруг осенила меня. «А что, — вздумал я, — что, если встретиться с ним и… не посторониться? Нарочно не посторониться, хоть бы даже пришлось толкнуть его: а, каково это будет?» Дерзкая мысль эта мало-помалу до того овладела мною, что не давала мне покоя. Мечтал я об этом беспрерывно, ужасно и нарочно чаще ходил на Невский, чтоб еще яснее себе представить, как я это сделаю, когда буду делать. Я был в восторге. Все более и более мне казалось это намерение и вероятным и возможным. «Разумеется, не совсем толкнуть, думал я, уже заранее добрея от радости, — а так, просто не посторониться, состукнуться с ним, не так, чтобы очень больно, а так, плечо о плечо, ровно на столько, сколько определено приличием; так что на сколько он меня стукнет, на столько и я его стукну». Я решился наконец совершенно. Но приготовления взяли очень много времени. Первое то, что во время исполнения нужно было быть в более приличнейшем виде и позаботиться о костюме. «На всякий случай, если, например, завяжется публичная история (а публика-то тут суперфлю: графиня ходит, князь Д. ходит, вся литература ходит), нужно быть хорошо одетым; это внушает и прямо поставит нас некоторым образом на равную ногу в глазах высшего общества». С этою целью я выпросил вперед жалованья и купил черные перчатки и порядочную шляпу у Чуркина. Черные перчатки казались мне и солиднее, и бонтоннее, чем лимонные, на которые я посягал сначала. «Цвет слишком резкий, слишком как будто хочет выставиться человек», и я не взял лимонных. Хорошую рубашку, с белыми костяными запонками, я уж давно приготовил; но задержала очень шинель. Сама-то по себе шинель моя очень была недурна, грела; но она была на вате, а воротник был енотовый, что составляло уже верх лакейства. Надо было переменить воротник во что бы ни стало и завести бобрик, вроде как у офицеров. Для этого я стал ходить по Гостиному двору и после нескольких попыток нацелился на один дешевый немецкий бобрик. Эти немецкие бобрики хоть и очень скоро занашиваются и принимают мизернейший вид, но сначала, с обновки, смотрят даже и очень прилично; а ведь мне только для одного разу и надо было. Спросил я цену: все-таки было дорого. По основательном рассуждении я решился продать мой енотовый воротник.

Khi ấy tôi đã bắt đầu nếm những đợt khoái cảm mà tôi đã nói trong chương một. Còn sau vụ viên sĩ quan, tôi càng bị kéo mạnh hơn đến đó: chính trên Nevsky tôi gặp hắn nhiều nhất, chính ở đó tôi ngắm hắn. Hắn cũng đến đó nhiều hơn vào dịp lễ. Hắn tuy cũng rẽ khỏi lối trước các tướng và trước các nhân vật quyền quý và cũng lách như chạch giữa họ, nhưng loại như chúng tôi, hoặc thậm chí khá hơn chúng tôi, thì hắn cứ thế đè bẹp; đi thẳng vào họ như thể trước mặt chỉ là khoảng không, và trong mọi trường hợp không nhường lối. Tôi say sưa trong nỗi căm của mình khi nhìn hắn, và... lần nào cũng căm tức rẽ tránh hắn. Tôi bị dằn vặt vì thậm chí ngoài phố tôi cũng chẳng thể ngang hàng với hắn. “Sao mày nhất định phải là người rẽ trước? — tôi tự gặng hỏi mình, trong cơn kích động điên dại, có lúc thức dậy lúc ba giờ sáng. — Sao lại đúng mày chứ không phải hắn? Làm gì có luật cho việc này, chẳng chỗ nào viết cả? Thôi thì chia đều, như thường xảy ra khi những người tế nhị gặp nhau: hắn nhường một nửa, mày một nửa, hai bên cứ thế đi qua, tôn trọng lẫn nhau.” Nhưng chuyện không như thế, và vẫn là tôi rẽ, còn hắn thậm chí không nhận ra tôi nhường. Và rồi một ý nghĩ kỳ lạ nhất chợt soi sáng tôi. “Thế nào, — tôi nghĩ, — nếu gặp hắn và... không tránh? Cố ý không tránh, dù có phải xô hắn: ê, thế nào nhỉ?” Ý nghĩ táo tợn này dần dần chiếm lấy tôi đến mức không để tôi yên. Tôi mơ về nó liên tục, khủng khiếp, và cố ý ra Nevsky thường hơn để hình dung càng rõ mình sẽ làm thế nào khi làm. Tôi sung sướng. Ý định ấy càng lúc càng có vẻ vừa có lý vừa làm được. “Dĩ nhiên không hẳn xô, — tôi nghĩ, trước đó đã dịu đi vì vui, — mà chỉ không tránh, va vào hắn, không phải để quá đau, mà vai chạm vai, vừa đúng mức phép lịch sự quy định; để hắn va tôi mạnh bao nhiêu thì tôi va hắn mạnh bấy nhiêu.” Cuối cùng tôi hoàn toàn quyết định. Nhưng chuẩn bị tốn rất nhiều thời gian. Điều đầu tiên là lúc thực hiện cần ăn mặc đàng hoàng hơn và lo cho y phục. “Phòng khi, chẳng hạn, nổ ra chuyện giữa công chúng (mà công chúng ở đó thì thừa mứa — nữ bá tước đi dạo, công tước D. đi dạo, cả văn đàn đi dạo), cần ăn mặc tử tế; cái đó gây nể và bằng cách nào đó đặt chúng ta thẳng ngang hàng trong mắt giới thượng lưu.” Vì mục đích ấy tôi xin ứng trước lương và mua đôi găng đen và chiếc mũ ra hồn ở Churkin. Găng đen với tôi có vẻ vừa chắc chắn hơn, vừa lịch lãm hơn găng vàng chanh mà ban đầu tôi để mắt. “Màu quá chói, quá như muốn phô ra,” và tôi không lấy găng vàng chanh. Chiếc sơ mi tốt với khuy xương trắng tôi đã chuẩn bị từ lâu; nhưng cái áo khoác ngoài làm trễ nhiều. Bản thân cái áo khoác của tôi không tồi, ấm; nhưng lót bông, còn cổ bằng lông gấu mèo, chính là đỉnh cao của thói đầy tớ. Phải đổi cổ bằng mọi giá và sắm cổ hải ly, như của sĩ quan. Vì thế tôi đi khắp Gostiny Dvor và sau vài lần thử thì nhắm được một cái cổ hải ly Đức rẻ. Những cổ hải ly Đức này tuy rất nhanh sờn và trông tồi tàn thảm hại, nhưng ban đầu, lúc mới, trông thậm chí rất tươm tất; mà tôi chỉ cần đúng một lần. Tôi hỏi giá: vẫn đắt. Sau khi cân nhắc kỹ, tôi quyết định bán cái cổ lông gấu mèo.

Недостающую же и весьма для меня значительную сумму решился выпросить взаймы у Антона Антоныча Сеточкина, моего столоначальника, человека смиренного, но серьезного и положительного, никому не дававшего взаймы денег, но которому я был когда-то, при вступлении в должность, особенно рекомендован определившим меня на службу значительным лицом. Мучился я ужасно. Попросить денег у Антона Антоныча мне казалось чудовищным и постыдным. Я даже две-три ночи не спал, да и вообще я тогда мало спал, был в лихорадке; сердце у меня как-то смутно замирало или вдруг начинало прыгать, прыгать, прыгать!.. Антон Антонович сначала удивился, потом поморщился, потом рассудил и все-таки дал взаймы, взяв с меня расписку на право получения данных заимообразно денег через две недели из жалованья. Таким образом, все было наконец готово; красивый бобрик воцарился на месте паскудного енота, и я начал помаленьку приступать к делу. Нельзя же было решиться с первого разу, зря; надо было это дело обделать умеючи, именно помаленьку. Но признаюсь, что после многократных попыток я даже было начал отчаиваться: не состукиваемся никак — да и только! Уж я ль приготовлялся, я ль не намеревался, — кажется, вот-вот сейчас состукнемся, смотрю — и опять я уступил дорогу, а он и прошел, не заметив меня. Я даже молитвы читал, подходя к нему, чтоб бог вселил в меня решимость. Один раз я было и совсем уже решился, но кончилось тем, что только попал ему под ноги, потому что в самое последнее мгновение, на двухвершковом каком-нибудь расстоянии, не хватило духу. Он преспокойно прошел по мне, и я, как мячик, отлетел в сторону. В эту ночь я был опять болен в лихорадке и бредил. И вдруг все закончилось как нельзя лучше. Накануне ночью я окончательно положил не исполнять моего пагубного намерения и все оставить втуне и с этою целью в последний раз я вышел на Невский, чтобы только так посмотреть, — как это я оставлю все это втуне? Вдруг, в трех шагах от врага моего, я неожиданно решился, зажмурил глаза и — мы плотно стукнулись плечо о плечо! Я не уступил ни вершка и прошел мимо совершенно на равной ноге! Он даже и не оглянулся и сделал вид, что не заметил; но он только вид сделал, я уверен в этом. Я до сих пор в этом уверен! Разумеется, мне досталось больше; он был сильнее, но не в том было дело. Дело было в том, что я достиг цели, поддержал достоинство, не уступил ни на шаг и публично поставил себя с ним на равной социальной ноге. Воротился я домой совершенно отмщенный за все. Я был в восторге. Я торжествовал и пел итальянские арии. Разумеется, я вам не буду описывать того, что произошло со мной через три дня; если читали мою первую главу «Подполье», то можете сами догадаться. Офицера потом куда-то перевели; лет уже четырнадцать я его теперь не видал. Что-то он теперь, мой голубчик? Кого давит?

Còn khoản thiếu mà với tôi khá lớn thì tôi quyết định xin vay Anton Antonych Setochkin, trưởng phòng của tôi, người khiêm tốn mà nghiêm nghị và thực tế, chẳng bao giờ cho ai vay tiền, nhưng với ông tôi từng, hồi mới vào làm, được đặc biệt tiến cử bởi vị đại nhân đã xếp tôi vào ngạch. Tôi khổ khủng khiếp. Xin tiền Anton Antonych với tôi có vẻ quái đản và nhục nhã. Thậm chí tôi hai ba đêm không ngủ, mà nói chung khi ấy tôi ít ngủ, lên cơn sốt; tim tôi hoặc mơ hồ ngừng đập, hoặc bỗng bắt đầu nhảy, nhảy, nhảy!.. Anton Antonych lúc đầu ngạc nhiên, rồi nhăn mặt, rồi cân nhắc và rốt cuộc vẫn cho vay, bắt tôi viết giấy nhận nợ cho quyền khấu số tiền đã vay từ lương sau hai tuần. Thế là mọi thứ cuối cùng đã sẵn; cái cổ hải ly đẹp ngự vào chỗ của cái cổ gấu mèo bẩn thỉu, và tôi bắt đầu dần dần bắt tay vào việc. Không thể quyết định ngay lần đầu, liều lĩnh; phải làm việc này cho khéo, đúng là từ từ. Nhưng tôi thú nhận rằng sau nhiều lần thử tôi thậm chí đã bắt đầu tuyệt vọng: chẳng cách nào va nhau — chỉ thế thôi! Tôi đã chuẩn bị đến thế, đã định liệu đến thế còn gì — tưởng chừng sắp va đến nơi, nhìn — lại nhường đường, và hắn cứ thế đi qua, không thấy tôi. Tôi thậm chí đọc kinh khi tiến đến hắn, để Chúa ban cho tôi lòng quyết tâm. Có một lần tôi đã hoàn toàn quyết, nhưng kết cục chỉ ngã dưới chân hắn, vì đến phút chót, ở khoảng cách chừng hai vershok, tôi hết gan. Hắn bình thản đi qua người tôi, và tôi như quả bóng văng sang bên. Đêm ấy tôi lại ốm sốt và nói sảng. Và đột nhiên mọi chuyện kết thúc tốt đẹp hết sức. Đêm hôm trước tôi dứt khoát quyết định không thực hiện ý định tai hại, bỏ mặc tất cả, và với mục đích ấy lần cuối ra Nevsky, chỉ để nhìn thế thôi — mình sẽ bỏ tất cả thế nào? Bỗng, cách kẻ thù ba bước, tôi bất ngờ quyết, nhắm nghiền mắt và — chúng tôi va chặt vai vào vai! Tôi không nhường một vershok và đi qua hoàn toàn ngang hàng! Hắn thậm chí không ngoái lại và làm như không thấy; nhưng hắn chỉ làm bộ thôi, tôi chắc thế. Đến giờ tôi vẫn chắc! Dĩ nhiên tôi chịu nhiều hơn; hắn mạnh hơn, nhưng vấn đề không ở đó. Vấn đề ở chỗ tôi đạt mục đích, giữ phẩm giá, không nhường một bước và công khai đặt mình ngang hàng xã hội với hắn. Tôi về nhà hoàn toàn đã trả thù mọi thứ. Tôi sung sướng. Tôi đắc thắng và hát những aria Ý. Dĩ nhiên tôi sẽ không tả cho các ngài điều xảy ra với tôi ba ngày sau; nếu đã đọc chương một của tôi, “Dưới hầm”, thì tự đoán được. Viên sĩ quan sau đó bị điều đi đâu đó; mười bốn năm nay tôi không thấy hắn. Giờ hắn ra sao, cưng của tôi? Đang đè ai?

Часть II · Глава II

Phần II · Chương II

Но кончалась полоса моего развратика, и мне становилось ужасно тошно. Наступало раскаяние, я его гнал: слишком уж тошнило. Мало-помалу я, однако же, и к этому привыкал. Я ко всему привыкал, то есть не то что привыкал, а как-то добровольно соглашался переносить. Но у меня был выход, все примирявший, это — спасаться во «все прекрасное и высокое», конечно, в мечтах. Мечтал я ужасно, мечтал по три месяца сряду, забившись в свой угол, и уж поверьте, что в эти мгновения я не похож был на того господина, который, в смятении куриного сердца, пришивал к воротнику своей шинели немецкий бобрик. Я делался вдруг героем. Моего десятивершкового поручика я бы даже и с визитом к себе тогда не пустил. Я даже и представить его себе не мог тогда. Что такое были мои мечты и как мог я ими довольствоваться — об этом трудно сказать теперь, но тогда я этим довольствовался. Впрочем, я ведь и теперь этим отчасти довольствуюсь. Мечты особенно слаще и сильнее приходили ко мне после развратика, приходили с раскаянием и слезами, с проклятиями и восторгами. Бывали мгновения такого положительного упоения, такого счастья, что даже малейшей насмешки внутри меня не ощущалось, ей-богу. Была вера, надежда, любовь. То-то и есть, что я слепо верил тогда, что каким-то чудом, каким-нибудь внешним обстоятельством все это вдруг раздвинется, расширится; вдруг представится горизонт соответственной деятельности, благотворной, прекрасной и, главное, совсем готовой (какой именно — я никогда не знал, но главное, — совсем готовой), и вот я выступлю вдруг на свет божий, чуть ли не на белом коне и не в лавровом венке. Второстепенной роли я и понять не мог и вот именно потому-то в действительности очень спокойно занимал последнюю. Либо герой, либо грязь, средины не было. Это-то меня и сгубило, потому что в грязи я утешал себя тем, что в другое время бываю герой, а герой прикрывал собой грязь: обыкновенному, дескать, человеку стыдно грязниться, а герой слишком высок, чтоб совсем загрязниться, следственно, можно грязниться. Замечательно, что эти приливы «всего прекрасного и высокого» приходили ко мне и во время развратика, и именно тогда, когда я уже на самом дне находился, приходили так, отдельными вспышечками, как будто напоминая о себе, но не истребляли, однако ж, развратика своим появлением; напротив, как будто подживляли его контрастом и приходили ровно на столько, сколько было нужно для хорошего соуса. Соус тут состоял из противоречия и страдания, из мучительного внутреннего анализа, и все эти мученья и мученьица и придавали какую-то пикантность, даже смысл моему развратику, одним словом, исполняли вполне должность хорошего соуса. Все это даже было не без некоторой глубины. Да и мог ли бы я согласиться на простой, пошлый, непосредственный, писарский развратишко и вынести на себе всю эту грязь! Что ж бы могло тогда в ней прельстить меня и выманить ночью на улицу? Нет-с, у меня была благородная лазейка на все…

Nhưng cơn trác táng của tôi rồi cũng qua, và tôi bắt đầu ngán ngẩm kinh khủng. Hối hận kéo đến, tôi xua nó đi: buồn nôn quá rồi mà. Dần dà tôi cũng quen cả với điều ấy. Cái gì tôi cũng quen, nghĩa là không hẳn là quen, mà là tự nguyện đồng ý chịu đựng cho xong. Nhưng tôi có một lối thoát, thứ làm lành được mọi chuyện — ấy là trốn vào “tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả”, dĩ nhiên là trong mộng tưởng. Tôi mơ mộng kinh khủng, mơ liền ba tháng trời, rúc trong cái xó của mình, và xin các ngài cứ tin cho rằng những lúc ấy tôi chẳng giống chút nào với cái ông đã run lên bằng trái tim gà con mà khâu miếng lông hải ly Đức lên ve áo khoác. Tôi bỗng hóa thành anh hùng. Còn viên trung úy cao lêu nghêu của tôi, lúc ấy có đến thăm tôi cũng chẳng thèm cho vào. Thậm chí tôi còn chẳng hình dung nổi hắn ra sao. Những giấc mơ của tôi là cái gì và làm sao tôi lại bằng lòng với chúng được — bây giờ khó nói lắm, nhưng khi ấy thì tôi bằng lòng. Mà kể ra, bây giờ tôi cũng còn bằng lòng phần nào. Những giấc mơ đến ngọt ngào hơn, mạnh hơn hẳn sau cơn trác táng, đến cùng hối hận và nước mắt, cùng nguyền rủa và ngất ngây. Có những phút say sưa thực sự, hạnh phúc thực sự, đến nỗi trong tôi không còn lấy một chút mỉa mai nào, thề có Chúa. Có đức tin, có hy vọng, có tình yêu. Chính thế đấy: khi ấy tôi tin một cách mù quáng rằng nhờ phép lạ nào đó, nhờ hoàn cảnh bên ngoài nào đó, mọi thứ này bỗng sẽ rộng mở, nới ra; bỗng sẽ hiện ra chân trời của một hoạt động xứng tầm, ích lợi, tốt đẹp và quan trọng nhất là làm sẵn hoàn toàn (hoạt động gì thì tôi chẳng bao giờ biết, nhưng quan trọng là — làm sẵn hoàn toàn), và thế là tôi bỗng bước ra ánh sáng của trời đất, suýt nữa thì cưỡi ngựa trắng đội vòng nguyệt quế. Vai phụ tôi không sao hiểu nổi, và chính vì thế mà ngoài đời tôi rất bình thản nhận vai thấp hèn nhất. Hoặc anh hùng, hoặc bùn nhơ, không có khoảng giữa. Chính cái đó đã làm tôi hỏng: vì khi lăn trong bùn tôi tự an ủi rằng lúc khác mình là anh hùng, và anh hùng thì che đậy cho bùn: người thường, họ bảo, ô uế thì xấu hổ, còn anh hùng cao quá không thể ô uế hẳn được, vậy thì được phép ô uế. Điều đáng chú ý là những cơn dâng trào của “tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả” ấy đến với tôi cả trong lúc trác táng, và đúng vào lúc tôi đã chìm tận đáy, đến thành từng đợt chớp nhoáng rời rạc, như để nhắc nhở rằng mình còn đó, nhưng sự có mặt của chúng không diệt được cuộc trác táng; trái lại, như thể còn hâm nóng nó bằng sự tương phản, và chỉ đến vừa đủ để thành một thứ nước xốt ngon. Nước xốt ở đây gồm mâu thuẫn và đau khổ, gồm sự phân tích nội tâm giày vò, và tất cả những cực hình lẫn cực hình nhỏ ấy làm cho cuộc trác táng của tôi có chút gia vị, thậm chí có chút ý nghĩa, tóm lại làm trọn phận sự của một thứ nước xốt ngon. Mà cũng không phải là không có chiều sâu nào đó. Chứ chẳng lẽ tôi lại chịu nổi một thứ trác táng tầm thường, thô tục, trơn tuột kiểu thư lại, rồi mang cả đống bẩn thỉu ấy trên mình! Khi ấy cái gì trong đó dụ được tôi, kéo được tôi ra đường lúc đêm khuya? Không đâu, thưa ngài, tôi vẫn có một cái lỗ chui cao thượng cho mọi chuyện…

Но сколько любви, господи, сколько любви переживал я, бывало, в этих мечтах моих, в этих «спасеньях во все прекрасное и высокое»: хоть и фантастической любви, хоть и никогда ни к чему человеческому на деле не прилагавшейся, но до того было ее много, этой любви, что потом, на деле, уж и потребности даже не ощущалось ее прилагать: излишняя б уж это роскошь была. Все, впрочем, преблагополучно всегда оканчивалось ленивым и упоительным переходом к искусству, то есть к прекрасным формам бытия, совсем готовым, сильно украденным у поэтов и романистов и приспособленным ко всевозможным услугам и требованиям. Я, например, над всеми торжествую; все, разумеется, во прахе и принуждены добровольно признать все мои совершенства, а я всех их прощаю. Я влюбляюсь, будучи знаменитым поэтом и камергером; получаю несметные миллионы и тотчас же жертвую их на род человеческий и тут же исповедываюсь перед всем народом в моих позорах, которые, разумеется, не просто позоры, а заключают в себе чрезвычайно много «прекрасного и высокого», чего-то манфредовского. Все плачут и целуют меня (иначе что же бы они были за болваны), а я иду босой и голодный проповедовать новые идеи и разбиваю ретроградов под Аустерлицем. Затем играется марш, выдается амнистия, папа соглашается выехать из Рима в Бразилию; затем бал для всей Италии на вилле Боргезе, что на берегу озера Комо, так как озеро Комо нарочно переносится для этого случая в Рим; затем сцена в кустах и т. д., и т. д. — будто не знаете? Вы скажете, что пошло и подло выводить все это теперь на рынок, после стольких упоений и слез, в которых я сам признался. Отчего же подло-с? Неужели вы думаете, что я стыжусь всего этого и что все это было глупее хотя чего бы то ни было в вашей, господа, жизни? И к тому же поверьте, что у меня кой-что было вовсе недурно составлено… Не все же происходило на озере Комо. А впрочем, вы правы; действительно, и пошло и подло. А подлее всего то, что я теперь начал перед вами оправдываться. А еще подлее то, что я делаю теперь это замечание. Да довольно, впрочем, а то ведь никогда и не кончишь: все будет одно другого подлее…

Nhưng trời ơi, biết bao nhiêu tình yêu tôi từng sống trong những mộng tưởng ấy, trong những “cuộc trốn vào tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả”: dù là tình yêu ảo, dù chưa bao giờ đem áp dụng cho bất cứ thứ gì thuộc về con người ngoài đời, nhưng nhiều đến mức sau đó, ngoài đời, tôi thậm chí không thấy cần phải đem áp dụng nó nữa: thế sẽ là xa xỉ thừa. Dẫu sao, mọi chuyện lúc nào cũng kết thúc êm đẹp bằng một bước chuyển lười biếng, say sưa sang nghệ thuật, nghĩa là sang những hình thức đẹp đẽ của đời sống, làm sẵn hoàn toàn, ăn cắp đậm đặc từ các nhà thơ và tiểu thuyết gia rồi sửa cho hợp với đủ mọi sự phục vụ và đòi hỏi. Chẳng hạn, tôi chiến thắng tất cả; tất nhiên ai nấy đều nằm dưới bụi và buộc phải tự nguyện thừa nhận mọi phẩm giá của tôi, còn tôi thì tha thứ cho tất cả. Tôi yêu, trong vai nhà thơ nổi tiếng kiêm thị thần; tôi nhận hàng triệu triệu, rồi lập tức hiến cho loài người, và ngay đó xưng tội trước toàn dân về những nỗi nhục của mình, những nỗi nhục ấy dĩ nhiên không phải nhục thường, mà chứa vô cùng nhiều “cái đẹp và cái cao cả”, một thứ gì rất Manfred. Ai nấy khóc và hôn tôi (không thì họ là bọn ngốc nào chứ), còn tôi đi chân trần, đói meo, đi rao giảng những tư tưởng mới và đập tan bọn thủ cựu ở Austerlitz. Rồi quân nhạc tấu hành khúc, ân xá được ban ra, đức giáo hoàng bằng lòng rời Roma sang Brazil; rồi dạ hội cho cả nước Ý ở biệt thự Borghese bên bờ hồ Como, vì hồ Como được đem về Roma riêng cho dịp này; rồi cảnh trong bụi cây, vân vân và vân vân — các ngài lạ gì. Các ngài sẽ bảo rằng thật tầm thường và hèn hạ khi bây giờ đem tất cả những thứ ấy ra chợ, sau chừng ấy say sưa và nước mắt mà chính tôi đã thú nhận. Hèn hạ chỗ nào chứ? Các ngài tưởng tôi xấu hổ vì tất cả những cái đó, tưởng nó ngu hơn bất cứ cái gì trong cuộc sống của các ngài, thưa các ngài, hay sao? Vả lại xin tin cho, có những thứ tôi dựng lên chẳng dở chút nào… Đâu phải chuyện nào cũng xảy ra bên hồ Como. Nhưng mà các ngài nói phải; quả thật là vừa tầm thường vừa hèn hạ. Mà hèn hạ nhất là việc bây giờ tôi lại bắt đầu thanh minh trước các ngài. Còn hèn hơn nữa là việc tôi vừa buông ra câu nhận xét này. Thôi, đủ rồi, không thì chẳng bao giờ dứt: cái sau sẽ hèn hơn cái trước…

Больше трех месяцев я никак не в состоянии был сряду мечтать и начинал ощущать непреодолимую потребность ринуться в общество. Ринуться в общество означало у меня сходить в гости к моему столоначальнику, Антону Антонычу Сеточкину. Это был единственный мой постоянный знакомый во всю мою жизнь, и я даже сам удивляюсь теперь этому обстоятельству. Но и к нему я ходил разве только тогда, когда уж наступала такая полоса, а мечты мои доходили до такого счастия, что надо было непременно и немедленно обняться с людьми и со всем человечеством; а для этого надо было иметь хоть одного человека в наличности, действительно существующего. К Антону Антонычу надо было, впрочем, являться по вторникам (его день), следственно, и подгонять потребность обняться со всем человечеством надо было всегда ко вторнику. Помещался этот Антон Антоныч у Пяти углов, в четвертом этаже и в четырех комнатках, низеньких и мал мала меньше, имевших самый экономический и желтенький вид. Были у него две дочери и их тетка, разливавшая чай. Дочкам — одной было тринадцать, а другой четырнадцать лет, обе были курносенькие, и я их ужасно конфузился, потому что они все шептались про себя и хихикали. Хозяин сидел обыкновенно в кабинете, на кожаном диване, перед столом, вместе с каким-нибудь седым гостем, чиновником из нашего или даже из постороннего ведомства. Больше двух-трех гостей, и все тех же самых, я никогда там не видывал. Толковали про акциз, про торги в Сенате, о жалованье, о производстве, о его превосходительстве, о средстве нравиться и проч., и проч. Я имел терпение высиживать подле этих людей дураком часа по четыре и их слушать, сам не смея и не умея ни об чем с ними заговорить. Я тупел, по нескольку раз принимался потеть, надо мной носился паралич; но это было хорошо и полезно. Возвратясь домой, я на некоторое время откладывал мое желание обняться со всем человечеством.

Tôi không tài nào mơ mộng quá ba tháng liền, và bắt đầu thấy một nhu cầu không cưỡng nổi là phải lao vào xã hội. Lao vào xã hội, với tôi, nghĩa là đi thăm ông trưởng phòng của tôi, Anton Antonych Setochkin. Ông ấy là người quen thường xuyên duy nhất của tôi trong suốt đời, và đến giờ tôi vẫn ngạc nhiên về chuyện đó. Mà cũng chỉ khi nào cơn ấy kéo đến, khi nào mộng tưởng của tôi đạt đến hạnh phúc đến mức bắt buộc phải ôm lấy người ta, ôm cả nhân loại, ngay lập tức, thì tôi mới đến nhà ông; mà muốn thế thì phải có sẵn ít nhất một con người, một con người có thật. Nhưng đến chỗ Anton Antonych thì phải đến vào thứ Ba (ngày tiếp khách của ông), thành thử cái nhu cầu ôm cả nhân loại lúc nào cũng phải chỉnh cho kịp thứ Ba. Ông Anton Antonych ở gần Ngã Năm, tầng bốn, trong bốn căn phòng thấp tè, nhỏ cái này nhỏ hơn cái kia, nhìn đâu cũng thấy tằn tiện và vàng vàng. Ông có hai cô con gái và bà dì rót trà. Hai cô con, một mười ba, một mười bốn tuổi, đều mũi hếch, và tôi sợ hai cô khiếp vía, vì cứ thì thầm với nhau và rúc rích cười. Chủ nhà thường ngồi trong phòng làm việc, trên chiếc đi văng bọc da, trước cái bàn, cùng một vị khách tóc bạc nào đó, một viên chức trong sở chúng tôi hoặc thậm chí sở khác. Tôi chưa bao giờ thấy ở đó quá hai ba vị khách, mà lại luôn luôn là những vị ấy. Họ bàn về thuế tiêu thụ, về đấu thầu ở Viện Nguyên lão, về lương bổng, về thăng chức, về ngài đại nhân, về cách làm vừa lòng người trên, v.v. và v.v. Tôi có đủ kiên nhẫn ngồi cạnh những người ấy như thằng ngốc suốt bốn tiếng đồng hồ, nghe họ, mà bản thân không dám và không biết mở miệng nói với họ điều gì. Tôi đờ ra, mấy lần toát mồ hôi, chứng liệt bay lượn trên đầu tôi; nhưng thế lại tốt và có ích. Về đến nhà, trong một thời gian tôi hoãn lại cái ý muốn ôm cả nhân loại.

Был, впрочем, у меня и еще как будто один знакомый, Симонов, бывший мой школьный товарищ. Школьных товарищей у меня было, пожалуй, и много в Петербурге, но я с ними не водился и даже перестал на улице кланяться. Я, может быть, и на службу-то в другое ведомство перешел для того, чтоб не быть вместе с ними и разом отрезать со всем ненавистным моим детством. Проклятие на эту школу, на эти ужасные каторжные годы! Одним словом, с товарищами я тотчас же разошелся, как вышел на волю. Оставались два-три человека, с которыми я еще кланялся, встречаясь. В том числе был и Симонов, который в школе у нас ничем не отличался, был ровен и тих, но в нем я отличил некоторую независимость характера и даже честность. Даже не думаю, что он был очень уж ограничен. У меня с ним бывали когда-то довольно светлые минуты, но недолго продолжались и как-то вдруг задернулись туманом. Он, видимо, тяготился этими воспоминаниями и, кажется, все боялся, что я впаду в прежний тон. Я подозревал, что я был ему очень противен, но все-таки ходил к нему, не уверенный в том наверно.

Tuy vậy tôi hình như còn có thêm một người quen nữa, Simonov, bạn học cũ. Bạn học cũ thì ở Petersburg tôi có lẽ nhiều, nhưng tôi không giao du với họ, thậm chí gặp ngoài phố cũng thôi chào. Có khi tôi chuyển sang làm ở một sở khác cũng chính là để khỏi ở cùng họ và cắt phứt một lần với cái thời thơ ấu đáng ghét. Nguyền rủa cái trường ấy, những năm khổ sai khủng khiếp ấy! Tóm lại, tôi chia tay bạn bè ngay khi được thả tự do. Còn lại hai ba người mà gặp nhau tôi vẫn chào. Trong số đó có Simonov, hồi ở trường chẳng có gì nổi bật, đều đều và lặng lẽ, nhưng tôi nhận thấy ở anh ta một tính độc lập nào đó và thậm chí cả sự ngay thẳng. Tôi cũng không nghĩ anh ta kém cỏi lắm. Giữa tôi và anh ta từng có những phút khá sáng sủa, nhưng không kéo dài và bỗng dưng bị sương mù phủ kín. Anh ta rõ ràng nặng nề với những kỷ niệm ấy, và hình như cứ sợ tôi lại sa vào giọng cũ. Tôi ngờ rằng mình làm anh ta ghê tởm lắm, nhưng vẫn cứ đến, vì không chắc hẳn là thế.

Вот однажды, в четверг, не выдержав моего одиночества и зная, что в четверг у Антона Антоныча дверь заперта, я вспомнил о Симонове. Подымаясь к нему в четвертый этаж, я именно думал о том, что этот господин тяготится мною и что напрасно я это иду. Но так как кончалось всегда тем, что подобные соображения, как нарочно, еще более подбивали меня лезть в двусмысленное положение, то я и вошел. Был почти год, как я последний раз перед тем видел Симонова.

Rồi một hôm, vào thứ Năm, không chịu nổi cô độc nữa, lại biết rằng thứ Năm thì nhà Anton Antonych đóng cửa, tôi nhớ đến Simonov. Leo lên tầng bốn nhà anh ta, tôi chính đang nghĩ rằng ông này nặng nề vì tôi và tôi đến là uổng công. Nhưng vì những tính toán kiểu này bao giờ cũng như cố ý, chỉ càng thúc tôi lao vào tình thế nhập nhằng, nên tôi vẫn bước vào. Đã gần một năm tôi mới gặp lại Simonov kể từ lần trước.

Часть II · Глава III

Phần II · Chương III

Я застал у него еще двух моих школьных товарищей. Они толковали, по-видимому, об одном важном деле. На приход мой ни один из них не обратил почти никакого внимания, что было даже странно, потому что я не видался с ними уж годы. Очевидно, меня считали чем-то вроде самой обыкновенной мухи. Так не третировали меня даже в школе, хотя все меня там ненавидели. Я, конечно, понимал, что они должны были презирать меня теперь за неуспех моей служебной карьеры и за то, что я уж очень опустился, ходил в дурном платье и проч., что в их глазах составляло вывеску моей неспособности и мелкого значения. Но я все-таки не ожидал до такой степени презрения. Симонов даже удивился моему приходу. Он и прежде всегда как будто удивлялся моему приходу. Все это меня озадачило; я сел в некоторой тоске и начал слушать, о чем они толковали.

Ở chỗ anh ta tôi bắt gặp thêm hai người bạn học nữa. Họ hình như đang bàn một việc quan trọng. Không ai trong hai người để ý gì đến việc tôi đến, mà thế thì lạ, vì đã nhiều năm tôi không gặp họ. Rõ ràng họ coi tôi như một con ruồi thường thường bậc trung. Ngay ở trường người ta cũng không đối xử với tôi như thế, dù ở đấy ai cũng ghét tôi. Dĩ nhiên tôi hiểu họ hẳn phải khinh tôi lúc này vì sự nghiệp công chức hỏng bét của tôi, vì tôi sa sút quá thể, ăn mặc tồi tàn v.v., mà trong mắt họ đó là tấm biển hiệu cho sự bất tài và tầm thường của tôi. Nhưng tôi vẫn không ngờ khinh đến mức ấy. Simonov còn ngạc nhiên khi tôi đến. Trước kia anh ta cũng luôn có vẻ ngạc nhiên khi tôi đến. Mọi chuyện làm tôi sững sờ; tôi ngồi xuống, lòng buồn bã, và bắt đầu nghe họ nói gì.

Шла речь серьезная и даже горячая о прощальном обеде, который хотели устроить эти господа завтра же, сообща, отъезжавшему далеко в губернию их товарищу Зверкову, служившему офицером. Мосье Зверков был все время и моим школьным товарищем. Я особенно стал его ненавидеть с высших классов. В низших классах он был только хорошенький, резвый мальчик, которого все любили. Я, впрочем, ненавидел его и в низших классах, и именно за то, что он был хорошенький и резвый мальчик. Учился он всегда постоянно плохо и чем дальше, тем хуже; однако ж вышел из школы удачно, потому что имел покровительство. В последний год его в нашей школе ему досталось наследство, двести душ, а так как у нас все почти были бедные, то он даже перед нами стал фанфаронить. Это был пошляк в высшей степени, но, однако ж, добрый малый, даже и тогда, когда фанфаронил. У нас же, несмотря на наружные, фантастические и фразерские формы чести и гонора, все, кроме очень немногих, даже увивались перед Зверковым, чем более он фанфаронил. И не из выгоды какой-нибудь увивались, а так, из-за того, что он фаворизированный дарами природы человек. Притом же как-то принято было у нас считать Зверкова специалистом по части ловкости и хороших манер. Последнее меня особенно бесило. Я ненавидел резкий, несомневающийся в себе звук его голоса, обожание собственных своих острот, которые у него выходили ужасно глупы, хотя он был и смел на язык; я ненавидел его красивое, но глупенькое лицо (на которое я бы, впрочем, променял с охотою свое умное) и развязно-офицерские приемы сороковых годов. Я ненавидел то, что он рассказывал о своих будущих успехах с женщинами (он не решался начинать с женщинами, не имея еще офицерских эполет, и ждал их с нетерпением) и о том, как он поминутно будет выходить на дуэли. Помню, как я, всегда молчаливый, вдруг сцепился с Зверковым, когда он, толкуя раз в свободное время с товарищами о будущей клубничке и разыгравшись наконец как молодой щенок на солнце, вдруг объявил, что ни одной деревенской девы в своей деревне не оставит без внимания, что это — droit de seigneur, а мужиков, если осмелятся протестовать, всех пересечет и всем им, бородатым канальям, вдвое наложит оброку. Наши хамы аплодировали, я же сцепился и вовсе не из жалости к девам и их отцам, а просто за то, что такой козявке так аплодировали. Я тогда одолел, но Зверков, хоть и глуп был, но был весел и дерзок, а потому отсмеялся и даже так, что я, по правде, не совсем и одолел: смех остался на его стороне. Он потом еще несколько раз одолевал меня, но без злобы, а как-то так, шутя, мимоходом, смеясь. Я злобно и презрительно не отвечал ему. По выпуске он было сделал ко мне шаг; я не очень противился, потому что мне это польстило; но мы скоро и естественно разошлись. Потом я слыхал об его казарменно-поручичьих успехах, о том, как он кутит. Потом пошли другие слухи — о том, как он успевает по службе. На улице он мне уже не кланялся, и я подозревал, что он боится компрометировать себя, раскланиваясь с такой незначительной, как я, личностью. Видел я его тоже один раз в театре, в третьем ярусе, уже в аксельбантах. Он увивался и изгибался перед дочками одного древнего генерала. Года в три он очень опустился, хотя был по-прежнему довольно красив и ловок; как-то отек, стал жиреть; видно было, что к тридцати годам он совершенно обрюзгнет. Вот этому-то уезжавшему наконец Зверкову и хотели дать обед наши товарищи. Они постоянно все три года водились с ним, хотя сами, внутренно, не считали себя с ним на равной ноге, я уверен в этом.

Họ đang bàn chuyện nghiêm túc, thậm chí nóng nảy, về bữa tiệc chia tay mà mấy ông này định tổ chức ngay ngày mai, chung tiền, cho người bạn Zverkov làm sĩ quan sắp đi xa về tỉnh. Monsieur Zverkov cũng là bạn học của tôi suốt thời gian ấy. Tôi đặc biệt bắt đầu ghét hắn từ các lớp trên. Ở các lớp dưới hắn chỉ là một thằng bé xinh trai, tinh nghịch, ai cũng quý. Nhưng tôi ghét hắn cả ở các lớp dưới, và chính vì hắn là thằng bé xinh trai, tinh nghịch. Hắn học lúc nào cũng dở và càng về sau càng dở; vậy mà ra trường trót lọt, vì có người đỡ đầu. Năm cuối ở trường hắn được thừa kế hai trăm linh hồn nông nô, và vì chúng tôi gần như ai cũng nghèo, nên hắn còn ra điều khoe khoang trước mặt chúng tôi. Hắn là kẻ tầm thường đến cùng cực, nhưng vẫn là gã tốt bụng, ngay cả lúc khoe khoang. Còn ở chỗ chúng tôi, bất chấp những hình thức danh dự và tự trọng bề ngoài, huyền ảo và sáo rỗng, thì trừ rất ít người, ai cũng bám quanh Zverkov, hắn khoe càng nhiều càng bám. Và bám chẳng vì lợi lộc gì, mà chỉ vì hắn là người được thiên nhiên ưu đãi. Vả lại ở chỗ chúng tôi, chẳng hiểu sao, người ta quen coi Zverkov là chuyên gia về sự khéo léo và cử chỉ lịch lãm. Điều sau cùng này làm tôi tức điên nhất. Tôi ghét cái giọng nói chói tai, không chút nghi ngờ bản thân của hắn, ghét sự mê mẩn những câu đùa của chính mình, mà thật ra ngu kinh khủng dù hắn ăn nói liều lĩnh; tôi ghét gương mặt đẹp nhưng ngờ nghệch của hắn (mà tôi thì sẵn lòng đổi gương mặt thông minh của mình lấy nó), và những điệu bộ sĩ quan bặm trợn của thập niên bốn mươi. Tôi ghét việc hắn kể về những thành công sau này với đàn bà (hắn chưa dám bắt đầu với đàn bà khi chưa có cầu vai sĩ quan, và sốt ruột chờ nó), và kể về việc hắn sẽ luôn luôn đi đấu súng. Tôi nhớ có lần tôi, vốn lúc nào cũng im lặng, bỗng gây gổ với Zverkov, khi hắn buổi giờ nghỉ nói chuyện với bạn bè về những chuyện trăng hoa sau này, rồi sung quá như chó con dưới nắng, bỗng tuyên bố rằng sẽ không bỏ sót một cô gái quê nào trong làng của hắn, đó là droit de seigneur, còn bọn nông dân mà dám phản đối thì hắn quất sạch, và sẽ đánh thuế gấp đôi lũ khốn có râu ấy. Đám thô lỗ của chúng tôi vỗ tay, còn tôi gây gổ chẳng hề vì thương các cô gái và cha họ, mà đơn giản vì một thằng nhãi ranh như thế mà được vỗ tay. Khi ấy tôi thắng, nhưng Zverkov tuy ngu mà vui vẻ và trơ tráo, nên cười xòa, thậm chí cười đến mức nói thật là tôi không hẳn thắng: tiếng cười thuộc về phía hắn. Sau đó hắn còn thắng tôi mấy lần nữa, nhưng không ác ý, mà cứ đùa đùa, thoáng qua, cười cợt. Tôi hằn học và khinh bỉ không đáp lại hắn. Lúc ra trường hắn có bước đến gần tôi một bước; tôi không chống lại lắm, vì điều ấy làm tôi hãnh diện; nhưng chẳng bao lâu chúng tôi tách ra, rất tự nhiên. Sau đó tôi nghe những thành công kiểu trung úy trong doanh trại của hắn, chuyện hắn ăn chơi. Rồi lại có những tin khác — chuyện hắn thăng tiến trong quân. Ngoài phố hắn không chào tôi nữa, và tôi ngờ hắn sợ mất thể diện nếu chào một nhân vật vô danh như tôi. Có lần tôi cũng thấy hắn ở nhà hát, trên tầng ba, đã đeo dây tua. Hắn xun xoe và uốn éo trước mấy cô con gái của một ông tướng già cổ lỗ. Chừng ba năm hắn sa sút nhiều, dù vẫn khá đẹp trai và nhanh nhẹn như xưa; không hiểu sao phù lên, bắt đầu béo ra; thấy rõ đến ba mươi tuổi hắn sẽ phệ hoàn toàn. Chính cái ông Zverkov sắp đi xa ấy là người mà các bạn tôi muốn khao một bữa tiệc. Suốt ba năm họ luôn giao du với hắn, tuy trong thâm tâm không coi mình ngang hàng với hắn, tôi chắc chắn như vậy.

Из двух гостей Симонова один был Ферфичкин, из русских немцев, — маленький ростом, с обезьяньим лицом, всех пересмеивающий глупец, злейший враг мой еще с низших классов, подлый, дерзкий, фанфаронишка и игравший в самую щекотливую амбициозность, хотя, разумеется, трусишка в душе. Он был из тех почитателей Зверкова, которые заигрывали с ним из видов и часто занимали у него деньги. Другой гость Симонова, Трудолюбов, была личность незамечательная, военный парень, высокого роста, с холодною физиономией, довольно честный, но преклонявшийся перед всяким успехом и способный рассуждать только об одном производстве. Зверкову он доводился каким-то дальним родственником, и это, глупо сказать, придавало ему между нами некоторое значение. Меня он постоянно считал ни во что; обращался же хоть не совсем вежливо, но сносно.

Trong hai người khách của Simonov, một là Ferfichkin, gốc Đức Nga, — người nhỏ thó, mặt khỉ, thằng ngốc chuyên chế giễu tất cả, kẻ thù cay độc của tôi từ các lớp dưới, đê tiện, trơ tráo, hay khoe khoang vặt và làm ra vẻ tự ái cực kỳ nhạy cảm, tuy dĩ nhiên trong lòng là kẻ nhát gan. Hắn thuộc loại ngưỡng mộ Zverkov vì tính toán, nịnh nọt hắn và thường vay tiền hắn. Người khách kia của Simonov, Trudolyubov, là một nhân vật chẳng có gì đáng chú ý, gã quân nhân cao lớn, mặt lạnh, khá ngay thẳng, nhưng quỳ lụy trước mọi thành công và chỉ có khả năng bàn về chuyện thăng cấp. Hắn là họ hàng xa xôi nào đó của Zverkov, và điều này, nói ra thật ngớ ngẩn, khiến hắn có chút trọng lượng giữa chúng tôi. Hắn luôn coi tôi chẳng ra gì; nhưng đối xử tuy không hẳn lịch sự thì cũng tạm được.

— Что ж, коль по семи рублей, — заговорил Трудолюбов, — нас трое, двадцать один рупь, — можно хорошо пообедать. Зверков, конечно, не платит.

— Nào, nếu mỗi người bảy rúp, — Trudolyubov nói, — ba chúng ta là hai mươi mốt rúp, — thì ăn tối được ra trò. Zverkov dĩ nhiên không phải trả.

— Уж разумеется, коль мы же его приглашаем, — решил Симонов.

— Tất nhiên rồi, vì chính chúng ta mời hắn mà, — Simonov quyết định.

— Неужели ж вы думаете, — заносчиво и с пылкостию ввязался Ферфичкин, точно нахал лакей, хвастающий звездами своего генерала барина, — неужели вы думаете, что Зверков нас пустит одних платить? Из деликатности примет, но зато от себя полдюжины выставит.

— Các cậu lại nghĩ, — Ferfichkin xen vào, hống hách và hăng hái, y như thằng đầy tớ trơ tráo khoe sao trên ngực ông tướng chủ nhà, — các cậu lại nghĩ Zverkov để chúng ta một mình trả à? Vì tế nhị hắn sẽ nhận, nhưng bù lại hắn tự bỏ ra nửa tá.

— Ну, куда нам четверым полдюжины, — заметил Трудолюбов, обратив внимание только на полдюжину.

— Nhưng bốn người thì cần gì nửa tá, — Trudolyubov nhận xét, chỉ để ý đúng cái nửa tá.

— Так, трое, с Зверковым четверо, двадцать один рубль в Hôtel de Paris, завтра в пять часов, — окончательно заключил Симонов, которого выбрали распорядителем.

— Vậy là ba người, cùng Zverkov bốn, hai mươi mốt rúp ở khách sạn Paris, mai năm giờ, — Simonov, người được bầu làm trưởng ban, chốt lại.

— Как же двадцать один? — сказал я в некотором волнении, даже, по-видимому, обидевшись, — если считать со мной, так будет не двадцать один, а двадцать восемь рублей.

— Sao lại hai mươi mốt? — tôi nói, có phần bối rối, thậm chí hình như tự ái, — nếu tính cả tôi thì không phải hai mươi mốt mà là hai mươi tám rúp.

Мне показалось, что вдруг и так неожиданно предложить себя будет даже очень красиво, и они все будут разом побеждены и посмотрят на меня с уважением.

Tôi thấy hình như tự nhiên đưa mình ra bất ngờ như vậy sẽ rất đẹp, và tất cả sẽ bị chinh phục cùng lúc và nhìn tôi bằng con mắt kính trọng.

— Разве вы тоже хотите? — с неудовольствием заметил Симонов, как-то избегая глядеть на меня. Он знал меня наизусть.

— Chẳng lẽ anh cũng muốn à? — Simonov bực bội nhận xét, né nhìn tôi. Anh ta thuộc tôi như lòng bàn tay.

Меня взбесило, что он знает меня наизусть.

Tôi điên lên vì anh ta thuộc tôi như lòng bàn tay.

— Почему же-с? Я ведь, кажется, тоже товарищ, и, признаюсь, мне даже обидно, что меня обошли, — заклокотал было я опять.

— Sao lại không nhỉ? Tôi cũng là bạn học, hình như thế, và thú thật, bị bỏ rơi tôi còn thấy tủi, — tôi lại sôi lên.

— А где вас было искать? — грубо ввязался Ферфичкин.

— Mà biết đâu mà tìm anh? — Ferfichkin xen vào thô lỗ.

— Вы всегда были не в ладах с Зверковым, — прибавил Трудолюбов нахмурившись. Но я уж ухватился и не выпускал.

— Anh lúc nào cũng bất hòa với Zverkov, — Trudolyubov nói thêm, cau mày. Nhưng tôi đã nắm được rồi và không buông.

— Мне кажется, об этом никто не вправе судить, — возразил я с дрожью в голосе, точно и бог знает что случилось. — Именно потому-то я, может быть, теперь и хочу, что прежде был не в ладах.

— Tôi thấy chuyện này không ai có quyền phán xét, — tôi đáp, giọng run run, như thể có chuyện gì tày trời. — Chính vì trước kia bất hòa nên có lẽ bây giờ tôi mới muốn.

— Ну, кто вас поймет… возвышенности-то эти… — усмехнулся Трудолюбов.

— Chà, ai mà hiểu nổi anh… mấy cái cao thượng ấy… — Trudolyubov nhếch mép.

— Вас запишут, — решил, обращаясь ко мне, Симонов, — завтра в пять часов, в Hôtel de Paris; не ошибитесь.

— Sẽ ghi tên anh, — Simonov quyết định, quay sang tôi, — mai năm giờ, ở khách sạn Paris; đừng nhầm.

— Деньги-то! — начал было Ферфичкин вполголоса, кивая на меня Симонову, но осекся, потому что даже Симонов сконфузился.

— Còn tiền! — Ferfichkin định nói nhỏ, hất đầu về phía tôi với Simonov, nhưng im bặt, vì đến Simonov cũng thấy ngượng.

— Довольно, — сказал Трудолюбов, вставая. — Если ему так уж очень захотелось, пусть придет.

— Đủ rồi, — Trudolyubov đứng dậy nói. — Nếu hắn muốn đến thế thì cứ để hắn đến.

— Да ведь у нас кружок свой, приятельский, — злился Ферфичкин, тоже берясь за шляпу. — Это не официальное собрание. Мы вас, может быть, и совсем не хотим…

— Nhưng chỗ chúng ta là nhóm bạn riêng cơ mà, — Ferfichkin cáu, cũng cầm lấy mũ. — Đây không phải cuộc họp chính thức. Có khi chúng tôi chẳng muốn anh chút nào…

Они ушли; Ферфичкин, уходя, мне совсем не поклонился, Трудолюбов едва кивнул, не глядя. Симонов, с которым я остался с глазу на глаз, был в каком-то досадливом недоумении и странно посмотрел на меня. Он не садился и меня не приглашал.

Họ đi; lúc đi Ferfichkin chẳng buồn chào tôi, Trudolyubov chỉ gật hờ, không nhìn. Simonov, ở lại riêng với tôi, trong một nỗi bực dọc và bối rối, nhìn tôi lạ lùng. Anh ta không ngồi và không mời tôi ngồi.

— Гм… да… так завтра. Деньги-то вы отдадите теперь? Я это, чтоб верно знать, — пробормотал он сконфузившись.

— Hừm… ừ… vậy mai nhé. Tiền thì anh đưa luôn bây giờ chứ? Tôi hỏi để biết chắc thôi, — anh ta lúng túng lẩm bẩm.

Я вспыхнул, но, вспыхивая, вспомнил, что с незапамятных времен должен был Симонову пятнадцать рублей, чего, впрочем, и не забывал никогда, но и не отдавал никогда.

Tôi đỏ bừng, nhưng đỏ bừng thì nhớ ra rằng từ thuở nào tôi còn nợ Simonov mười lăm rúp, mà thật ra chưa bao giờ quên, nhưng cũng chưa bao giờ trả.

— Согласитесь сами, Симонов, что я не мог знать, входя сюда… и мне очень досадно, что я забыл…

— Anh tự thấy đấy, Simonov, bước vào đây tôi đâu thể biết… và tôi rất tiếc là đã quên…

— Хорошо, хорошо, все равно. Расплатитесь завтра за обедом. Я ведь только, чтоб знать… Вы, пожалуйста…

— Được rồi, được rồi, thế nào cũng được. Mai trả trong bữa tiệc. Tôi chỉ muốn biết thôi… Anh làm ơn…

Он осекся и стал ходить по комнате с еще большей досадой. Шагая, он начал становиться на каблуки и при этом сильнее топать.

Anh ta ngắt lời và bắt đầu đi đi lại lại trong phòng với vẻ bực bội hơn nữa. Vừa đi anh ta vừa bắt đầu dậm lên gót chân và giậm mạnh hơn.

— Я вас не задерживаю ли? — спросил я после двухминутного молчанья.

— Tôi có giữ anh không đấy? — tôi hỏi sau hai phút im lặng.

— О нет! — встрепенулся он вдруг, — то есть, по правде, — да. Видите ли, мне еще бы надо зайти… Тут недалеко… — прибавил он какие-то извиняющимся голосом и отчасти стыдясь.

— Ồ không! — anh ta giật mình, — nghĩa là, thật ra, — có. Anh thấy đấy, tôi còn phải ghé qua… Gần đây thôi… — anh ta nói thêm bằng giọng như xin lỗi và phần nào xấu hổ.

— Ах, боже мой! Что же вы не ска-же-те! — вскрикнул я, схватив фуражку, с удивительно, впрочем, развязным видом, бог знает откуда налетевшим.

— Ôi trời ơi! Sao anh không nói ra! — tôi kêu lên, chộp lấy mũ, với vẻ rất thoải mái đến lạ, không biết từ đâu bay đến.

— Это ведь недалеко… Тут два шага… — повторял Симонов, провожая меня до передней с суетливым видом, который ему вовсе не шел. — Так завтра в пять часов ровно! — крикнул он мне на лестницу: очень уж он был доволен, что я ухожу. Я же был в бешенстве.

— Gần thôi mà… Hai bước chân… — Simonov lặp đi lặp lại, tiễn tôi ra tiền sảnh với vẻ cuống quýt chẳng hợp với anh ta chút nào. — Vậy mai đúng năm giờ nhé! — anh ta gọi theo tôi xuống cầu thang: anh ta mừng lắm vì tôi đi. Còn tôi thì điên tiết.

— Ведь дернуло же, дернуло же выскочить! — скрежетал я зубами, шагая по улице, — и этакому подлецу, поросенку, Зверкову! Разумеется, не надо ехать; разумеется, наплевать: что я, связан, что ли? Завтра же уведомлю Симонова по городской почте…

— Ma xui quỷ khiến, ma xui quỷ khiến mà nhảy vào! — tôi nghiến răng, bước dọc phố, — vì cái thằng đê tiện, đồ lợn con Zverkov ấy! Dĩ nhiên không nên đi; dĩ nhiên mặc xác: tôi bị trói hay sao? Ngày mai tôi sẽ báo Simonov bằng thư gửi trong thành phố…

Но потому-то я и бесился, что наверно знал, что поеду; что нарочно поеду; и чем бестактнее, чем неприличнее будет мне ехать, тем скорее и поеду.

Nhưng chính vì thế mà tôi điên lên, vì tôi biết chắc mình sẽ đi; sẽ cố tình đi; và đi càng vô duyên, càng thiếu đứng đắn, tôi càng đi nhanh.

И даже препятствие положительное было не ехать: денег не было. Всего-навсего лежало у меня девять рублей. Но из них семь надо было отдать завтра же месячного жалованья Аполлону, моему слуге, который жил у меня за семь рублей на своих харчах.

Mà thậm chí còn có một trở ngại thực sự khiến không đi được: không có tiền. Tất cả chỉ có chín rúp. Mà trong đó bảy rúp ngày mai phải trả lương tháng cho Apollon, người hầu của tôi, sống ở nhà tôi với bảy rúp, tự lo ăn uống.

Не выдать же было невозможно, судя по характеру Аполлона. Но об этой каналье, об этой язве моей, я когда-нибудь после поговорю.

Không trả thì không được, xét theo tính của Apollon. Nhưng về cái đồ khốn nạn ấy, cái mụn nhọt của tôi, thế nào có lúc tôi sẽ nói sau.

Впрочем, я ведь знал, что все-таки не выдам, а непременно поеду.

Tuy vậy tôi biết rồi mình vẫn sẽ không trả, mà nhất định sẽ đi.

В эту ночь снились мне безобразнейшие сны. Не мудрено: весь вечер давили меня воспоминания о каторжных годах моей школьной жизни, и я не мог от них отвязаться. Меня сунули в эту школу мои дальние родственники, от которых я зависел и о которых с тех пор не имел никакого понятия, — сунули сиротливого, уже забитого их попреками, уже задумывающегося, молчаливого и дико на все озиравшегося. Товарищи встретили меня злобными и безжалостными насмешками за то, что я ни на кого из них не был похож. Но я не мог насмешек переносить; я не мог так дешево уживаться, как они уживались друг с другом. Я возненавидел их тотчас и заключился от всех в пугливую, уязвленную и непомерную гордость. Грубость их меня возмутила. Они цинически смеялись над моим лицом, над моей мешковатой фигурой; а между тем какие глупые у них самих были лица! В нашей школе выражения лиц как-то особенно глупели и перерождались. Сколько прекрасных собой детей поступало к нам. Чрез несколько лет на них и глядеть становилось противно. Еще в шестнадцать лет я угрюмо на них дивился; меня уж и тогда изумляли мелочь их мышления, глупость их занятий, игр, разговоров. Они таких необходимых вещей не понимали, такими внушающими, поражающими предметами не интересовались, что поневоле я стал считать их ниже себя. Не оскорбленное тщеславие подбивало меня к тому, и, ради бога, не вылезайте ко мне с приевшимися до тошноты казенными возражениями: «что я только мечтал, а они уж и тогда действительную жизнь понимали». Ничего они не понимали, никакой действительной жизни, и, клянусь, это-то и возмущало меня в них наиболее. Напротив, самую очевидную, режущую глаза действительность они принимали фантастически глупо и уже тогда привыкли поклоняться одному успеху. Все, что было справедливо, но унижено и забито, над тем они жестокосердно и позорно смеялись. Чин почитали за ум; в шестнадцать лет уже толковали о теплых местечках. Конечно, много тут было от глупости, от дурного примера, беспрерывно окружавшего их детство и отрочество. Развратны они были до уродливости. Разумеется, и тут было больше внешности, больше напускной циничности; разумеется, юность и некоторая свежесть мелькали и в них даже из-за разврата; но непривлекательна была в них даже и свежесть и проявлялась в каком-то ерничестве. Я ненавидел их ужасно, хотя, пожалуй, был их же хуже. Они мне тем же платили и не скрывали своего ко мне омерзения. Но я уже не желал их любви; напротив, я постоянно жаждал их унижения. Чтоб избавить себя от их насмешек, я нарочно начал как можно лучше учиться и пробился в число самых первых. Это им внушило. К тому же все они начали помаленьку понимать, что я уже читал такие книги, которых они не могли читать, и понимал такие вещи (не входившие в состав нашего специального курса), о которых они и не слыхивали. Дико и насмешливо смотрели они на это, но нравственно подчинялись, тем более что даже учителя обращали на меня внимание по этому поводу. Насмешки прекратились, но осталась неприязнь, и установились холодные, натянутые отношения. Под конец я сам не выдержал: с летами развивалась потребность в людях, в друзьях. Я попробовал было начать сближаться с иными; но всегда это сближение выходило неестественно и так само собой и оканчивалось. Был у меня раз как-то и друг. Но я уже был деспот в душе; я хотел неограниченно властвовать над его душой; я хотел вселить в него презрение к окружавшей его среде; я потребовал от него высокомерного и окончательного разрыва с этой средой. Я испугал его моей страстной дружбой; я доводил его до слез, до судорог; он был наивная и отдающаяся душа; но когда он отдался мне весь, я тотчас же возненавидел его и оттолкнул от себя, — точно он и нужен был мне только для одержания над ним победы, для одного его подчинения. Но всех я не мог победить; мой друг был тоже ни на одного из них не похож и составлял самое редкое исключение. Первым делом моим по выходе из школы было оставить ту специальную службу, к которой я предназначался, чтобы все нити порвать, проклясть прошлое и прахом его посыпать… И черт знает зачем после того я потащился к этому Симонову!..

Đêm ấy tôi mơ toàn những giấc mơ gớm ghiếc nhất. Không lạ: suốt buổi tối những ký ức về những năm khổ sai của đời học trò đè lên tôi, và tôi không sao rũ chúng ra được. Tôi bị đám họ hàng xa tống vào trường ấy, những người tôi phải sống nhờ và từ đó chẳng còn biết tin tức gì về họ, — tống một đứa mồ côi, đã bị những lời trách móc của họ nện cho dập dúm, đã bắt đầu trầm ngâm, lầm lì và nhìn mọi thứ bằng cặp mắt hoang dại. Bạn bè đón tôi bằng những lời nhạo báng ác độc và tàn nhẫn vì tôi chẳng giống ai trong bọn. Nhưng tôi không chịu nổi nhạo báng; tôi không thể hòa hợp rẻ mạt như họ hòa hợp với nhau. Tôi ghét họ ngay lập tức và nhốt mình khỏi tất cả trong một niềm tự ái nhút nhát, bị tổn thương và vô độ. Sự thô bạo của họ làm tôi phẫn nộ. Họ cười trơ trẽn vào mặt tôi, vào dáng người lùng nhùng của tôi; mà chính mặt họ thì ngu làm sao! Ở trường chúng tôi nét mặt người ta cứ ngu đi và biến dạng một cách đặc biệt. Bao nhiêu đứa trẻ xinh đẹp vào trường. Vài năm sau nhìn đã thấy ghê. Mười sáu tuổi tôi còn ủ rũ ngạc nhiên nhìn họ; ngay hồi ấy tôi đã sửng sốt vì sự vụn vặt trong suy nghĩ của họ, sự ngu ngốc trong việc làm, trò chơi, chuyện trò của họ. Họ không hiểu những điều thiết yếu như thế, không quan tâm những đề tài lay động, chấn động như thế, đến nỗi tôi đành phải coi họ thấp hơn mình. Không phải lòng hư danh bị tổn thương xúi tôi như thế, và xin đừng, vì Chúa, đem ra trước mặt tôi những lời sáo mòn nghe đến phát ngán: “anh chỉ mơ mộng, còn họ ngay hồi ấy đã hiểu cuộc sống thực.” Họ chẳng hiểu gì, chẳng hiểu cuộc sống thực nào hết, và thề rằng chính điều này làm tôi phẫn nộ nhất ở họ. Trái lại, thực tại rõ ràng nhất, chói mắt nhất họ đón nhận một cách ngu xuẩn đến huyễn hoặc và ngay hồi ấy đã quen thờ một thứ duy nhất là thành công. Tất cả những gì chính đáng mà bị hạ nhục và dập vùi thì họ cười cợt nhẫn tâm và nhục nhã. Họ coi chức tước là trí tuệ; mười sáu tuổi đã bàn về những chỗ béo bở. Dĩ nhiên trong đó có nhiều phần do ngu, do tấm gương xấu bao quanh thơ ấu và niên thiếu của họ không dứt. Họ trác táng đến quái dị. Dĩ nhiên cả ở đây cũng phần nhiều là bề ngoài, là sự trơ tráo làm bộ; dĩ nhiên tuổi trẻ và chút tươi mát cũng lấp ló trong họ, ngay giữa trác táng; nhưng ngay cả sự tươi mát ấy ở họ cũng không đáng yêu và bộc lộ trong một kiểu lố bịch nào đó. Tôi ghét họ kinh khủng, dù có lẽ chính tôi còn tệ hơn họ. Họ cũng trả lại tôi y như thế và không giấu sự ghê tởm của họ với tôi. Nhưng tôi đã chẳng muốn tình yêu của họ nữa; trái lại, tôi luôn khao khát thấy họ bị hạ nhục. Để tránh những lời nhạo của họ, tôi cố tình bắt đầu học thật giỏi và vươn lên trong số những đứa đứng đầu. Điều ấy làm họ nể. Vả lại tất cả họ dần dần bắt đầu hiểu rằng tôi đã đọc những cuốn sách mà họ không đọc được, và hiểu những điều (không nằm trong chương trình chuyên môn của chúng tôi) mà họ chưa hề nghe nói. Họ nhìn chuyện ấy hoang dại và mỉa mai, nhưng về mặt tinh thần thì phục tùng, nhất là khi các thầy giáo cũng chú ý đến tôi vì lẽ đó. Những lời nhạo báng chấm dứt, nhưng thù ghét vẫn còn, và quan hệ lạnh lẽo, gượng gạo được xác lập. Cuối cùng chính tôi không chịu nổi: theo năm tháng, nhu cầu về con người, về bạn bè lớn lên. Tôi thử bắt đầu gần gũi một vài người; nhưng sự gần gũi ấy lúc nào cũng thành ra không tự nhiên và tự nó chấm dứt. Có lần tôi cũng có một người bạn. Nhưng tôi đã là bạo chúa trong tâm hồn; tôi muốn cai trị vô hạn tâm hồn nó; tôi muốn gieo vào nó sự khinh bỉ môi trường quanh nó; tôi đòi nó phải đoạn tuyệt với môi trường ấy, kiêu ngạo và dứt khoát. Tôi làm nó sợ bằng tình bạn cuồng nhiệt của mình; tôi làm nó khóc, làm nó co giật; nó là một tâm hồn ngây thơ và biết hiến dâng; nhưng khi nó hiến dâng trọn vẹn cho tôi thì tôi lập tức ghét nó và xua nó đi, — như thể tôi chỉ cần nó để chiến thắng nó, để bắt nó phục tùng mà thôi. Nhưng tôi không thể thắng tất cả; người bạn tôi cũng chẳng giống ai trong bọn và là ngoại lệ hiếm có nhất. Việc đầu tiên của tôi khi ra trường là bỏ ngành chuyên môn mà tôi được định sẵn, để cắt mọi sợi dây, nguyền rủa quá khứ và rắc tro lên nó… Và quỷ biết vì sao sau đó tôi lại lết đến cái thằng Simonov ấy!..

Утром я рано схватился с постели, вскочил с волнением, точно все это сейчас же и начнет совершаться. Но я верил, что наступает и непременно наступит сегодня же какой-то радикальный перелом в моей жизни. С непривычки, что ли, но мне всю жизнь, при всяком внешнем, хотя бы мельчайшем событии, все казалось, что вот сейчас и наступит какой-нибудь радикальный перелом в моей жизни. Я, впрочем, отправился в должность по-обыкновенному, но улизнул домой двумя часами раньше, чтоб приготовиться. Главное, думал я, надо приехать не первым, а то подумают, что я уж очень обрадовался. Но таких главных вещей были тысячи, и все они волновали меня до бессилия. Я собственноручно еще раз вычистил мои сапоги; Аполлон ни за что на свете не стал бы чистить их два раза в день, находя, что это не порядок. Чистил же я, украв щетки из передней, чтоб он как-нибудь не заметил и не стал потом презирать меня. Затем я подробно осмотрел мое платье и нашел, что все старо, потерто, заношено. Слишком я уж обнеряшился. Вицмундир, пожалуй, был исправен, но не в вицмундире же было ехать обедать. А главное, на панталонах, на самой коленке было огромное желтое пятно. Я предчувствовал, что одно уже это пятно отнимет у меня девять десятых собственного достоинства. Знал тоже я, что очень низко так думать. «Но теперь не до думанья; теперь наступает действительность», думал я и падал духом. Знал я тоже отлично, тогда же, что все эти факты чудовищно преувеличиваю; но что же было делать: совладать я с собой уж не мог, и меня трясла лихорадка. С отчаянием представлял я себе, как свысока и холодно встретит меня этот «подлец» Зверков; с каким тупым, ничем неотразимым презрением будет смотреть на меня тупица Трудолюбов; как скверно и дерзко будет подхихикивать на мой счет козявка Ферфичкин, чтоб подслужиться Зверкову; как отлично поймет про себя все это Симонов и как будет презирать меня за низость моего тщеславия и малодушия, и, главное, — как все это будет мизерно, не литературно, обыденно. Конечно, всего бы лучше совсем не ехать. Но это-то уж было больше всего невозможно: уж когда меня начинало тянуть, так уж я так и втягивался весь, с головой. Я бы всю жизнь дразнил себя потом: «А что, струсил, струсил действительности, струсил!» Напротив, мне страстно хотелось доказать всей этой «шушере», что я вовсе не такой трус, как я сам себе представляю. Мало того: в самом сильнейшем пароксизме трусливой лихорадки мне мечталось одержать верх, победить, увлечь, заставить их полюбить себя — ну хоть «за возвышенность мыслей и несомненное остроумие». Они бросят Зверкова, он будет сидеть в стороне, молчать и стыдиться, а я раздавлю Зверкова. Потом, пожалуй, помирюсь с ним и выпью на ты, но что всего было злее и обиднее для меня, это, что я тогда же знал, знал вполне и наверно, что ничего мне этого, в сущности, не надо, что, в сущности, я вовсе не желаю их раздавливать, покорять, привлекать и что за весь-то результат, если б только я и достиг его, я сам, первый, гроша бы не дал. О, как я молил бога, чтоб уж прошел поскорее этот день! В невыразимой тоске я подходил к окну, отворял форточку и вглядывался в мутную мглу густо падающего мокрого снега…

Sáng ra tôi dậy sớm khỏi giường, nhảy dựng lên bồn chồn, như thể mọi chuyện sắp bắt đầu diễn ra ngay lúc này. Nhưng tôi tin rằng một bước ngoặt triệt để nào đó trong đời tôi đang đến và nhất định sẽ đến ngay hôm nay. Có lẽ vì chưa quen, nhưng cả đời tôi cứ mỗi biến cố bên ngoài, dù nhỏ nhất, là lại tưởng rằng bây giờ đây sẽ có một bước ngoặt triệt để nào đó trong đời mình. Tuy vậy tôi vẫn đi làm như thường, nhưng chuồn về nhà sớm hai tiếng để chuẩn bị. Quan trọng, tôi nghĩ, là không được đến đầu tiên, kẻo họ nghĩ tôi mừng quá. Nhưng những điều quan trọng như thế có hàng nghìn, và tất cả làm tôi xao xuyến đến kiệt sức. Tự tay tôi đánh giày lại một lần nữa; Apollon có chết cũng không đánh giày hai lần một ngày, bảo rằng thế là không đúng nề nếp. Mà tôi đánh thì phải ăn cắp bàn chải ngoài tiền sảnh, để hắn không lỡ nhận ra mà sau đó khinh tôi. Rồi tôi xem xét kỹ quần áo và thấy cái nào cũng cũ, sờn, mòn. Tôi lôi thôi quá rồi. Cái áo công chức có lẽ còn lành lặn, nhưng đâu thể mặc áo công chức đi ăn tiệc. Mà quan trọng là ở đầu gối quần có một vết vàng khổng lồ. Tôi linh cảm chỉ riêng vết này đã lấy đi chín phần mười phẩm giá của tôi. Tôi cũng biết nghĩ thế là rất thấp hèn. “Nhưng bây giờ không phải lúc nghĩ ngợi; bây giờ thực tại đã đến”, tôi nghĩ và nản chí. Tôi cũng biết quá rõ, ngay lúc ấy, rằng mình đang thổi phồng tất cả những sự việc này đến quái dị; nhưng biết làm sao: tôi không tự chủ nổi nữa, và cơn sốt run rẩy tôi. Tôi tuyệt vọng hình dung cái “đồ đê tiện” Zverkov sẽ đón tôi từ trên cao và lạnh nhạt ra sao; thằng đần Trudolyubov sẽ nhìn tôi với sự khinh bỉ đần độn, không gì cưỡng nổi thế nào; thằng nhãi Ferfichkin sẽ cười khúc khích nhơ nhớp và trơ tráo bên cạnh tôi ra sao, để nịnh Zverkov; Simonov sẽ hiểu hết điều này trong bụng khéo thế nào và sẽ khinh tôi vì sự hèn hạ của lòng hư danh và nhút nhát của tôi ra sao, và quan trọng nhất — tất cả sẽ nhỏ nhoi, phi văn chương, thường tục biết bao. Dĩ nhiên tốt nhất là đừng đi hẳn. Nhưng chính điều ấy lại là bất khả hơn cả: một khi tôi bị kéo đi thì cứ thế bị hút vào cả người lẫn đầu. Rồi suốt đời tôi sẽ tự chọc mình: “Sao, sợ rồi à, sợ thực tại rồi, sợ rồi!” Trái lại, tôi khao khát chứng minh cho cả cái “lũ cặn bã” ấy thấy rằng tôi không hề nhát như tôi tự tưởng tượng. Chưa hết: trong cơn kịch phát nhất của cơn sốt nhát gan, tôi mơ được thắng thế, chiến thắng, cuốn họ đi, bắt họ yêu mình — thôi thì ít ra “vì tư tưởng cao thượng và trí hóm hỉnh không còn nghi ngờ gì”. Họ sẽ bỏ Zverkov, hắn sẽ ngồi một bên, im lặng và xấu hổ, còn tôi sẽ nghiền nát Zverkov. Rồi có thể tôi sẽ làm hòa với hắn và uống xưng mày tao, nhưng điều ác nhất và cay đắng nhất với tôi là ngay lúc ấy tôi biết, biết rất rõ và chắc chắn, rằng thực ra mình chẳng cần cái gì trong số đó, rằng thực ra tôi không hề muốn nghiền nát, chinh phục, lôi kéo họ, và rằng cho cả kết quả ấy, giá tôi có đạt được thật, chính tôi, trước tiên, cũng chẳng cho nổi một xu. Ôi, tôi cầu Chúa biết bao cho ngày ấy qua mau! Trong nỗi buồn không tả xiết tôi bước đến cửa sổ, mở ô thoáng và nhìn vào màn sương đục của tuyết ướt rơi dày đặc…

Наконец на моих дрянных стенных часишках прошипело пять. Я схватил шапку и, стараясь не взглянуть на Аполлона, — который еще с утра все ждал от меня выдачи жалованья, но по гордости своей не хотел заговорить первый, — скользнул мимо него из дверей и на лихаче, которого нарочно нанял за последний полтинник, подкатил барином к Hôtel de Paris.

Cuối cùng cái đồng hồ treo tường tồi tàn của tôi rít lên năm tiếng. Tôi chộp mũ và, cố không nhìn Apollon — hắn từ sáng cứ chờ tôi phát lương nhưng vì kiêu hãnh không chịu mở lời trước, — tôi lách qua hắn ra cửa, rồi trên chiếc xe ngựa phóng như bay mà tôi cố ý mướn bằng đồng nửa rúp cuối cùng, tôi phóng tới khách sạn Paris như một ông lớn.

Часть II · Глава IV

Phần II · Chương IV

Я еще накануне знал, что приеду первый. Но уж дело было не в первенстве.

Từ hôm qua tôi đã biết mình sẽ đến đầu tiên. Nhưng chuyện đâu còn là ai đến trước.

Их не только никого не было, но я даже едва отыскал нашу комнату. На столе было еще не совсем накрыто. Что же это значило? После многих расспросов я добился наконец от слуг, что обед заказан к шести часам, а не к пяти. Это подтвердили и в буфете. Даже стыдно стало расспрашивать. Было еще только двадцать пять минут шестого. Если они переменили час, то во всяком случае должны же были известить; на то городская почта, а не подвергать меня «позору» и перед собой и… и хоть перед слугами. Я сел; слуга стал накрывать; при нем стало как-то еще обиднее. К шести часам, кроме горевших ламп, в комнату внесены были свечи. Слуга не подумал, однако ж, внести их тотчас же, как я приехал. В соседней комнате обедали, на разных столах, два какие-то мрачных посетителя, сердитые с виду и молчавшие. В одной из дальних комнат было очень шумно; даже кричали; слышен был хохот целой ватаги людей; слышались какие-то скверные французские взвизги: обед был с дамами. Одним словом, было очень тошно. Редко я проводил более скверную минуту, так что когда они, ровно в шесть часов, явились все разом, я, на первый миг, обрадовался им как каким-то освободителям и чуть не забыл, что обязан смотреть обиженным.

Không những chưa có ai, mà tôi còn suýt không tìm ra phòng của chúng tôi. Bàn chưa dọn xong hẳn. Thế là sao? Hỏi mãi, cuối cùng tôi mới moi được ở đám hầu bàn rằng bữa tiệc đặt lúc sáu giờ chứ không phải năm giờ. Ngoài quầy cũng xác nhận thế. Hỏi thêm cũng thấy xấu hổ. Mới năm giờ hai mươi lăm phút. Nếu họ đổi giờ thì dù sao cũng phải báo; có thư gửi trong thành phố để làm gì, chứ đừng để tôi chịu cái “nhục” trước chính mình và… và dù chỉ trước đám hầu bàn. Tôi ngồi xuống; người hầu bắt đầu dọn bàn; có hắn ở đó tôi lại càng tủi hơn. Gần sáu giờ, ngoài đèn đang cháy, người ta còn mang nến vào phòng. Nhưng người hầu đã chẳng nghĩ ra mà mang nến vào ngay khi tôi vừa đến. Ở phòng bên, trên những bàn riêng, hai vị khách ảm đạm nào đó đang ăn, vẻ mặt cau có và im lặng. Ở một phòng xa xa ồn lắm; thậm chí có tiếng la hét; nghe cả tiếng cười của cả một đám người; nghe những tiếng rít tiếng Pháp tục tĩu: bữa tiệc có phụ nữ. Tóm lại, ngán ngẩm lắm. Hiếm khi tôi sống một phút tệ hơn thế, đến nỗi khi họ, đúng sáu giờ, kéo đến cùng một lúc, thì thoạt đầu tôi mừng như gặp những vị cứu tinh nào đó và suýt quên rằng mình phải làm ra vẻ bị xúc phạm.

Зверков вошел впереди всех, видимо предводительствуя. И он и все они смеялись; но, увидя меня, Зверков приосанился, подошел неторопливо, несколько перегибаясь в талье, точно кокетничая, и подал мне руку, ласково, но не очень, с какой-то осторожной, чуть не генеральской вежливостию, точно, подавая руку, оберегал себя от чего-то. Я воображал, напротив, что он, тотчас же как войдет, захохочет своим прежним хохотом, тоненьким и со взвизгами, и с первых же слов пойдут плоские его шутки и остроты. К ним-то я и готовился еще с вечера, но никак уж не ожидал я такого свысока, такой превосходительной ласки. Стало быть, он уж вполне считал себя теперь неизмеримо выше меня во всех отношениях? Если б он только обидеть меня хотел этим генеральством, то ничего еще, думал я; я бы как-нибудь там отплевался. Но что, если и в самом деле, без всякого желанья обидеть, в его баранью башку серьезно заползла идейка, что он неизмеримо выше меня и может на меня смотреть не иначе, как только с покровительством? От одного этого предположения я уже стал задыхаться.

Zverkov bước vào trước tất cả, rõ ràng là người cầm đầu. Hắn và cả bọn đều đang cười; nhưng thấy tôi, Zverkov ưỡn người lên, thong thả bước lại, hơi uốn ở eo, như làm duyên, và đưa tay cho tôi, ân cần nhưng không quá, bằng một thứ lịch sự cẩn trọng, gần như kiểu tướng lĩnh, như thể khi đưa tay là hắn đang giữ mình khỏi điều gì. Tôi lại tưởng tượng ngược lại, rằng hắn vừa bước vào sẽ bật ngay tràng cười cũ, the thé và rít lên, và ngay từ những lời đầu sẽ phun ra những câu đùa nhạt nhẽo, dí dỏm của hắn. Chính những thứ ấy tôi đã chuẩn bị đón từ tối hôm trước, nhưng tuyệt nhiên không ngờ cái giọng bề trên, cái vẻ ân cần của ngài đại nhân như thế. Vậy là hắn đã hoàn toàn coi mình cao hơn tôi không đo nổi về mọi mặt? Nếu hắn chỉ muốn xúc phạm tôi bằng cái dáng tướng lĩnh ấy thì chưa sao, tôi nghĩ; tôi sẽ nhổ trả bằng cách nào đó. Nhưng nếu thật sự, chẳng chút ý xúc phạm, trong cái đầu cừu của hắn đã nghiêm túc bò vào cái ý nghĩ nhỏ rằng hắn cao hơn tôi không đo nổi và chỉ có thể nhìn tôi bằng vẻ bảo hộ thì sao? Chỉ riêng giả thiết này đã làm tôi nghẹt thở.

— Я с удивлением узнал о вашем желании участвовать с нами, — начал он, сюсюкивая и пришепетывая, и растягивая слова, чего прежде с ним не бывало. — Мы с вами как-то все не встречались. Вы нас дичитесь. Напрасно. Мы не так страшны, как вам кажется. Ну-с, во всяком случае рад во-зоб-но-вить…

— Tôi ngạc nhiên khi biết anh muốn dự cùng chúng tôi, — hắn bắt đầu, ngọng nghịu, nói chữ nọ chữ kia, kéo dài giọng, điều mà trước kia hắn không có. — Chúng ta cứ chẳng gặp nhau. Anh tránh chúng tôi. Uổng quá. Chúng tôi không đáng sợ như anh tưởng đâu. À, dù sao tôi cũng mừng được tái-thi-ết…

И он небрежно повернулся положить на окно шляпу.

Và hắn tỉnh bơ quay đi đặt mũ lên bệ cửa sổ.

— Давно ждете? — спросил Трудолюбов.

— Chờ lâu chưa? — Trudolyubov hỏi.

— Я приехал ровно в пять часов, как мне вчера назначили, — отвечал я громко и с раздражением, обещавшим близкий взрыв.

— Tôi đến đúng năm giờ, như hôm qua đã hẹn, — tôi đáp to và gắt, giọng hứa hẹn một vụ nổ sắp tới.

— Разве ты не дал ему знать, что переменили часы? — оборотился Трудолюбов к Симонову.

— Cậu không báo là đổi giờ cho nó à? — Trudolyubov quay sang Simonov.

— Не дал. Забыл, — отвечал тот, но без всякого раскаяния и, даже не извинившись передо мной, пошел распоряжаться закуской.

— Không báo. Quên, — anh ta đáp, nhưng chẳng chút hối hận, và cũng chẳng xin lỗi tôi, đi ra lo món khai vị.

— Так вы здесь уж час, ах, бедный! — вскрикнул насмешливо Зверков, потому что, по его понятиям, это действительно должно было быть ужасно смешно. За ним, подленьким, звонким, как у собачонки, голоском закатился подлец Ферфичкин. Очень уж и ему показалось смешно и конфузно мое положение.

— Vậy là anh ở đây đã một tiếng rồi, ôi, tội nghiệp! — Zverkov kêu lên chế giễu, vì theo cách nghĩ của hắn thì điều ấy đúng là phải buồn cười kinh khủng. Theo sau hắn, bằng cái giọng đê tiện, the thé như tiếng chó con, thằng đê tiện Ferfichkin cười ngặt nghẽo. Hắn cũng thấy hoàn cảnh của tôi quá buồn cười và quá khó coi.

— Это вовсе не смешно! — закричал я Ферфичкину, раздражаясь все более и более, — виноваты другие, а не я. Мне пренебрегли дать знать. Это-это-это… просто нелепо.

— Chẳng buồn cười gì cả! — tôi quát Ferfichkin, càng lúc càng tức, — lỗi là ở người khác, không phải ở tôi. Người ta khinh thường không báo cho tôi. Đây-đây-đây… đơn giản là vô lý.

— Не только нелепо, а и еще что-нибудь, — проворчал Трудолюбов, наивно за меня заступаясь. — Вы уж слишком мягки. Просто невежливость. Конечно, не умышленная. И как это Симонов… гм!

— Không chỉ vô lý, mà còn gì khác nữa, — Trudolyubov lầm bầm, ngây thơ bênh tôi. — Anh quá hiền. Đơn giản là bất lịch sự. Dĩ nhiên không cố ý. Mà sao Simonov lại… hừm!

— Если б со мной этак сыграли, — заметил Ферфичкин, — я бы…

— Nếu người ta chơi tôi như thế, — Ferfichkin nhận xét, — thì tôi…

— Да вы бы велели себе что-нибудь подать, — перебил Зверков, — или просто спросили бы обедать не дожидаясь.

— Thì anh bảo họ mang gì đó ra cho anh, — Zverkov ngắt lời, — hoặc đơn giản là gọi ăn tối luôn, khỏi chờ.

— Согласитесь, что я бы мог это сделать без всякого позволения, — отрезал я. — Если я ждал, то…

— Anh phải thừa nhận là tôi có thể làm thế mà chẳng cần ai cho phép, — tôi cắt lại. — Nếu tôi chờ thì là vì…

— Садимся, господа, — закричал вошедший Симонов, — все готово; за шампанское отвечаю, отлично заморожено… Ведь я вашей квартиры не знал, где ж вас отыскивать? — оборотился он вдруг ко мне, но опять как-то не глядя на меня. Очевидно, он имел что-то против. Знать, после вчерашнего надумался.

— Ngồi đi các ông, — Simonov bước vào gọi, — xong cả rồi; sâm panh thì tôi bảo đảm, ướp lạnh tuyệt vời… Tôi có biết nhà anh ở đâu đâu, biết tìm anh ở chỗ nào? — anh ta bỗng quay sang tôi, nhưng lại không nhìn tôi. Rõ ràng anh ta có điều gì với tôi. Chắc sau hôm qua anh ta đã nghĩ ngợi.

Все сели; сел и я. Стол был круглый. По левую руку от меня пришелся Трудолюбов, по правую Симонов. Зверков сел напротив; Ферфичкин подле него, между ним и Трудолюбовым.

Tất cả ngồi xuống; tôi cũng ngồi. Bàn tròn. Bên tay trái tôi là Trudolyubov, bên phải là Simonov. Zverkov ngồi đối diện; Ferfichkin cạnh hắn, giữa hắn và Trudolyubov.

— Ска-а-ажите, вы… в департаменте? — продолжал заниматься мною Зверков. Видя, что я сконфужен, он серьезно вообразил, что меня надо обласкать и, так сказать, ободрить. «Что ж он, хочет, что ли, чтоб я в него бутылкой пустил», — подумал я в бешенстве. Раздражался я, с непривычки, как-то неестественно скоро.

— Nó-ói xem, anh… ở sở à? — Zverkov tiếp tục bận tâm đến tôi. Thấy tôi bối rối, hắn nghiêm túc tưởng rằng phải vỗ về tôi và, nói cho vui, cổ vũ tôi. “Hắn muốn tôi phang chai vào hắn hay sao”, — tôi nghĩ trong cơn điên. Vì chưa quen, tôi nổi cáu nhanh một cách không tự nhiên.

— В …й канцелярии, — ответил я отрывисто, глядя в тарелку.

— Ở phòng thuộc bộ …, — tôi đáp cụt lủn, nhìn xuống đĩa.

— И… ввам ввыгодно? Ска-ажите, что вас паанудило оставить прежнюю службу?

— Và… cc-có lợi không? Nó-ói xem, điều gì đã xúi anh bỏ chỗ cũ?

— То и па-а-анудило, что захотелось оставить прежнюю службу, — протянул я втрое больше, уже почти не владея собою. Ферфичкин фыркнул. Симонов иронически посмотрел на меня; Трудолюбов остановился есть и стал меня рассматривать с любопытством.

— Chính điều đã xúi-úi: muốn bỏ chỗ cũ, — tôi kéo dài gấp ba, gần như không còn tự chủ. Ferfichkin phì cười. Simonov nhìn tôi mỉa mai; Trudolyubov ngừng ăn và bắt đầu săm soi tôi với vẻ tò mò.

Зверкова покоробило, но он не хотел заметить.

Zverkov khó chịu, nhưng không muốn để ý.

— Ну-у-у, а как ваше содержание?

— À-à-à, thế thu nhập của anh thì sao?

— Какое это содержание?

— Thu nhập nào?

— То есть ж-жалованье?

— Nghĩa là l-lương ấy?

— Да что вы меня экзаменуете!

— Sao anh cứ thẩm vấn tôi thế!

Впрочем, я тут же и назвал, сколько получаю жалованья. Я ужасно краснел.

Tuy vậy tôi nói ngay mình lĩnh bao nhiêu lương. Tôi đỏ mặt kinh khủng.

— Небогато, — важно заметил Зверков.

— Không giàu, — Zverkov nhận xét đạo mạo.

— Да-с, нельзя в кафе-ресторанах обедать! — нагло прибавил Ферфичкин.

— Vâng, thế thì không ăn nổi ở các quán cà phê-nhà hàng! — Ferfichkin trơ tráo nói thêm.

— По-моему, так даже просто бедно, — серьезно заметил Трудолюбов.

— Tôi thì thấy thậm chí là nghèo, — Trudolyubov nhận xét nghiêm trang.

— И как вы похудели, как переменились… с тех пор… — прибавил Зверков, уже не без яду, с каким-то нахальным сожалением, рассматривая меня и мой костюм.

— Mà anh gầy đi bao nhiêu, đổi khác bao nhiêu… từ hồi ấy… — Zverkov nói thêm, đã không thiếu nọc độc, với một vẻ thương hại trơ tráo, săm soi tôi và bộ quần áo của tôi.

— Да полно конфузить-то, — хихикая, вскрикнул Ферфичкин.

— Thôi đừng làm người ta xấu hổ nữa, — Ferfichkin vừa cười khúc khích vừa kêu.

— Милостивый государь, знайте, что я не конфужусь, — прорвался я наконец, — слышите-с! Я обедаю здесь, «в кафе-ресторане», на свои деньги, на свои, а не на чужие, заметьте это, monsieur Ферфичкин.

— Thưa ông, xin biết cho là tôi không xấu hổ, — cuối cùng tôi bật ra, — nghe rõ chưa! Tôi ăn ở đây, “trong quán cà phê-nhà hàng”, bằng tiền của tôi, tiền của tôi, chứ không phải tiền người khác, xin ông lưu ý điều đó, monsieur Ferfichkin.

— Ка-ак! кто ж это здесь не на свои обедает? Вы как будто… — вцепился Ферфичкин, покраснев, как рак, и с остервенением смотря мне в глаза.

— Cái-ì! Ai ở đây mà ăn không bằng tiền của mình? Anh hình như… — Ferfichkin túm lấy, đỏ như tôm luộc và dữ tợn nhìn vào mắt tôi.

— Та-ак, — отвечал я, чувствуя, что далеко зашел, — и полагаю, что лучше бы нам заняться разговором поумней.

— Thế đấy, — tôi đáp, cảm thấy mình đã đi quá xa, — và tôi cho rằng tốt hơn ta nên chuyển sang chuyện trò khôn ngoan hơn.

— Вы, кажется, намереваетесь ваш ум показывать?

— Hình như anh định phô trí khôn của mình?

— Не беспокойтесь, это было бы совершенно здесь лишнее.

— Đừng lo, ở đây điều ấy hoàn toàn thừa.

— Да вы это что, сударь вы мой, раскудахтались — а? вы не с ума ли уж спятили, в вашем лепартаменте?

— Này anh bạn quý của tôi, anh cục tác cái gì thế — hả? Anh có điên rồi không, ở cái xở của anh?

— Довольно, господа, довольно! — закричал всевластно Зверков.

— Đủ rồi, các ông, đủ rồi! — Zverkov quát đầy quyền uy.

— Как это глупо! — проворчал Симонов.

— Ngu làm sao! — Simonov lầm bầm.

— Действительно, глупо, мы собрались в дружеской компании, чтоб проводить в вояж доброго приятеля, а вы считаетесь, — заговорил Трудолюбов, грубо обращаясь ко мне одному. — Вы к нам сами вчера напросились, не расстраивайте же общей гармонии…

— Quả thật ngu, chúng ta họp trong một nhóm bạn bè để tiễn một người bạn tốt lên đường, mà anh lại đi so đo, — Trudolyubov nói, thô bạo quay riêng sang tôi. — Chính hôm qua anh tự xin chen vào, thế thì đừng phá cái hòa khí chung…

— Довольно, довольно, — кричал Зверков. — Перестаньте, господа, это нейдет. А вот я вам лучше расскажу, как я третьего дня чуть не женился…

— Đủ rồi, đủ rồi, — Zverkov hô. — Thôi đi các ông, thế không hay. Thà tôi kể cho các cậu nghe hôm kia tôi suýt cưới vợ thế nào…

И вот начался какой-то пашквиль о том, как этот господин третьего дня чуть не женился. О женитьбе, впрочем, не было ни слова, но в рассказе все мелькали генералы, полковники и даже камер-юнкеры, а Зверков между ними чуть не в главе. Начался одобрительный смех; Ферфичкин даже взвизгивал.

Và thế là bắt đầu một thiên truyện bôi bác về việc ông này hôm kia suýt cưới vợ. Thật ra chuyện cưới hỏi thì không có lấy nửa chữ, nhưng trong câu chuyện cứ lấp ló toàn tướng, đại tá, thậm chí cả thiếu thị thần, và Zverkov ở giữa họ gần như đứng đầu. Tiếng cười tán thưởng nổi lên; Ferfichkin còn rít lên.

Все меня бросили, и я сидел раздавленный и уничтоженный.

Tất cả đã bỏ rơi tôi, và tôi ngồi đó, bị nghiền nát và tiêu diệt.

«Господи, мое ли это общество! — думал я. — И каким дураком я выставил себя сам перед ними! Я, однако ж, много позволил Ферфичкину. Думают балбесы, что честь мне сделали, дав место за своим столом, тогда как не понимают, что это я, я им делаю честь, а не мне они! „Похудел! Костюм!“ О проклятые панталоны! Зверков еще давеча заметил желтое пятно на коленке… Да чего тут! Сейчас же, сию минуту встать из-за стола, взять шляпу и просто уйти, не говоря ни слова… Из презренья! А завтра хоть на дуэль. Подлецы. Ведь не семи же рублей мне жалеть. Пожалуй, подумают… Черт возьми! Не жаль мне семи рублей! Сию минуту ухожу!..»

“Trời ơi, đây mà là giới của mình sao! — tôi nghĩ. — Và tự mình tôi đã bày bộ mặt ngu ra trước họ thế nào! Vậy mà tôi đã nhường Ferfichkin nhiều quá. Lũ ngốc ấy tưởng đã ban cho tôi vinh dự khi cho tôi một chỗ ở bàn của chúng, mà không hiểu rằng chính tôi, chính tôi mới ban vinh dự cho chúng, chứ không phải chúng cho tôi! ‘Gầy đi! Quần áo!’ Ôi cái quần đáng nguyền rủa! Hồi nãy Zverkov còn nhận ra vết vàng ở đầu gối… Mà làm gì ở đây! Ngay bây giờ, ngay phút này đứng dậy khỏi bàn, cầm mũ và cứ thế bỏ đi, không nói một lời… Vì khinh bỉ! Còn ngày mai thì đấu súng cũng được. Đồ đê tiện. Có phải tôi tiếc bảy rúp đâu. Họ có thể nghĩ… Quỷ bắt chúng đi! Tôi không tiếc bảy rúp! Đi ngay phút này!..”

Разумеется, я остался.

Dĩ nhiên, tôi ở lại.

Я пил с горя лафит и херес стаканами. С непривычки быстро хмелел, а с хмелем росла и досада. Мне вдруг захотелось оскорбить их всех самым дерзким образом и потом уж уйти. Улучить минуту и показать себя — пусть же скажут: хоть и смешон, да умен… и… и… одним словом, черт с ними!

Vì buồn, tôi uống rượu Lafite và xê-rét từng ly lớn. Vì chưa quen, tôi say nhanh, và theo cơn say, cái bực dọc cũng lớn dần. Tôi bỗng muốn xúc phạm tất cả bọn họ bằng cách táo tợn nhất rồi mới đi. Chộp lấy phút thích hợp và phô mình ra — để họ phải nói: tuy lố bịch mà thông minh… và… và… tóm lại quỷ bắt họ đi!

Я нагло обвел их всех осоловелыми глазами. Но они точно уж меня позабыли совсем. У них было шумно, крикливо, весело. Говорил все Зверков. Я начал прислушиваться. Зверков рассказывал о какой-то пышной даме, которую он довел-таки наконец до признанья (разумеется, лгал, как лошадь), и что в этом деле особенно помогал ему его интимный друг, какой-то князек, гусар Коля, у которого три тысячи душ.

Tôi trơ tráo đưa đôi mắt đờ đẫn quét qua tất cả. Nhưng họ như đã quên hẳn tôi. Bên họ ồn ào, om sòm, vui vẻ. Zverkov nói suốt. Tôi bắt đầu lắng nghe. Zverkov đang kể về một bà quý phái lộng lẫy nào đó mà cuối cùng hắn cũng đã ép được đến mức thú nhận (dĩ nhiên là nói dối như Cuội), và trong việc ấy người giúp hắn đặc biệt là bạn thân của hắn, một ông tiểu công tước nào đó, sĩ quan kỵ binh Kolya, có ba nghìn linh hồn.

— А между тем этого Коли, у которого три тысячи душ, здесь нет как нет проводить-то вас, — ввязался я вдруг в разговор. На минуту все замолчали.

— Thế mà cái anh Kolya ba nghìn linh hồn ấy chẳng thấy đâu ở đây để tiễn anh, — tôi bỗng chen vào chuyện. Trong một phút tất cả im lặng.

— Вы уж о сю пору пьяны, — согласился наконец заметить меня Трудолюбов, презрительно накосясь в мою сторону. Зверков молча рассматривал меня, как букашку. Я опустил глаза. Симонов поскорей начал разливать шампанское.

— Anh say rồi, mới giờ này, — Trudolyubov cuối cùng đồng ý để ý đến tôi, liếc xéo sang tôi đầy khinh bỉ. Zverkov lặng lẽ săm soi tôi như con bọ. Tôi cụp mắt xuống. Simonov vội vàng rót sâm panh.

Трудолюбов поднял бокал, за ним все, кроме меня.

Trudolyubov nâng ly, theo sau là tất cả, trừ tôi.

— Твое здоровье и счастливого пути! — крикнул он Зверкову; — за старые годы, господа, за наше будущее, ура!

— Chúc sức khỏe cậu, thượng lộ bình an! — hắn hô với Zverkov; — vì những năm xưa, các ông ạ, vì tương lai của chúng ta, hoan hô!

Все выпили и полезли целоваться с Зверковым. Я не трогался; полный бокал стоял передо мной непочатый.

Tất cả uống cạn và xúm lại hôn Zverkov. Tôi không nhúc nhích; ly đầy đặt trước mặt tôi nguyên.

— А вы разве не станете пить? — заревел потерявший терпение Трудолюбов, грозно обращаясь ко мне.

— Thế anh không định uống à? — Trudolyubov mất kiên nhẫn gầm lên, hầm hầm quay sang tôi.

— Я хочу сказать спич со своей стороны, особо… и тогда выпью, господин Трудолюбов.

— Tôi muốn nói một bài diễn văn riêng, về phần tôi… rồi sẽ uống, thưa ông Trudolyubov.

— Противная злючка! — проворчал Симонов.

— Đồ hay gắt gỏng đáng ghét! — Simonov lầm bầm.

Я выпрямился на стуле и взял бокал в лихорадке, готовясь к чему-то необыкновенному и сам еще не зная, что именно я скажу.

Tôi ngồi thẳng người trên ghế và cầm ly trong cơn sốt, chuẩn bị cho điều gì phi thường mà bản thân còn chưa biết mình sẽ nói gì.

— Silence! — крикнул Ферфичкин. — То-то ума-то будет! — Зверков ждал очень серьезно, понимая, в чем дело.

— Silence! — Ferfichkin hô. — Khối trí tuệ đây! — Zverkov chờ rất nghiêm túc, hiểu chuyện gì đang diễn ra.

— Господин поручик Зверков,— начал я, — знайте, что я ненавижу фразу, фразеров и тальи с перехватами… Это первый пункт, а за сим последует второй.

— Thưa ông trung úy Zverkov, — tôi mở lời, — xin biết rằng tôi ghét những lời hoa mỹ, bọn nói hoa mỹ, và những cái eo thắt uốn éo… Đó là điểm thứ nhất, còn tiếp theo sẽ là điểm thứ hai.

Все сильно пошевелились.

Tất cả xôn xao dữ dội.

— Второй пункт: ненавижу клубничку и клубничников. И особенно клубничников!

— Điểm thứ hai: tôi ghét chuyện trăng hoa và bọn trăng hoa. Nhất là bọn trăng hoa!

— Третий пункт: люблю правду, искренность и честность, — продолжал я почти машинально, потому что сам начинал уж леденеть от ужаса, не понимая, как это я так говорю… — Я люблю мысль, мсье Зверков; я люблю настоящее товарищество, на равной ноге, а не… гм… Я люблю… А впрочем, отчего ж? И я выпью за ваше здоровье, мсье Зверков. Прельщайте черкешенок, стреляйте врагов отечества и… и… За ваше здоровье, мсье Зверков!

— Điểm thứ ba: tôi yêu sự thật, sự chân thành và sự ngay thẳng, — tôi tiếp tục gần như máy móc, vì chính tôi bắt đầu lạnh toát vì kinh hoàng, không hiểu sao mình lại nói thế này… — Tôi yêu tư tưởng, monsieur Zverkov; tôi yêu tình bạn thực thụ, ngang hàng, chứ không phải… hừm… Tôi yêu… Mà thôi, sao lại không? Tôi cũng sẽ uống chúc sức khỏe ngài, monsieur Zverkov. Cứ việc quyến rũ các cô gái Circassia, cứ bắn kẻ thù của tổ quốc và… và… Chúc sức khỏe ngài, monsieur Zverkov!

Зверков встал со стула, поклонился мне и сказал:

Zverkov đứng dậy khỏi ghế, cúi chào tôi và nói:

— Очень вам благодарен.

— Xin cảm ơn anh rất nhiều.

Он был ужасно обижен и даже побледнел.

Hắn bị xúc phạm kinh khủng và thậm chí tái mặt.

— Черт возьми, — заревел Трудолюбов, ударив по столу кулаком.

— Quỷ bắt, — Trudolyubov gầm lên, đấm tay xuống bàn.

— Нет-с, за это по роже бьют! — взвизгнул Ферфичкин.

— Không đâu, thế thì phải đấm vào mặt! — Ferfichkin rít lên.

— Выгнать его надо! — проворчал Симонов.

— Phải tống nó ra! — Simonov lầm bầm.

— Ни слова, господа, ни жеста! — торжественно крикнул Зверков, останавливая общее негодованье. — Благодарю вас всех, но я сам сумею доказать ему, насколько ценю его слова.

— Không một lời, các ông, không một cử chỉ! — Zverkov trang trọng hô, ngăn cơn phẫn nộ chung. — Cảm ơn tất cả các cậu, nhưng tự tôi sẽ biết cách cho hắn thấy tôi trân trọng lời hắn đến mức nào.

— Господин Ферфичкин, завтра же вы мне дадите удовлетворенье за ваши сейчашние слова! — громко сказал я, важно обращаясь к Ферфичкину.

— Ông Ferfichkin, ngay ngày mai ông sẽ cho tôi được thỏa mãn danh dự về những lời vừa rồi! — tôi nói to, đạo mạo quay sang Ferfichkin.

— То есть дуэль-с? Извольте, — отвечал тот, но, верно, я был так смешон, вызывая, и так это не шло к моей фигуре, что все, а за всеми и Ферфичкин, так и легли со смеху.

— Tức là đấu súng ạ? Xin sẵn lòng, — hắn đáp, nhưng hẳn là tôi lố bịch quá khi thách đấu, và việc ấy không hợp với dáng người tôi đến nỗi tất cả, và theo sau tất cả là Ferfichkin, lăn ra cười.

— Да, конечно, бросить его! Ведь совсем уж пьян! — с омерзением проговорил Трудолюбов.

— Ừ, dĩ nhiên, bỏ nó đi! Say bí tỉ rồi còn gì! — Trudolyubov nói đầy ghê tởm.

— Никогда не прощу себе, что его записал! — проворчал опять Симонов.

— Tôi sẽ không bao giờ tha thứ cho mình vì đã ghi tên nó! — Simonov lại lầm bầm.

«Вот теперь бы и пустить бутылкой во всех», — подумал я, взял бутылку и… налил себе полный стакан.

“Đây, giờ là lúc phang chai vào tất cả”, — tôi nghĩ, cầm chai lên và… rót đầy một ly cho mình.

«…Нет, лучше досижу до конца! — продолжал я думать, — вы были бы рады, господа, чтоб я ушел. Ни за что. Нарочно буду сидеть и пить до конца, в знак того, что не придаю вам ни малейшей важности. Буду сидеть и пить, потому что здесь кабак, а я деньги за вход заплатил. Буду сидеть и пить, потому что вас за пешек считаю, за пешек несуществующих. Буду сидеть и пить… и петь, если захочу, да-с, и петь, потому что право такое имею… чтоб петь… гм».

“…Không, thà ngồi đến cùng! — tôi tiếp tục nghĩ, — các ngài sẽ vui nếu tôi bỏ đi, thưa các ngài. Đừng hòng. Tôi cố ý sẽ ngồi và uống đến cùng, để tỏ rằng tôi không coi các ngài ra gì dù chỉ một chút. Tôi sẽ ngồi và uống, vì đây là quán rượu và tôi đã trả tiền vào cửa. Tôi sẽ ngồi và uống, vì tôi coi các ngài là con tốt, con tốt không tồn tại. Tôi sẽ ngồi và uống… và hát, nếu tôi muốn, vâng, và hát, vì tôi có quyền ấy… hát… hừm.”

Но я не пел. Я старался только ни на кого из них не глядеть; принимал независимейшие позы и с нетерпеньем ждал, когда со мной они сами, первые, заговорят. Но, увы, они не заговорили. И как бы, как бы я желал в эту минуту с ними помириться! Пробило восемь часов, наконец девять. Они перешли со стола на диван. Зверков разлегся на кушетке, положив одну ногу на круглый столик. Туда перенесли и вино. Он действительно выставил им три бутылки своих. Меня, разумеется, не пригласил. Все обсели его на диване. Они слушали его чуть не с благоговеньем. Видно было, что его любили. «За что? за что?» — думал я про себя. Изредка они приходили в пьяный восторг и целовались. Они говорили о Кавказе, о том, что такое истинная страсть, о гальбике, о выгодных местах по службе; о том, сколько доходу у гусара Подхаржевского, которого никто из них не знал лично, и радовались, что у него много доходу; о необыкновенной красоте и грации княгини Д-й, которую тоже никто из них никогда не видал; наконец дошло до того, что Шекспир бессмертен.

Nhưng tôi không hát. Tôi chỉ cố không nhìn ai trong bọn họ; làm đủ tư thế độc lập nhất và sốt ruột chờ họ tự bắt chuyện với tôi, trước tiên. Nhưng than ôi, họ không bắt chuyện. Và lúc ấy tôi muốn làm lành với họ biết bao, biết bao! Tám giờ điểm, cuối cùng chín giờ. Họ chuyển từ bàn ăn sang đi văng. Zverkov nằm dài trên ghế trường kỷ, gác một chân lên cái bàn tròn. Rượu cũng chuyển sang đó. Hắn quả thật đã bày ra ba chai của hắn cho họ. Còn tôi thì dĩ nhiên hắn không mời. Tất cả ngồi vây quanh hắn trên đi văng. Họ nghe hắn gần như thành kính. Rõ ràng người ta quý hắn. “Vì sao? vì sao?” tôi tự nghĩ. Thỉnh thoảng họ lên cơn hứng khởi say và hôn nhau. Họ nói về Kavkaz, về thế nào là đam mê thực sự, về chuyện bài bạc, về những chỗ béo bở trong công vụ; về việc thu nhập của viên sĩ quan kỵ binh Podkharzhevsky, người mà không ai trong họ quen biết, và mừng vì ông ta thu nhập nhiều; về vẻ đẹp và duyên dáng phi thường của công nương D—, người mà cũng chẳng ai trong họ từng thấy; cuối cùng đi đến chỗ Shakespeare bất tử.

Я презрительно улыбался и ходил по другую сторону комнаты, прямо против дивана, вдоль стены, от стола до печки и обратно. Всеми силами я хотел показать, что могу и без них обойтись; а между тем нарочно стучал сапогами, становясь на каблуки. Но все было напрасно. Они-то и не обращали внимания. Я имел терпенье проходить так, прямо перед ними, с восьми до одиннадцати часов, все по одному и тому же месту, от стола до печки и от печки обратно к столу. «Так хожу себе, и никто не может мне запретить». Входивший в комнату слуга несколько раз останавливался смотреть на меня; от частых оборотов у меня кружилась голова; минутами мне казалось, что я в бреду. В эти три часа я три раза вспотел и просох. Порой с глубочайшею, с ядовитою болью вонзалась в мое сердце мысль: что пройдет десять лет, двадцать лет, сорок лет, а я все-таки, хоть и через сорок лет, с отвращением и с унижением вспомню об этих грязнейших, смешнейших и ужаснейших минутах из всей моей жизни. Бессовестнее и добровольнее унижать себя самому было уже невозможно, и я вполне, вполне понимал это и все-таки продолжал ходить от стола до печки и обратно. «О, если б вы только знали, на какие чувства и мысли способен я и как я развит!» — думал я минутами; мысленно обращаясь к дивану, где сидели враги мои. Но враги мои вели себя так, как будто меня и не было в комнате. Раз, один только раз они обернулись ко мне, именно когда Зверков заговорил о Шекспире, а я вдруг презрительно захохотал. Я так выделанно и гадко фыркнул, что они все разом прервали разговор и молча наблюдали минуты две, серьезно, не смеясь, как я хожу по стенке, от стола до печки, и как я не обращаю на них никакого внимания. Но ничего не вышло: они не заговорили и через две минуты опять меня бросили. Пробило одиннадцать.

Tôi mỉm cười khinh bỉ và đi lại ở phía bên kia căn phòng, ngay trước đi văng, dọc theo tường, từ bàn đến lò sưởi và ngược lại. Tôi hết sức muốn chứng tỏ rằng không có họ tôi vẫn xoay xở được; thế mà tôi lại cố tình nện ủng thình thịch, dậm mạnh gót. Nhưng tất cả đều vô ích. Họ chẳng buồn để ý. Tôi có đủ kiên nhẫn đi như thế, ngay trước mặt họ, từ tám giờ đến mười một giờ, vẫn một chỗ ấy, từ bàn đến lò sưởi và từ lò sưởi trở lại bàn. “Tôi cứ đi đây, và không ai cấm được tôi.” Người hầu bước vào phòng mấy lần dừng lại nhìn tôi; vì quay vòng liên tục tôi chóng mặt; có lúc tôi tưởng mình đang mê sảng. Trong ba tiếng ấy tôi ba lần toát mồ hôi rồi khô. Có lúc, với cơn đau sâu nhất, độc nhất, ý nghĩ này đâm vào tim tôi: mười năm, hai mươi năm, bốn mươi năm sẽ trôi qua, vậy mà dù là bốn mươi năm sau tôi vẫn sẽ nhớ với ghê tởm và nhục nhã về những phút bẩn thỉu nhất, lố bịch nhất và khủng khiếp nhất ấy trong cả đời mình. Không thể hạ nhục chính mình một cách vô liêm sỉ hơn, tự nguyện hơn nữa, và tôi hoàn toàn, hoàn toàn hiểu điều đó, vậy mà vẫn tiếp tục đi từ bàn đến lò sưởi và ngược lại. “Ôi, giá các người biết tôi có khả năng cảm xúc và suy nghĩ thế nào, và tôi có học thức ra sao!” — có lúc tôi nghĩ, trong đầu quay sang cái đi văng nơi kẻ thù tôi ngồi. Nhưng kẻ thù tôi cư xử như thể trong phòng chẳng có tôi. Một lần, chỉ một lần họ quay sang tôi, đúng lúc Zverkov nói về Shakespeare, còn tôi bỗng cười khinh bỉ. Tôi phì ra một tiếng giả tạo và gớm ghiếc đến nỗi tất cả cùng lúc ngừng chuyện và lặng lẽ quan sát hai phút, nghiêm túc, không cười, xem tôi đi dọc tường, từ bàn đến lò sưởi, và tôi chẳng thèm đoái hoài gì đến họ. Nhưng chẳng được gì: họ không bắt chuyện và hai phút sau lại bỏ tôi. Mười một giờ điểm.

— Господа, — закричал Зверков, подымаясь с дивана, — теперь все туда.

— Các ông, — Zverkov hô, nhổm dậy khỏi đi văng, — giờ thì tất cả đến đó.

— Конечно, конечно! — заговорили другие.

— Dĩ nhiên, dĩ nhiên! — những người khác nói.

Я круто поворотил к Зверкову. Я был до того измучен, до того изломан, что хоть зарезаться, а покончить! У меня была лихорадка; смоченные потом волосы присохли ко лбу и вискам.

Tôi quay phắt về phía Zverkov. Tôi mệt rã, nát vụn đến mức chỉ muốn cứa cổ cho xong! Tôi lên cơn sốt; tóc ướt mồ hôi dính vào trán và thái dương.

— Зверков! я прошу у вас прощенья, — сказал я резко и решительно, — Ферфичкин, и у вас тоже, у всех, у всех, я обидел всех!

— Zverkov! tôi xin anh tha lỗi, — tôi nói gắt và quyết liệt, — Ferfichkin, và cả anh nữa, tất cả, tất cả, tôi đã xúc phạm mọi người!

— Ага! дуэль-то не свой брат! — ядовито прошипел Ферфичкин.

— Ha! đấu súng thì không phải trò đùa đâu nhỉ! — Ferfichkin rít độc.

Меня больно резнуло по сердцу.

Tim tôi nhói đau.

— Нет, я не дуэли боюсь, Ферфичкин! Я готов с вами же завтра драться, уже после примирения. Я даже настаиваю на этом, и вы не можете мне отказать. Я хочу доказать вам, что я не боюсь дуэли. Вы будете стрелять первый, а я выстрелю на воздух.

— Không, tôi không sợ đấu súng, Ferfichkin! Tôi sẵn sàng ngày mai đấu với chính anh, sau khi đã làm lành. Tôi thậm chí khăng khăng đòi thế, và anh không thể từ chối tôi. Tôi muốn chứng minh cho anh thấy tôi không sợ đấu súng. Anh sẽ bắn trước, còn tôi sẽ bắn lên trời.

— Сам себя тешит, — заметил Симонов.

— Tự dỗ mình đấy, — Simonov nhận xét.

— Просто сбрендил! — отозвался Трудолюбов.

— Điên hẳn rồi! — Trudolyubov đáp.

— Да позвольте пройти, что вы поперек дороги стали!.. Ну чего вам надобно? — презрительно отвечал Зверков. Все они были красные; глаза у всех блистали: много пили.

— Cho đi qua nào, anh đứng chắn đường làm gì!.. Thế anh cần gì? — Zverkov đáp khinh bỉ. Ai nấy đều đỏ mặt; mắt ai cũng sáng rực: họ đã uống nhiều.

— Я прошу вашей дружбы, Зверков, я вас обидел, но…

— Tôi xin tình bạn của anh, Zverkov, tôi đã xúc phạm anh, nhưng…

— Обидели? В-вы! Ми-ня! Знайте, милостивый государь, что вы никогда и ни при каких обстоятельствах не можете меня обидеть!

— Xúc phạm? A-anh! Tô-ôi! Xin biết cho, thưa ông, rằng anh không bao giờ, trong bất cứ hoàn cảnh nào, có thể xúc phạm tôi!

— И довольно с вас, прочь! — скрепил Трудолюбов. — Едем.

— Thế là đủ với anh rồi, cút đi! — Trudolyubov chốt. — Đi thôi.

— Олимпия моя, господа, уговор! — крикнул Зверков.

— Olympia là của tôi nhé, các ông, đã thỏa thuận! — Zverkov hô.

— Не оспариваем! не оспариваем! — отвечали ему смеясь.

— Không tranh! không tranh! — họ đáp, cười.

Я стоял оплеванный. Ватага шумно выходила из комнаты, Трудолюбов затянул какую-то глупую песню. Симонов остался на крошечную минутку, чтоб дать на чай слугам. Я вдруг подошел к нему.

Tôi đứng đó, như bị nhổ vào mặt. Cả đám ồn ào kéo ra khỏi phòng, Trudolyubov cất lên một bài hát ngu ngốc nào đó. Simonov ở lại một phút ngắn ngủi để boa cho đám hầu. Tôi bỗng bước lại gần anh ta.

— Симонов! дайте мне шесть рублей! — сказал я решительно и отчаянно.

— Simonov! cho tôi sáu rúp! — tôi nói, quyết liệt và tuyệt vọng.

Он поглядел на меня в чрезвычайном изумлении какими-то тупыми глазами. Он тоже был пьян.

Anh ta nhìn tôi, kinh ngạc tột độ, bằng đôi mắt đần đần. Anh ta cũng say.

— Да разве вы и туда с нами?

— Thế anh cũng đi cùng đến đó à?

— Да!

— Phải!

— У меня денег нет! — отрезал он, презрительно усмехнулся и пошел из комнаты.

— Tôi không có tiền! — anh ta cắt, mỉm cười khinh bỉ và bỏ ra khỏi phòng.

Я схватил его за шинель. Это был кошмар.

Tôi túm lấy áo khoác của anh ta. Đó là một cơn ác mộng.

— Симонов! я видел у вас деньги, зачем вы мне отказываете? Разве я подлец? Берегитесь мне отказать: если б вы знали, если б вы знали, для чего я прошу! От этого зависит все, все мое будущее, все мои планы.

— Simonov! tôi thấy anh có tiền, sao anh từ chối tôi? Tôi là đồ đê tiện sao? Coi chừng mà từ chối tôi: giá anh biết, giá anh biết tôi xin để làm gì! Tất cả phụ thuộc vào đó, tất cả tương lai của tôi, tất cả kế hoạch của tôi.

Симонов вынул деньги и чуть не бросил их мне.

Simonov rút tiền ra và suýt ném cho tôi.

— Возьмите, если вы так бессовестны! — безжалостно проговорил он и побежал догонять их.

— Cầm lấy, nếu anh vô liêm sỉ thế! — anh ta nói không thương tiếc rồi chạy theo bọn họ.

Я остался на минуту один. Беспорядок, объедки, разбитая рюмка на полу, пролитое вино, окурки папирос, хмель и бред в голове, мучительная тоска в сердце и, наконец, лакей, все видевший и все слышавший и любопытно заглядывавший мне в глаза.

Tôi ở lại một mình trong chốc lát. Bừa bộn, thức ăn thừa, ly vỡ trên sàn, rượu đổ, mẩu thuốc lá, hơi men và cơn mê trong đầu, nỗi buồn giày vò trong tim, và cuối cùng là gã hầu bàn, thấy hết nghe hết và tò mò nhìn vào mắt tôi.

— Туда! — вскрикнул я. — Или они все на коленах, обнимая ноги мои, будут вымаливать моей дружбы, или… или я дам Зверкову пощечину!

— Đến đó! — tôi kêu lên. — Hoặc tất cả bọn chúng sẽ quỳ gối ôm chân tôi, van xin tình bạn của tôi, hoặc… hoặc tôi sẽ tát Zverkov một cái!

Часть II · Глава V

Phần II · Chương V

— Так вот оно, так вот оно наконец столкновенье-то с действительностью, — бормотал я, сбегая стремглав с лестницы. — Это, знать, уж не папа, оставляющий Рим и уезжающий в Бразилию; это, знать, уж не бал на озере Комо!

— Thế đấy, thế đấy, cuối cùng cũng đến cú va chạm với thực tại, — tôi lầm bầm, chạy bổ xuống cầu thang. — Đây hẳn không còn là chuyện đức Giáo hoàng bỏ Roma sang Brazil, hẳn không còn là cái vũ hội trên hồ Como nữa!

«Подлец ты! — пронеслось в моей голове, — коли над этим теперь смеешься».

“Đồ hèn, — một ý nghĩ lóe lên trong đầu tôi, — giờ mà mày còn cười được chuyện này.”

— Пусть! — крикнул я, отвечая себе. — Теперь ведь уж все погибло!

— Mặc! — tôi hét lên, tự trả lời mình. — Dù sao thì giờ mọi thứ cũng tiêu hết rồi!

Их уж и след простыл; но все равно: я знал, куда они поехали.

Bóng họ đã mất hút; nhưng chẳng sao: tôi biết họ đi đâu.

У крыльца стоял одинокий ванька, ночник, в сермяге, весь запорошенный все еще валившимся мокрым и как будто теплым снегом. Было парно и душно. Маленькая лохматая, пегая лошаденка его была тоже вся запорошена и кашляла; я это очень помню. Я бросился в лубошные санки; но только было я занес ногу, чтоб сесть, воспоминание о том, как Симонов сейчас давал мне шесть рублей, так и подкосило меня, и я, как мешок, повалился в санки.

Trước thềm chỉ còn một gã xà ích lẻ loi chạy xe đêm, mặc cái áo vải thô, phủ kín tuyết, thứ tuyết ướt cứ rơi mãi mà như thể lại ấm. Trời oi nồng, hầm hập. Con ngựa nhỏ lông lá, lang đen trắng của gã cũng phủ đầy tuyết và đang ho; tôi nhớ rất rõ. Tôi lao vào chiếc xe trượt đan bằng nan; nhưng mới nhấc chân định lên, ký ức về việc vừa nãy Simonov đưa tôi sáu rúp bỗng quật tôi khuỵu xuống, và tôi đổ vật vào xe như một cái bị.

— Нет! Надо много сделать, чтоб все это выкупить! — прокричал я, — но я выкуплю или в эту же ночь погибну на месте. Пошел!

— Không! Phải làm nhiều lắm mới chuộc nổi tất cả những chuyện này! — tôi gào lên, — nhưng tôi sẽ chuộc, hoặc ngay đêm nay tôi chết tại chỗ. Đi!

Мы тронулись. Целый вихрь кружился в моей голове.

Xe chuyển bánh. Cả một cơn lốc xoáy trong đầu tôi.

«На коленах умолять о моей дружбе — они не станут. Это мираж, пошлый мираж, отвратительный, романтический и фантастический; тот же бал на озере Комо. И потому я должен дать Зверкову пощечину! Я обязан дать. Итак, решено; я лечу теперь дать ему пощечину».

“Quỳ gối xin tôi làm bạn — họ sẽ không làm thế đâu. Đấy là ảo ảnh, ảo ảnh tầm thường, ghê tởm, lãng mạn và viển vông; đúng cái vũ hội trên hồ Como ấy. Cho nên tôi phải tát Zverkov. Tôi buộc phải tát. Vậy là quyết rồi; giờ tôi bay đi tát hắn.”

— Погоняй!

— Quất đi!

Ванька задергал вожжами.

Gã xà ích giật cương lia lịa.

«Как войду, так и дам. Надобно ли сказать перед пощечиной несколько слов в виде предисловия? Нет! Просто войду и дам. Они все будут сидеть в зале, а он на диване с Олимпией. Проклятая Олимпия! Она смеялась раз над моим лицом и отказалась от меня.

“Vào là tát ngay. Có nên nói đôi lời dạo đầu trước cú tát không? Không! Cứ vào là tát. Cả bọn sẽ ngồi trong phòng, còn hắn ngồi trên đi-văng với Olympia. Olympia chết tiệt! Có lần ả cười vào mặt tôi và chối bỏ tôi.

Я оттаскаю Олимпию за волосы, а Зверкова за уши! Нет, лучше за одно ухо и за ухо проведу его по всей комнате. Они, может быть, все начнут меня бить и вытолкают. Это даже наверно. Пусть! Все же я первый дал пощечину: моя инициатива; а по законам чести — это все; он уже заклеймен и никакими побоями уж не смоет с себя пощечины, кроме как дуэлью. Он должен будет драться. Да и пусть они теперь бьют меня. Пусть, неблагородные! Особенно будет бить Трудолюбов: он такой сильный; Ферфичкин прицепится сбоку и непременно за волосы, наверно. Но пусть, пусть! Я на то пошел. Их бараньи башки принуждены же будут раскусить наконец во всем этом трагическое! Когда они будут тащить меня к дверям, я закричу им, что, в сущности, они не стоят моего одного мизинца».

Tôi sẽ lôi Olympia bằng tóc, còn Zverkov thì bằng tai! Không, tốt hơn là một tai thôi, và dắt hắn đi khắp phòng bằng cái tai ấy. Có thể cả bọn sẽ xúm vào đánh tôi rồi tống cổ tôi ra. Chắc chắn là thế. Mặc! Dù sao tôi cũng là người tát trước: sáng kiến là của tôi; mà theo luật danh dự — thế là tất cả; hắn đã bị đóng dấu, và không đòn roi nào rửa nổi cái tát ấy, trừ một cuộc đấu súng. Hắn buộc phải đấu. Mà cứ để họ đánh tôi đi. Cứ đánh, đồ hèn hạ! Trudolyubov sẽ đánh dữ nhất: hắn khỏe thế; Ferfichkin sẽ bám bên sườn và nhất định túm tóc, chắc chắn rồi. Nhưng mặc, mặc! Tôi đến là vì thế. Cái đầu cừu của họ rốt cuộc cũng phải nhai ra được cái bi kịch trong tất cả chuyện này! Khi họ lôi tôi ra cửa, tôi sẽ hét vào mặt họ rằng thực chất cả bọn không đáng một ngón út của tôi.”

— Погоняй, извозчик, погоняй! — закричал я на ваньку.

— Quất đi, đồ xà ích, quất đi! — tôi hét vào gã.

Он даже вздрогнул и взмахнул кнутом. Очень уж дико я крикнул.

Gã giật nảy mình và vung roi. Tiếng tôi hét hoang dại quá.

«На рассвете деремся, это уж решено. С департаментом кончено. Ферфичкин сказал давеча вместо департамента — лепартамент. Но где взять пистолетов? Вздор! Я возьму вперед жалованья и куплю. А пороху, а пуль? Это дело секунданта. И как успеть все это к рассвету? И где я возьму секунданта? У меня нет знакомых…»

“Rạng sáng thì đấu, thế là quyết. Với cái sở thì xong rồi. Lúc nãy Ferfichkin nói thay vì sở — xở. Nhưng kiếm súng ở đâu? Vớ vẩn! Tôi sẽ ứng trước lương mà mua. Còn thuốc súng, đạn? Việc của người phụ tá. Mà làm sao kịp hết trước rạng sáng? Mà tôi lấy đâu ra người phụ tá? Tôi chẳng quen ai…”

— Вздор! — крикнул я, взвихриваясь еще больше, — вздор!

— Vớ vẩn! — tôi hét, càng cuồng lên, — vớ vẩn!

«Первый встречный на улице, к которому я обращусь, обязан быть моим секундантом точно так же, как вытащить из воды утопающего. Самые эксцентрические случаи должны быть допущены. Да если б я самого даже директора завтра попросил в секунданты, то и тот должен бы был согласиться из одного рыцарского чувства и сохранить тайну! Антон Антоныч…»

“Người đầu tiên tôi gặp ngoài phố mà tôi cất tiếng nhờ có bổn phận làm phụ tá cho tôi, y như phải vớt người chết đuối lên khỏi nước. Phải chấp nhận cả những trường hợp lập dị nhất. Thậm chí mai tôi có nhờ chính ngài giám đốc làm phụ tá, thì ngài cũng buộc phải đồng ý, chỉ vì tinh thần hiệp sĩ, và giữ kín nữa! Anton Antonych…”

Дело в том, что в ту же самую минуту мне яснее и ярче, чем кому бы то ни было во всем мире, представлялась вся гнуснейшая нелепость моих предположений и весь оборот медали, но…

Chuyện là ngay chính phút ấy, tôi thấy rõ hơn, chói hơn bất kỳ ai trên đời toàn bộ cái vô lý ghê tởm trong những giả định của mình và cả mặt trái của tấm huy chương, nhưng…

— Погоняй, извозчик, погоняй, шельмец, погоняй!

— Quất đi, đồ xà ích, quất đi, đồ khốn, quất đi!

— Эх, барин! — проговорила земская сила.

— Ê, ông chủ ơi! — gã lực điền cất giọng.

Холод вдруг обдал меня.

Bỗng một luồng lạnh dội xuống người tôi.

«А не лучше ли… а не лучше ли… прямо теперь же домой? О боже мой! зачем, зачем вчера я вызвался на этот обед! Но нет, невозможно! А прогулка-то три часа от стола до печки? Нет, они, они, а не кто другой должны расплатиться со мною за эту прогулку! Они должны смыть это бесчестие!»

“Mà có khi nào… có khi nào… về thẳng nhà ngay bây giờ? Trời ơi! sao, sao hôm qua tôi lại xung phong đi dự bữa tiệc này! Nhưng không, không thể! Còn cái vụ đi đi lại lại ba tiếng từ bàn ăn đến lò sưởi thì sao? Không, họ, chính họ chứ không ai khác phải trả cho tôi cuộc đi lại ấy! Họ phải rửa sạch nỗi nhục này!”

— Погоняй!

— Quất!

«А что, если они меня в часть отдадут? Не посмеют! Скандала побоятся. А что, если Зверков из презренья откажется от дуэли? Это даже наверно; но я докажу им тогда… Я брошусь тогда на почтовый двор, когда он будет завтра уезжать, схвачу его за ногу, сорву с него шинель, когда он будет в повозку влезать. Я зубами вцеплюсь ему в руку, я укушу его. „Смотрите все, до чего можно довести отчаянного человека!“ Пусть он бьет меня в голову, а все они сзади. Я всей публике закричу: „Смотрите, вот молодой щенок, который едет пленять черкешенок с моим плевком на лице!“

“Mà nếu họ giải tôi lên đồn thì sao? Họ không dám! Họ sợ tai tiếng. Mà nếu Zverkov khinh bỉ từ chối đấu thì sao? Cái đó thì chắc chắn; nhưng khi ấy tôi sẽ chứng minh cho họ xem… Khi ấy mai lúc hắn lên đường, tôi sẽ lao ra bưu trạm, nắm chân hắn, lột áo choàng hắn khi hắn leo lên xe. Tôi sẽ cắn răng ngoạm vào tay hắn, cắn hắn. ‘Mọi người hãy nhìn xem người ta có thể dồn một kẻ tuyệt vọng đến mức nào!’ Cứ để hắn đánh vào đầu tôi, còn cả bọn thì từ phía sau. Tôi sẽ hét với cả công chúng: ‘Hãy nhìn, thằng chó con đi chinh phục gái Cherkess với bãi nước bọt của tôi trên mặt!’

Разумеется, после этого все уже кончено! Департамент исчез с лица земли. Меня схватят, меня будут судить, меня выгонят из службы, посадят в острог, пошлют в Сибирь, на поселение. Нужды нет! Через пятнадцать лет я потащусь за ним в рубище, нищим, когда меня выпустят из острога. Я отыщу его где-нибудь в губернском городе. Он будет женат и счастлив. У него будет взрослая дочь… Я скажу: „Смотри, изверг, смотри на мои ввалившиеся щеки и на мое рубище! Я потерял все — карьеру, счастье, искусство, науку, любимую женщину, и все из-за тебя. Вот пистолеты. Я пришел разрядить свой пистолет и… и прощаю тебя“. Тут я выстрелю на воздух, и обо мне ни слуху ни духу…»

Dĩ nhiên, sau đó thì mọi chuyện đã xong! Sở biến khỏi mặt đất. Người ta sẽ tóm tôi, sẽ xử tôi, sẽ đuổi tôi khỏi ngạch, tống tôi vào ngục, đày sang Siberia, đi định cư. Chẳng sao! Mười lăm năm sau, khi họ thả tôi khỏi ngục, tôi sẽ lê theo hắn trong bộ quần áo rách, ăn mày. Tôi sẽ tìm ra hắn ở một thị trấn tỉnh lẻ nào đó. Hắn đã vợ con và hạnh phúc. Hắn sẽ có đứa con gái lớn… Tôi sẽ nói: ‘Nhìn đây, đồ súc sinh, nhìn đôi má hóp và bộ quần áo rách của tôi! Tôi đã mất tất cả — sự nghiệp, hạnh phúc, nghệ thuật, khoa học, người đàn bà tôi yêu, và tất cả là vì mày. Đây là súng. Tôi đến để nã khẩu súng của mình và… và tha thứ cho mày.’ Bấy giờ tôi sẽ bắn lên trời, và người ta chẳng còn nghe tin gì về tôi nữa…”

Я было даже заплакал, хотя совершенно точно знал в это же самое мгновение, что все это из Сильвио и из «Маскарада» Лермонтова. И вдруг мне стало ужасно стыдно, до того стыдно, что я остановил лошадь, вылез из саней и стал в снег среди улицы. Ванька с изумлением и вздыхая смотрел на меня.

Tôi thậm chí đã bật khóc, dù đúng vào khoảnh khắc ấy tôi biết rất rõ tất cả những thứ này lấy từ Silvio và từ “Vũ hội hóa trang” của Lermontov. Và bỗng tôi thấy xấu hổ kinh khủng, xấu hổ đến mức tôi dừng ngựa, bước xuống khỏi xe, đứng giữa đường trong tuyết. Gã xà ích ngạc nhiên và thở dài nhìn tôi.

Что было делать? И туда было нельзя — выходил вздор; и оставить дела нельзя, потому что уж тут выйдет… Господи! Как же это можно оставить! И после таких обид!"

Làm gì đây? Đến đó cũng không được — thành chuyện vớ vẩn; mà bỏ dở cũng không được, vì như thế thì sẽ… Trời ơi! Sao có thể bỏ được! Sau những lăng nhục như thế!”

— Нет! — вскликнул я, снова кидаясь в сани, — это предназначено, это рок! погоняй, погоняй, туда!

— Không! — tôi kêu lên, lại nhảy vào xe, — đây là số định, là định mệnh! quất đi, quất đi, tới đó!

И в нетерпении я ударил кулаком извозчика в шею.

Và vì nôn nóng, tôi nện nắm đấm vào cổ gã xà ích.

— Да что ты, чего дерешься? — закричал мужичонка, стегая, однако ж, клячу, так что та начала лягаться задними ногами.

— Này, ông làm gì vậy, đánh người làm gì? — gã nhà quê gào lên, nhưng vẫn quất con ngựa còm, khiến nó bắt đầu đá hậu.

Мокрый снег валил хлопьями; я раскрылся, мне было не до него. Я забыл все прочее, потому что окончательно решился на пощечину и с ужасом ощущал, что это ведь уж непременно сейчас, теперь случится, и уж никакими силами остановить нельзя. Пустынные фонари угрюмо мелькали в снежной мгле, как факелы на похоронах. Снег набился мне под шинель, под сюртук, под галстук и там таял; я не закрывался: ведь уж и без того все было потеряно! Наконец мы подъехали. Я выскочил почти без памяти, взбежал по ступенькам и начал стучать в дверь руками и ногами. Особенно ноги, в коленках, у меня ужасно слабели. Как-то скоро отворили; точно знали о моем приезде. (Действительно, Симонов предуведомил, что, может быть, еще будет один, а здесь надо было предуведомлять и вообще брать предосторожности. Это был один из тех тогдашних «модных магазинов», которые давно уже теперь истреблены полицией. Днем и в самом деле это был магазин; а по вечерам имеющим рекомендацию можно было приезжать в гости). Я прошел скорыми шагами через темную лавку в знакомый мне зал, где горела всего одна свечка, и остановился в недоумении: никого не было.

Tuyết ướt rơi từng mảng; tôi phanh áo, chẳng còn bụng dạ nào lo cho nó. Tôi quên hết mọi thứ còn lại, vì đã dứt khoát quyết định tát, và kinh hoàng cảm thấy rằng điều này nhất định sắp xảy ra ngay bây giờ, và không sức nào còn ngăn được. Những ngọn đèn đường vắng vẻ nhập nhoạng u ám trong màn tuyết mù, như đuốc đám tang. Tuyết lọt vào dưới áo choàng, dưới áo ngoài, dưới cà vạt và tan ra ở đó; tôi không che: dù sao mọi thứ cũng đã mất rồi! Cuối cùng chúng tôi đến nơi. Tôi nhảy xuống gần như mất trí, chạy lên bậc thềm và bắt đầu đập cửa bằng cả tay lẫn chân. Nhất là hai chân, ở đầu gối, nhũn ra khủng khiếp. Cửa mở nhanh lạ; như thể người ta biết trước tôi đến. (Quả thực Simonov đã báo trước rằng có thể còn thêm một người nữa, mà ở đây thì phải báo trước, và nói chung phải giữ ý. Đây là một trong những “cửa hàng thời trang” thời ấy, nay đã bị cảnh sát diệt từ lâu. Ban ngày nó đúng là cửa hàng; còn tối thì ai có giới thiệu có thể đến chơi.) Tôi sải bước nhanh xuyên qua gian hàng tối vào căn phòng khách quen thuộc, nơi chỉ cháy một ngọn nến, và dừng lại bối rối: không có ai.

— Где же они? — спросил я кого-то.

— Họ đâu rồi? — tôi hỏi ai đó.

Но они, разумеется, уже успели разойтись…

Nhưng dĩ nhiên họ đã kịp giải tán…

Передо мной стояла одна личность, с глупой улыбкой, сама хозяйка, отчасти меня знавшая. Через минуту отворилась дверь, и вошла другая личность.

Trước mặt tôi đứng một bóng người với nụ cười ngu ngốc, chính bà chủ, phần nào biết tôi. Một phút sau cửa mở, và một bóng người khác bước vào.

Не обращая ни на что внимания, я шагал по комнате и, кажется говорил сам с собой. Я был точно от смерти спасен и всем существом своим радостно это предчувствовал: ведь я бы дал пощечину, я бы непременно, непременно дал пощечину! Но теперь их нет и… все исчезло, все переменилось!.. Я оглядывался. Я еще не мог сообразить. Машинально я взглянул на вошедшую девушку: передо мной мелькнуло свежее, молодое, несколько бледное лицо, с прямыми темными бровями, с серьезным и как бы несколько удивленным взглядом. Мне это тотчас же понравилось; я бы возненавидел ее, если б она улыбалась. Я стал вглядываться пристальнее и как бы с усилием: мысли еще не все собрались. Что-то простодушное и доброе было в этом лице, но как-то до странности серьезное. Я уверен, что она этим здесь проигрывала, и из тех дураков ее никто не заметил. Впрочем, она не могла назваться красавицей, хоть и была высокого роста, сильна, хорошо сложена. Одета чрезвычайно просто. Что-то гадкое укусило меня; я подошел прямо к ней…

Chẳng để ý gì, tôi sải bước quanh phòng, có vẻ như đang tự nói với mình. Tôi như vừa thoát chết, và cả con người tôi hân hoan linh cảm điều đó: suýt nữa tôi đã tát, nhất định, nhất định đã tát! Nhưng giờ họ không còn đây và… mọi thứ biến mất, mọi thứ đổi thay!.. Tôi ngó quanh. Tôi chưa kịp định thần. Theo quán tính, tôi liếc cô gái vừa bước vào: trước mắt tôi thoáng một gương mặt tươi, trẻ, hơi tái, với đôi mày đen thẳng, ánh nhìn nghiêm nghị và như hơi ngạc nhiên. Tôi thích ngay; hẳn tôi sẽ ghét cô nếu cô cười. Tôi bắt đầu nhìn kỹ hơn, như gắng sức: ý nghĩ chưa quy tụ hết. Có điều gì đó thật thà và tốt bụng trên gương mặt ấy, nhưng nghiêm nghị đến lạ. Tôi chắc chính vì thế mà ở đây cô chịu thiệt, và trong đám ngốc kia chẳng ai để ý đến cô. Tuy vậy cô không thể gọi là đẹp, dù cao, khỏe, thân hình cân đối. Ăn mặc cực kỳ giản dị. Có một thứ gì tởm lợm cắn vào tôi; tôi bước thẳng đến chỗ cô…

Я случайно погляделся в зеркало. Взбудораженное лицо мое мне показалось до крайности отвратительным: бледное, злое, подлое, с лохматыми волосами. «Это пусть, этому я рад, — подумал я, — я именно рад, что покажусь ей отвратительным; мне это приятно…»

Tình cờ tôi soi mình trong gương. Gương mặt xáo động của tôi hiện ra thật ghê tởm đến cùng cực: tái, dữ, hèn, với mớ tóc bù xù. “Cũng được, thế này tôi mừng, — tôi nghĩ, — tôi mừng chính vì mình trông ghê tởm trong mắt cô; điều ấy làm tôi thích…”

Часть II · Глава VI

Phần II · Chương VI

…Где-то за перегородкой, как будто от какого-то сильного давления, как будто кто-то душил их, — захрипели часы. После неестественно долгого хрипенья последовал тоненький, гаденький и как-то неожиданно частый звон, — точно кто-то вдруг вперед выскочил. Пробило два. Я очнулся, хоть и не спал, а только лежал в полузабытьи.

…Đâu đó sau tấm vách, như thể bị một sức ép ghê gớm nào đó, như thể có ai bóp cổ nó, — chiếc đồng hồ khò khè. Sau một tràng khò khè dài đến kỳ quặc là tiếng chuông mảnh, tởm lợm, dồn dập bất ngờ, — như thể ai đó chợt nhảy phắt ra. Hai giờ điểm. Tôi tỉnh lại, dù không ngủ, chỉ nằm trong cơn mê man.

В комнате узкой, тесной и низкой, загроможденной огромным платяным шкафом и забросанной картонками, тряпьем и всяческим одежным хламом, — было почти совсем темно. Огарок, светивший на столе в конце комнаты, совсем потухал, изредка чуть-чуть вспыхивая. Через несколько минут должна была наступить совершенная тьма.

Căn phòng hẹp, chật và thấp, bị chiếc tủ áo khổng lồ choán chỗ và vứt bừa hộp các-tông, giẻ rách và đủ thứ quần áo vụn, — gần như tối hẳn. Mẩu nến cháy trên bàn ở cuối phòng sắp tắt hẳn, thỉnh thoảng lại lóe nhẹ. Vài phút nữa là tối đen hoàn toàn.

Я приходил в себя недолго; все разом, без усилий, тотчас же мне вспомнилось, как будто так и сторожило меня, чтоб опять накинуться. Да и в самом забытьи все-таки в памяти постоянно оставалась как будто какая-то точка, никак не забывавшаяся, около которой тяжело ходили мои сонные грезы. Но странно было: все, что случилось со мной в этот день, показалось мне теперь, по пробуждении, уже давным-давно прошедшим, как будто я уже давно-давно выжил из всего этого.

Tôi tỉnh lại không lâu; mọi thứ ùa về cùng lúc, không chút gắng sức, như thể nó đã canh sẵn để lao vào tôi lần nữa. Ngay trong cơn mê, trong trí nhớ vẫn luôn còn một điểm nào đó chẳng thể quên, quanh nó những giấc mơ ngái ngủ của tôi nặng nề quẩn quanh. Nhưng lạ thay: tất cả những gì xảy ra với tôi hôm nay, giờ thức dậy, tôi thấy đã qua từ lâu lắm rồi, như thể tôi đã sống hết khỏi tất cả những chuyện ấy từ lâu lắm.

В голове был угар. Что-то как будто носилось надо мной и меня задевало, возбуждало и беспокоило. Тоска и желчь снова накипали и искали исхода. Вдруг рядом со мной я увидел два открытые глаза, любопытно и упорно меня рассматривавшие. Взгляд был холодно-безучастный, угрюмый, точно совсем чужой; тяжело от него было.

Đầu óc ngây ngất. Thứ gì đó như lơ lửng trên tôi, chạm vào tôi, khuấy động và làm tôi bất an. Nỗi buồn và mật đắng lại sôi lên tìm lối thoát. Chợt bên cạnh tôi thấy hai con mắt mở to, tò mò và dai dẳng quan sát tôi. Cái nhìn lạnh lùng dửng dưng, u ám, hoàn toàn xa lạ; nặng nề lắm.

Угрюмая мысль зародилась в моем мозгу и прошла по всему телу каким-то скверным ощущением, похожим на то, когда входишь в подполье, сырое и затхлое. Как-то неестественно было, что именно только теперь эти два глаза вздумали меня начать рассматривать. Вспомнилось мне тоже, что в продолжение двух часов я не сказал с этим существом ни одного слова и совершенно не счел этого нужным; даже это мне давеча почему-то нравилось. Теперь же мне вдруг ярко представилась нелепая, отвратительная, как паук, идея разврата, который без любви, грубо и бесстыже, начинает прямо с того, чем настоящая любовь венчается. Мы долго смотрели так друг на друга, но глаз своих она перед моими не опускала и взгляду своего не меняла, так что мне стало наконец отчего-то жутко.

Một ý nghĩ u ám nảy ra trong óc tôi và chạy khắp thân thể thành một cảm giác khó chịu, giống như khi người ta bước xuống hầm, ẩm ướt và mốc meo. Thật lạ là đúng lúc này hai con mắt ấy mới nghĩ ra chuyện nhìn tôi. Tôi cũng nhớ lại suốt hai tiếng tôi chưa nói với sinh vật này một lời nào và hoàn toàn chẳng thấy cần; thậm chí lúc nãy điều ấy không hiểu sao còn làm tôi thích. Còn giờ bỗng hiện lên rõ rệt trong tôi ý niệm vô lý, ghê tởm như con nhện, về thứ trác táng không tình yêu, thô bạo và vô liêm sỉ, bắt đầu thẳng từ cái mà tình yêu đích thực lấy làm lễ đăng quang. Chúng tôi nhìn nhau lâu như thế, nhưng cô không hạ mắt trước mắt tôi và không đổi ánh nhìn, đến nỗi cuối cùng tôi thấy rờn rợn, chẳng hiểu vì sao.

— Как тебя зовут? — спросил я отрывисто, чтоб поскорей кончить.

— Cô tên gì? — tôi hỏi cộc lốc, cho nhanh xong chuyện.

— Лизой, — ответила она почти шепотом, но как-то совсем неприветливо и отвела глаза.

— Liza, — cô đáp gần như thì thầm, nhưng chẳng chút thân thiện, và quay mắt đi.

Я помолчал.

Tôi im.

— Сегодня погода… снег… гадко! — проговорил я почти про себя, тоскливо заложив руку за голову и смотря в потолок. Она не отвечала. Безобразно все это было.

— Hôm nay thời tiết… tuyết… tởm! — tôi nói gần như một mình, buồn bã gác tay sau đầu và nhìn trần nhà. Cô không đáp. Tất cả chuyện này thật tởm lợm.

— Ты здешняя? — спросил я через минуту, почти в сердцах, слегка поворотив к ней голову.

— Cô là người ở đây à? — một lát sau tôi hỏi, gần như bực, hơi quay đầu về phía cô.

— Нет.

— Không.

— Откуда?

— Từ đâu?

— Из Риги, — проговорила она нехотя.

— Từ Riga, — cô nói miễn cưỡng.

— Немка?

— Người Đức?

— Русская.

— Người Nga.

— Давно здесь?

— Đến lâu chưa?

— Где?

— Ở đâu?

— В доме.

— Trong nhà này.

— Две недели. — Она говорила все отрывистее и отрывистее. Свечка совершенно потухла; я не мог уже различать ее лица. — Отец и мать есть?

— Hai tuần. — Cô nói càng lúc càng cộc. Nến đã tắt hẳn; tôi không còn phân biệt được mặt cô. — Cha mẹ còn không?

— Да… нет… есть.

— Còn… không… còn.

— Где они?

— Họ ở đâu?

— Там… в Риге.

— Đó… ở Riga.

— Кто они?

— Họ là ai?

— Так…

— Thường thôi…

— Как так? Кто, какого звания?

— Thường là sao? Ai, thuộc hạng nào?

— Мещане.

— Thị dân.

— Ты все с ними жила?

— Cô vẫn sống với họ suốt à?

— Да.

— Vâng.

— Сколько тебе лет?

— Cô bao nhiêu tuổi?

— Двадцать.

— Hai mươi.

— Зачем же ты от них ушла?

— Sao lại bỏ họ đi?

— Так.

— Thế thôi.

Это так означало: отвяжись, тошно. Мы замолчали.

Thế thôi nghĩa là: để tôi yên, chán lắm. Chúng tôi im lặng.

Бог знает почему я не уходил. Мне самому становилось все тошнее и тоскливее. Образы всего прошедшего дня как-то сами собой, без моей воли, беспорядочно стали проходить в моей памяти. Я вдруг вспомнил одну сцену, которую видел утром на улице, когда озабоченно трусил в должность.

Trời biết vì sao tôi không đi. Bản thân tôi càng lúc càng thấy ngán ngẩm và buồn. Hình ảnh cả ngày qua tự nó, không theo ý muốn tôi, bắt đầu lộn xộn trôi qua trí nhớ. Tôi chợt nhớ một cảnh nhìn thấy sáng nay trên phố, khi tôi lo lắng chạy lúp xúp đến sở.

— Сегодня гроб выносили и чуть не уронили, — вдруг проговорил я вслух, совсем и не желая начинать разговора, а так, почти нечаянно.

— Hôm nay người ta khiêng quan tài ra và suýt làm rơi, — tôi chợt nói thành tiếng, hoàn toàn không muốn mở chuyện, mà gần như vô ý.

— Гроб?

— Quan tài?

— Да, на Сенной; выносили из подвала.

— Ừ, ở chợ Sennaya; khiêng từ hầm lên.

— Из подвала?

— Từ hầm?

— Не из подвала, а из подвального этажа… ну знаешь, внизу… из дурного дома… Грязь такая была кругом… Скорлупа, сор… пахло… мерзко было.

— Không phải hầm, mà tầng hầm… ừ, cô biết đấy, dưới thấp… một nhà chứa… Xung quanh bẩn thỉu lắm… Vỏ trứng, rác rưởi… bốc mùi… ghê.

Молчание.

Im lặng.

— Скверно сегодня хоронить! — начал я опять, чтобы только не молчать.

— Hôm nay chôn người thì thật tệ! — tôi lại bắt chuyện, chỉ để khỏi im lặng.

— Чем скверно?

— Tệ chỗ nào?

— Снег, мокрять… (Я зевнул).

— Tuyết, nhão nhoét… (Tôi ngáp).

— Все равно, — вдруг сказала она после некоторого молчания.

— Có sao đâu, — cô chợt nói sau một lúc im.

— Нет, гадко… (Я опять зевнул). Могильщики, верно, ругались, оттого что снег мочил. А в могиле, верно, была вода.

— Không, tởm lắm… (Tôi lại ngáp). Chắc mấy người đào huyệt chửi rủa, vì tuyết làm ướt họ. Mà trong huyệt chắc có nước.

— Отчего в могиле вода? — спросила она с каким-то любопытством, но выговаривая еще грубее и отрывочнее, чем прежде. Меня вдруг что-то начало подзадоривать.

— Sao trong huyệt lại có nước? — cô hỏi với chút tò mò, nhưng giọng càng thô và rời rạc hơn trước. Bỗng có gì đó bắt đầu xúi giục tôi.

— Как же, вода, на дне, вершков на шесть. Тут ни одной могилы, на Волковом, сухой не выроешь.

— Sao nữa, nước, dưới đáy, sâu cỡ sáu vershok. Ở Volkovo thì chẳng đào nổi cái huyệt nào khô.

— Отчего?

— Sao thế?

— Как отчего? Место водяное такое. Здесь везде болото. Так в воду и кладут. Я видел сам… много раз…

— Sao à? Chỗ này nhiều nước. Quanh đây toàn đầm lầy. Người ta cứ thế đặt xuống nước. Chính mắt tôi thấy… nhiều lần…

(Ни одного разу я не видал, да и на Волковом никогда не был, а только слышал, как рассказывали).

(Chưa một lần tôi thấy, mà ở Volkovo cũng chẳng bao giờ đến, chỉ nghe người ta kể.)

— Неужели тебе все равно, умирать-то?

— Chẳng lẽ cô thấy chết cũng như nhau?

— Да зачем я помру? — отвечала она, как бы защищаясь.

— Sao tôi lại chết? — cô đáp, như tự vệ.

— Когда-нибудь да умрешь же, и так же точно умрешь, как давешняя покойница. Это была… тоже девушка одна… В чахотке померла.

— Rồi cũng chết thôi, và chết hệt như người đàn bà quá cố lúc nãy. Đó là… cũng một cô gái… chết vì lao phổi.

— Девка в больнице бы померла… (Она уж об этом знает, подумал я, — и сказала: девка, а не девушка).

— Gái như thế thì chết ở bệnh viện thôi… (Cô ta đã biết chuyện này rồi, tôi nghĩ, — và cô nói: gái, chứ không nói: cô gái).

— Она хозяйке должна была, — возразил я, все более и более подзадориваясь спором, — и до самого почти конца ей служила, хоть и в чахотке была. Извозчики кругом говорили с солдатами, рассказывали это. Верно, ее знакомые бывшие. Смеялись. Еще в кабаке ее помянуть собирались. (Я и тут много приврал).

— Nó nợ bà chủ, — tôi vặc lại, càng lúc càng bị cuộc cãi xúi giục, — và hầu như phục dịch bà ta đến tận cùng, dù đã mắc lao. Mấy gã xà ích quanh đó nói chuyện với lính và kể chuyện ấy. Chắc là người quen cũ của nó. Họ cười. Còn định ra quán rượu cúng nó. (Chỗ này tôi cũng bịa thêm nhiều).

Молчание, глубокое молчание. Она даже не шевелилась.

Im lặng, im lặng sâu. Cô thậm chí không nhúc nhích.

— А в больнице-то лучше, что ль, помирать?

— Mà chết ở bệnh viện thì khá hơn à?

— Не все ль одно?.. Да с чего мне помирать? — прибавила она раздражительно.

— Chẳng phải như nhau sao?.. Mà sao tôi phải chết? — cô cáu kỉnh thêm.

— Не теперь, так потом?

— Không phải bây giờ thì sau này?

— Ну и потом…

— Thì sau này…

— Как бы не так! Ты вот теперь молода, хороша, свежа — тебя во столько и ценят. А через год этой жизни ты не то уж будешь, увянешь.

— Đâu có dễ! Cô giờ trẻ, đẹp, tươi — người ta trả giá cho cô chừng đó. Nhưng một năm sống thế này thì cô sẽ khác ngay, sẽ héo.

— Через год?

— Một năm?

— Во всяком случае, через год тебе будет меньше цена, продолжал я с злорадством. — Ты и перейдешь отсюда куда-нибудь ниже, в другой дом. Еще через год — в третий дом, все ниже и ниже, а лет через семь и дойдешь на Сенной до подвала. Это еще хорошо бы. А вот беда, коль у тебя, кроме того, объявится какая болезнь, ну, там слабость груди… аль сама простудишься, али что-нибудь. В такой жизни болезнь туго проходит. Привяжется, так, пожалуй, и не отвяжется. Вот и помрешь.

— Dù sao thì một năm nữa giá cô cũng thấp hơn, tôi nói tiếp với niềm hả hê ác độc. — Cô sẽ từ đây chuyển xuống nhà nào thấp hơn, sang một nhà khác. Một năm nữa — nhà thứ ba, càng lúc càng thấp, rồi chừng bảy năm sau cô sẽ đến tầng hầm ở chợ Sennaya. Thế còn là may. Chưa hết, nếu cô còn mắc thêm bệnh gì nữa, thôi thì yếu phổi… hay tự cảm lạnh, hay cái gì đó. Sống kiểu này thì bệnh khó khỏi. Đã bám thì có khi chẳng buông. Thế là chết.

— Ну и помру, — ответила она совсем уж злобно и быстро пошевельнулась.

— Thì chết, — cô đáp, lúc này đã hẳn là hằn học, và cựa mình nhanh.

— Да ведь жалко.

— Nhưng tiếc chứ.

— Кого?

— Tiếc ai?

— Жизни жалко.

— Tiếc đời.

Молчанье.

Im lặng.

— У тебя был жених? а?

— Cô có vị hôn phu không? Hả?

— Вам на что?

— Anh hỏi làm gì?

— Да я тебя не допытываю. Мне что. Чего ты сердишься? У тебя, конечно, могли быть свои неприятности. Чего мне? А так, жаль.

— Tôi có tra hỏi cô đâu. Việc gì đến tôi. Sao cô giận? Dĩ nhiên cô có thể có những nỗi buồn riêng. Việc gì đến tôi? Chỉ là tiếc.

— Кого?

— Tiếc ai?

— Тебя жаль.

— Tiếc cô.

— Нечего… — шепнула она чуть слышно и опять шевельнулась.

— Chẳng đáng… — cô thì thầm gần như không nghe thấy và lại cựa mình.

Меня это тотчас же подозлило. Как! я так было кротко с ней, а она…

Điều này lập tức làm tôi nổi cáu. Sao! Tôi đã dịu dàng với cô thế mà cô…

— Да ты что думаешь? На хорошей ты дороге, а?

— Thế cô nghĩ sao? Cô đang đi trên đường tốt chứ, hả?

— Ничего я не думаю.

— Tôi chẳng nghĩ gì.

— То и худо, что не думаешь. Очнись, пока время есть. А время-то есть. Ты еще молода, собой хороша; могла бы полюбить, замуж пойти, счастливой быть…

— Chính cái đó mới tệ, là chẳng nghĩ. Tỉnh ra đi, khi còn kịp. Mà còn kịp đấy. Cô còn trẻ, ưa nhìn; có thể yêu, đi lấy chồng, được hạnh phúc…

— Не все замужем-то счастливые, — отрезала она прежней грубой скороговоркой.

— Đâu phải ai lấy chồng cũng hạnh phúc, — cô cắt ngang bằng giọng thô, nói nhanh như trước.

— Не все, конечно, — а все-таки лучше гораздо, чем здесь. Не в пример лучше. А с любовью и без счастья можно прожить. И в горе жизнь хороша, хорошо жить на свете, даже как бы ни жить. А здесь что, кроме… смрада. Фуй!

— Không phải ai cũng thế, dĩ nhiên, — nhưng vẫn khá hơn nhiều so với ở đây. Hơn rất xa. Mà có tình yêu thì sống không hạnh phúc cũng được. Ngay trong khổ đau cuộc sống vẫn đẹp, sống trên đời là tốt, dù sống thế nào. Còn ở đây thì có gì, ngoài… mùi hôi. Phui!

Я повернулся с омерзеньем; я уже не холодно резонерствовал. Я сам начинал чувствовать, что говорю, и горячился. Я уже свои заветные идейки, в углу выжитые, жаждал изложить. Что-то вдруг во мне загорелось, какая-то цель «явилась».

Tôi quay đi với vẻ ghê tởm; tôi không còn lý sự lạnh lùng nữa. Chính tôi bắt đầu thấy điều mình nói và nóng lên. Tôi khao khát tuôn ra những ý nghĩ thầm kín của mình, ủ mãi trong xó tối. Bỗng có gì đó bừng cháy trong tôi, một mục đích nào đó “hiện ra”.

— Ты не смотри на меня, что я здесь, я тебе не пример. Я, может, еще тебя хуже. Я, впрочем, пьяный сюда зашел, — поспешил я все-таки оправдать себя. — К тому ж мужчина женщине совсем не пример. Дело розное; я хоть и гажу себя и мараю, да зато ничей я не раб; был да пошел, и нет меня. Стряхнул с себя и опять не тот. А взять то, что ты с первого начала — раба. Да, раба! Ты все отдаешь, всю волю. И порвать потом эти цепи захочешь, да уж нет: все крепче и крепче будут тебя опутывать. Это уж такая цепь проклятая. Я ее знаю. Уж о другом я и не говорю, ты и не поймешь, пожалуй, а вот скажи-ка: ведь ты, наверно, уж хозяйке должна? Ну, вот видишь! — прибавил я, хотя она мне не ответила, а только молча, всем существом своим слушала; вот тебе и цепь! Уж никогда не откупишься. Так сделают. Все равно что черту душу…

— Em đừng thấy anh ở đây mà bắt chước, anh không phải gương cho em. Có khi anh còn tệ hơn em. Mà anh vào đây là lúc say, — tôi vẫn vội vàng tự bào chữa. — Hơn nữa đàn ông chẳng bao giờ là gương cho đàn bà. Chuyện khác hẳn; anh dù có làm bẩn và vấy mình, nhưng không là nô lệ của ai; đến rồi đi, và chẳng còn anh nữa. Phủi mình một cái, lại thành người khác. Còn em thì ngay từ đầu đã là nô lệ. Phải, nô lệ! Em trao hết, cả ý chí. Sau này em muốn đứt xích ấy ra cũng không được: nó sẽ càng lúc càng siết chặt hơn. Sợi xích này đáng nguyền rủa lắm. Anh biết nó. Những chuyện khác anh không nói, em chắc cũng không hiểu, mà này cho anh hỏi: chắc em nợ bà chủ rồi, đúng không? Thấy chưa! — tôi nói thêm, dù cô không đáp, chỉ lặng lẽ lắng nghe bằng cả con người; — đó, cái xích của em đấy! Chẳng bao giờ chuộc nổi. Họ sẽ lo cho được thế. Chẳng khác gì bán linh hồn cho quỷ…

…И к тому ж я… может быть, тоже такой же несчастный, почем ты знаешь, и нарочно в грязь лезу, тоже с тоски. Ведь пьют же с горя: ну, а вот я здесь — с горя. Ну скажи, ну что тут хорошего: вот мы с тобой… сошлись… давеча, и слова мы во все время друг с дружкой не молвили, и ты меня, как дикая, уж потом рассматривать стала; и я тебя также. Разве эдак любят? Разве эдак человек с человеком сходиться должны? Это безобразие одно, вот что!

…Mà hơn nữa, biết đâu anh cũng bất hạnh như thế, sao em biết, và cố ý chui vào bùn, cũng vì buồn. Người ta uống là vì sầu mà: còn anh ở đây — cũng vì sầu. Này, em nói xem, có gì tốt ở đây: anh với em… gặp nhau… lúc nãy, và suốt thời gian ấy chúng ta chẳng nói với nhau nửa lời, rồi sau đó em nhìn anh như thú hoang; và anh cũng nhìn em như thế. Người ta yêu nhau thế sao? Người với người đến với nhau thế sao? Chỉ là một trò tởm lợm, chỉ thế thôi!

— Да! — резко и поспешно она мне поддакнула. Меня даже удивила поспешность этого да. Значит, и у ней, может быть, та же самая мысль бродила в голове, когда она давеча меня рассматривала? Значит, и она уже способна к некоторым мыслям?.. «Черт возьми, это любопытно, это — сродни, — думал я, — чуть не потирая себе руки. — Да и как с молодой такой душой не справиться?..»

— Phải! — cô vội vàng, gắt gỏng phụ họa. Tôi thậm chí ngạc nhiên trước cái vội vàng của tiếng phải ấy. Vậy ra trong đầu cô có lẽ cũng đang lẩn quẩn cùng một ý nghĩ khi cô nhìn tôi lúc nãy? Vậy ra cô cũng đã có khả năng nghĩ ngợi đôi điều?.. “Quỷ thật, thú vị đấy, đúng là — họ hàng với mình, — tôi nghĩ, — gần như xoa tay. — Mà lẽ nào lại không xử nổi một tâm hồn trẻ như thế?..”

Более всего меня игра увлекала.

Điều cuốn tôi hơn cả là trò chơi.

Она повернула свою голову ближе ко мне и, показалось мне в темноте, подперлась рукой. Может быть, меня рассматривала. Как жалел я, что не мог разглядеть ее глаз. Я слышал ее глубокое дыханье.

Cô quay đầu lại gần tôi hơn, và trong bóng tối tôi tưởng cô chống tay. Có thể cô đang nhìn tôi. Tôi tiếc biết bao vì không nhìn thấy mắt cô. Tôi nghe thấy hơi thở sâu của cô.

— Зачем ты сюда проехала? — начал я уже с некоторою властью.

— Sao em lại đến đây? — tôi bắt đầu, giọng đã có chút bề trên.

— Так…

— Thế thôi…

— А ведь как хорошо в отцовском-то бы доме жить! Тепло, привольно; гнездо свое.

— Mà sống trong nhà cha mẹ thì tốt biết bao! Ấm áp, thoải mái; tổ của mình.

— А коль того хуже?

— Nhưng nếu còn tệ hơn thì sao?

«В тон надо попасть, — мелькнуло во мне, сантиментальностью-то, пожалуй, не много возьмешь».

“Phải bắt đúng giọng, — thoáng qua trong tôi, với sướt mướt thì có lẽ chẳng thu được gì nhiều.”

Впрочем, это так только мелькнуло. Клянусь, она и в самом деле меня интересовала. К тому же я был как-то расслаблен и настроен. Да и плутовство ведь так легко уживается с чувством.

Nhưng đấy chỉ là thoáng qua thôi. Tôi thề, cô thực sự làm tôi quan tâm. Hơn nữa tôi đang mềm lòng và dễ xúc động. Mà trò gian giảo vốn sống chung rất dễ với tình cảm.

— Кто говорит! — поспешил я ответить, — все бывает. Я ведь вот уверен, что тебя кто-нибудь обидел и скорей перед тобой виноваты, чем ты перед ними. Я ведь ничего из твоей истории не знаю, но такая девушка, как ты, верно, не с охоты своей сюда попадет…

— Ai nói thế! — tôi vội đáp, — chuyện gì cũng có. Anh tin chắc có ai đó đã làm em tổn thương, và họ có lỗi với em nhiều hơn là em có lỗi với họ. Anh chẳng biết gì về chuyện của em, nhưng một cô gái như em chắc chẳng tự nguyện mà sa vào đây…

— Какая такая я девушка? — прошептала она едва слышно; но я расслышал.

— Tôi là cô gái thế nào chứ? — cô thì thầm gần như không nghe thấy; nhưng tôi nghe được.

«Черт возьми, да я льщу. Это гадко. А может, и хорошо…» Она молчала.

“Quỷ thật, mình đang nịnh. Thật tởm. Mà có khi lại hay…” Cô im.

— Видишь, Лиза, — я про себя скажу! Была бы у меня семья с детства, не такой бы я был, как теперь. Я об этом часто думаю. Ведь как бы ни было в семье худо — все отец с матерью, а не враги, не чужие. Хоть в год раз любовь тебе выкажут. Все-таки ты знаешь, что ты у себя. Я вот без семьи вырос; оттого, верно, такой и вышел… бесчувственный.

— Em thấy không, Liza, — anh nói về mình nhé! Giá như từ nhỏ anh có một gia đình, thì giờ anh đã không như thế này. Anh vẫn thường nghĩ về điều này. Gia đình tệ đến đâu — vẫn là cha mẹ, chứ không phải kẻ thù, không phải người dưng. Dù một năm chỉ một lần họ cũng cho em thấy chút thương yêu. Em vẫn biết mình đang ở nhà mình. Còn anh lớn lên không gia đình; chắc vì thế mà thành ra… vô cảm.

Я выждал опять.

Tôi lại đợi.

«Пожалуй, и не понимает, — думал я, — да и смешно — мораль».

“Có khi chẳng hiểu, — tôi nghĩ, — mà cũng nực cười — rao giảng đạo đức.”

— Если б я был отец и была б у меня своя дочь, я бы, кажется, дочь больше, чем сыновей, любил, право, — начал я сбоку, точно не об том, чтоб развлечь ее. Признаюсь, я краснел.

— Giả sử anh là cha và có đứa con gái của mình, anh nghĩ anh sẽ thương con gái hơn con trai, thật đấy, — tôi bắt đầu từ bên cạnh, như thể chỉ để cô khuây khỏa. Tôi thú nhận, tôi đỏ mặt.

— Это зачем? — спросила она.

— Để làm gì? — cô hỏi.

А, стало быть, слушает!

Vậy là cô đang nghe!

— Так; не знаю, Лиза. Видишь: я знал одного отца, который был строгий, суровый человек, а перед дочерью на коленках простаивал, руки-ноги ее целовал, налюбоваться не мог, право. Она танцует на вечере, а он стоит пять часов на одном месте, с нее глаз не спускает. Помешался на ней; я это понимаю. Она ночью устанет — заснет, а он проснется и пойдет сонную ее целовать и крестить. Сам в сюртучишке засаленном ходит, для всех скупой, а ей из последнего покупает, подарки дарит богатые, и уж радость ему, коль подарок понравится. Отец всегда дочерей больше любит, чем мать. Весело иной девушке дома жить! А я бы, кажется, свою дочь и замуж не выдавал.

— Thế thôi; anh không biết, Liza. Em xem: anh từng biết một ông bố nghiêm khắc, cứng rắn, vậy mà quỳ gối trước con gái, hôn tay chân nó, ngắm mãi không chán, thật đấy. Nó khiêu vũ ở buổi tối, ông đứng năm tiếng một chỗ, không rời mắt khỏi nó. Mê mẩn nó; anh hiểu. Đêm nó mệt — ngủ thiếp, ông thức dậy đi hôn nó đang ngủ và làm dấu thánh cho nó. Bản thân mặc cái áo ngoài sờn mỡ, với ai cũng keo kiệt, mà vì nó thì mua bằng đồng cuối cùng, tặng quà đắt tiền, và vui mừng khi nó ưng quà. Người cha bao giờ cũng thương con gái hơn người mẹ. Có cô gái sống ở nhà vui biết bao! Còn anh, anh nghĩ, ngay con gái mình anh cũng chẳng gả chồng.

— Да как же? — спросила она, чуть-чуть усмехнувшись.

— Sao vậy? — cô hỏi, khẽ nhếch cười.

— Ревновал бы, ей-богу. Ну, как это другого она станет целовать? чужого больше отца любить? Тяжело это и вообразить. Конечно, все это вздор; конечно, всякий под конец образумится. Но я б, кажется, прежде чем отдать, уж одной заботой себя замучил: всех бы женихов перебраковал. А кончил бы все-таки тем, что выдал бы за того, кого она сама любит. Ведь тот, кого дочь сама полюбит, всегда всех хуже отцу кажется. Это уж так. Много из-за этого в семьях худа бывает.

— Anh sẽ ghen, thề có Chúa. Sao nó lại hôn người khác? thương người dưng hơn cha? Khó mà tưởng tượng. Dĩ nhiên tất cả đều vớ vẩn; dĩ nhiên ai rồi cuối cùng cũng nghĩ lại. Nhưng anh nghĩ, trước khi gả đi, anh sẽ tự hành mình vì lo lắng: loại hết bao nhiêu chàng rể. Mà rốt cuộc vẫn gả cho người nó tự yêu. Bởi người mà con gái tự yêu bao giờ cũng thấy tệ nhất trong mắt người cha. Chuyện là thế. Vì thế mà trong gia đình sinh ra lắm chuyện chẳng hay.

— Другие-то продать рады дочь, не то что честью отдать, проговорила она вдруг.

— Còn người khác thì sẵn sàng bán con gái, nói gì đến gả đàng hoàng, cô chợt nói.

А! вон оно что!

À! hóa ra là thế!

— Это, Лиза, в тех семьях проклятых, где ни бога, ни любви не бывает, — с жаром подхватил я, — а где любви не бывает, там и рассудка не бывает. Такие есть семьи, правда, да я не об них говорю. Ты, видно, в своей семье не видала добра, что так говоришь. Подлинно несчастная ты какая-нибудь. Гм… Больше по бедности все это бывает.

— Liza, chuyện đó xảy ra trong những gia đình đáng nguyền rủa, nơi chẳng có Chúa, chẳng có tình yêu, — tôi hăng hái tiếp lời, — mà nơi không có tình yêu thì cũng không có lý trí. Những gia đình như thế có thật, nhưng anh không nói về họ. Hẳn trong gia đình mình em chưa thấy điều tốt, nên mới nói thế. Hẳn em là người thật sự bất hạnh. Hừm… Phần nhiều là do nghèo.

— А у господ-то лучше, что ль? И по бедности честные люди хорошо живут.

— Còn nhà người sang thì khá hơn chắc? Người đàng hoàng nghèo vẫn sống tốt.

— Гм… да. Может быть. Опять и то, Лиза: человек только свое горе любит считать, а счастья своего не считает. А счел бы как должно, так и увидел бы, что на всякую долю его запасено. Ну, а что, коли в семье все удастся, бог благословит, муж выйдет хороший, любит тебя, лелеет тебя, не отходит от тебя! хорошо в той семье! Даже иной раз и с горем пополам хорошо; да и где горя нет? Выйдешь, может, замуж, сама узнаешь. Зато взять хоть в первое-то время замужем за тем, кого любишь: счастья-то, счастья-то сколько иной раз придет! да и сплошь да рядом. В первое-то время даже и ссоры с мужем хорошо кончаются. Иная сама чем больше любит, тем больше ссоры с мужем заваривает. Право; я знал такую: «Так вот, люблю, дескать, очень и из любви тебя мучаю, а ты чувствуй». Знаешь ли, что из любви нарочно человека можно мучить? Все больше женщины. А сама про себя думает: «Зато уж так буду потом любить, так заласкаю, что не грех теперь и помучить». И в доме все на вас радуются, и хорошо, и весело, и мирно, и честно… Вот другие тоже ревнивы бывают. Уйдет он куда, — я знал одну, — не стерпит, да в самую ночь и выскочит, да и бежит потихоньку смотреть: не там ли, не в том ли доме, не с той ли? Это уж худо. И сама знает, что худо, и сердце у ней замирает и казнится, да ведь любит; все от любви. А как хорошо после ссоры помириться, самой перед ним повиниться али простить! И так хорошо обоим, так хорошо вдруг станет, — точно вновь они встретились, вновь повенчались, вновь любовь у них началась. И никто-то, никто-то не должен знать, что между мужем и женой происходит, коль они любят друг друга. И какая бы ни вышла у них ссора, мать родную, и ту не должны себе в судьи звать и один про другого рассказывать. Сами они себе судьи. Любовь — тайна божия и от всех глаз чужих должна быть закрыта, что бы там ни произошло. Святее от этого, лучше. Друг друга больше уважают, а на уважении много основано. И коль раз уж была любовь, коль по любви венчались, зачем любви проходить! Неужто нельзя ее поддержать? Редко такой случай, что нельзя поддержать. Ну, а как муж человек добрый и честный удастся, так как тут любовь пройдет? Первая брачная любовь пройдет, правда, а там придет любовь еще лучше. Там душой сойдутся, все дела свои сообща положут; тайны друг от друга не будет. А дети пойдут, так тут каждое, хоть и самое трудное время счастьем покажется; только бы любить да быть мужественным. Тут и работа весела, тут и в хлебе себе иной раз отказываешь для детей, и то весело. Ведь они ж тебя будут за это потом любить; себе же, значит, копишь. Дети растут, чувствуешь, что ты им пример, что ты им поддержка; что и умрешь ты, они всю жизнь чувства и мысли твои будут носить на себе, так как от тебя получили, твой образ и подобие примут. Значит, это великий долг. Как тут не сойтись тесней отцу с матерью? Говорят вот, детей иметь тяжело? Кто это говорит? Это счастье небесное! Любишь ты маленьких детей, Лиза? я ужасно люблю. Знаешь — розовенький такой мальчик, грудь тебе сосет, да у какого мужа сердце повернется на жену, глядя, как она с его ребенком сидит! Ребеночек розовенький, пухленький, раскинется, нежится; ножки-ручки наливные, ноготочки чистенькие, маленькие, такие маленькие, что глядеть смешно, глазки, точно уж он все понимает. А сосет — грудь тебе ручонкой теребит, играет. Отец подойдет, оторвется от груди, перегнется весь назад, посмотрит на отца, засмеется, — точно уж и бог знает как смешно, — и опять, опять сосать примется. А то возьмет, да и прикусит матери грудь, коль уж зубки прорезываются, а сам глазенками-то косит на нее: «Видишь, прикусил!» Да разве не все тут счастье, когда они трое, муж, жена и ребенок, вместе? За эти минуты много можно простить. Нет, Лиза, знать самому сначала нужно жить выучиться, а потом уж других обвинять!

— Hừm… ừ. Có lẽ. Nhưng này, Liza: con người chỉ thích đếm nỗi khổ của mình, còn hạnh phúc của mình thì không đếm. Đếm cho phải lẽ thì sẽ thấy phận nào cũng đã dành sẵn cho mình một phần. Giả sử trong gia đình mọi chuyện thuận lợi, Chúa ban phước, chồng hóa ra tốt, thương em, nâng niu em, không rời em nửa bước! thì gia đình ấy tốt biết bao! Thậm chí có lúc nửa khổ nửa vui vẫn tốt; mà ở đâu chẳng có khổ? Em lấy chồng rồi sẽ tự biết. Cứ lấy riêng thời gian đầu sau đám cưới với người mình yêu: hạnh phúc, hạnh phúc có khi ập đến biết bao! Mà thường là thế. Thời gian đầu thậm chí cãi nhau với chồng cũng kết thúc tốt đẹp. Có người càng yêu càng gây sự với chồng nhiều hơn. Thật đấy; anh biết một người như thế: “Đấy, em yêu anh lắm và vì yêu mà làm anh khổ, anh cứ biết đấy mà chịu.” Em có biết vì yêu mà có thể cố ý làm một người đau khổ không? Phần nhiều là đàn bà. Còn trong bụng thì nghĩ: “Nhưng sau này em sẽ yêu thế, sẽ vỗ về thế, nên bây giờ hành hạ một chút cũng chẳng tội.” Và cả nhà đều vui vì hai người, tốt đẹp, vui vẻ, yên ổn, đàng hoàng… Cũng có người hay ghen. Anh ta đi đâu đó, — anh biết một người, — không chịu nổi, đêm hôm cũng nhảy ra, lặng lẽ chạy đi xem: có ở đó không, có trong nhà ấy không, có với con ấy không? Thế thì tệ. Chính cô ấy cũng biết là tệ, tim thắt lại, tự giày vò, nhưng vẫn yêu; tất cả vì yêu. Và hòa giải sau cãi nhau mới tốt làm sao, tự mình nhận lỗi trước anh ấy hay tha thứ! Và cả hai bỗng thấy thật tốt, — như thể gặp lại nhau, cưới lại nhau, tình yêu lại bắt đầu. Và không ai, không ai phải biết điều xảy ra giữa vợ chồng, nếu họ yêu nhau. Và dù cãi nhau thế nào, cả mẹ ruột cũng không được mời làm quan tòa và kể người này về người kia. Họ tự là quan tòa của mình. Tình yêu — bí mật của Chúa và phải che khỏi mọi mắt người dưng, bất kể xảy ra chuyện gì. Làm thế càng thánh thiện, càng tốt. Họ càng kính trọng nhau, mà nhiều điều dựa trên sự kính trọng. Và một khi đã có tình yêu, một khi cưới vì tình yêu, sao tình yêu lại phải qua đi! Chẳng lẽ không giữ được? Hiếm khi không giữ được. Mà nếu gặp được người chồng tốt bụng, đàng hoàng thì tình yêu qua đi đâu được? Tình yêu hôn nhân đầu tiên qua đi, đúng, nhưng rồi sẽ đến tình yêu còn tốt hơn. Rồi tâm hồn sẽ hòa hợp, mọi việc đều cùng lo; không bí mật gì giữa nhau. Và khi con cái ra đời, thì thời kỳ nào, dù khó nhất, cũng thành hạnh phúc; chỉ cần yêu thương và can đảm. Lúc ấy làm việc cũng vui, có khi nhịn cả miếng bánh vì con, mà vẫn vui. Rồi chúng cũng sẽ thương em vì điều đó; tức là em tích góp cho mình. Con lớn lên, em cảm thấy mình là gương cho chúng, là chỗ dựa; rằng em chết đi, chúng suốt đời vẫn mang trên mình tình cảm và ý nghĩ của em, vì nhận từ em, mang hình hài và dáng vẻ của em. Vậy là một bổn phận lớn lao. Làm sao cha mẹ lại không gần nhau hơn? Người ta nói nuôi con khổ? Ai nói thế? Đó là hạnh phúc trời ban! Em có thích trẻ nhỏ không, Liza? anh thích kinh khủng. Em biết đấy — một thằng bé hồng hào, nó bú ngực em, mà người chồng nào lại nỡ quay lòng khỏi vợ khi nhìn em ngồi bên con mình! Đứa bé hồng hào, mũm mĩm, duỗi người, rúc rích; chân tay bụ bẫm, móng tay sạch bé xíu, bé đến buồn cười khi nhìn, đôi mắt như đã hiểu hết mọi điều. Còn khi bú — bàn tay bé xíu cứ nắn ngực mẹ, nghịch. Cha lại gần, nó rời ngực, ngả hẳn ra sau, nhìn cha, bật cười, — như thể buồn cười lắm, trời biết, — rồi lại, lại bú tiếp. Hoặc nó cắn ngực mẹ, khi răng đã nhú, mắt lại liếc mẹ: “Xem này, con cắn rồi!” Chẳng phải tất cả hạnh phúc là đây sao, khi cả ba người, chồng, vợ và con ở bên nhau? Vì những phút ấy có thể tha thứ nhiều. Không, Liza, trước hết phải tự học cách sống, rồi hãy đi buộc tội người khác!

«Картинками, вот этими-то картинками тебя надо! — подумал я про себя, хотя, ей-богу, с чувством говорил, и вдруг покраснел. — А ну если она вдруг расхохочется, куда я тогда полезу?» — Эта идея меня привела в бешенство. К концу-то речи я действительно разгорячился, и теперь самолюбие как-то страдало. Молчание длилось. Я даже хотел толкнуть ее.

“Phải dùng tranh, chính những bức tranh này mới xử được cô! — tôi tự nghĩ, dù thề, tôi nói thật lòng, và bỗng đỏ mặt. — Mà nếu cô bỗng phá lên cười, thì tôi chui vào đâu?” — Ý nghĩ ấy làm tôi điên tiết. Đến cuối lời tôi thật sự nóng lên, và giờ lòng tự ái như đau. Im lặng kéo dài. Thậm chí tôi muốn thúc cô.

— Чтой-то вы… — начала она вдруг и остановилась.

— Sao anh… — cô chợt bắt đầu và dừng.

Но я уже все понял: в ее голосе уже что-то другое дрожало, не резкое, не грубое и несдающееся, как недавно, а что-то мягкое и стыдливое, до того стыдливое, что мне самому как-то вдруг перед ней стыдно стало, виновато стало.

Nhưng tôi đã hiểu hết: trong giọng cô đã run lên một điều khác, không gắt, không thô và không chịu khuất như lúc nãy, mà gì đó mềm và e thẹn, e thẹn đến mức bản thân tôi bỗng thấy hổ thẹn trước cô, thấy có lỗi.

— Что? — спросил я с нежным любопытством.

— Gì? — tôi hỏi với sự tò mò dịu dàng.

— Да вы…

— Anh…

— Что?

— Gì?

— Что-то вы… точно как по книге, — сказала она, и что-то как будто насмешливое вдруг опять послышалось в ее голосе.

— Anh cứ… như đọc trong sách, — cô nói, và trong giọng cô lại chợt vẳng lên điều gì như chế giễu.

Больно ущипнуло меня это замечанье. Я не того ожидал.

Lời nhận xét ấy nhói vào tôi. Tôi không chờ điều đó.

Я и не понял, что она нарочно маскировалась в насмешку, что это обыкновенная последняя уловка стыдливых и целомудренных сердцем людей, которым грубо и навязчиво лезут в душу и которые до последней минуты не сдаются от гордости и боятся перед вами высказать свое чувство. Уже по робости, с которой она приступала, в несколько приемов, к своей насмешке, и наконец только решилась высказать, я бы должен был догадаться. Но я не догадался, и злое чувство обхватило меня.

Tôi không hiểu rằng cô cố ý đội mặt nạ chế giễu, rằng đó là mánh cuối cùng thường tình của những người e thẹn và trong sạch trong lòng, khi bị người ta thô bạo và lì lợm xông vào tâm hồn, và cho đến phút chót vì tự trọng không chịu hàng, sợ bộc lộ cảm xúc trước mặt bạn. Chỉ riêng sự rụt rè khi cô mấy lần ngập ngừng tiến đến lời chế giễu ấy, rồi cuối cùng mới dám nói ra, lẽ ra tôi cũng đã phải đoán. Nhưng tôi không đoán, và cảm giác độc ác ôm chặt lấy tôi.

«Постой же», — подумал я.

“Cứ đợi đấy”, — tôi nghĩ.

Часть II · Глава VII

Phần II · Chương VII

— Э, полно, Лиза, какая уж тут книга, когда мне самому гадко вчуже. Да и не вчуже. У меня все это теперь в душе проснулось… Неужели, неужели тебе самой не гадко здесь? Нет, видно, много значит привычка! Черт знает, что привычка может из человека сделать. Да неужели ж ты серьезно думаешь, что никогда не состареешься, вечно хороша будешь и что тебя здесь веки вечные держать будут? Я не говорю уж про то, что и здесь пакость… А впрочем, я вот что тебе про это скажу, про теперешнее-то твое житье: вот ты теперь хоть и молодая, пригожая, хорошая, с душой, с чувством; ну, а знаешь ли ты, что вот я, как только давеча очнулся, мне тотчас и гадко стало быть здесь с тобой! Только в пьяном виде ведь и можно сюда попасть. А будь ты в другом месте, живи, как добрые люди живут, так я, может быть, не то что волочился б за тобой, а просто влюбился б в тебя, рад бы взгляду был твоему, не то что слову; у ворот бы тебя подстерегал, на коленках бы перед тобой выстаивал; как на невесту б свою на тебя смотрел, да еще за честь почитал. Подумать про тебя что-нибудь нечистое не осмелился бы. А здесь я ведь знаю, что я только свистни, и ты, хочешь не хочешь, иди за мной, и уж не я с твоей волей спрашиваюсь, а ты с моей. Последний мужик наймется в работники все-таки не всего себя закабалит, да и знает, что ему срок есть. А где твой срок? Подумай только: что ты здесь отдаешь? что кабалишь? Душу, душу, в которой ты невластна, кабалишь вместе с телом! Любовь свою на поругание всякому пьянице отдаешь! Любовь! — да ведь это все, да ведь это алмаз, девичье сокровище, любовь-то! Ведь чтоб заслужить эту любовь, иной готов душу положить, на смерть пойти. А во что твоя любовь теперь ценится? Ты вся куплена, вся целиком, и зачем уж тут любви добиваться, когда и без любви все возможно. Да ведь обиды сильнее для девушки нет, понимаешь ли ты? Вот, слышал я, тешат вас, дур, — позволяют вам любовников здесь иметь. Да ведь это одно баловство, один обман, один смех над вами, а вы верите. Что он, в самом деле, что ли, любит тебя, любовник-то? Не верю. Как он будет любить, коли знает, что тебя от него сейчас кликнут. Пакостник он после этого! Уважает ли он тебя хоть на каплю? Что у тебя с ним общего? Смеется он над тобой да тебя же обкрадывает — вот и вся его любовь! Хорошо еще, что не бьет. А может, и бьет. Спроси-ка его, коли есть такой у тебя: женится ли он на тебе? Да он тебе в глаза расхохочется, если только не наплюет иль не прибьет, — а ему самому, может, всей-то цены — два сломанных гроша. И за что, подумаешь, ты здесь жизнь свою погубила? Что тебя кофеем поят да кормят сытно? Да ведь для чего кормят-то? У другой бы, честной, в горло такой кусок не пошел, потому что знает, для чего кормят. Ты здесь должна, ну и все будешь должна и до конца концов должна будешь, до тех самых пор, что тобой гости брезгать начнут. А это скоро придет, не надейся на молодость. Тут ведь это все на почтовых летит. Тебя и вытолкают. Да и не просто вытолкают, а задолго сначала придираться начнут, попрекать начнут, ругать начнут, — как будто не ты ей здоровье свое отдала, молодость и душу даром для нее загубила, а как будто ты-то ее и разорила, по миру пустила, обокрала. И не жди поддержки: другие подруги-то твои тоже на тебя нападут, чтоб ей подслужиться, потому что здесь все в рабстве, совесть и жалость давно потеряли. Исподлились, и уж гаже, подлее, обиднее этих ругательств и на земле не бывает. И все-то ты здесь положишь, все, без завета, — и здоровье, и молодость, и красоту, и надежды, и в двадцать два года будешь смотреть как тридцатипятилетняя, и хорошо еще, коль не больная, моли бога за это. Ведь ты теперь небось думаешь, что тебе и работы нет, гульба! Да тяжеле и каторжнее работы на свете нет и никогда не бывало. Одно сердце, кажется, все бы слезами изошло. И ни слова не посмеешь сказать, ни полслова, когда тебя погонят отсюда, пойдешь как виноватая. Перейдешь ты в другое место, потом в третье, потом еще куда-нибудь и доберешься наконец до Сенной. А там уж походя бить начнут; это любезность тамошняя; там гость и приласкать, не прибив, не умеет. Ты не веришь, что там так противно? Ступай, посмотри когда-нибудь, может, своими глазами увидишь. Я вон раз видел там на Новый год одну, у дверей. Ее вытолкали в насмешку свои же проморозить маленько за то, что уж очень ревела, а дверь за ней притворили. В девять-то часов утра она уж была совсем пьяная, растрепанная, полунагая, вся избитая. Сама набелена, а глаза в черняках; из носа и из зубов кровь течет: извозчик какой-то только что починил. Села она на каменной лесенке, в руках у ней какая-то соленая рыба была; она ревела, что-то причитала про свою «учась», а рыбой колотила по лестничным ступеням. А у крыльца столпились извозчики да пьяные солдаты и дразнили ее. Ты не веришь, что и ты такая же будешь? И я бы не хотел верить, а почем ты знаешь, может быть, лет десять, восемь назад, эта же самая, с соленой-то рыбой, — приехала сюда откуда-нибудь свеженькая, как херувимчик, невинная, чистенькая; зла не знала, на каждом слове краснела. Может быть, такая же, как ты, была, гордая, обидчивая, на других не похожая, королевной смотрела и сама знала, что целое счастье того ожидает, кто бы ее полюбил и кого бы она полюбила. Видишь, чем кончилось? И что, если в ту самую минуту, когда она колотила этой рыбой о грязные ступени, пьяная да растрепанная, что, если в ту минуту ей припомнились все ее прежние, чистые годы в отцовском доме, когда еще она в школу ходила, а соседский сын ее на дороге подстерегал, уверял, что всю жизнь ее любить будет, что судьбу свою ей положит, и когда они вместе положили любить друг друга навеки и обвенчаться, только что вырастут большие! Нет, Лиза, счастье, счастье тебе, если где-нибудь там, в углу, в подвале, как давешняя, в чахотке поскорее помрешь. В больницу, говоришь ты? Хорошо — свезут, а если ты еще хозяйке нужна? Чахотка такая болезнь; это не горячка. Тут до последней минуты человек надеется и говорит, что здоров. Сам себя тешит. А хозяйке-то и выгодно. Не беспокойся, это так; душу, значит, продала, а к тому же деньги должна, значит и пикнуть не смеешь. А умирать будешь, все тебя бросят, все отвернутся, — потому, что с тебя тогда взять? Еще тебя же попрекнут, что даром место занимаешь, не скоро помираешь. Пить не допросишься, с ругательством подадут: «Когда, дескать, ты, подлячка, издохнешь; спать мешаешь стонешь, гости брезгают». Это верно; я сам подслушал такие слова. Сунут тебя, издыхающую, в самый смрадный угол в подвале, — темень, сырость; что ты, лежа-то одна, тогда передумаешь? Помрешь, — соберут наскоро, чужой рукой, с ворчаньем, с нетерпением, — никто-то не благословит тебя, никто-то не вздохнет по тебе, только бы поскорей тебя с плеч долой. Купят колоду, вынесут, как сегодня ту, бедную, выносили, в кабак поминать пойдут. В могиле слякоть, мразь, снег мокрый, — не для тебя же церемониться? «Спущай-ка ее, Ванюха; ишь ведь „учась“ и тут верх ногами пошла, таковская. Укороти веревки-то, пострел». — «Ладно и так». — «Чего ладно? Ишь на боку лежит. Человек тоже был али нет? Ну да ладно, засыпай». И ругаться-то из-за тебя долго не захотят. Засыплют поскорей мокрой синей глиной и уйдут в кабак… Тут и конец твоей памяти на земле; к другим дети на могилу ходят, отцы, мужья, а у тебя — ни слезы, ни вздоха, ни поминания, и никто-то, никто-то, никогда в целом мире не придет к тебе; имя твое исчезнет с лица земли — так, как бы совсем тебя никогда не бывало и не рождалось! Грязь да болото, хоть стучи себе там по ночам, когда мертвецы встают, в гробовую крышу: «Пустите, добрые люди, на свет пожить! Я жила — жизни не видала, моя жизнь на обтирку пошла; ее в кабаке на Сенной пропили; пустите, добрые люди, еще раз на свете пожить!..»

— Ôi, thôi đi, Liza, sách vở gì ở đây, khi chính anh cũng thấy tởm, thấy tởm cả khi chẳng dính gì đến mình. Mà không phải chẳng dính. Tất cả chuyện này giờ đã thức dậy trong lòng anh… Chẳng lẽ, chẳng lẽ chính em không thấy tởm ở đây sao? Không, hẳn thói quen có sức mạnh lớn! Quỷ mới biết thói quen biến được con người thành cái gì. Mà chẳng lẽ em nghiêm túc nghĩ rằng mình sẽ không bao giờ già, sẽ đẹp mãi, và người ta sẽ giữ em ở đây đời đời kiếp kiếp? Anh còn chưa nói đến chuyện ở đây toàn là dơ bẩn… Nhưng thôi, anh sẽ nói với em về chuyện này, về cuộc sống hiện giờ của em: em bây giờ dù trẻ, xinh, tốt, có tâm hồn, có cảm xúc; nhưng em có biết không, anh vừa tỉnh dậy lúc nãy là lập tức thấy tởm khi ở đây với em! Chỉ khi say người ta mới lạc vào đây được. Còn nếu em ở chỗ khác, sống như người tử tế, thì có lẽ anh chẳng chỉ theo đuổi em, mà đơn giản là yêu em, sướng vì một cái nhìn của em, huống chi một lời; anh sẽ rình em ở cổng, quỳ gối trước em; nhìn em như nhìn vị hôn thê của mình, và còn coi đó là vinh dự. Anh không dám nghĩ điều gì không trong sạch về em. Còn ở đây thì anh biết rằng anh chỉ cần huýt sáo, và em, muốn hay không, cũng phải theo anh, và không phải anh hỏi ý chí của em, mà em hỏi ý chí của anh. Gã nông dân hèn mọn nhất đi làm thuê thì vẫn không bán trọn cả mình, mà còn biết mình có thời hạn. Còn thời hạn của em đâu? Chỉ nghĩ mà xem: em ở đây trao cái gì? em cầm cố cái gì? Linh hồn, linh hồn mà em không làm chủ, em cầm cố cùng với xác! Tình yêu của mình, em đem cho mọi gã say giày xéo! Tình yêu! — mà đó là tất cả, đó là kim cương, là kho báu của người con gái, tình yêu! Để xứng với tình yêu ấy, có người sẵn sàng đặt cả linh hồn, dấn thân vào cái chết. Còn tình yêu của em bây giờ được định giá bao nhiêu? Em bị mua trọn, nguyên cả khối, thì cần gì cố tìm tình yêu, khi không có tình yêu vẫn làm được mọi điều. Mà với một cô gái, không sự sỉ nhục nào lớn hơn thế, em hiểu không? Anh nghe nói người ta dỗ dành các em, những con ngốc, — cho phép các em có người tình ở đây. Nhưng đó chỉ là trò vui, chỉ là lừa dối, chỉ là cười nhạo các em, mà các em lại tin. Hắn có thật sự yêu em không, cái gã người tình ấy? Anh không tin. Hắn yêu thế nào được, khi biết rằng lát nữa người ta sẽ gọi em rời tay hắn. Sau chuyện này hắn đúng là đồ bẩn thỉu! Hắn có tôn trọng em dù một giọt không? Em với hắn có gì chung? Hắn cười em, lại còn ăn cắp của em — thế là hết cả tình yêu của hắn! Còn may là hắn không đánh. Mà có khi đánh. Em hỏi hắn thử xem, nếu em có một gã như thế: hắn có cưới em không? Hắn sẽ bật cười vào mặt em, nếu không nhổ vào hay đập em, — mà bản thân hắn, có khi, tính hết cũng chỉ đáng — hai đồng xu mẻ. Mà nghĩ xem, em hủy cả đời mình ở đây vì cái gì? Vì người ta cho em uống cà phê và cho ăn no? Nhưng cho ăn để làm gì? Một cô gái đàng hoàng khác thì miếng ăn ấy chẳng nuốt trôi, vì biết người ta cho ăn để làm gì. Em ở đây nợ, và sẽ cứ nợ, rốt cuộc sẽ nợ đến khi khách bắt đầu ghê tởm em. Mà chuyện đó sắp đến, đừng trông vào tuổi trẻ. Ở đây mọi thứ lao đi như xe ngựa trạm. Rồi em sẽ bị tống ra. Mà không chỉ tống ra, từ rất lâu trước đó họ sẽ bắt đầu bắt bẻ, trách móc, chửi rủa em, — như thể không phải em đã trao cho bà ta sức khỏe, tuổi trẻ, đã hủy hoại linh hồn vô ích vì bà ta, mà như thể chính em làm bà ta phá sản, đẩy bà ta đi ăn mày, ăn cắp của bà ta. Và đừng chờ ai đỡ: các bạn của em cũng sẽ xông vào em để nịnh bà ta, vì ở đây ai cũng là nô lệ, lương tâm và lòng thương đã mất từ lâu. Họ đã hèn đi, và trên đời chẳng có lời chửi nào bẩn thỉu, hèn hạ, nhục hơn thế. Và em sẽ đặt hết ở đây, tất cả, không giữ lại gì, — sức khỏe, tuổi trẻ, nhan sắc và hy vọng, hai mươi hai tuổi trông như ba mươi lăm, mà còn may nếu không bệnh, hãy tạ ơn Chúa vì điều đó. Chắc bây giờ em nghĩ mình chẳng có việc làm, chỉ vui chơi! Nhưng trên đời không có, và chưa bao giờ có công việc nào nặng nhọc hơn, khổ sai hơn. Chỉ riêng trái tim thôi, tưởng như đã khóc cạn hết nước mắt. Và em chẳng dám nói một lời, nửa lời, khi họ đuổi em khỏi đây, em sẽ đi như kẻ có tội. Em sẽ chuyển sang chỗ khác, rồi chỗ thứ ba, rồi chỗ nào nữa và cuối cùng sẽ đến chợ Sennaya. Ở đó thì đánh như cơm bữa; đó là phép lịch sự ở đó; khách ở đó không biết âu yếm mà không đánh. Em không tin ở đó ghê tởm thế sao? Em cứ đến mà xem một lần, biết đâu sẽ tận mắt thấy. Anh có lần thấy ở đó, hôm đầu năm, một người, ở cửa. Chính đồng bọn đuổi ra, trêu cho nó cóng một chút vì khóc quá, rồi đóng cửa sau lưng. Chín giờ sáng nó đã say mềm, tóc rối, nửa trần, bị đánh nhừ. Mặt thì trát phấn mà mắt thâm tím; máu từ mũi và từ răng chảy ra: gã xà ích nào đó vừa sửa cho. Nó ngồi trên bậc thang đá, tay cầm con cá muối; nó rống lên, vừa than thở về cái “số phận” của nó vừa quật con cá muối xuống các bậc thềm. Còn bên hiên, xà ích và lính say tụ lại trêu nó. Em không tin rằng em cũng sẽ như thế sao? Anh cũng không muốn tin, nhưng sao em biết, có thể mười năm, tám năm trước chính con này, với con cá muối, — từ đâu đó đến đây, tươi như một thiên thần nhỏ, ngây thơ, sạch sẽ; không biết điều ác, nói câu nào cũng đỏ mặt. Có lẽ nó như em, kiêu hãnh, dễ tự ái, không giống ai, trông như công chúa và tự biết rằng cả hạnh phúc đang chờ người nào yêu nó và người nó yêu. Em thấy kết cục thế nào chưa? Và nếu đúng phút ấy, khi nó đang quật cá vào bậc thềm bẩn, say và tóc rối, nếu đúng phút ấy nó nhớ lại tất cả những năm trong trắng xưa trong nhà cha mẹ, khi còn đi học, mà con trai hàng xóm rình nó dọc đường, quả quyết suốt đời sẽ yêu nó, sẽ đặt cả số phận dưới chân nó, và khi hai đứa cùng hẹn yêu nhau mãi mãi và cưới nhau, hễ lớn lên! Không, Liza, may thay, may cho em nếu ở đâu đó trong góc, dưới tầng hầm, như người lúc nãy, chết sớm vì lao phổi. Em nói bệnh viện? Tốt — họ sẽ chở đi, nhưng nếu bà chủ còn cần em thì sao? Lao là bệnh thế; không phải sốt. Ở đó đến phút cuối người ta còn hy vọng và nói mình khỏe. Tự dỗ mình. Mà bà chủ lại có lợi. Đừng lo, đúng là thế đấy; tức là đã bán linh hồn, lại còn nợ tiền, tức là chẳng dám hó hé. Và khi sắp chết, ai cũng bỏ, ai cũng quay đi, — vì còn lấy gì ở em? Còn trách em chiếm chỗ không, chẳng chịu chết sớm. Xin nước cũng không được, họ đưa kèm chửi: “Bao giờ mày mới chết, đồ hèn; rên làm mất ngủ, khách ghê.” Thật đấy; chính anh nghe lỏm những lời ấy. Họ nhét em, đang hấp hối, vào góc hôi thối nhất tầng hầm, — tối tăm, ẩm ướt; nằm một mình em sẽ nghĩ gì? Em chết, — họ gói vội, bằng tay người dưng, càu nhàu, sốt ruột, — không ai chúc phúc cho em, không ai thở dài vì em, chỉ mong chóng tống em khỏi vai. Họ sẽ mua quan tài, khiêng đi, như hôm nay khiêng người tội nghiệp kia, rồi ra quán rượu cúng. Trong huyệt toàn bùn nhão, giá băng, tuyết ướt, — chẳng việc gì phải làm lễ cho em. “Thả nó xuống đi, Vanyukha; kìa cái ‘số phận’ cũng lộn ngược chân lên ở đây rồi, đúng thứ ấy. Rút ngắn dây lại, thằng nhãi.” — “Thế này cũng được.” — “Cái gì mà được? Kìa nó nằm nghiêng. Cũng là người cơ mà? Thôi được, lấp đi.” Và họ cũng chẳng chửi lâu vì em. Họ sẽ vội lấp bằng đất sét xanh ướt rồi ra quán… Thế là hết ký ức của em trên mặt đất; người khác thì có con đến mộ, cha, chồng; còn em — không giọt lệ, không tiếng thở dài, không lời nhớ, và không ai, không ai bao giờ trên đời đến thăm em; tên em biến khỏi mặt đất — như thể chưa bao giờ có em, chưa bao giờ em sinh ra! Bùn với đầm lầy, em cứ đêm đêm gõ vào nắp quan tài khi người chết trỗi dậy: “Cho tôi ra, người tốt, cho tôi sống ở đời! Tôi đã sống — mà chưa thấy cuộc sống, đời tôi đem làm giẻ lau; nó bị uống hết ở quán rượu chợ Sennaya; cho tôi ra, người tốt, cho tôi sống một lần nữa trên đời!..”

Я вошел в пафос до того, что у меня самого горловая спазма приготовлялась, и… вдруг я остановился, приподнялся в испуге и, наклонив боязливо голову, с бьющимся сердцем начал прислушиваться. Было от чего и смутиться.

Tôi đi vào đoạn thống thiết đến mức chính tôi cũng sắp nghẹn họng, và… bỗng tôi dừng lại, hoảng sợ nhổm dậy, rụt rè nghiêng đầu, tim đập thình thịch, bắt đầu lắng nghe. Có lý do để bối rối.

Давно уже предчувствовал я, что перевернул всю ее душу и разбил ее сердце, и, чем больше я удостоверялся в том, тем больше желал поскорее и как можно сильнее достигнуть цели. Игра, игра увлекла меня; впрочем, не одна игра…

Từ lâu tôi đã linh cảm rằng mình đã lật tung cả tâm hồn cô và làm vỡ tim cô, và càng tin điều đó tôi càng muốn nhanh và càng mạnh càng tốt đạt mục đích. Trò chơi, trò chơi cuốn tôi đi; tuy vậy không chỉ riêng trò chơi…

Я знал, что говорю туго, выделанно, даже книжно, одним словом, я иначе и не умел, как «точно по книжке». Но это не смущало меня; я ведь знал, предчувствовал, что меня поймут и что самая эта книжность может еще больше подспорить делу. Но теперь, достигнув эффекта, я вдруг струсил. Нет, никогда, никогда еще я не был свидетелем такого отчаяния! Она лежала ничком, крепко уткнув лицо в подушку и обхватив ее обеими руками. Ей разрывало грудь. Все молодое тело ее вздрагивало, как в судорогах. Спершиеся в груди рыдания теснили, рвали ее и вдруг воплями, криками вырывались наружу. Тогда еще сильнее приникала она к подушке: ей не хотелось, чтобы кто-нибудь здесь, хоть одна живая душа узнала про ее терзание и слезы. Она кусала подушку, прокусила руку свою в кровь (я видел это потом) или, вцепившись пальцами в свои распутавшиеся косы, так и замирала в усилии, сдерживая дыхание и стискивая зубы. Я было начал что-то говорить ей, просить ее успокоиться, но почувствовал, что не смею, и вдруг сам, весь в каком-то ознобе, почти в ужасе, бросился ощупью, кое-как наскоро сбираться в дорогу. Было темно: как ни старался я, но не мог кончить скоро. Вдруг я ощупал коробку спичек и подсвечник с цельной непочатой свечой. Только лишь свет озарил комнату, Лиза вдруг вскочила, села и с каким-то искривленным лицом, с полусумасшедшей улыбкой, почти бессмысленно посмотрела на меня. Я сел подле нее и взял ее руки; она опомнилась, бросилась ко мне, хотела было обхватить меня, но не посмела и тихо наклонила передо мной голову.

Tôi biết mình nói ngượng nghịu, giả tạo, thậm chí sách vở, nói tóm lại tôi không biết nói cách nào khác ngoài “như đọc trong sách”. Nhưng điều này không làm tôi bối rối; tôi biết, tôi linh cảm rằng người ta sẽ hiểu và chính cái sách vở này còn có thể giúp việc hơn nữa. Nhưng giờ, đạt được hiệu quả, tôi bỗng thấy sợ. Không, chưa bao giờ, chưa bao giờ tôi chứng kiến một nỗi tuyệt vọng như thế! Cô nằm sấp, vùi mặt chặt vào gối và ôm nó bằng cả hai tay. Lồng ngực cô như bị xé. Cả thân hình trẻ của cô run lên như co giật. Tiếng nức nở nén trong ngực chèn ép, xé cô và bỗng bật ra thành gào thét, kêu la. Khi ấy cô lại áp sát gối hơn: cô không muốn ai ở đây, dù một linh hồn sống, biết cô đang đau đớn và khóc. Cô cắn gối, cắn tay mình đến chảy máu (sau đó tôi thấy), hoặc cắm các ngón vào bím tóc rối của mình, rồi đông cứng trong nỗ lực, nín thở và nghiến răng. Tôi đã định nói gì đó với cô, xin cô bình tĩnh, nhưng cảm thấy không dám, và bỗng chính tôi, run rẩy cả người, gần như kinh hoàng, lần mò vội vã thu xếp ra đi. Trời tối: dù cố thế nào tôi cũng không xong nhanh. Bỗng tôi sờ thấy hộp diêm và chân nến với cây nến nguyên chưa dùng. Ánh sáng vừa chiếu căn phòng, Liza bỗng bật dậy, ngồi, với gương mặt méo mó, nụ cười nửa điên, nhìn tôi gần như vô thức. Tôi ngồi cạnh và cầm tay cô; cô tỉnh lại, lao đến tôi, định ôm lấy tôi, nhưng không dám và khẽ cúi đầu trước tôi.

— Лиза, друг мой, я напрасно… ты прости меня, — начал было я, — но она сжала в своих пальцах мои руки с такою силою, что я догадался, что не то говорю, и перестал.

— Liza, bạn thân mến, anh nói thế là không nên… em tha lỗi cho anh, — tôi bắt đầu, — nhưng cô bóp tay tôi trong các ngón tay mạnh đến nỗi tôi đoán ra mình nói không đúng, và thôi.

— Вот мой адрес, Лиза, приходи ко мне.

— Đây là địa chỉ của anh, Liza, đến chỗ anh nhé.

— Приду… — прошептала она решительно, все еще не подымая своей головы.

— Em sẽ đến… — cô thì thầm quả quyết, vẫn không ngẩng đầu.

— А теперь я уйду, прощай… до свидания.

— Còn giờ anh đi, tạm biệt… hẹn gặp lại.

Я встал, встала и она и вдруг вся закраснелась, вздрогнула, схватила лежавший на стуле платок и набросила себе на плечи до самого подбородка. Сделав это, она опять как-то болезненно улыбнулась, покраснела и странно поглядела на меня. Мне было больно; я спешил уйти, стушеваться.

Tôi đứng lên, cô cũng đứng lên, bỗng đỏ ửng cả mặt, giật mình, nắm lấy chiếc khăn quàng để trên ghế và choàng lên vai đến tận cằm. Làm xong, cô lại mỉm cười một cách đau đớn, đỏ mặt và nhìn tôi lạ lùng. Tôi thấy đau; tôi vội đi, lẩn đi.

— Подождите, — сказала она вдруг, уже в сенях у самых дверей, останавливая меня рукою за шинель, поставила впопыхах свечу и убежала, — видно, вспомнила про что-то или хотела мне принести показать. Убегая, она вся покраснела, глаза ее блестели, на губах показалась улыбка, — что бы такое? Я поневоле дождался; она воротилась через минуту, со взглядом, как будто бросившим прощения за что-то. Вообще это уже было не то лицо, не тот взгляд, как давеча, — угрюмый, недоверчивый и упорный. Взгляд теперь ее был просящий, мягкий, а вместе с тем доверчивый, ласковый, робкий. Так смотрят дети на тех, кого очень любят и у кого чего-нибудь просят. Глаза у ней были светло-карие, прекрасные глаза, живые, умевшие отразить в себе и любовь, и угрюмую ненависть.

— Anh đợi đã, — cô bỗng nói, đã ở ngoài tiền sảnh ngay cạnh cửa, giữ tôi lại bằng tay kéo áo choàng, vội đặt cây nến xuống rồi chạy đi, — chắc nhớ ra việc gì đó hay muốn mang ra cho tôi xem. Khi chạy đi, mặt cô đỏ ửng, mắt sáng, môi nở nụ cười, — chuyện gì thế? Tôi đành chờ; một phút sau cô quay lại, với ánh nhìn như vừa xin được tha thứ vì điều gì đó. Nhìn chung đây đã không còn là gương mặt đó, ánh nhìn đó như lúc nãy, — u ám, ngờ vực và bướng bỉnh. Ánh nhìn của cô giờ là van nài, dịu, mà đồng thời tin cậy, âu yếm, rụt rè. Trẻ con nhìn như thế khi xin xỏ người mà chúng rất yêu. Mắt cô nâu nhạt, đôi mắt đẹp, sống động, biết phản chiếu cả tình yêu lẫn lòng căm u ám.

Не объясняя мне ничего, — как будто я, как какое-нибудь высшее существо, должен был знать все без объяснений, — она протянула мне бумажку. Все лицо ее так и просияло в это мгновение самым наивным, почти детским торжеством. Я развернул. Это было письмо к ней от какого-то медицинского студента или в этом роде, — очень высокопарное, цветистое, но чрезвычайно почтительное объяснение в любви. Не припомню теперь выражений, но помню очень хорошо, что сквозь высокий слог проглядывало истинное чувство, которого не подделаешь. Когда я дочитал, то встретил горячий, любопытный и детски-нетерпеливый взгляд ее на себе. Она приковалась глазами к моему лицу и в нетерпении ждала — что я скажу? В нескольких словах, наскоро, но как-то радостно и как будто гордясь, она объяснила мне, что была где-то на танцевальном вечере, в семейном доме, у одних «очень, очень хороших людей, семейных людей и где ничего еще не знают, совсем ничего», — потому что она и здесь-то еще только внове и только так… а вовсе еще не решилась остаться и непременно уйдет, как только долг заплатит… «Ну и там был этот студент, весь вечер танцевал, говорил с ней, и оказалось, что он еще в Риге, еще ребенком был с ней знаком, вместе играли, только уж очень давно, — и родителей ее знает, но что об этом он ничего-ничего-ничего не знает и не подозревает! И вот на другой день после танцев (три дня назад) он и прислал через приятельницу, с которой она на вечер ездила, это письмо… и… ну вот и все».

Chẳng giải thích gì cho tôi, — như thể tôi, như một đấng cao hơn nào đó, phải biết tất cả không cần giải thích, — cô chìa cho tôi một mảnh giấy. Cả gương mặt cô chợt bừng sáng trong khoảnh khắc ấy với niềm đắc thắng ngây thơ nhất, gần như trẻ con. Tôi mở ra. Đó là thư gửi cô từ một sinh viên y khoa hay hạng như thế, — một lời tỏ tình rất cao giọng, hoa mỹ, nhưng vô cùng kính trọng. Giờ tôi không nhớ các lời lẽ, nhưng nhớ rất rõ rằng xuyên qua văn phong cao kiểu ấy ló ra một tình cảm thật, điều không thể làm giả. Khi tôi đọc xong, tôi bắt gặp ánh nhìn nóng bỏng, tò mò và nôn nóng trẻ con của cô đặt trên mình. Cô dán mắt vào mặt tôi và nôn nóng chờ — tôi sẽ nói gì? Trong vài lời, vội vã, nhưng vui vẻ và như tự hào, cô giải thích rằng cô từng đến một buổi khiêu vũ ở đâu đó, trong một nhà gia đình, ở nhà “những người rất, rất tốt, người có gia đình, và ở đó chưa biết gì, hoàn toàn chẳng biết gì”, — vì ngay cả ở đây cô cũng mới đến và chỉ thế thôi… chứ hoàn toàn chưa quyết định ở lại, và nhất định sẽ đi ngay khi trả xong nợ… “Mà ở đó có anh sinh viên này, nhảy cả buổi tối, nói chuyện với cô, hóa ra anh ấy quen cô ở Riga, hồi còn nhỏ, chơi với nhau, chỉ là đã rất lâu, — và biết cả cha mẹ cô, nhưng về chuyện này anh ấy chẳng-chẳng-chẳng biết và chẳng nghi ngờ gì! Và rồi hôm sau buổi khiêu vũ (ba ngày trước) anh ấy gửi qua cô bạn mà cô cùng đi dự tối, bức thư này… và… thế đấy, hết.”

Она как-то стыдливо опустила свои сверкавшие глаза, когда кончила рассказывать.

Cô e thẹn hạ đôi mắt lấp lánh xuống khi kể xong.

Бедненькая, она хранила письмо этого студента как драгоценность и сбегала за этой единственной своей драгоценностью, не желая, чтоб я ушел, не узнав о том, что и ее любят честно и искренно, что и с ней говорят почтительно. Наверно, этому письму так и суждено было пролежать в шкатулке без последствий. Но все равно; я уверен, что она всю жизнь его хранила бы как драгоценность, как гордость свою и свое оправдание, и вот теперь сама в такую минуту вспомнила и принесла это письмо, чтоб наивно погордиться передо мной, восстановить себя в моих глазах, чтоб и я видел, чтоб и я похвалил. Я ничего не сказал, пожал ей руку и вышел. Мне так хотелось уйти… Я прошел всю дорогу пешком, несмотря на то, что мокрый снег все еще валил хлопьями. Я был измучен, раздавлен, в недоумении. Но истина уже сверкала из-за недоумения. Гадкая истина!

Tội nghiệp cô bé, cô giữ thư của chàng sinh viên ấy như báu vật và chạy đi lấy báu vật duy nhất ấy, không muốn tôi ra về mà không biết rằng cũng có người yêu cô chân thành và thật lòng, rằng cũng có người nói chuyện với cô bằng sự kính trọng. Chắc chắn bức thư này rồi cũng chỉ nằm trong hộp mà chẳng đi đến đâu. Nhưng chẳng sao; tôi tin cô sẽ giữ nó cả đời như báu vật, như niềm kiêu hãnh và sự biện hộ của mình, và giờ chính cô, vào một phút như thế, nhớ ra và mang bức thư này đến để ngây thơ khoe với tôi, để khôi phục mình trong mắt tôi, để tôi cũng thấy, để tôi cũng khen. Tôi chẳng nói gì, bóp tay cô và đi ra. Tôi muốn đi đến thế… Tôi đi bộ suốt dọc đường, dù tuyết ướt vẫn rơi từng mảng. Tôi kiệt sức, bị nghiền nát, bối rối. Nhưng sự thật đã lóe lên sau cơn bối rối. Sự thật tởm lợm!

Часть II · Глава VIII

Phần II · Chương VIII

Я, впрочем, не скоро согласился признать эту истину. Проснувшись наутро после нескольких часов глубокого, свинцового сна и тотчас же сообразив весь вчерашний день, я даже изумился моей вчерашней сантиментальности с Лизой, всем этим «вчерашним ужасам и жалостям». «Ведь нападет же такое бабье расстройство нервов, тьфу! — порешил я. — И на что это мой адрес всучил я ей? Что, если она придет? А впрочем, пожалуй, пусть и придет; ничего…» Но, очевидно, главное и самое важное дело теперь было не в этом: надо было спешить и во что бы ни стало скорее спасать мою репутацию в глазах Зверкова и Симонова. Вот в чем было главное дело. А про Лизу я даже совсем и забыл в это утро, захлопотавшись.

Nhưng tôi không vội thừa nhận cái chân lý ấy. Sáng hôm sau, tỉnh dậy sau mấy tiếng ngủ sâu nặng như chì, vừa kịp nhớ lại toàn bộ ngày hôm qua, tôi thậm chí còn sững sờ trước thói ủy mị của mình với Liza, trước tất cả những “nỗi kinh hoàng và lòng thương xót hôm qua” ấy. “Lại cái chứng thần kinh đàn bà nổi cơn thế này, khạc! — tôi phán. — Mà đưa địa chỉ cho nó làm gì không biết? Nhỡ nó đến thì sao? Thôi thì đến cũng được; có sao đâu…” Nhưng rõ ràng, việc chính, việc quan trọng nhất lúc này không nằm ở đó: phải khẩn trương lên, bằng mọi giá phải cứu vãn danh dự của tôi trong mắt Zverkov và Simonov, và phải làm ngay. Đó mới là việc chính. Còn Liza thì sáng ấy tôi quên bẵng đi, vì mải cuống cuồng.