{ "format": "LitMundi portable edition v1", "title": "Ghi chép từ dưới hầm", "original_title": "Записки из подполья", "work": { "title": "Записки из подполья", "author": "Fyodor Dostoevsky", "author_death_year": 1881, "first_published_year": 1864, "original_language": "ru", "genre": "novella", "description": "Notes from Underground (1864) is a novella by Fyodor Dostoevsky, written as the confession of a bitter, unnamed former civil servant living in St. Petersburg. In the first part he argues against the rational, utopian ideas of his day; in the second he recalls humiliating episodes from his younger years, including a dinner with old schoolmates and a meeting with a young prostitute, Liza. The book tests his theories against how he actually behaves.", "id": "dostoevsky-notes-from-underground", "translation_gap": { "status": "unverified", "notes": "Chosen for a complete, directly sourced and openly reusable Vietnamese edition. Existing Vietnamese translations, their quality and reader demand have not been comprehensively assessed; no absence or superiority claim is made." }, "visibility": "public" }, "edition": { "id": "dostoevsky-zapiski-iz-podolya-vi-ai-2026", "work_id": "dostoevsky-notes-from-underground", "language": "vi", "title": "Ghi chép từ dưới hầm", "kind": "translation", "status": "published", "label": "Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2", "content_path": "corpus/segments/dostoevsky-notes-from-underground/dostoevsky-zapiski-iz-podolya-vi-ai-2026.json", "source_edition_id": "dostoevsky-zapiski-iz-podolya-ru-wikisource", "legacy_slugs": [], "provenance": { "citation": "Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified original-language source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used.", "catalog_url": null, "text_url": null, "retrieved_at": "2026-11-05", "source_witness": "dostoevsky-zapiski-iz-podolya-ru-wikisource" }, "rights": { "status": "cleared", "license": "CC-BY-4.0", "basis": "AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition.", "jurisdictions_assessed": [ "US", "VN" ], "evidence_urls": [ "https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/docs/AI-CONTENT-POLICY.md", "https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.en", "https://www.anthropic.com/legal/commercial-terms", "https://www.anthropic.com/legal/consumer-terms", "https://ru.wikisource.org/wiki/Записки_из_подполья_(Достоевский)", "https://www.copyright.gov/title17/92chap3.html", "https://cov.gov.vn/quyen-tac-gia-quyen-lien-quan/thoi-han-bao-ho-quyen-tac-gia-la-bao-nhieu-nam-168808.html", "https://cov.gov.vn/tin-tuc/gioi-thieu-luat-sua-doi-bo-sung-mot-so-dieu-cua-luat-so-huu-tri-tue-nam-2025-noi-dung-quyen-tac-gia-quyen-lien-quan-168841.html" ] }, "credits": { "author": "Fyodor Dostoevsky", "translator": "LitMundi AI translation (Claude)", "editors": [], "ai_assisted": true }, "review": { "status": "ai_reviewed", "reviewers": [], "ai_reviewers": [ "litmundi-ai-literary-assessment" ], "rubric_id": "litmundi-literary-v2", "score": 8.73, "record_paths": [ "corpus/reviews/dostoevsky-notes-from-underground/dostoevsky-zapiski-iz-podolya-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-05.json" ], "evidence_urls": [ "https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/dostoevsky-notes-from-underground/dostoevsky-zapiski-iz-podolya-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-05.json" ], "notes": "Complete AI literary assessment: unrounded weighted score 8.725/10, threshold 8.6. All 520 source/target passages and exact titles were reviewed after revision, with matching content hashes. Same-system drafting/assessment is disclosed; an independent-context AI pass from the same model family supplied findings, which is not human certification or model diversity. Readers may submit corrections after publication." }, "publication_policy": "litmundi-literary-v2", "generation": { "kind": "ai_generated", "tools": [ "Claude Opus 5.5 (Anthropic) — AI translation, literary revision and assessment" ], "direct_from_original": true, "human_contributors": [], "notes": "Generated and revised directly from the cited original-language source using AI. No human creative translator/editor or independent human literary approval is recorded. The assessment record discloses its model, method and limitations." } }, "structure": { "schema_version": 2, "work_id": "dostoevsky-notes-from-underground", "segment_ids": [ "dostoevsky-notes-from-underground:1.1", "dostoevsky-notes-from-underground:1.2", "dostoevsky-notes-from-underground:1.3", "dostoevsky-notes-from-underground:1.4", "dostoevsky-notes-from-underground:1.5", "dostoevsky-notes-from-underground:1.6", "dostoevsky-notes-from-underground:1.7", "dostoevsky-notes-from-underground:1.8", "dostoevsky-notes-from-underground:1.9", "dostoevsky-notes-from-underground:1.10", "dostoevsky-notes-from-underground:2.1", "dostoevsky-notes-from-underground:2.2", "dostoevsky-notes-from-underground:2.3", "dostoevsky-notes-from-underground:2.4", "dostoevsky-notes-from-underground:3.1", "dostoevsky-notes-from-underground:3.2", "dostoevsky-notes-from-underground:3.3", "dostoevsky-notes-from-underground:3.4", "dostoevsky-notes-from-underground:3.5", "dostoevsky-notes-from-underground:4.1", "dostoevsky-notes-from-underground:4.2", "dostoevsky-notes-from-underground:4.3", "dostoevsky-notes-from-underground:5.1", "dostoevsky-notes-from-underground:5.2", "dostoevsky-notes-from-underground:6.1", "dostoevsky-notes-from-underground:6.2", "dostoevsky-notes-from-underground:7.1", "dostoevsky-notes-from-underground:7.2", "dostoevsky-notes-from-underground:7.3", "dostoevsky-notes-from-underground:7.4", "dostoevsky-notes-from-underground:8.1", "dostoevsky-notes-from-underground:8.2", "dostoevsky-notes-from-underground:8.3", "dostoevsky-notes-from-underground:8.4", "dostoevsky-notes-from-underground:8.5", "dostoevsky-notes-from-underground:8.6", "dostoevsky-notes-from-underground:8.7", "dostoevsky-notes-from-underground:9.1", "dostoevsky-notes-from-underground:9.2", "dostoevsky-notes-from-underground:9.3", "dostoevsky-notes-from-underground:9.4", "dostoevsky-notes-from-underground:10.1", "dostoevsky-notes-from-underground:10.2", "dostoevsky-notes-from-underground:10.3", "dostoevsky-notes-from-underground:10.4", "dostoevsky-notes-from-underground:10.5", "dostoevsky-notes-from-underground:10.6", "dostoevsky-notes-from-underground:11.1", "dostoevsky-notes-from-underground:11.2", "dostoevsky-notes-from-underground:11.3", "dostoevsky-notes-from-underground:11.4", "dostoevsky-notes-from-underground:11.5", "dostoevsky-notes-from-underground:11.6", "dostoevsky-notes-from-underground:11.7", "dostoevsky-notes-from-underground:11.8", "dostoevsky-notes-from-underground:11.9", "dostoevsky-notes-from-underground:11.10", "dostoevsky-notes-from-underground:11.11", "dostoevsky-notes-from-underground:11.12", "dostoevsky-notes-from-underground:11.13", "dostoevsky-notes-from-underground:11.14", "dostoevsky-notes-from-underground:11.15", "dostoevsky-notes-from-underground:11.16", "dostoevsky-notes-from-underground:11.17", "dostoevsky-notes-from-underground:12.1", "dostoevsky-notes-from-underground:12.2", "dostoevsky-notes-from-underground:12.3", "dostoevsky-notes-from-underground:12.4", "dostoevsky-notes-from-underground:12.5", "dostoevsky-notes-from-underground:12.6", "dostoevsky-notes-from-underground:12.7", "dostoevsky-notes-from-underground:12.8", "dostoevsky-notes-from-underground:12.9", "dostoevsky-notes-from-underground:12.10", "dostoevsky-notes-from-underground:12.11", "dostoevsky-notes-from-underground:12.12", "dostoevsky-notes-from-underground:12.13", "dostoevsky-notes-from-underground:12.14", "dostoevsky-notes-from-underground:12.15", "dostoevsky-notes-from-underground:12.16", "dostoevsky-notes-from-underground:12.17", "dostoevsky-notes-from-underground:12.18", "dostoevsky-notes-from-underground:12.19", "dostoevsky-notes-from-underground:12.20", "dostoevsky-notes-from-underground:12.21", "dostoevsky-notes-from-underground:12.22", "dostoevsky-notes-from-underground:12.23", "dostoevsky-notes-from-underground:13.1", "dostoevsky-notes-from-underground:13.2", "dostoevsky-notes-from-underground:13.3", "dostoevsky-notes-from-underground:13.4", "dostoevsky-notes-from-underground:13.5", "dostoevsky-notes-from-underground:13.6", "dostoevsky-notes-from-underground:14.1", "dostoevsky-notes-from-underground:14.2", "dostoevsky-notes-from-underground:14.3", "dostoevsky-notes-from-underground:14.4", "dostoevsky-notes-from-underground:14.5", "dostoevsky-notes-from-underground:14.6", "dostoevsky-notes-from-underground:14.7", "dostoevsky-notes-from-underground:14.8", "dostoevsky-notes-from-underground:14.9", "dostoevsky-notes-from-underground:14.10", "dostoevsky-notes-from-underground:14.11", "dostoevsky-notes-from-underground:14.12", "dostoevsky-notes-from-underground:14.13", "dostoevsky-notes-from-underground:14.14", "dostoevsky-notes-from-underground:14.15", "dostoevsky-notes-from-underground:14.16", "dostoevsky-notes-from-underground:14.17", "dostoevsky-notes-from-underground:14.18", "dostoevsky-notes-from-underground:14.19", "dostoevsky-notes-from-underground:14.20", "dostoevsky-notes-from-underground:14.21", "dostoevsky-notes-from-underground:14.22", "dostoevsky-notes-from-underground:14.23", "dostoevsky-notes-from-underground:14.24", "dostoevsky-notes-from-underground:14.25", "dostoevsky-notes-from-underground:14.26", "dostoevsky-notes-from-underground:14.27", "dostoevsky-notes-from-underground:14.28", "dostoevsky-notes-from-underground:14.29", "dostoevsky-notes-from-underground:14.30", "dostoevsky-notes-from-underground:14.31", "dostoevsky-notes-from-underground:14.32", "dostoevsky-notes-from-underground:14.33", "dostoevsky-notes-from-underground:14.34", "dostoevsky-notes-from-underground:14.35", "dostoevsky-notes-from-underground:14.36", "dostoevsky-notes-from-underground:14.37", "dostoevsky-notes-from-underground:14.38", "dostoevsky-notes-from-underground:14.39", "dostoevsky-notes-from-underground:14.40", "dostoevsky-notes-from-underground:15.1", "dostoevsky-notes-from-underground:15.2", "dostoevsky-notes-from-underground:15.3", "dostoevsky-notes-from-underground:15.4", "dostoevsky-notes-from-underground:15.5", "dostoevsky-notes-from-underground:15.6", "dostoevsky-notes-from-underground:15.7", "dostoevsky-notes-from-underground:15.8", "dostoevsky-notes-from-underground:15.9", "dostoevsky-notes-from-underground:15.10", "dostoevsky-notes-from-underground:15.11", "dostoevsky-notes-from-underground:15.12", "dostoevsky-notes-from-underground:15.13", "dostoevsky-notes-from-underground:15.14", "dostoevsky-notes-from-underground:15.15", "dostoevsky-notes-from-underground:15.16", "dostoevsky-notes-from-underground:15.17", "dostoevsky-notes-from-underground:15.18", "dostoevsky-notes-from-underground:15.19", "dostoevsky-notes-from-underground:15.20", "dostoevsky-notes-from-underground:15.21", "dostoevsky-notes-from-underground:15.22", "dostoevsky-notes-from-underground:15.23", "dostoevsky-notes-from-underground:15.24", "dostoevsky-notes-from-underground:15.25", "dostoevsky-notes-from-underground:15.26", "dostoevsky-notes-from-underground:15.27", "dostoevsky-notes-from-underground:15.28", "dostoevsky-notes-from-underground:15.29", "dostoevsky-notes-from-underground:15.30", "dostoevsky-notes-from-underground:15.31", "dostoevsky-notes-from-underground:15.32", "dostoevsky-notes-from-underground:15.33", "dostoevsky-notes-from-underground:15.34", "dostoevsky-notes-from-underground:15.35", "dostoevsky-notes-from-underground:15.36", "dostoevsky-notes-from-underground:15.37", "dostoevsky-notes-from-underground:15.38", "dostoevsky-notes-from-underground:15.39", "dostoevsky-notes-from-underground:15.40", "dostoevsky-notes-from-underground:15.41", "dostoevsky-notes-from-underground:15.42", "dostoevsky-notes-from-underground:15.43", "dostoevsky-notes-from-underground:15.44", "dostoevsky-notes-from-underground:15.45", "dostoevsky-notes-from-underground:15.46", "dostoevsky-notes-from-underground:15.47", "dostoevsky-notes-from-underground:15.48", "dostoevsky-notes-from-underground:15.49", "dostoevsky-notes-from-underground:15.50", "dostoevsky-notes-from-underground:15.51", "dostoevsky-notes-from-underground:15.52", "dostoevsky-notes-from-underground:15.53", "dostoevsky-notes-from-underground:15.54", "dostoevsky-notes-from-underground:15.55", "dostoevsky-notes-from-underground:15.56", "dostoevsky-notes-from-underground:15.57", "dostoevsky-notes-from-underground:15.58", "dostoevsky-notes-from-underground:15.59", "dostoevsky-notes-from-underground:15.60", "dostoevsky-notes-from-underground:15.61", "dostoevsky-notes-from-underground:15.62", "dostoevsky-notes-from-underground:15.63", "dostoevsky-notes-from-underground:15.64", "dostoevsky-notes-from-underground:15.65", "dostoevsky-notes-from-underground:15.66", "dostoevsky-notes-from-underground:15.67", "dostoevsky-notes-from-underground:15.68", "dostoevsky-notes-from-underground:15.69", "dostoevsky-notes-from-underground:15.70", "dostoevsky-notes-from-underground:15.71", "dostoevsky-notes-from-underground:15.72", "dostoevsky-notes-from-underground:15.73", "dostoevsky-notes-from-underground:15.74", "dostoevsky-notes-from-underground:15.75", "dostoevsky-notes-from-underground:15.76", "dostoevsky-notes-from-underground:15.77", "dostoevsky-notes-from-underground:15.78", "dostoevsky-notes-from-underground:15.79", "dostoevsky-notes-from-underground:15.80", "dostoevsky-notes-from-underground:15.81", "dostoevsky-notes-from-underground:15.82", "dostoevsky-notes-from-underground:15.83", "dostoevsky-notes-from-underground:15.84", "dostoevsky-notes-from-underground:15.85", "dostoevsky-notes-from-underground:15.86", "dostoevsky-notes-from-underground:15.87", "dostoevsky-notes-from-underground:15.88", "dostoevsky-notes-from-underground:15.89", "dostoevsky-notes-from-underground:15.90", "dostoevsky-notes-from-underground:15.91", "dostoevsky-notes-from-underground:15.92", "dostoevsky-notes-from-underground:15.93", "dostoevsky-notes-from-underground:15.94", "dostoevsky-notes-from-underground:15.95", "dostoevsky-notes-from-underground:15.96", "dostoevsky-notes-from-underground:15.97", "dostoevsky-notes-from-underground:15.98", "dostoevsky-notes-from-underground:15.99", "dostoevsky-notes-from-underground:15.100", "dostoevsky-notes-from-underground:15.101", "dostoevsky-notes-from-underground:15.102", "dostoevsky-notes-from-underground:15.103", "dostoevsky-notes-from-underground:15.104", "dostoevsky-notes-from-underground:15.105", "dostoevsky-notes-from-underground:16.1", "dostoevsky-notes-from-underground:16.2", "dostoevsky-notes-from-underground:16.3", "dostoevsky-notes-from-underground:16.4", "dostoevsky-notes-from-underground:16.5", "dostoevsky-notes-from-underground:16.6", "dostoevsky-notes-from-underground:16.7", "dostoevsky-notes-from-underground:16.8", "dostoevsky-notes-from-underground:16.9", "dostoevsky-notes-from-underground:16.10", "dostoevsky-notes-from-underground:16.11", "dostoevsky-notes-from-underground:16.12", "dostoevsky-notes-from-underground:16.13", "dostoevsky-notes-from-underground:16.14", "dostoevsky-notes-from-underground:16.15", "dostoevsky-notes-from-underground:16.16", "dostoevsky-notes-from-underground:16.17", "dostoevsky-notes-from-underground:16.18", "dostoevsky-notes-from-underground:16.19", "dostoevsky-notes-from-underground:16.20", "dostoevsky-notes-from-underground:16.21", "dostoevsky-notes-from-underground:16.22", "dostoevsky-notes-from-underground:16.23", "dostoevsky-notes-from-underground:16.24", "dostoevsky-notes-from-underground:16.25", "dostoevsky-notes-from-underground:16.26", "dostoevsky-notes-from-underground:16.27", "dostoevsky-notes-from-underground:16.28", "dostoevsky-notes-from-underground:16.29", "dostoevsky-notes-from-underground:16.30", "dostoevsky-notes-from-underground:16.31", "dostoevsky-notes-from-underground:16.32", "dostoevsky-notes-from-underground:16.33", "dostoevsky-notes-from-underground:16.34", "dostoevsky-notes-from-underground:16.35", "dostoevsky-notes-from-underground:16.36", "dostoevsky-notes-from-underground:16.37", "dostoevsky-notes-from-underground:17.1", "dostoevsky-notes-from-underground:17.2", "dostoevsky-notes-from-underground:17.3", "dostoevsky-notes-from-underground:17.4", "dostoevsky-notes-from-underground:17.5", "dostoevsky-notes-from-underground:17.6", "dostoevsky-notes-from-underground:17.7", "dostoevsky-notes-from-underground:17.8", "dostoevsky-notes-from-underground:17.9", "dostoevsky-notes-from-underground:17.10", "dostoevsky-notes-from-underground:17.11", "dostoevsky-notes-from-underground:17.12", "dostoevsky-notes-from-underground:17.13", "dostoevsky-notes-from-underground:17.14", "dostoevsky-notes-from-underground:17.15", "dostoevsky-notes-from-underground:17.16", "dostoevsky-notes-from-underground:17.17", "dostoevsky-notes-from-underground:17.18", "dostoevsky-notes-from-underground:17.19", "dostoevsky-notes-from-underground:17.20", "dostoevsky-notes-from-underground:17.21", "dostoevsky-notes-from-underground:17.22", "dostoevsky-notes-from-underground:17.23", "dostoevsky-notes-from-underground:17.24", "dostoevsky-notes-from-underground:17.25", "dostoevsky-notes-from-underground:17.26", "dostoevsky-notes-from-underground:17.27", "dostoevsky-notes-from-underground:17.28", "dostoevsky-notes-from-underground:17.29", "dostoevsky-notes-from-underground:17.30", "dostoevsky-notes-from-underground:17.31", "dostoevsky-notes-from-underground:17.32", "dostoevsky-notes-from-underground:17.33", "dostoevsky-notes-from-underground:17.34", "dostoevsky-notes-from-underground:17.35", "dostoevsky-notes-from-underground:17.36", "dostoevsky-notes-from-underground:17.37", "dostoevsky-notes-from-underground:17.38", "dostoevsky-notes-from-underground:17.39", "dostoevsky-notes-from-underground:17.40", "dostoevsky-notes-from-underground:17.41", "dostoevsky-notes-from-underground:17.42", "dostoevsky-notes-from-underground:17.43", "dostoevsky-notes-from-underground:17.44", "dostoevsky-notes-from-underground:17.45", "dostoevsky-notes-from-underground:17.46", "dostoevsky-notes-from-underground:17.47", "dostoevsky-notes-from-underground:17.48", "dostoevsky-notes-from-underground:17.49", "dostoevsky-notes-from-underground:17.50", "dostoevsky-notes-from-underground:17.51", "dostoevsky-notes-from-underground:17.52", "dostoevsky-notes-from-underground:17.53", "dostoevsky-notes-from-underground:17.54", "dostoevsky-notes-from-underground:17.55", "dostoevsky-notes-from-underground:17.56", "dostoevsky-notes-from-underground:17.57", "dostoevsky-notes-from-underground:17.58", "dostoevsky-notes-from-underground:17.59", "dostoevsky-notes-from-underground:17.60", "dostoevsky-notes-from-underground:17.61", "dostoevsky-notes-from-underground:17.62", "dostoevsky-notes-from-underground:17.63", "dostoevsky-notes-from-underground:17.64", "dostoevsky-notes-from-underground:17.65", "dostoevsky-notes-from-underground:17.66", "dostoevsky-notes-from-underground:17.67", "dostoevsky-notes-from-underground:17.68", "dostoevsky-notes-from-underground:17.69", "dostoevsky-notes-from-underground:17.70", "dostoevsky-notes-from-underground:17.71", "dostoevsky-notes-from-underground:17.72", "dostoevsky-notes-from-underground:17.73", "dostoevsky-notes-from-underground:17.74", "dostoevsky-notes-from-underground:17.75", "dostoevsky-notes-from-underground:17.76", "dostoevsky-notes-from-underground:17.77", "dostoevsky-notes-from-underground:17.78", "dostoevsky-notes-from-underground:17.79", "dostoevsky-notes-from-underground:17.80", "dostoevsky-notes-from-underground:17.81", "dostoevsky-notes-from-underground:17.82", "dostoevsky-notes-from-underground:17.83", "dostoevsky-notes-from-underground:17.84", "dostoevsky-notes-from-underground:17.85", "dostoevsky-notes-from-underground:17.86", "dostoevsky-notes-from-underground:17.87", "dostoevsky-notes-from-underground:17.88", "dostoevsky-notes-from-underground:17.89", "dostoevsky-notes-from-underground:17.90", "dostoevsky-notes-from-underground:17.91", "dostoevsky-notes-from-underground:17.92", "dostoevsky-notes-from-underground:17.93", "dostoevsky-notes-from-underground:17.94", "dostoevsky-notes-from-underground:17.95", "dostoevsky-notes-from-underground:17.96", "dostoevsky-notes-from-underground:17.97", "dostoevsky-notes-from-underground:17.98", "dostoevsky-notes-from-underground:17.99", "dostoevsky-notes-from-underground:17.100", "dostoevsky-notes-from-underground:17.101", "dostoevsky-notes-from-underground:17.102", "dostoevsky-notes-from-underground:17.103", "dostoevsky-notes-from-underground:17.104", "dostoevsky-notes-from-underground:17.105", "dostoevsky-notes-from-underground:17.106", "dostoevsky-notes-from-underground:17.107", "dostoevsky-notes-from-underground:17.108", "dostoevsky-notes-from-underground:17.109", "dostoevsky-notes-from-underground:17.110", "dostoevsky-notes-from-underground:17.111", "dostoevsky-notes-from-underground:17.112", "dostoevsky-notes-from-underground:17.113", "dostoevsky-notes-from-underground:17.114", "dostoevsky-notes-from-underground:17.115", "dostoevsky-notes-from-underground:17.116", "dostoevsky-notes-from-underground:17.117", "dostoevsky-notes-from-underground:17.118", "dostoevsky-notes-from-underground:17.119", "dostoevsky-notes-from-underground:17.120", "dostoevsky-notes-from-underground:18.1", "dostoevsky-notes-from-underground:18.2", "dostoevsky-notes-from-underground:18.3", "dostoevsky-notes-from-underground:18.4", "dostoevsky-notes-from-underground:18.5", "dostoevsky-notes-from-underground:18.6", "dostoevsky-notes-from-underground:18.7", "dostoevsky-notes-from-underground:18.8", "dostoevsky-notes-from-underground:18.9", "dostoevsky-notes-from-underground:18.10", "dostoevsky-notes-from-underground:18.11", "dostoevsky-notes-from-underground:18.12", "dostoevsky-notes-from-underground:18.13", "dostoevsky-notes-from-underground:18.14", "dostoevsky-notes-from-underground:19.1", "dostoevsky-notes-from-underground:19.2", "dostoevsky-notes-from-underground:19.3", "dostoevsky-notes-from-underground:19.4", "dostoevsky-notes-from-underground:19.5", "dostoevsky-notes-from-underground:19.6", "dostoevsky-notes-from-underground:19.7", "dostoevsky-notes-from-underground:19.8", "dostoevsky-notes-from-underground:19.9", "dostoevsky-notes-from-underground:19.10", "dostoevsky-notes-from-underground:19.11", "dostoevsky-notes-from-underground:19.12", "dostoevsky-notes-from-underground:19.13", "dostoevsky-notes-from-underground:19.14", "dostoevsky-notes-from-underground:19.15", "dostoevsky-notes-from-underground:19.16", "dostoevsky-notes-from-underground:19.17", "dostoevsky-notes-from-underground:19.18", "dostoevsky-notes-from-underground:19.19", "dostoevsky-notes-from-underground:19.20", "dostoevsky-notes-from-underground:19.21", "dostoevsky-notes-from-underground:19.22", "dostoevsky-notes-from-underground:19.23", "dostoevsky-notes-from-underground:19.24", "dostoevsky-notes-from-underground:19.25", "dostoevsky-notes-from-underground:19.26", "dostoevsky-notes-from-underground:19.27", "dostoevsky-notes-from-underground:19.28", "dostoevsky-notes-from-underground:19.29", "dostoevsky-notes-from-underground:19.30", "dostoevsky-notes-from-underground:19.31", "dostoevsky-notes-from-underground:19.32", "dostoevsky-notes-from-underground:19.33", "dostoevsky-notes-from-underground:19.34", "dostoevsky-notes-from-underground:19.35", "dostoevsky-notes-from-underground:19.36", "dostoevsky-notes-from-underground:19.37", "dostoevsky-notes-from-underground:19.38", "dostoevsky-notes-from-underground:19.39", "dostoevsky-notes-from-underground:19.40", "dostoevsky-notes-from-underground:19.41", "dostoevsky-notes-from-underground:19.42", "dostoevsky-notes-from-underground:19.43", "dostoevsky-notes-from-underground:19.44", "dostoevsky-notes-from-underground:19.45", "dostoevsky-notes-from-underground:19.46", "dostoevsky-notes-from-underground:19.47", "dostoevsky-notes-from-underground:20.1", "dostoevsky-notes-from-underground:20.2", "dostoevsky-notes-from-underground:20.3", "dostoevsky-notes-from-underground:20.4", "dostoevsky-notes-from-underground:20.5", "dostoevsky-notes-from-underground:20.6", "dostoevsky-notes-from-underground:20.7", "dostoevsky-notes-from-underground:20.8", "dostoevsky-notes-from-underground:20.9", "dostoevsky-notes-from-underground:20.10", "dostoevsky-notes-from-underground:20.11", "dostoevsky-notes-from-underground:20.12", "dostoevsky-notes-from-underground:20.13", "dostoevsky-notes-from-underground:20.14", "dostoevsky-notes-from-underground:20.15", "dostoevsky-notes-from-underground:20.16", "dostoevsky-notes-from-underground:20.17", "dostoevsky-notes-from-underground:20.18", "dostoevsky-notes-from-underground:20.19", "dostoevsky-notes-from-underground:20.20", "dostoevsky-notes-from-underground:20.21", "dostoevsky-notes-from-underground:20.22", "dostoevsky-notes-from-underground:20.23", "dostoevsky-notes-from-underground:20.24", "dostoevsky-notes-from-underground:20.25", "dostoevsky-notes-from-underground:20.26", "dostoevsky-notes-from-underground:20.27", "dostoevsky-notes-from-underground:20.28", "dostoevsky-notes-from-underground:20.29", "dostoevsky-notes-from-underground:20.30", "dostoevsky-notes-from-underground:20.31", "dostoevsky-notes-from-underground:20.32", "dostoevsky-notes-from-underground:20.33", "dostoevsky-notes-from-underground:20.34", "dostoevsky-notes-from-underground:20.35", "dostoevsky-notes-from-underground:20.36", "dostoevsky-notes-from-underground:20.37", "dostoevsky-notes-from-underground:20.38", "dostoevsky-notes-from-underground:20.39", "dostoevsky-notes-from-underground:20.40", "dostoevsky-notes-from-underground:20.41", "dostoevsky-notes-from-underground:20.42", "dostoevsky-notes-from-underground:21.1", "dostoevsky-notes-from-underground:21.2", "dostoevsky-notes-from-underground:21.3", "dostoevsky-notes-from-underground:21.4", "dostoevsky-notes-from-underground:21.5", "dostoevsky-notes-from-underground:21.6", "dostoevsky-notes-from-underground:21.7", "dostoevsky-notes-from-underground:21.8", "dostoevsky-notes-from-underground:21.9", "dostoevsky-notes-from-underground:21.10", "dostoevsky-notes-from-underground:21.11", "dostoevsky-notes-from-underground:21.12", "dostoevsky-notes-from-underground:21.13", "dostoevsky-notes-from-underground:21.14", "dostoevsky-notes-from-underground:21.15", "dostoevsky-notes-from-underground:21.16", "dostoevsky-notes-from-underground:21.17", "dostoevsky-notes-from-underground:21.18", "dostoevsky-notes-from-underground:21.19", "dostoevsky-notes-from-underground:21.20", "dostoevsky-notes-from-underground:21.21", "dostoevsky-notes-from-underground:21.22" ], "deprecated_ids": {}, "notes": "Canonical units follow every paragraph of the selected complete electronic witness. Sections 1–21 are the chapters of the two parts (eleven in Part I, ‘Подполье’, and ten in Part II, ‘По поводу мокрого снега’); each begins with a heading unit built from the Wikisource page title (for example ‘Часть I. Подполье · Глава I’; the part title is added to the first chapter of each part). The author’s prefatory footnote is kept as the second unit, and the two verse epigraphs (Nekrasov) are kept as units with their line breaks and attributions. Wikisource templates, navigation and editorial footnotes are excluded. Passage IDs are immutable and may not be reassigned." }, "canonical_url": "https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/dostoevsky-notes-from-underground/dostoevsky-zapiski-iz-podolya-vi-ai-2026/", "source": { "edition_id": "dostoevsky-zapiski-iz-podolya-ru-wikisource", "title": "Записки из подполья", "language": "ru", "canonical_url": "https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/dostoevsky-notes-from-underground/dostoevsky-zapiski-iz-podolya-ru-wikisource/", "citation": "F. M. Dostoevsky, Записки из подполья (Epokha, 1864). Russian Wikisource transcription, Part I chapters I–XI and Part II chapters I–X.", "text_url": "https://ru.wikisource.org/wiki/Записки_из_подполья_(Достоевский)", "catalog_url": "https://ru.wikisource.org/wiki/Записки_из_подполья_(Достоевский)", "source_witness": "The twenty-one chapters of the Russian Wikisource transcription, fetched as raw wikitext on 2026-11-05. No claim of a newly inspected printed copy.", "retrieved_at": "2026-11-05" }, "content_sha256": "82f67573955d601e39b5df6b211a0b45577ad4bc63c83c11b3808d8dde8cc097", "original_source_sha256": "5f72cd9018871428b450c8f202e9289a3095e8a619258cb4c3fe505f0fb1d771", "source_content_sha256": "82f67573955d601e39b5df6b211a0b45577ad4bc63c83c11b3808d8dde8cc097", "segments": { "dostoevsky-notes-from-underground:1.1": "Phần I. Dưới hầm · Chương I", "dostoevsky-notes-from-underground:1.2": "Cả tác giả của những ghi chép này lẫn bản thân những “Ghi chép” ấy, dĩ nhiên, đều là hư cấu. Tuy vậy, những nhân vật như người viết ra những ghi chép như thế không chỉ có thể, mà thậm chí còn phải tồn tại trong xã hội chúng ta, nếu xét đến những hoàn cảnh đã nhào nặn nên xã hội ấy. Tôi muốn đưa ra trước công chúng, rõ nét hơn thường lệ, một trong những tính cách của thời đại vừa mới qua. Đó là một đại biểu của thế hệ còn đang sống nốt. Trong đoạn trích mang đề “Dưới hầm” này, nhân vật ấy tự giới thiệu mình, quan điểm của mình, và dường như muốn làm sáng tỏ những nguyên cớ khiến nó đã xuất hiện và buộc phải xuất hiện giữa chúng ta. Ở đoạn sau mới đến những “ghi chép” thật sự của nhân vật ấy về một số biến cố trong đời anh ta.", "dostoevsky-notes-from-underground:1.3": "Tôi là một người bệnh… Tôi là một kẻ độc địa. Một kẻ kém duyên. Tôi nghĩ là tôi đau gan. Mà thực ra tôi chẳng hiểu mẹ gì về bệnh của mình, cũng không biết chắc mình đau chỗ nào. Tôi không chữa và chưa bao giờ chữa, dẫu rằng tôi kính trọng y học và các bác sĩ. Vả lại tôi còn mê tín đến cùng cực; ừ thì, ít ra cũng đủ để kính trọng y học. (Tôi có học đủ để không mê tín, nhưng tôi vẫn mê tín.) Không, thưa ngài, tôi không chịu chữa là vì tức tối. Chỗ này thì chắc các ngài không đời nào chịu hiểu. Còn tôi thì hiểu. Dĩ nhiên tôi không giải thích nổi với các ngài rằng cái tức tối ấy của tôi rốt cuộc làm ai cay cú được; tôi biết quá rõ là mình cũng chẳng thể “chơi xấu” gì được các bác sĩ bằng việc không đến chữa chỗ họ; tôi biết hơn bất cứ ai rằng làm thế chỉ tổ hại riêng mình, chẳng hại ai khác. Nhưng dù sao, nếu tôi không chữa thì đó là do tức tối. Gan đau à, thế thì cứ để nó đau cho nặng thêm!", "dostoevsky-notes-from-underground:1.4": "Tôi sống thế này đã lâu — chừng hai mươi năm. Giờ tôi bốn mươi. Trước kia tôi đi làm, giờ thì không. Tôi từng là một viên chức độc ác. Tôi thô bạo và lấy đó làm thú. Tôi có ăn hối lộ đâu, thành ra phải tự bù đắp cho mình bằng cái này chứ. (Câu đùa dở; nhưng tôi sẽ không xóa. Lúc viết tôi tưởng nó sẽ sắc lắm; còn bây giờ, khi tự nhìn ra mình chỉ muốn làm điệu một cách đê tiện — tôi cố tình không xóa!) Hồi ấy, hễ có người đến xin xỏ, đến hỏi giấy tờ ở cái bàn tôi ngồi, là tôi nghiến răng ken két với họ và thấy một khoái cảm tàn nhẫn mỗi khi làm được ai đó phiền lòng. Hầu như lần nào cũng làm được. Phần nhiều đều là những người rụt rè: mà người đi xin xỏ thì ai chẳng biết. Nhưng trong đám vênh váo, có một viên sĩ quan tôi đặc biệt không chịu nổi. Hắn nhất quyết không chịu khuất phục, lại còn khua thanh gươm loảng xoảng đến phát tởm. Vì cái thanh gươm ấy tôi đánh nhau với hắn suốt một năm rưỡi trời. Cuối cùng tôi thắng. Hắn thôi loảng xoảng. Mà chuyện ấy còn từ hồi tôi trẻ. Nhưng các ngài có biết không, thưa các ngài, cái gốc của cơn độc ác trong tôi nằm ở đâu? Chính là ở chỗ ấy, cả cái trò, cả cái đê tiện nhất của nó là ở chỗ: lúc nào tôi cũng nhục nhã tự nhận ra, kể cả trong phút mật xanh trào lên dữ nhất, rằng tôi chẳng những không độc ác, mà thậm chí chẳng phải kẻ đầy oán giận, rằng tôi chỉ dọa chim sẻ vô ích và lấy đó tự khuây. Tôi sùi bọt mép, nhưng cứ đem cho tôi một con búp bê nào đó, cho tôi chén trà với tí đường, thì có khi tôi lại nguôi. Thậm chí còn mủi lòng, dẫu sau đấy chắc chắn lại nghiến răng với chính mình trước mặt các ngài, và vì xấu hổ mà mất ngủ mấy tháng liền. Tật của tôi nó thế.", "dostoevsky-notes-from-underground:1.5": "Lúc nãy tôi bịa về mình là tôi từng là viên chức độc ác. Bịa vì tức. Tôi chỉ chơi ngông với đám người đi xin và với tay sĩ quan, chứ thực ra chưa bao giờ trở nên độc ác nổi. Lúc nào tôi cũng thấy trong mình vô số những yếu tố hoàn toàn đối nghịch với cái đó. Tôi cảm thấy chúng cứ lúc nhúc trong tôi, những yếu tố trái ngược ấy. Tôi biết suốt đời chúng đã lúc nhúc trong tôi và đòi xổ ra ngoài, còn tôi không cho chúng ra, không cho, cố tình không cho ra. Chúng hành hạ tôi đến mức xấu hổ; đến mức co giật — và cuối cùng làm tôi ngán, ngán làm sao! Các ngài tưởng giờ tôi hối hận về chuyện gì đó với các ngài chắc, tưởng tôi cầu xin các ngài tha thứ chuyện gì đó chắc?.. Tôi chắc là các ngài tưởng thế… Mà tôi xin cam đoan với các ngài: có tưởng thế tôi cũng mặc kệ…", "dostoevsky-notes-from-underground:1.6": "Tôi chẳng những không làm nổi kẻ độc ác, mà làm nổi cái gì cũng không: không độc ác, không tử tế, không đê hèn, không lương thiện, không anh hùng, không cả một con côn trùng. Giờ tôi sống nốt đời trong xó của mình, tự chọc mình bằng cái niềm an ủi cay cú và vô dụng này: người thông minh thì không thể nghiêm túc trở thành cái gì được, chỉ có thằng ngốc mới trở thành cái này cái nọ. Phải, thưa ngài, người thông minh của thế kỷ mười chín phải là, và về đạo đức có bổn phận phải là, một sinh vật chủ yếu không có tính cách; còn kẻ có tính cách, kẻ hành động — là sinh vật chủ yếu hạn hẹp. Đó là niềm tin tuổi bốn mươi của tôi. Tôi giờ bốn mươi, mà bốn mươi là cả một đời; là tuổi già sâu thẳm nhất rồi còn gì. Sống quá bốn mươi là không đứng đắn, tầm thường, vô đạo đức! Ai sống quá bốn mươi — xin cứ trả lời thật bụng, thật thà xem? Tôi nói cho các ngài biết ai sống: bọn ngu và bọn đê tiện sống đấy. Tôi sẽ nói thẳng vào mặt tất cả các cụ già, tất cả các cụ đáng kính ấy, tất cả những cụ tóc bạc phơ thơm phức ấy! Nói vào mặt cả thiên hạ! Tôi có quyền nói thế, vì chính tôi sẽ sống đến sáu mươi. Sống đến bảy mươi! Sống đến tám mươi!.. Khoan đã! Cho tôi thở một hơi…", "dostoevsky-notes-from-underground:1.7": "Hẳn các ngài nghĩ rằng tôi muốn chọc các ngài cười? Lại nhầm nữa rồi. Tôi chẳng phải người vui nhộn như các ngài tưởng, hay như có lẽ các ngài tưởng; mà này, nếu các ngài, bực mình vì tất cả cái thứ lải nhải này (tôi đã thấy các ngài bực rồi), nổi hứng hỏi tôi: vậy rốt cuộc anh là ai? — thì tôi đáp: tôi là một tham tá. Tôi đi làm để có cái mà ăn (nhưng chỉ vì thế thôi), và khi năm ngoái một người họ hàng xa để lại cho tôi sáu nghìn rúp theo di chúc, tôi liền xin nghỉ việc và dọn về ở trong xó của mình. Trước đây tôi cũng sống trong cái xó này, nhưng giờ tôi định cư trong cái xó này. Căn phòng của tôi tồi tàn, bẩn thỉu, ở rìa thành phố. Con hầu của tôi là một mụ nhà quê già, ác vì ngu, lại còn lúc nào cũng hôi rình. Người ta bảo khí hậu Petersburg đang hại tôi, và với đồng tiền ít ỏi của tôi thì sống ở Petersburg rất đắt. Tôi biết hết, biết rõ hơn tất cả những kẻ cố vấn từng trải thông thái và gật gù ấy. Nhưng tôi vẫn ở lại Petersburg; tôi sẽ không rời Petersburg! Tôi không rời vì… Chà! mà thật ra rời hay không rời thì cũng chẳng khác gì nhau.", "dostoevsky-notes-from-underground:1.8": "Mà này: một người đứng đắn thì nói chuyện gì với khoái chí nhất?", "dostoevsky-notes-from-underground:1.9": "Đáp: về mình.", "dostoevsky-notes-from-underground:1.10": "Vậy thì tôi cũng sẽ nói về mình.", "dostoevsky-notes-from-underground:2.1": "Phần I · Chương II", "dostoevsky-notes-from-underground:2.2": "Giờ tôi muốn kể cho các ngài nghe, các ngài có muốn nghe hay không cũng mặc, vì sao đến cả con côn trùng tôi cũng không làm nổi. Tôi xin nói long trọng: đã nhiều lần tôi muốn làm một con côn trùng. Nhưng ngay cả đặc ân ấy tôi cũng không được ban. Tôi thề với các ngài, thưa các ngài, rằng ý thức quá nhiều là một căn bệnh, một căn bệnh thật sự, trọn vẹn. Để sống kiếp người, cái ý thức thường thường của con người đã là thừa thãi, tức là bớt đi một nửa, một phần tư so với suất rơi vào đầu một người có học của cái thế kỷ mười chín khốn khổ của chúng ta, lại còn mang nỗi bất hạnh gấp đôi là phải ở Petersburg, thành phố trừu tượng và cố tình nhất trên toàn cõi địa cầu. (Thành phố có loại cố tình và loại không cố tình.) Chẳng hạn, thứ ý thức mà tất cả những người gọi là trực tiếp, những người hành động vẫn sống bằng nó, thế là hoàn toàn đủ rồi. Tôi cá là các ngài nghĩ rằng tôi viết tất cả những điều này để lên mặt, để châm chọc đám người hành động, lại còn lên mặt một cách thô tục, khua gươm loảng xoảng như viên sĩ quan của tôi. Nhưng, thưa các ngài, ai lại đem chính bệnh của mình ra mà vênh vang, lại còn lên mặt với nó?", "dostoevsky-notes-from-underground:2.3": "Mà này, tôi nói cái gì thế nhỉ? — ai cũng thế cả; người ta vênh vang vì bệnh tật đấy, mà tôi có lẽ còn hơn tất cả. Ta đừng cãi nhau; lời phản bác của tôi vô lý. Nhưng dù sao tôi vẫn tin chắc rằng không chỉ ý thức quá nhiều, mà thậm chí mọi ý thức đều là bệnh. Tôi khăng khăng thế. Tạm gác chuyện ấy một lát. Hãy bảo tôi cái này: vì sao lại có chuyện, cứ như cố tình, đúng vào những phút, phải, chính vào những phút mà tôi có khả năng nhất để ý thức hết mọi tinh vi của “tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả”, như ngày xưa chúng tôi vẫn nói, thì tôi lại chẳng còn ý thức nữa mà đi làm những việc xấu xa, những việc mà… à, nói tóm lại, những việc mà tuy có lẽ ai cũng làm, nhưng ở tôi lại cứ như cố ý rơi đúng vào lúc tôi ý thức rõ nhất rằng chẳng nên làm chúng chút nào? Càng ý thức nhiều về điều thiện và về tất cả “cái đẹp đẽ và cao cả” ấy, tôi càng lún sâu vào vũng bùn của mình và càng dễ sa lầy hẳn trong đó. Nhưng điều chính là: tất cả cái đó ở tôi như thể không phải ngẫu nhiên, mà như thể nó phải thế mới đúng. Như thể đó là trạng thái bình thường nhất của tôi, chứ tuyệt không phải bệnh hay sự hư hỏng, đến nỗi cuối cùng tôi cũng hết hứng chống lại sự hư hỏng ấy. Kết cục là tôi suýt tin (mà có lẽ đã tin thật) rằng đó có lẽ chính là trạng thái bình thường của tôi. Còn buổi đầu, cái buổi đầu ấy, tôi đã chịu bao nhiêu khổ sở trong cuộc vật lộn này! Tôi không tin người khác cũng bị như vậy, nên suốt đời giấu chuyện ấy như một bí mật. Tôi xấu hổ (có lẽ đến giờ vẫn xấu hổ); đến mức tôi thấy một thứ khoái cảm nhỏ nhoi, lén lút, bất thường, hèn mọn, mỗi khi trở về xó của mình vào một đêm Petersburg kinh tởm nào đó và ra sức ý thức rằng hôm nay lại vừa làm một điều nhơ bẩn, rằng cái đã làm rồi thì tuyệt đối không quay lại được, và trong lòng, âm thầm, gặm, gặm chính mình vì chuyện đó bằng răng, cưa và mút chính mình, cho đến khi vị đắng cuối cùng hóa thành một thứ ngọt ngào nhục nhã đáng nguyền rủa nào đó, và cuối cùng — thành khoái cảm dứt khoát, nghiêm túc! Phải, thành khoái cảm, thành khoái cảm! Tôi cứ khăng khăng như vậy. Tôi bắt đầu nói chuyện này cũng chỉ vì tôi cứ muốn biết chắc: liệu người khác có những khoái cảm như vậy không? Tôi sẽ giải thích: khoái cảm ở đây chính là do ý thức quá rõ ràng về nỗi nhục của mình; do tự mình cảm thấy đã đi đến bức tường cuối cùng; rằng thế này thì tồi tệ, nhưng không thể khác được; rằng mình chẳng còn lối thoát, rằng chẳng bao giờ thành một người khác; rằng dẫu còn thời gian và niềm tin để biến thành cái gì khác, thì chắc chính mình cũng chẳng muốn biến đổi; mà có muốn thì cũng chẳng làm gì được, vì thật ra có lẽ cũng chẳng có gì để biến thành. Và điều chính, và là kết cục của mọi kết cục, ấy là tất cả những chuyện này xảy ra theo các quy luật bình thường và căn bản của ý thức quá mức, và theo quán tính chảy thẳng ra từ các quy luật ấy, nên ở đây không chỉ không biến đổi nổi, mà đơn giản là chẳng làm gì được. Chẳng hạn, do ý thức quá mức mà hóa ra thế này: mình có lý khi làm đồ đê hèn — như thể đó là niềm an ủi cho đồ đê hèn, khi chính hắn cảm thấy mình quả thật là đồ đê hèn. Nhưng thôi… Chà, tôi chất đống bao nhiêu thứ, mà giải thích được gì?.. Khoái cảm ở đây được giải thích bằng gì? Nhưng tôi sẽ giải thích! Tôi sẽ cố đi cho đến cùng! Tôi cầm bút cũng vì thế…", "dostoevsky-notes-from-underground:2.4": "Chẳng hạn, tôi tự ái kinh khủng. Tôi đa nghi và dễ mếch lòng như thằng gù hay thằng lùn, nhưng nói thật, có những phút mà giá tôi bị ai tát cho một cái, thì có lẽ tôi còn mừng. Tôi nói nghiêm chỉnh: chắc chắn tôi cũng tìm ra ở đó một thứ khoái cảm nào đó, dĩ nhiên là khoái cảm của tuyệt vọng, nhưng chính trong tuyệt vọng mới có những khoái cảm bỏng rát nhất, nhất là khi ta ý thức quá mạnh về cảnh bế tắc của mình. Còn với cái tát — chà, ở đó ý thức cứ đè nghiến xuống, rằng người ta đã tán mình thành thứ cao bết nhão gì rồi. Mà chủ yếu là, dù đảo thế nào, rốt cuộc vẫn ra rằng bao giờ tôi cũng là kẻ có lỗi đầu tiên trong mọi chuyện, và cay đắng nhất là có lỗi mà chẳng có lỗi, có thể nói là có lỗi theo quy luật tự nhiên. Vì, thứ nhất, có lỗi là vì tôi thông minh hơn tất cả những người xung quanh. (Tôi luôn tự cho mình thông minh hơn tất cả những người xung quanh, và đôi khi, các ngài có tin không, tôi còn ngượng vì điều đó. Ít ra cả đời tôi cứ nhìn lảng đi đâu đó, chưa bao giờ nhìn thẳng vào mắt ai được.) Và sau cùng, có lỗi là vì dù trong tôi có chút độ lượng, thì nó cũng chỉ làm tôi khổ thêm, vì tôi ý thức rõ mồn một sự vô dụng của nó. Tôi chắc chắn chẳng làm nổi gì với lòng độ lượng ấy: không tha thứ được, vì kẻ xúc phạm có lẽ đã đánh tôi theo quy luật tự nhiên, mà quy luật tự nhiên thì không thể tha thứ; không quên được, vì dù là quy luật tự nhiên, nó vẫn cứ nhục. Cuối cùng, nếu tôi muốn hoàn toàn không độ lượng, ngược lại muốn trả thù kẻ xúc phạm, thì tôi cũng chẳng trả thù được ai về chuyện gì, vì chắc chắn tôi sẽ không dám làm gì, ngay cả khi có thể làm. Vì sao không dám? Về điều này tôi muốn nói riêng vài lời.", "dostoevsky-notes-from-underground:3.1": "Phần I · Chương III", "dostoevsky-notes-from-underground:3.2": "Này, những người biết trả thù và nói chung biết tự đứng lên bảo vệ mình — chuyện của họ, chẳng hạn, diễn ra thế nào? Giả sử cảm giác trả thù chụp lấy họ, thì suốt thời gian ấy trong toàn bộ con người họ chẳng còn lại gì khác ngoài cảm giác ấy. Một ngài như thế cứ thế húc thẳng đến mục tiêu như con bò điên, cúi sừng xuống, và may ra chỉ có bức tường mới chặn nổi. (Nhân tiện: trước bức tường, những ngài như thế, tức là những người trực tiếp và những người hành động, thành thật chịu thua. Với họ bức tường không phải cái cớ để thoái lui như với chúng ta, những kẻ biết nghĩ, nên chẳng làm gì; không phải cái cớ để quay lại giữa đường — cái cớ mà đám anh em chúng ta thường chính mình cũng chẳng tin, nhưng bao giờ cũng mừng húm. Không, họ chịu thua với toàn bộ sự thành thật. Với họ bức tường có gì đó xoa dịu, gỡ rối về mặt đạo đức và dứt khoát, thậm chí có gì đó thần bí… Nhưng chuyện bức tường để sau.) Vậy đấy, người trực tiếp như thế tôi cho là người thật, người bình thường, như chính bà mẹ dịu hiền — thiên nhiên — mong thấy, khi ân cần sinh ra họ trên mặt đất. Tôi ghen tị với người như thế đến xanh cả mật. Hắn ngu, tôi không cãi các ngài điều này, nhưng biết đâu người bình thường thì buộc phải ngu, sao các ngài biết? Biết đâu như thế còn rất đẹp. Và tôi lại càng tin vào cái nghi ngờ ác ý ấy, nếu thử lấy, chẳng hạn, phản đề của người bình thường, tức người ý thức quá mức, dĩ nhiên không bước ra từ lòng thiên nhiên mà từ bình cổ cong (chuyện này gần như thần bí rồi, thưa các ngài, nhưng tôi ngờ cả điều ấy), thì gã người bình cổ cong này nhiều khi lép vế trước phản đề của mình đến nỗi tự coi mình, cùng toàn bộ ý thức quá mức, là con chuột, một cách hết sức nghiêm túc, chứ không phải là người. Cứ cho là con chuột có ý thức quá mức, nhưng vẫn là chuột, còn kia là người, cho nên…, v.v. Và quan trọng nhất, chính nó, chính nó tự coi mình là chuột; chẳng ai bảo nó làm thế; mà đó là điểm quan trọng. Giờ hãy nhìn con chuột ấy hành động. Giả sử, chẳng hạn, nó cũng bị xúc phạm (mà nó hầu như lúc nào cũng bị xúc phạm) và cũng muốn trả thù. Trong nó, cái tức có khi còn tích tụ nhiều hơn cả ở l’homme de la nature et de la vérité. Cái ham muốn nhỏ nhen, thấp hèn muốn trả cho kẻ xúc phạm bằng đúng cái ác ấy, có khi còn cào xé nó ghê tởm hơn ở l’homme de la nature et de la vérité, bởi l’homme de la nature et de la vérité, do cái ngu bẩm sinh, coi sự trả thù của mình đơn giản là công lý; còn con chuột, do ý thức quá mức, thì phủ nhận công lý ở đây. Cuối cùng đến chính việc, chính hành vi trả thù. Con chuột bất hạnh, ngoài cái ghê tởm ban đầu, đã kịp dựng quanh mình, dưới dạng những câu hỏi và nghi ngờ, bao nhiêu ghê tởm khác; đã dồn vào một câu hỏi bao nhiêu câu hỏi chưa giải, đến nỗi quanh nó bất đắc dĩ tụ lại một thứ hổ lốn định mệnh nào đó, một thứ bùn hôi thối gồm những nghi ngờ, xao động của nó, và cuối cùng, gồm nước bọt đổ lên nó từ những người hành động trực tiếp, đứng trang nghiêm chung quanh làm quan tòa và nhà độc tài, cười vào nó bằng cả cổ họng khỏe mạnh. Dĩ nhiên nó chỉ còn cách vẫy bàn chân nhỏ gạt hết, và với nụ cười khinh miệt giả vờ mà chính nó cũng không tin, nhục nhã lủi vào cái khe của mình. Ở đó, trong cái hầm kinh tởm hôi thối của mình, con chuột bị xúc phạm, bị đánh, bị chế nhạo của chúng ta lập tức chìm vào một nỗi hằn học lạnh lẽo, tẩm độc và, quan trọng nhất, đời đời. Suốt bốn mươi năm liền nó sẽ nhớ lại cái nhục của mình đến những chi tiết cuối cùng, nhục nhã nhất, và mỗi lần lại tự thêm vào những chi tiết còn nhục hơn, hằn học trêu chọc và khích mình bằng chính trí tưởng tượng của mình. Nó sẽ xấu hổ vì tưởng tượng của mình, nhưng vẫn nhớ hết, lục hết, bịa ra đủ thứ chưa từng có về mình, lấy cớ rằng chúng cũng có thể xảy ra, và chẳng tha thứ gì. Có lẽ nó cũng sẽ bắt đầu trả thù, nhưng theo kiểu lẻ tẻ, vặt vãnh, từ sau cái bếp lò, nặc danh, không tin vào quyền trả thù của mình lẫn thành công của sự trả thù, và biết trước rằng với mọi nỗ lực trả thù, chính nó sẽ khổ gấp trăm lần kẻ nó trả thù, mà kẻ kia có khi chẳng thèm ngứa ngáy. Trên giường hấp hối nó lại nhớ hết, cộng cả tiền lãi dồn suốt bao năm và… Nhưng chính trong sự nửa tuyệt vọng nửa tin tưởng lạnh lẽo, ghê tởm ấy, trong việc tự chôn sống mình vì sầu, trong hầm suốt bốn mươi năm, trong cái bế tắc do chính mình ra sức dựng nên mà vẫn phần nào đáng ngờ, trong tất cả chất độc của những ham muốn không được thỏa mãn đã thụt vào trong, trong tất cả cơn sốt dao động, những quyết định chốt mãi mãi và một phút sau lại hối hận kéo đến — chính ở đó chứa nước cốt của khoái cảm kỳ lạ mà tôi đã nói. Nó tinh vi đến mức, đôi khi ý thức không sao chộp nổi, đến nỗi những người hơi hạn hẹp, hay thậm chí chỉ là những người dây thần kinh vững, sẽ chẳng hiểu một nét nào trong đó. “Có thể cả những ai chưa từng bị tát cũng không hiểu,” — các ngài sẽ góp thêm, nhe răng cười, — và như thế lịch sự bóng gió với tôi rằng có lẽ đời tôi cũng đã nếm một cái tát, nên nói như dân sành. Tôi cá là các ngài nghĩ thế. Nhưng yên tâm đi, thưa các ngài, tôi chưa bị tát cái nào, các ngài nghĩ gì tôi cũng hoàn toàn mặc kệ. Có lẽ chính tôi còn tiếc là cả đời đã cho đi quá ít cái tát. Nhưng thôi, không nói thêm một lời về cái đề tài vô cùng thú vị với các ngài này.", "dostoevsky-notes-from-underground:3.3": "Tôi xin tiếp tục, bình thản, về những người có dây thần kinh vững, không hiểu một nét tinh tế nào đó của khoái cảm. Những ngài này, trong vài trường hợp, tuy cũng rống như bò hết cỡ cổ họng — và cứ cho là việc đó làm họ vẻ vang vô cùng —, nhưng, như tôi đã nói, trước điều không thể là họ lập tức khuất phục. Không thể — nghĩa là bức tường đá? Bức tường đá nào? Dĩ nhiên là các quy luật tự nhiên, những kết luận của khoa học tự nhiên, toán học. Người ta đã chứng minh cho anh, chẳng hạn, rằng anh từ khỉ mà ra, thì đừng có nhăn mặt, nhận lấy như nó vốn thế. Người ta đã chứng minh cho anh rằng, thực chất, một giọt mỡ của riêng anh phải quý hơn trăm nghìn đồng loại, và rằng trong kết quả ấy rốt cuộc sẽ tan biến mọi cái gọi là đức hạnh, bổn phận và những thứ mê sảng, định kiến khác, thì cứ thế mà nhận, chẳng làm gì được, vì hai nhân hai là toán học. Thử phản đối xem.", "dostoevsky-notes-from-underground:3.4": "“Các ngài làm ơn đi, — người ta sẽ hét lên với các ngài, — không được nổi loạn: đó là hai nhân hai bằng bốn! Thiên nhiên không hỏi ý các ngài; nó chẳng quan tâm đến những ham muốn của các ngài, hay chuyện các quy luật của nó có vừa ý các ngài hay không. Các ngài có nghĩa vụ chấp nhận nó như nó vốn là, và do đó, chấp nhận mọi kết quả của nó. Tường thì là tường… v.v., v.v.” Trời ơi, quy luật tự nhiên với số học thì mắc mớ gì đến tôi, khi vì lý do nào đó tôi không ưa những quy luật ấy và cái hai nhân hai bằng bốn? Dĩ nhiên, tôi sẽ không lấy trán húc thủng bức tường ấy nếu thật sự không đủ sức húc, nhưng tôi cũng không cam chịu với nó chỉ vì trước mặt là một bức tường đá và sức tôi không tới.", "dostoevsky-notes-from-underground:3.5": "Cứ như thể một bức tường đá như thế quả thật là thứ yên ổn, và quả thật chứa dù chỉ một lời hòa giải, chỉ vì nó là hai nhân hai bằng bốn. Ôi, cái phi lý của mọi phi lý! Hay hơn nhiều là hiểu hết, ý thức hết, mọi điều không thể và mọi bức tường đá; không cam chịu với một điều không thể hay bức tường đá nào trong số ấy, nếu các ngài thấy tởm khi cam chịu; lần theo những tổ hợp lôgic không thể tránh nhất mà đi tới những kết luận ghê tởm nhất về cái đề tài muôn thuở rằng ngay cả trong bức tường đá, dường như chính mình cũng có lỗi gì đó, dẫu một lần nữa rõ như ban ngày là hoàn toàn chẳng có lỗi, và vì thế, im lặng, bất lực nghiến răng, sướng rơn mà đờ ra trong quán tính, mơ rằng ngay cả để tức, hóa ra, cũng chẳng có ai; rằng đối tượng không tìm thấy, mà có lẽ không bao giờ sẽ tìm thấy, rằng ở đây có sự đánh tráo, sự tráo bài, sự lừa bịp, rằng ở đây đơn giản là một mớ hổ lốn — chẳng biết là gì và chẳng biết là ai, nhưng bất chấp mọi điều chưa biết và tráo bài ấy, các ngài vẫn đau, và càng không biết thì càng đau!", "dostoevsky-notes-from-underground:4.1": "Phần I · Chương IV", "dostoevsky-notes-from-underground:4.2": "— Ha-ha-ha! Thế thì đến trong cơn đau răng ngài cũng tìm ra khoái cảm cho xem! — các ngài sẽ kêu lên, cười phá.", "dostoevsky-notes-from-underground:4.3": "— Thế thì sao? Đau răng cũng có khoái cảm đấy, — tôi sẽ đáp. — Tôi đau răng suốt một tháng; tôi biết là có. Dĩ nhiên, ở đây người ta không lẳng lặng mà tức, người ta rên; nhưng đó không phải tiếng rên thật thà, đó là tiếng rên mỉa mai ác ý, mà chính trong cái mỉa mai ác ý ấy có cả mánh khóe. Chính trong những tiếng rên ấy thể hiện khoái cảm của người đau; nếu không cảm thấy trong đó khoái cảm, hắn đã chẳng rên. Ví dụ này hay đấy, thưa các ngài, tôi sẽ khai triển nó. Trong những tiếng rên ấy lộ ra, trước hết, toàn bộ cái vô nghĩa đáng nhục, trước ý thức của chúng ta, của cơn đau nơi các ngài; toàn bộ tính hợp quy luật của tự nhiên, thứ mà dĩ nhiên các ngài khinh, nhưng vì nó mà các ngài vẫn khổ, còn nó thì không. Lộ ra ý thức rằng kẻ thù thì không có mà đau thì có; ý thức rằng các ngài, dù có cả đống Wagenheim, vẫn hoàn toàn là nô lệ của cái răng; rằng ai đó mà muốn thì răng các ngài thôi đau, ai đó mà không muốn thì còn đau thêm ba tháng nữa; và rằng, cuối cùng, nếu các ngài vẫn chưa đồng ý và vẫn phản kháng, thì để tự an ủi chỉ còn cách tự quất mình, hoặc đấm cho đau vào bức tường của mình, ngoài ra tuyệt nhiên chẳng còn gì. Thế đấy, chính từ những nỗi nhục rỉ máu ấy, từ những lời nhạo báng chẳng biết của ai ấy, mà rốt cuộc nảy ra khoái cảm, có khi lên tới cực lạc tột cùng. Tôi xin các ngài, thưa các ngài, một lúc nào đó hãy nghe thử tiếng rên của người có học thế kỷ mười chín đang đau răng, chừng vào ngày thứ hai hay thứ ba của cơn bệnh, khi hắn đã không còn rên như hôm đầu, tức là không chỉ đơn giản vì răng đau; không như một gã nông dân thô lỗ nào đó, mà như kẻ đã được sự khai hóa và văn minh châu Âu đụng tới, như người “đã dứt khỏi mảnh đất và cội nguồn dân tộc”, như bây giờ người ta nói. Tiếng rên của hắn hóa ra một thứ gì ghê gớm, bẩn thỉu và cay độc, kéo dài cả ngày lẫn đêm. Mà chính hắn biết rằng rên chẳng đem lại ích gì; biết hơn ai hết rằng hắn chỉ vô ích làm mình và người khác kiệt sức và bực dọc; biết rằng ngay cả công chúng mà hắn đang cố gây ấn tượng, và cả gia đình hắn, đã nghe hắn mà phát ớn, không tin hắn lấy một xu và tự hiểu rằng hắn có thể rên khác đi, giản dị hơn, không luyến láy, không uốn éo, mà hắn chỉ vì tức, vì cay nghiệt mà nghịch. Chính trong tất cả những ý thức và nhục nhã ấy mà có cực lạc. “Đấy: tôi quấy rầy các người, xé lòng các người, không cho cả nhà ngủ. Thế thì cứ đừng ngủ, cứ cảm nhận từng phút rằng răng tôi đau. Với các người bây giờ tôi không còn là anh hùng như trước đây tôi muốn tỏ ra, mà chỉ là một gã tồi tệ, một chenapan. Thế thì mặc! Tôi rất mừng là các người đã nhìn thấu tôi. Nghe những tiếng rên hèn hạ của tôi các người thấy khó chịu à? Thế thì cứ khó chịu; tôi sẽ luyến láy ngay cho các người một tiếng còn khó chịu hơn nữa…” Đến giờ vẫn chưa hiểu sao, thưa các ngài? Không, rõ ràng phải phát triển đến tận đáy và ý thức đến tận cùng mới hiểu nổi mọi ngóc ngách của cái cực lạc này! Các ngài cười à? Rất mừng, thưa ngài. Những trò đùa của tôi, thưa các ngài, dĩ nhiên thiếu lịch sự, lổn nhổn, rối rắm, đầy tự ngờ vực. Nhưng đó là vì chính tôi không tôn trọng mình. Người có ý thức thì có thể tôn trọng mình được chút nào không?", "dostoevsky-notes-from-underground:5.1": "Phần I · Chương V", "dostoevsky-notes-from-underground:5.2": "Này, có thể nào, có thể nào một người dám đi tìm khoái cảm ngay trong chính cảm giác nhục nhã của mình mà còn tôn trọng được mình chút nào? Giờ tôi nói thế không phải vì cái hối hận ngọt lợm nào đâu. Mà nhìn chung tôi chưa bao giờ chịu nổi cái việc phải nói: “Xin ba tha, lần sau con không dám nữa”, — không phải vì tôi không có khả năng nói ra, mà ngược lại, có lẽ chính vì quá có khả năng, mà còn quá đáng nữa kia. Cứ như cố ý, tôi toàn vướng vào đúng những lúc mình chẳng hề có lỗi. Cái đó mới là tởm nhất. Lúc ấy tôi lại cảm động trong lòng, hối hận, rơi nước mắt, và dĩ nhiên lừa chính mình, dù chẳng hề giả vờ. Tim tôi lúc ấy cứ làm trò bẩn thỉu… Đến quy luật tự nhiên cũng chẳng đổ lỗi được ở đây, dù suốt đời chính quy luật tự nhiên vẫn xúc phạm tôi nhiều nhất. Nhớ lại hết những chuyện này thật kinh tởm, mà hồi đó cũng kinh tởm. Vì chỉ một phút sau là tôi đã cay cú nghĩ rằng tất cả đều dối, dối, một thứ dối trá giả tạo ghê tởm, nghĩa là tất cả những lần hối hận ấy, những cảm động ấy, những lời thề hoán cải ấy. Còn hỏi vì sao tôi tự bóp méo và hành hạ mình như thế ư? Đáp: vì ngồi khoanh tay chán lắm; thế là lao vào uốn éo. Thật vậy. Các ngài thử để ý mình kỹ hơn xem, rồi sẽ hiểu là đúng thế. Tôi tự bịa phiêu lưu và dựng đời mình, để ít ra cũng sống được chút gì đó. Bao lần tôi — thì chẳng hạn — tự ái chẳng vì cớ gì, cố tình; mà mình biết rõ là mình tự ái vô cớ, mình làm bộ, vậy mà cứ tự đẩy mình đi, đến cuối cùng quả thật tự ái thật. Cả đời tôi cứ bị kéo đi bày những trò như thế, đến nỗi cuối cùng chính tôi cũng không làm chủ nổi mình. Có lần tôi còn muốn yêu ép, hai lần là đằng khác. Tôi đã khổ, thưa các ngài, tôi bảo đảm với các ngài. Tận đáy lòng thì không tin là mình khổ, cái giễu cợt cứ nhúc nhích, nhưng tôi vẫn khổ, khổ thật hẳn hoi, đúng bài; ghen, mất cả bình tĩnh… Và tất cả vì chán, thưa các ngài, tất cả vì chán; quán tính đè nghẹt. Vì trái trực tiếp, chính đáng của ý thức là quán tính, tức là sự ngồi khoanh tay có ý thức. Tôi đã nhắc ở trên. Tôi nhắc lại, nhắc lại cho thật mạnh: tất cả những người trực tiếp và người hành động sở dĩ hoạt động được chính vì họ đần độn và hạn hẹp. Giải thích thế nào? Thế này: do hạn hẹp, họ lấy những nguyên nhân gần nhất và thứ yếu làm nguyên nhân đầu tiên, nhờ vậy nhanh hơn và dễ hơn người khác tin rằng đã tìm được nền móng bất di bất dịch cho việc mình làm, thế là yên tâm; mà đó là điều chính. Vì muốn bắt đầu hành động, trước hết phải hoàn toàn yên tâm, và không còn chút nghi ngờ nào. Còn tôi thì yên tâm bằng cách nào? Nguyên nhân đầu tiên của tôi để tựa vào ở đâu, nền móng ở đâu? Lấy ở đâu ra? Tôi thì chuyên tập tư duy, nên với tôi mọi nguyên nhân đầu tiên lập tức kéo theo một cái khác, còn đầu tiên hơn, và cứ thế đến vô tận. Đó đúng là bản chất của mọi ý thức và tư duy. Vậy là lại các quy luật tự nhiên. Rốt cuộc thì sao? Vẫn thế thôi. Hãy nhớ: lúc nãy tôi nói về trả thù. (Hẳn các ngài chưa thấu.) Đã nói: người ta trả thù vì thấy ở đó công lý. Nghĩa là hắn đã tìm được nguyên nhân đầu tiên, nền móng, đó là: công lý. Vậy hắn yên tâm mọi mặt, và do đó trả thù bình thản và thành công, vì tin chắc là mình làm việc chính đáng, công bằng. Còn tôi thì ở đây chẳng thấy công lý, cũng chẳng thấy đức hạnh nào, và do đó nếu tôi trả thù thì may ra chỉ vì tức. Cái tức, dĩ nhiên, có thể thắng tất cả, mọi nghi ngờ của tôi, và như vậy có thể phục vụ hoàn toàn thành công thay cho nguyên nhân đầu tiên, chính vì nó không phải nguyên nhân. Nhưng biết làm sao khi tôi cũng chẳng có nổi cái tức (lúc nãy tôi đã bắt đầu từ đó). Cái tức của tôi lại do những quy luật đáng nguyền rủa của ý thức mà bị phân rã hóa học. Nhìn kỹ — đối tượng bốc hơi, lý do bay mất, thủ phạm không tìm ra, nỗi nhục không còn là nhục mà thành định mệnh, cái gì đó như cơn đau răng, chẳng ai có lỗi, do đó lại chỉ còn đúng lối thoát cũ — tức là đấm bức tường cho đau. Thế là phẩy tay bỏ, vì không tìm được nguyên nhân đầu tiên. Còn nếu thử buông mình theo cảm xúc một cách mù quáng, không lý luận, không nguyên nhân đầu tiên, xua ý thức đi dù chỉ lúc ấy; thù ghét hay yêu, miễn đừng ngồi khoanh tay. Ngày kia, muộn nhất là ngày kia, mình sẽ bắt đầu khinh chính mình vì đã cố tình tự lừa mình. Kết quả: bong bóng xà phòng và quán tính. Ôi thưa các ngài, có lẽ chỉ vì thế mà tôi coi mình là người thông minh: cả đời chẳng bắt đầu nổi cũng chẳng kết thúc nổi cái gì. Thì cứ cho là tôi lắm lời, lắm lời vô hại, khó chịu, như tất cả chúng ta. Nhưng biết làm sao khi cái thiên chức trực tiếp và duy nhất của mọi người thông minh chính là bép xép, tức là cố tình rót từ cái rỗng sang cái trống?", "dostoevsky-notes-from-underground:6.1": "Phần I · Chương VI", "dostoevsky-notes-from-underground:6.2": "Ôi, giá tôi chẳng làm gì chỉ vì lười. Trời ơi, khi ấy tôi sẽ tôn trọng mình biết bao. Tôn trọng chính vì ít ra lười thì tôi có trong mình; ít ra cũng có một thuộc tính dường như tích cực, mà tôi chắc chắn về nó. Hỏi: hắn là ai? Đáp: kẻ lười; mà nghe thế về mình thì thích lắm chứ. Nghĩa là xác định dứt khoát, nghĩa là có cái để nói về tôi. “Kẻ lười!” — đó là danh vị và thiên chức, là sự nghiệp, thưa ngài. Đừng đùa, đúng thế đấy. Khi ấy tôi nghiễm nhiên là hội viên câu lạc bộ hạng nhất, và chỉ làm mỗi việc không ngớt tôn trọng chính mình. Tôi từng biết một ngài suốt đời tự hào vì sành rượu Lafite. Ông ta coi đó là phẩm giá tích cực của mình và chưa bao giờ nghi ngờ bản thân. Ông ta chết không chỉ với lương tâm thanh thản, mà với lương tâm đắc thắng, và hoàn toàn đúng. Còn tôi thì lúc đó sẽ chọn cho mình sự nghiệp: sẽ là kẻ lười và kẻ phàm ăn, nhưng không tầm thường, mà, chẳng hạn, đồng cảm với mọi thứ đẹp đẽ và cao cả. Các ngài thấy sao? Điều này tôi đã mơ từ lâu. Cái “đẹp đẽ và cao cả” ấy đè gáy tôi khá nặng ở cái tuổi bốn mươi; nhưng đó là bốn mươi tuổi của tôi, còn hồi ấy, ôi, hồi ấy sẽ khác! Tôi sẽ lập tức tìm cho mình hoạt động tương ứng, — đó là: uống chúc sức khỏe mọi thứ đẹp đẽ và cao cả. Dịp nào tôi cũng bám lấy, trước hết nhỏ giọt lệ vào cốc, rồi uống cạn vì tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả. Tôi sẽ biến mọi thứ trên đời thành đẹp đẽ và cao cả; trong thứ rác rưởi nhơ nhớp nhất, rành rành không chối cãi được, tôi cũng sẽ tìm ra cái đẹp đẽ và cao cả. Tôi sẽ nước mắt ròng ròng như miếng bọt biển ướt. Chẳng hạn, một họa sĩ vẽ một bức tranh của Ge. Lập tức tôi uống mừng sức khỏe họa sĩ đã vẽ bức tranh của Ge, vì tôi yêu mọi thứ đẹp đẽ và cao cả. Một tác giả viết “Ai thích sao tùy”; lập tức tôi uống mừng sức khỏe “bất cứ ai”, vì tôi yêu mọi thứ “đẹp đẽ và cao cả”. Vì thế tôi sẽ đòi được kính trọng, sẽ truy đuổi kẻ nào không tôn trọng tôi. Sống bình thản, chết trang trọng, — thế là mê ly, cả một mê ly! Và lúc ấy tôi sẽ vỗ cho mình cái bụng phệ, dựng cái cằm ba ngấn, luyện cái mũi đỏ màu gỗ đàn hương thế nào mà ai gặp cũng nhìn tôi rồi bảo: “Thế mới là dấu cộng! Thế mới thật sự là tích cực!” Mà các ngài muốn nghĩ gì thì nghĩ, những lời khen thế nghe thích lắm giữa cái thời đại phủ định này của chúng ta.", "dostoevsky-notes-from-underground:7.1": "Phần I · Chương VII", "dostoevsky-notes-from-underground:7.2": "Nhưng tất cả đều là những giấc mơ vàng. Ôi, hãy nói đi, ai là người đầu tiên tuyên bố, ai đầu tiên công bố rằng con người làm điều bẩn chỉ vì không biết những lợi ích thật của mình; và rằng nếu khai sáng cho nó, mở mắt cho nó thấy những lợi ích thật, bình thường của nó, thì con người lập tức thôi làm điều bẩn, lập tức hóa tử tế và cao thượng, vì được khai sáng và hiểu những lợi thế thật của mình, hẳn sẽ thấy trong điều thiện chính lợi ích riêng của mình, mà ai cũng biết không ai có thể hành động cố ý chống lại lợi ích riêng, nên có thể nói, tất yếu sẽ hóa làm điều thiện? Ôi hài nhi! ôi đứa trẻ trong sạch, ngây thơ! Mà trước hết, suốt bao nghìn năm nay đã bao giờ có chuyện con người chỉ hành động vì mỗi lợi ích riêng của mình đâu? Biết làm gì với hàng triệu sự kiện chứng tỏ rằng người ta cố ý, tức là hoàn toàn hiểu những lợi thế thật của mình, vẫn đẩy chúng xuống hàng thứ hai và lao sang con đường khác, liều lĩnh, may rủi, chẳng bị ai hay điều gì ép buộc, mà dường như chỉ vì không muốn con đường đã chỉ, và bướng bỉnh, tùy tiện, tự mở một con đường khác, khó, vô lý, dò tìm gần như trong bóng tối. Nghĩa là, thật sự, cái bướng bỉnh và tùy tiện ấy với họ dễ chịu hơn mọi lợi ích… Lợi ích! Lợi ích là gì? Mà các ngài có dám đảm bảo là xác định được hoàn toàn chính xác lợi ích của con người nằm ở đâu không? Còn nếu xảy ra rằng lợi ích của con người có lúc không chỉ có thể, mà thậm chí phải chính là ở chỗ, trong một trường hợp nào đó, chúc cho mình điều xấu chứ không phải điều có lợi? Mà nếu vậy, nếu chỉ cần có thể có trường hợp ấy, thì cả quy tắc tan thành tro. Các ngài nghĩ có trường hợp ấy không? Các ngài cười; cứ cười, thưa các ngài, nhưng hãy trả lời: lợi ích của con người đã tính hoàn toàn đúng chưa? Chẳng lẽ không có những lợi ích không chỉ chưa lọt vào, mà còn không thể lọt vào bất kỳ sự phân loại nào? Vì các ngài, thưa các ngài, theo tôi biết, đã lấy toàn bộ sổ lợi ích con người theo trung bình từ những con số thống kê và những công thức kinh tế-khoa học. Vì lợi ích của các ngài là phúc lợi, giàu có, tự do, yên ổn, thế rồi cứ thế, cứ thế; thành ra kẻ nào, chẳng hạn, công khai và cố ý đi ngược toàn bộ cái sổ ấy thì theo các ngài — ừ thì, dĩ nhiên cả theo tôi — sẽ là đồ tối tăm hoặc điên hẳn, phải không? Nhưng đây mới là điều lạ: vì sao lại thế, tất cả những nhà thống kê, hiền triết và những người yêu loài người ấy, khi tính lợi ích của con người, luôn luôn bỏ sót một lợi ích? Thậm chí không đưa vào tính toán ở dạng mà lẽ ra phải đưa, mà toàn bộ phép tính lại phụ thuộc vào đó. Họa cũng chẳng lớn, cứ lấy cái lợi ích ấy rồi ghi vào danh sách là xong. Nhưng tai họa chính là ở chỗ lợi ích rắc rối này không rơi vào sự phân loại nào, không nằm vừa danh sách nào. Tôi chẳng hạn có một người bạn… Chà, thưa các ngài! hắn cũng là bạn của các ngài đấy; mà ai, ai lại không phải bạn của hắn! Sắp bắt tay vào việc, ngài ấy lập tức trình bày với các ngài, hùng hồn và mạch lạc, đúng ra hắn phải hành xử thế nào theo quy luật của lý trí và chân lý. Chưa hết: sẽ nói với các ngài, xúc động và say sưa, về những lợi ích bình thường, thật của con người; mỉa mai trách đám ngốc cận thị không hiểu lợi ích của mình lẫn ý nghĩa thực của đức hạnh; và — đúng một khắc sau, không có bất kỳ cớ nào bất ngờ, bên ngoài, mà đúng vì một thứ gì đó bên trong mạnh hơn mọi lợi ích của hắn, — hắn tung ra một màn hoàn toàn khác, tức là công khai đi ngược lại những điều chính hắn vừa nói: ngược lại quy luật lý trí, ngược lại lợi ích của chính mình, ừ thì, nói tóm lại, ngược lại tất cả… Xin báo trước, người bạn của tôi là nhân vật tập thể, vì thế chỉ mình hắn thì khó mà trách. Vậy đấy, thưa các ngài, có thật không tồn tại cái gì đó mà hầu như với mọi người quý hơn mọi lợi ích tốt nhất của họ, hoặc (để khỏi phá lôgic) có một thứ lợi ích có lợi nhất (chính cái bị bỏ sót ấy, cái vừa nói đến), quan trọng và có lợi hơn mọi lợi ích khác, mà vì nó con người, nếu cần, sẵn sàng đi ngược mọi quy luật, tức ngược lý trí, danh dự, yên ổn, phúc lợi, — nói tóm lại, ngược tất cả những thứ đẹp đẽ và hữu ích này, miễn đạt được cái lợi ích nguyên thủy, có lợi nhất ấy, thứ quý hơn tất cả đối với nó.", "dostoevsky-notes-from-underground:7.3": "— Thì vẫn là lợi ích đấy thôi, — các ngài ngắt lời tôi. — Xin phép, ta sẽ còn giải thích với nhau, và vấn đề không ở chơi chữ, mà ở chỗ lợi ích này đáng chú ý chính vì nó phá vỡ mọi phân loại của chúng ta và liên tục đập tan mọi hệ thống do những người yêu loài người dựng cho hạnh phúc loài người. Nói tóm lại, cái gì nó cũng cản. Nhưng trước khi gọi tên lợi ích ấy với các ngài, tôi muốn tự bêu xấu mình, nên xin cả gan tuyên bố rằng tất cả những hệ thống tuyệt đẹp này, tất cả những lý thuyết giảng giải cho nhân loại những lợi ích thật, bình thường của nó, để nó, tất yếu hướng đến đạt những lợi ích ấy, lập tức hóa tử tế và cao thượng, thì cho đến nay, theo ý tôi, chỉ là trò lôgic suông! Vâng, thưa ngài, lôgic suông! Vì khẳng định cho được cái lý thuyết đổi mới toàn thể loài người bằng hệ thống những lợi ích riêng của nó, theo tôi, cũng gần như… ừ, chẳng hạn, khẳng định theo Buckle rằng văn minh làm con người dịu bớt, do đó bớt khát máu và kém khả năng chiến tranh. Theo lôgic thì hình như đúng là ông ta suy ra thế. Nhưng con người mê hệ thống và kết luận trừu tượng đến mức sẵn sàng cố ý bóp méo sự thật, sẵn sàng nhìn mà làm như không thấy, nghe mà làm như không nghe, chỉ để biện hộ cho lôgic của mình. Tôi lấy ví dụ này vì nó quá rõ ràng. Hãy nhìn quanh: máu chảy thành sông, mà còn vui vẻ như champagne. Đấy là toàn bộ thế kỷ mười chín của chúng ta, thế kỷ Buckle đã sống. Đấy là Napoléon — cả bậc vĩ đại lẫn đương kim. Đấy là Bắc Mỹ — liên bang muôn đời. Đấy, cuối cùng, là Schleswig-Holstein hề hước… Và văn minh làm dịu trong chúng ta cái gì? Văn minh chỉ rèn trong con người sự đa dạng của cảm giác và… tuyệt đối không gì thêm. Và qua sự phát triển đa dạng ấy, con người biết đâu còn đi đến chỗ tìm thấy khoái cảm trong máu. Chuyện ấy đã xảy ra với nó rồi. Các ngài có để ý rằng những kẻ đổ máu tinh vi nhất gần như đều là những ngài văn minh nhất, mà đám Attila hay Stenka Razin nào đó đôi khi chẳng xứng xách dép, và nếu họ không nổi bật như Attila và Stenka Razin thì chính vì họ gặp quá thường, quá bình thường, quen mắt. Ít ra, nhờ văn minh, con người nếu không khát máu hơn, thì chắc chắn khát máu tệ hơn, ghê hơn xưa. Xưa hắn thấy trong đổ máu có công lý và với lương tâm yên ổn tiêu diệt kẻ cần tiêu diệt; còn giờ chúng ta tuy coi đổ máu là điều ghê tởm, vẫn cứ làm chuyện ghê tởm ấy, mà còn nhiều hơn xưa. Cái nào tệ hơn? — các ngài tự quyết. Người ta nói Cleopatra (xin lỗi vì ví dụ từ lịch sử La Mã) thích ghim kim vàng vào ngực nữ nô lệ của mình và tìm thấy khoái cảm trong tiếng kêu và cơn quằn quại của họ. Các ngài sẽ nói chuyện này xảy ra vào thời, nói tương đối, man rợ; rằng bây giờ cũng là thời man rợ, vì (cũng nói tương đối) bây giờ kim vẫn bị ghim; rằng bây giờ con người tuy đôi khi đã học nhìn rõ hơn thời man rợ, nhưng còn xa mới tập hành động như lý trí và khoa học chỉ ra. Nhưng các ngài vẫn hoàn toàn tin rằng nhất định nó sẽ tập được, khi những thói quen cũ, xấu nào đó qua hẳn và khi lẽ thường cùng khoa học dạy lại hoàn toàn và hướng bản tính con người vào đường bình thường. Các ngài tin rằng khi ấy con người sẽ tự thôi cố ý nhầm lẫn và, có thể nói, bất đắc dĩ sẽ không muốn kết ý chí của mình với những lợi ích bình thường của mình. Chưa hết: khi ấy, các ngài nói, chính khoa học sẽ dạy con người (dù theo tôi đây đã là xa xỉ) rằng thật ra nó chẳng có ý chí lẫn tính thất thường nào, và chưa bao giờ có, mà bản thân nó chẳng hơn một thứ như phím đàn piano hay chốt đàn organ; và rằng, hơn nữa, trên đời còn có những quy luật tự nhiên; nên mọi điều nó làm chẳng hề theo ý muốn của nó, mà tự nó diễn ra, theo quy luật tự nhiên. Thế nên chỉ cần khám phá ra những quy luật tự nhiên ấy là con người sẽ không còn phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, và sống sẽ cực kỳ dễ dàng. Mọi hành vi của con người, tất nhiên, khi ấy sẽ được tính theo những quy luật này, bằng toán học, kiểu bảng lôgarit, đến 108 000, và ghi vào niên lịch; hoặc tốt hơn nữa, sẽ xuất hiện một số ấn phẩm tử tế, kiểu những từ điển bách khoa hiện nay, trong đó mọi thứ được tính và ghi chính xác đến mức trên đời sẽ không còn hành vi nào nữa, cũng không còn phiêu lưu.", "dostoevsky-notes-from-underground:7.4": "Khi ấy, — các ngài vẫn nói thế cả, — sẽ đến những quan hệ kinh tế mới, hoàn toàn sẵn sàng và cũng tính bằng độ chính xác toán học, để trong một khoảnh khắc mọi câu hỏi biến mất, chính vì với chúng sẽ có mọi câu trả lời. Khi ấy Cung điện Pha lê sẽ được xây. Khi ấy… Nói tóm lại, khi ấy chim Kagan sẽ bay đến. Dĩ nhiên không thể bảo đảm (đây là tôi nói bây giờ) rằng khi ấy sẽ không, chẳng hạn, chán kinh khủng (vì còn làm gì được khi mọi thứ đã tính theo bảng), nhưng đổi lại mọi thứ sẽ cực kỳ khôn ngoan. Dĩ nhiên, vì chán thì cái gì mà chẳng nghĩ ra! Kim vàng cũng ghim vì chán đấy thôi, nhưng cái đó vẫn chưa sao. Cái tệ (lại là tôi nói) là biết đâu lúc ấy người ta còn khoái cả kim vàng ấy chứ. Vì con người ngu, ngu phi thường. Nghĩa là nó tuy chẳng ngu chút nào, nhưng bội bạc đến mức có đi tìm cũng chẳng thấy kẻ thứ hai. Chẳng hạn tôi sẽ chẳng chút ngạc nhiên nếu bỗng dưng, giữa sự khôn ngoan chung của tương lai, nổi lên một quý ông nào đó với bộ mặt không cao quý hay đúng hơn là phản động và nhếch mép giễu cợt, chống nạnh và nói với tất cả chúng ta: thế nào, thưa các ngài, hay là ta một phát đạp tung cả cái khôn ngoan này đi, bằng chân, cho tan thành tro, chỉ để mớ lôgarit kia xuống địa ngục hết và để ta lại được sống theo ý chí ngu ngốc của mình! Thế cũng chưa sao, nhưng cay một nỗi là nhất định sẽ có người theo: con người nó dựng nên thế. Và tất cả vì một nguyên cớ trống rỗng nhất, nhắc cũng chẳng đáng: đó là vì con người, luôn luôn và ở mọi nơi, bất kể là ai, thích hành động như mình muốn, chứ hoàn toàn không như lý trí và lợi ích sai bảo; mà muốn thì có thể muốn ngược cả lợi ích của mình, và đôi khi dứt khoát còn phải (đó là ý của tôi). Ý muốn riêng của mình, phóng khoáng và tự do; tính bất thường riêng của mình, dù hoang dại nhất; tưởng tượng riêng của mình, đôi khi bị chọc tức đến phát điên — chính đó là cái lợi có lợi nhất bị bỏ sót, không hợp bất kỳ phân loại nào, và vì nó mọi hệ thống, lý thuyết cứ tan xuống địa ngục. Và các hiền triết kia lấy đâu ra cái ý nghĩ rằng con người cần một ý muốn bình thường, đức hạnh nào đó? Sao họ nhất định tưởng tượng rằng con người nhất định cần ý muốn có lợi một cách khôn ngoan? Con người cần — chỉ một ý muốn tự chủ, dù sự tự chủ ấy giá nào và dẫn tới đâu. Còn ý muốn thì quỷ biết…", "dostoevsky-notes-from-underground:8.1": "Phần I · Chương VIII", "dostoevsky-notes-from-underground:8.2": "— Ha-ha-ha! mà nói cho cùng, nếu các ngài muốn, thì ý muốn vốn chẳng hề có! — các ngài ngắt lời, cười phá. — Đến nay khoa học đã kịp phân tích giải phẫu con người đến mức giờ ta đã biết rằng ý muốn và cái gọi là ý chí tự do chẳng phải gì khác ngoài…", "dostoevsky-notes-from-underground:8.3": "— Khoan, thưa các ngài, chính tôi cũng định bắt đầu thế. Thú thật là tôi còn hoảng. Tôi vừa định hét lên rằng ý muốn thì quỷ biết phụ thuộc vào đâu, và rằng thế có lẽ cũng tạ ơn trời, nhưng nhớ đến khoa học và… tịt luôn. Thế là các ngài lên tiếng. Vì thật vậy, nếu quả có lúc người ta tìm ra công thức của mọi ý muốn và tính thất thường của chúng ta, tức chúng phụ thuộc vào đâu, xảy ra theo quy luật nào, lan ra thế nào, hướng tới đâu trong trường hợp này hay trường hợp nọ, v.v., v.v., tức công thức toán học thực sự, — thì con người có khi lập tức thôi muốn, mà còn chắc chắn thôi nữa là khác. Ai còn hứng mà muốn theo bảng? Chưa hết: lập tức nó sẽ từ người biến thành chốt đàn organ hay thứ gì tương tự; vì con người không có ham muốn, không có ý chí, không có ý muốn thì là gì, ngoài một cái chốt trong trục đàn organ? Các ngài nghĩ sao? Ta hãy tính xác suất: chuyện ấy có thể xảy ra hay không?", "dostoevsky-notes-from-underground:8.4": "— Hm… — các ngài phán, — ý muốn của chúng ta phần nhiều sai vì cái nhìn sai về lợi ích. Chúng ta đôi khi muốn thứ vớ vẩn thuần túy cũng vì thế, vì trong cái vớ vẩn ấy, do ngu, chúng ta thấy con đường dễ nhất tới một lợi ích định sẵn nào đó. Nhưng khi tất cả điều này được giảng giải, tính trên giấy (điều rất có thể, vì tin trước rằng con người chẳng bao giờ biết thêm quy luật tự nhiên nào khác thì thật đê tiện và vô nghĩa), thì khi ấy dĩ nhiên sẽ không còn cái gọi là ham muốn. Vì nếu ý muốn có lúc hoàn toàn ăn khớp với lý trí, thì khi ấy ta sẽ suy xét chứ không muốn, chính vì không thể, chẳng hạn, giữ lý trí mà vẫn muốn điều vô nghĩa và như thế cố ý đi ngược lý trí và mong điều có hại cho mình… Mà vì mọi ý muốn và suy xét quả thật có thể tính ra được, bởi lúc nào đó sẽ khám phá quy luật của cái gọi là ý chí tự do của ta, nên, như vậy, và, nói nghiêm túc, có thể dựng được thứ gì như cái bảng, để ta quả thật sẽ muốn theo cái bảng ấy. Vì nếu, chẳng hạn, có lúc người ta tính và chứng minh cho tôi rằng nếu tôi đã chìa cho người nào đó cái kukish (nắm tay có ngón cái thò giữa hai ngón), thì chính vì tôi không thể không chìa, và nhất định phải chìa bằng đúng ngón tay này, thì còn lại gì là tự do trong tôi, nhất là nếu tôi là người có học và đã tốt nghiệp khóa khoa học nào đó? Vì khi ấy tôi có thể tính trước cả đời mình ba mươi năm; nói tóm lại, nếu điều đó được dựng nên, thì chúng ta chẳng còn gì làm; dù sao cũng phải chấp nhận. Và nói chung ta phải, không mệt mỏi, tự nhắc mình rằng nhất định vào phút nào đó và trong hoàn cảnh nào đó thiên nhiên không hỏi ý ta; rằng phải chấp nhận nó như nó vốn là, chứ không như ta tưởng tượng, và nếu quả ta hướng tới cái bảng và niên lịch, thì… ừ, dù cả bình cổ cong, thì biết làm sao, phải chấp nhận cả bình cổ cong! không thì nó tự ập đến, chẳng cần các ngài…", "dostoevsky-notes-from-underground:8.5": "— Vâng, thưa ngài, nhưng đây chính là cái gai của tôi! Thưa các ngài, xin các ngài thứ lỗi vì tôi triết lý quá; đây là bốn mươi năm dưới hầm đấy! xin cho phép tôi bay bổng một chút. Các ngài thấy đấy: lý trí, thưa các ngài, là thứ tốt, không cãi được, nhưng lý trí chỉ là lý trí và chỉ thỏa mãn năng lực lý trí của con người, còn ý muốn là biểu hiện của toàn bộ đời sống, tức toàn bộ đời sống con người, cả lý trí lẫn mọi chuyện gãi ngứa vặt vãnh. Và dù đời sống chúng ta trong sự biểu hiện ấy thường hóa ra thứ tầm phào, thì vẫn là đời sống, chứ không chỉ là khai căn bậc hai. Vì tôi, chẳng hạn, hoàn toàn tự nhiên muốn sống để thỏa mãn toàn bộ năng lực sống của tôi, chứ không chỉ để thỏa mãn năng lực lý trí, tức một phần hai mươi nào đó trong toàn bộ năng lực sống. Lý trí biết gì? Lý trí chỉ biết điều đã kịp biết (còn điều khác thì có lẽ chẳng bao giờ biết; cái đó chẳng an ủi gì, nhưng sao lại không nói ra?), còn bản tính con người thì hành động toàn bộ, bằng tất cả những gì có trong nó, có ý thức và vô thức, và dù có nói dối thì vẫn cứ sống. Tôi ngờ rằng các ngài nhìn tôi bằng con mắt thương hại; các ngài nhắc lại với tôi rằng người khai sáng và phát triển, nói tóm lại, như con người tương lai sẽ là, không thể cố ý muốn điều gì bất lợi cho mình, rằng đó là toán học. Hoàn toàn đồng ý, đúng là toán học. Nhưng tôi nhắc các ngài lần thứ trăm: chỉ có một trường hợp, chỉ một, khi con người có thể cố tình, có ý thức muốn cho mình ngay cả điều có hại, ngu, thậm chí ngu nhất, đó là: để có quyền muốn cho mình ngay cả điều ngu nhất và không bị trói bởi nghĩa vụ chỉ được muốn điều khôn. Vì cái ngu nhất ấy, vì tính thất thường riêng ấy, thực sự, thưa các ngài, có thể là có lợi nhất cho cái đám chúng ta trong mọi thứ có trên đời, nhất là trong vài trường hợp. Và riêng, có thể có lợi hơn mọi lợi ích, ngay cả khi mang lại hại rõ ràng và trái những kết luận lành mạnh nhất của lý trí chúng ta về lợi ích, vì dù sao nó giữ cho chúng ta điều chính và quý nhất, tức nhân cách và cá tính của chúng ta. Có người khẳng định đó quả thật là thứ quý nhất của con người; ý muốn, dĩ nhiên, nếu muốn, có thể trùng với lý trí, nhất là nếu không lạm dụng mà dùng vừa phải; điều đó có ích và đôi khi còn đáng khen. Nhưng ý muốn rất thường, và thậm chí phần nhiều, hoàn toàn và bướng bỉnh bất đồng với lý trí và… và… và các ngài có biết không, điều đó cũng có ích và đôi khi rất đáng khen? Thưa các ngài, cứ cho là con người không ngu. (Quả thật, hoàn toàn không thể nói thế về nó, chỉ riêng vì nếu nó mà ngu thì còn ai khôn nữa?) Nhưng dù không ngu, nó vẫn bội bạc quái dị. Bội bạc phi thường. Thậm chí tôi nghĩ định nghĩa hay nhất về con người là: sinh vật hai chân và bội bạc. Nhưng chưa hết; đó chưa phải khuyết điểm chính; khuyết điểm chính của nó là thói hư thường trực, thường trực từ Đại hồng thủy đến thời kỳ Schleswig-Holstein của vận mệnh nhân loại. Thói hư, do đó cả sự thiếu khôn; vì từ lâu ai cũng biết thiếu khôn chẳng từ đâu ra ngoài thói hư. Hãy thử liếc lịch sử nhân loại; ừ, các ngài thấy gì? Hùng vĩ? Có thể, tạm hùng vĩ; riêng Tượng Khổng lồ Rhodes thôi cũng đáng giá! Chẳng phải vô cớ mà ông Anaevsky chứng nhận về nó rằng có người bảo đó là sản phẩm của bàn tay con người, người khác lại khẳng định do chính tạo hóa làm ra. Sặc sỡ? Thì cứ cho là sặc sỡ; chỉ riêng bộ lễ phục của võ quan lẫn văn quan qua mọi thế kỷ, mọi dân tộc thôi — riêng thứ ấy đã đáng giá rồi, còn đến đồng phục công chức thì gãy chân như chơi; chẳng sử gia nào trụ nổi. Đơn điệu? Ừ, có thể đơn điệu: đánh nhau, đánh nhau, bây giờ cũng đánh, xưa cũng đánh, sau cũng đánh, — các ngài cũng phải nhận là thế đã đơn điệu quá mức. Nói tóm lại, về lịch sử thế giới có thể nói tất cả, tất cả những gì chỉ có thể lọt vào đầu trí tưởng tượng rối loạn nhất. Chỉ một điều không nói được, — rằng khôn ngoan. Ngay từ chữ đầu các ngài sẽ nghẹn. Và còn có một chuyện thế này thường xuyên gặp: trong đời luôn luôn xuất hiện những người nết na, khôn ngoan, những hiền triết và người yêu loài người, đặt cho mình mục đích sống cả đời cư xử nết na và khôn ngoan hết mức, có thể nói là soi sáng cho đồng loại, chính để chứng minh với họ rằng quả thật trên đời có thể sống vừa nết na vừa khôn ngoan. Thế rồi? Ai cũng biết, nhiều kẻ trong đám yêu loài người ấy, sớm hay muộn, lúc cuối đời đã phản bội chính mình, bằng cách bày ra một chuyện lố bịch nào đó, đôi khi thuộc loại khiếm nhã nhất. Giờ tôi hỏi các ngài: vậy có thể mong đợi gì ở con người, với tư cách một sinh vật được ban cho những phẩm chất kỳ quặc đến thế? Hãy phủ lên nó mọi của cải trần gian, dìm nó ngập đầu trong hạnh phúc, để chỉ còn bong bóng nổi lên mặt hạnh phúc như trên mặt nước; cho nó sự đầy đủ kinh tế để nó chẳng còn gì làm ngoài ngủ, ăn bánh gừng và lo sao cho lịch sử thế giới đừng ngừng, — thì nó cũng thế, con người ấy, ngay cả ở đây, chỉ vì bội bạc, chỉ để chơi xỏ, sẽ bày ra một chuyện đê tiện. Thậm chí liều cả bánh gừng và cố ý muốn thứ vớ vẩn tai hại nhất, thứ vô nghĩa phi kinh tế nhất, chỉ để trộn vào tất cả sự khôn ngoan tích cực này cái yếu tố tưởng tượng tai hại của mình. Chính những mộng tưởng điên rồ, cái ngu thô thiển nhất của mình là cái nó muốn giữ lấy, chỉ để tự khẳng định với mình (như thể điều đó cần thiết lắm), rằng người vẫn là người, chứ không phải phím đàn piano, thứ mà dù chính các quy luật tự nhiên đích thân gảy, thì cũng dọa gảy mãi cho tới lúc ngoài cuốn niên lịch ra chẳng còn muốn nổi gì nữa. Mà chưa hết: ngay cả trường hợp nó thật sự hóa ra phím đàn, ngay cả khi chứng minh cho nó bằng khoa học tự nhiên và toán học, thì vẫn không tỉnh ra, mà cố ý làm điều gì ngược lại, chỉ vì bội bạc; chỉ để khăng khăng theo ý mình. Còn nếu nó không có phương tiện — nó sẽ nghĩ ra hủy diệt và hỗn loạn, nghĩ ra đủ loại đau khổ và vẫn khăng khăng theo ý mình! Nó sẽ nguyền rủa cả thế gian, mà vì chỉ con người mới nguyền rủa được (đó là đặc quyền của nó, chủ yếu phân biệt nó với các loài vật khác), nên có thể chỉ bằng một lời nguyền nó đạt được mục đích, tức quả thật tin rằng mình là người, chứ không phải phím đàn! Nếu các ngài nói rằng cả điều này cũng tính được trên cái bảng, cả hỗn loạn, bóng tối, lời nguyền, thì chỉ riêng khả năng tính trước sẽ ngăn tất cả và lý trí sẽ thắng, — thì con người sẽ cố ý hóa điên cho trường hợp này, để không có lý trí và khăng khăng theo ý mình! Tôi tin thế, tôi xin đảm bảo thế, vì toàn bộ việc của con người, có vẻ, quả thật chỉ ở chỗ con người phút phút chứng minh với mình rằng mình là người, chứ không phải chốt đàn! dù bằng cái sườn của mình cũng chứng minh; dù bằng lối sống người hang động cũng chứng minh. Thế rồi sau chuyện ấy, sao lại không phạm tội mà ca ngợi rằng cái bảng ấy còn chưa có, và ý muốn đến giờ vẫn quỷ biết phụ thuộc vào đâu…", "dostoevsky-notes-from-underground:8.6": "Các ngài hét với tôi (nếu các ngài còn chịu ban cho tôi tiếng hét của mình) rằng ở đây có ai tước ý chí của tôi đâu; rằng ở đây người ta chỉ lo thu xếp thế nào để ý chí của tôi tự nó, bằng chính ý chí riêng của nó, trùng khớp với những lợi ích bình thường của tôi, với quy luật tự nhiên và với số học.", "dostoevsky-notes-from-underground:8.7": "— Chà, các ngài ơi, ý chí riêng còn đâu ra nữa, khi chuyện đã đến cái bảng và số học, khi chỉ còn hai nhân hai bằng bốn lưu hành? Hai nhân hai, không cần ý chí tôi, vẫn là bốn. Ý chí riêng mà như thế à!", "dostoevsky-notes-from-underground:9.1": "Phần I · Chương IX", "dostoevsky-notes-from-underground:9.2": "Các ngài, tất nhiên là tôi đùa, và chính tôi cũng biết mình đùa dở, nhưng đâu có thể cái gì cũng coi là đùa được. Có khi tôi nghiến răng mà đùa đấy. Các ngài, có những câu hỏi đang hành hạ tôi; xin giải đáp giùm. Chẳng hạn các ngài muốn cai cho con người những thói quen cũ và uốn ý chí của nó cho hợp với đòi hỏi của khoa học và lương tri. Nhưng sao các ngài biết rằng con người không những có thể mà còn cần phải được nắn lại như thế? Từ đâu các ngài kết luận rằng cái ý muốn của con người nhất thiết phải được sửa cho đúng? Nói tóm lại, sao các ngài biết rằng sự sửa chữa ấy quả thật đem lại lợi cho con người? Mà đã nói thì nói cho hết: sao các ngài tin chắc đến thế rằng không đi ngược những lợi ích thực, bình thường, được bảo đảm bằng lý lẽ của lý trí và số học, thì lúc nào cũng có lợi cho con người và là quy luật của toàn thể nhân loại? Cái đó cho đến giờ vẫn chỉ là giả thiết của riêng các ngài thôi. Cứ cho là quy luật của logic đi, nhưng biết đâu chẳng phải của nhân loại. Các ngài nghĩ tôi điên chăng? Xin cho tôi nói rõ. Tôi đồng ý: con người là sinh vật chủ yếu để kiến tạo, bị buộc phải hướng đến mục đích một cách có ý thức và làm nghề kỹ sư, nghĩa là suốt đời không ngừng mở đường cho mình, mở đi đâu cũng được. Nhưng chính vì thế mà có lẽ đôi khi nó muốn rẽ ngoặt sang bên, bởi nó bị kết án phải mở con đường ấy; và có lẽ cũng bởi, người hành động trực tiếp thì ngu mấy đi nữa, đôi lúc vẫn nảy ra ý nghĩ rằng con đường rốt cuộc hầu như bao giờ cũng dẫn tới một nơi nào đó, và điều chính yếu không phải nó dẫn đi đâu, mà là để nó cứ đi, để đứa trẻ ngoan khỏi bỏ nghề kỹ sư mà sa vào cái nhàn rỗi tai hại, thứ mà ai cũng biết là mẹ đẻ của mọi tội lỗi. Con người thích kiến tạo và mở đường, cái đó khỏi cãi. Nhưng sao nó cũng say mê đến thế cảnh phá hoại và hỗn loạn? Các ngài nói thử xem! Nhưng về điều này tôi muốn tự mình nói riêng vài lời. Chẳng phải có lẽ chính vì thế mà nó yêu phá hoại và hỗn loạn đến vậy (khỏi cãi, đôi khi nó rất yêu, đúng là như thế), vì bản năng nó sợ đạt tới mục đích và hoàn tất tòa nhà đang dựng? Các ngài biết đâu, có thể nó chỉ yêu tòa nhà từ xa, tuyệt nhiên không yêu khi ở gần; có thể nó chỉ thích dựng nó, chứ không thích sống trong đó, rồi giao nó lại cho aux animaux domestiques, như kiến, cừu, v.v. và v.v. Kiến thì có khẩu vị hoàn toàn khác. Chúng có một công trình tuyệt diệu cùng loại ấy, vĩnh viễn bất khả phá hủy — cái tổ kiến.", "dostoevsky-notes-from-underground:9.3": "Các cụ kiến đáng kính bắt đầu từ tổ kiến, thì chắc cũng sẽ kết thúc ở tổ kiến, thật là vinh dự cho tính kiên định và thực tế của họ. Nhưng con người là sinh vật nông nổi và chẳng ra gì, và có lẽ, cũng như người chơi cờ, nó chỉ yêu cái quá trình đạt tới mục đích, chứ không yêu bản thân mục đích. Mà ai biết được (không dám bảo đảm), có lẽ toàn bộ mục đích trên đời mà nhân loại hướng tới chỉ gói gọn trong cái quá trình đạt tới không ngừng ấy, nói cách khác là trong chính cuộc sống, chứ không thực sự nằm trong mục đích, thứ dĩ nhiên chẳng thể là gì khác ngoài hai nhân hai bằng bốn, tức là một công thức, mà hai nhân hai bằng bốn thì đã không còn là sự sống nữa, thưa các ngài, mà là khởi đầu của cái chết. Ít ra con người lúc nào cũng có phần sợ cái hai nhân hai bằng bốn ấy, còn tôi thì đến giờ vẫn sợ. Cứ cho con người suốt đời chỉ làm mỗi việc đi tìm hai nhân hai bằng bốn, vượt đại dương, hy sinh tính mạng vì cuộc tìm kiếm ấy, nhưng tìm ra, thực sự tìm thấy — thề có trời, nó lại sợ thế nào ấy. Vì nó cảm thấy rằng tìm ra rồi thì chẳng còn gì để mà tìm nữa. Thợ thuyền làm xong việc thì ít ra còn lĩnh tiền, kéo nhau vào quán rượu, rồi sa vào đồn cảnh sát — thế là có việc cho cả tuần. Còn con người thì đi đâu? Ít ra lần nào đạt những mục đích như vậy cũng thấy nó có gì đó lúng túng. Nó thích đạt tới, còn đạt được rồi thì không hẳn thích, và dĩ nhiên cái đó buồn cười kinh khủng. Nói tóm lại, con người được tạo ra một cách khôi hài; trong tất cả chuyện này rõ ràng có một trò chơi chữ. Nhưng hai nhân hai bằng bốn vẫn cứ là thứ không chịu nổi. Hai nhân hai bằng bốn — theo ý tôi, thì chỉ là sự láo xược thôi, thưa ngài. Hai nhân hai bằng bốn chống nạnh đứng chắn ngang đường các ngài và nhổ nước bọt. Tôi đồng ý rằng hai nhân hai bằng bốn là thứ tuyệt vời; nhưng đã khen thì khen cho hết, hai nhân hai bằng năm đôi khi cũng là món bé bỏng đáng yêu lắm.", "dostoevsky-notes-from-underground:9.4": "Và sao các ngài tin chắc, tin long trọng đến thế rằng chỉ cái bình thường và thực tế, tóm lại chỉ có phúc lợi mới có lợi cho con người? Lý trí có khi nào nhầm về lợi ích không? Biết đâu con người không chỉ yêu phúc lợi? Biết đâu nó yêu đau khổ cũng chừng ấy? Biết đâu đau khổ có lợi cho nó đúng bằng phúc lợi? Mà đôi khi con người yêu đau khổ kinh khủng, yêu đến say mê, và đó là sự thật. Chuyện này khỏi phải tra cứu lịch sử thế giới; hãy hỏi chính các ngài, nếu các ngài là người và đã sống được chút nào. Còn theo ý riêng của tôi, thì chỉ yêu mỗi phúc lợi thôi đã là chuyện hơi khiếm nhã. Tốt hay xấu, thỉnh thoảng đập phá cái gì đó cũng rất khoái. Mà ở đây thật ra tôi đâu có bênh đau khổ, cũng chẳng bênh phúc lợi. Tôi bênh... cái ý thích bất chợt của mình, và bênh việc nó được bảo đảm cho tôi mỗi khi cần. Chẳng hạn, đau khổ thì kịch vui không cho phép, tôi biết. Trong Cung điện Pha lê nó càng không thể tưởng tượng nổi: đau khổ là nghi ngờ, là phủ nhận, mà Cung điện Pha lê gì thế, nếu trong đó người ta có thể nghi ngờ? Vậy mà tôi tin chắc rằng con người sẽ không bao giờ từ bỏ đau khổ thực sự, tức là phá hoại và hỗn loạn. Đau khổ — chính nó là nguyên nhân duy nhất của ý thức. Tuy lúc đầu tôi đã bẩm rằng ý thức theo tôi là nỗi bất hạnh lớn nhất của con người, nhưng tôi biết con người yêu nó và không đem đổi lấy bất kỳ sự thỏa mãn nào. Chẳng hạn, ý thức cao hơn hai nhân hai vô cùng. Sau hai nhân hai dĩ nhiên chẳng còn lại gì, không chỉ để làm mà ngay cả để biết. Lúc ấy chỉ còn nước bịt năm giác quan lại mà chìm vào chiêm ngưỡng. Còn với ý thức, kết quả tuy cũng thế, nghĩa là cũng chẳng còn gì làm, nhưng ít ra thỉnh thoảng còn tự quất mình được, mà thế vẫn còn khiến mình hồi lại đôi chút. Tuy lạc hậu, vẫn hơn là không có gì.", "dostoevsky-notes-from-underground:10.1": "Phần I · Chương X", "dostoevsky-notes-from-underground:10.2": "Các ngài tin vào một tòa nhà pha lê vĩnh viễn bất khả phá hủy, tức là thứ mà người ta chẳng thể lén thè lưỡi ra với nó, hay trong túi áo ngầm chìa ra một cái nắm tay ngón cái thò giữa hai ngón. Còn tôi, có lẽ chính vì thế mà sợ tòa nhà ấy, vì nó bằng pha lê, vĩnh viễn bất khả phá hủy, và vì ngay cả lén thè lưỡi ra với nó cũng không thể.", "dostoevsky-notes-from-underground:10.3": "Các ngài thấy đấy: nếu thay cho cung điện là một cái chuồng gà và trời mưa, có thể tôi sẽ chui vào chuồng gà để khỏi ướt, nhưng tôi vẫn không nhận chuồng gà là cung điện chỉ vì biết ơn nó đã che mưa cho tôi. Các ngài cười, các ngài còn bảo trong trường hợp này chuồng gà với dinh thự thì như nhau. Vâng, — tôi đáp, — nếu sống chỉ để khỏi ướt.", "dostoevsky-notes-from-underground:10.4": "Nhưng biết làm sao, nếu tôi đã nhét vào đầu rằng người ta sống không chỉ vì thế, và đã sống thì phải sống trong dinh thự. Đó là ý muốn của tôi, là khát vọng của tôi. Các ngài chỉ cạo được nó khỏi người tôi khi đổi khát vọng của tôi. Thôi thì đổi đi, quyến rũ tôi bằng cái khác, cho tôi một lý tưởng khác. Còn bây giờ tôi vẫn không nhận chuồng gà là cung điện. Cứ cho là tòa nhà pha lê chỉ là trò bịp, theo quy luật tự nhiên nó chẳng hề có, và tôi bịa ra nó chỉ do ngu xuẩn của riêng mình, do mấy thói quen cổ lỗ, phi lý của thế hệ chúng ta. Nhưng tôi cần gì biết nó có hay không. Chẳng phải như nhau sao nếu nó tồn tại trong những khát vọng của tôi, hay nói đúng hơn, tồn tại chừng nào những khát vọng ấy còn tồn tại? Có lẽ các ngài lại cười? Xin cứ cười; tôi chịu hết mọi nhạo báng mà vẫn không nói là mình no khi tôi đói; tôi vẫn biết rằng mình sẽ không yên thân với một thỏa hiệp, với cái số không tuần hoàn bất tận, chỉ vì nó tồn tại theo quy luật tự nhiên và tồn tại thật sự. Tôi không nhận làm đỉnh cao của khát vọng mình một tòa nhà đồ sộ, với những căn hộ cho người thuê nghèo theo hợp đồng một nghìn năm, và phòng khi cần thì treo biển nha sĩ Wagenheim. Hãy hủy khát vọng của tôi, xóa lý tưởng của tôi, chỉ cho tôi cái gì tốt hơn, tôi sẽ theo các ngài. Các ngài có thể bảo chẳng đáng dây vào; nhưng thế thì tôi cũng đáp lại các ngài y như vậy. Ta đang bàn chuyện nghiêm túc; còn không muốn thưởng cho tôi sự chú ý của các ngài, thì tôi cũng chẳng thèm cúi chào. Tôi có cái hầm.", "dostoevsky-notes-from-underground:10.5": "Còn bao lâu tôi còn sống và còn ham muốn, — thà tay tôi khô quắt đi nếu tôi mang lấy một viên gạch cho cái tòa nhà đồ sộ như thế! Đừng căn cứ vào chuyện mới nãy chính tôi gạt bỏ tòa nhà pha lê chỉ vì không thể le lưỡi trêu nó. Tôi nói thế hoàn toàn không phải vì tôi thích le lưỡi đến vậy. Có lẽ tôi chỉ giận một điều là trong tất cả các tòa nhà của các ngài, cho đến nay chưa có tòa nào mà người ta khỏi phải thè lưỡi ra. Trái lại, tôi sẽ cho cắt phăng cái lưỡi đi, vì lòng biết ơn thuần túy, nếu mọi chuyện được sắp xếp sao cho chính tôi không bao giờ còn muốn thè nó ra nữa. Tôi cần gì biết là không thể sắp xếp như thế, và rằng phải bằng lòng với mấy căn hộ. Thế thì sao tôi lại được tạo ra với những ham muốn như thế này? Hay tôi được tạo ra chỉ để đi đến kết luận rằng toàn bộ cấu tạo của tôi chỉ là một trò lừa? Có phải toàn bộ mục đích là thế không? Tôi không tin.", "dostoevsky-notes-from-underground:10.6": "Mà thôi, các ngài biết gì không: tôi tin chắc rằng những kẻ dưới hầm như bọn tôi phải bị giữ chặt dây cương. Hắn có thể lặng lẽ ngồi dưới hầm bốn mươi năm, nhưng đã ló ra ánh sáng và vỡ òa ra thì nói, nói, nói...", "dostoevsky-notes-from-underground:11.1": "Phần I · Chương XI", "dostoevsky-notes-from-underground:11.2": "Rốt cuộc, thưa các ngài: tốt hơn hết là không làm gì! Tốt hơn là quán tính có ý thức! Vậy thì dưới hầm muôn năm! Tôi tuy đã nói là ghen tị với người bình thường đến tận giọt mật cuối cùng, nhưng với những điều kiện như tôi thấy ở hắn, tôi không muốn làm hắn (dẫu vậy vẫn sẽ không thôi ghen tị. Không, không, dù sao dưới hầm vẫn có lợi hơn!) Ở đó ít ra còn có thể... Ê! mà ở đây tôi lại nói dối! Nói dối, vì chính tôi biết rõ như hai nhân hai, rằng tuyệt nhiên không phải dưới hầm là tốt hơn, mà là một cái gì khác, hoàn toàn khác, cái tôi khát khao mà không cách nào tìm ra! Quỷ tha dưới hầm đi!", "dostoevsky-notes-from-underground:11.3": "Thậm chí còn có chuyện này sẽ tốt hơn: nếu chính tôi tin được dù chỉ một điều trong tất cả những gì tôi vừa viết. Tôi thề với các ngài, tôi không tin lấy một, một chữ nào trong những gì tôi vừa ngoáy ra! Nghĩa là có lẽ tôi cũng tin, nhưng đồng thời, chẳng hiểu vì sao, lại cảm thấy và ngờ rằng mình đang nói dối như Cuội.", "dostoevsky-notes-from-underground:11.4": "— Vậy thì viết tất cả những cái này để làm gì? — các ngài nói với tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:11.5": "— Thì đấy, tôi cứ nhốt các ngài bốn mươi năm không việc gì làm, rồi bốn mươi năm sau tôi xuống hầm thăm các ngài, xem đã ra nông nỗi nào? Lẽ nào lại có thể bỏ mặc một con người một mình bốn mươi năm, không việc gì làm?", "dostoevsky-notes-from-underground:11.6": "— Thế mà không xấu hổ, thế mà không nhục nhã sao! — có lẽ các ngài sẽ nói với tôi, khinh bỉ lắc đầu. — Ông khát khao sự sống mà lại tự giải các vấn đề của sự sống bằng một mớ logic rối nùi. Và những trò của ông mới dai dẳng, mới láo xược làm sao, mà đồng thời ông sợ biết bao! Ông nói nhảm và lấy làm hài lòng; ông nói những điều hỗn xược, mà lại không ngừng sợ cho chúng và xin lỗi. Ông quả quyết chẳng sợ gì, mà đồng thời lại lân la lấy lòng ý kiến của chúng tôi. Ông quả quyết ông nghiến răng, mà đồng thời lại buông những lời dí dỏm để chọc cười chúng tôi. Ông biết những lời dí dỏm của ông chẳng dí dỏm gì, nhưng rõ ràng ông rất hài lòng về giá trị văn chương của chúng. Có lẽ ông quả thật từng đau khổ, nhưng ông hoàn toàn không tôn trọng nỗi đau khổ của mình. Trong ông có cả sự thật, nhưng ông không có sự trinh bạch; vì cái hư vinh nhỏ nhặt nhất mà ông đem sự thật ra phô, ra nhục, ra giữa chợ... Ông thật sự muốn nói điều gì đó, nhưng vì sợ mà giấu lời cuối cùng, bởi ông không có quyết tâm nói ra, chỉ có sự láo xược hèn nhát. Ông khoe khoang ý thức, nhưng ông chỉ dao động, bởi trí óc ông tuy làm việc nhưng tim ông bị trác táng làm tối đi, mà không có trái tim trong sạch thì sẽ không có ý thức đầy đủ, đúng đắn. Và ông mới dai dẳng làm sao, tự đi chào mời làm sao, nhăn nhó làm trò làm sao! Dối trá, dối trá và dối trá!", "dostoevsky-notes-from-underground:11.7": "Dĩ nhiên, tất cả những lời này của các ngài chính tôi vừa bịa ra. Cũng là từ dưới hầm mà ra. Tôi ở dưới đó bốn mươi năm liền, qua khe hở, nghe lỏm những lời này của các ngài. Chính tôi nghĩ ra chúng, vì chỉ có thế là nghĩ ra được. Chẳng lạ gì nếu chúng thuộc lòng và mang hình thức văn chương...", "dostoevsky-notes-from-underground:11.8": "Nhưng chẳng lẽ, chẳng lẽ các ngài thật sự nhẹ dạ đến mức tưởng rằng tôi sẽ in tất cả cái này, lại còn đưa các ngài đọc ư? Và đây còn là một bài toán nữa với tôi: thực ra sao tôi lại gọi các ngài là “các ngài”, sao tôi lại nói với các ngài như thể với những độc giả thật? Những lời thú nhận như cái tôi định bày ra, người ta không in và không cho người khác đọc. Ít ra tôi không đủ vững vàng để làm thế, mà cũng chẳng cho là cần có. Nhưng các ngài thấy đấy: trong đầu tôi nảy ra một ý tưởng, và tôi nhất quyết muốn thực hiện nó. Chuyện là thế này.", "dostoevsky-notes-from-underground:11.9": "Trong ký ức của mỗi người có những điều mà người ta không mở ra cho tất cả, chỉ có thể cho bạn bè. Lại có những điều mà ngay với bạn bè cũng không mở, chỉ mở với chính mình, mà cũng là trong bí mật. Nhưng rốt cuộc còn có những điều mà ngay với bản thân người ta cũng sợ mở ra, và những điều như thế thì người tử tế nào cũng tích được kha khá. Thậm chí phải nói: người càng tử tế thì càng có nhiều. Ít ra, chính tôi chỉ mới đây mới quyết định nhớ lại vài chuyện phiêu lưu cũ của mình, còn bấy lâu vẫn luôn lảng tránh, với một nỗi bất an nào đó. Còn giờ đây, khi tôi không chỉ nhớ lại mà còn quyết định ghi xuống, giờ đây tôi chính là muốn thử: liệu có thể, dù chỉ với bản thân, hoàn toàn thành thật và không sợ toàn bộ sự thật hay không? Nhân tiện xin lưu ý: Heine khẳng định rằng tự truyện trung thực hầu như bất khả, và con người nói về mình thế nào cũng nói dối. Theo ông, chẳng hạn Rousseau chắc chắn đã nói dối về mình trong cuốn tự thú của ông ta, và còn cố ý nói dối, vì hư vinh. Tôi tin Heine đúng; tôi hiểu rất rõ có lúc người ta chỉ vì mỗi lòng hư vinh mà vu cho mình cả những tội ác, và tôi còn hiểu rất rõ thứ hư vinh ấy thuộc loại nào. Nhưng Heine xét người thú tội trước công chúng. Còn tôi viết chỉ cho một mình tôi và tuyên bố một lần cho mãi mãi rằng nếu tôi viết có vẻ như hướng về độc giả, thì chỉ để làm ra vẻ, vì như thế tôi viết dễ hơn. Đây là hình thức, chỉ là hình thức trống rỗng, còn độc giả thì tôi sẽ chẳng bao giờ có. Tôi đã tuyên bố điều này rồi...", "dostoevsky-notes-from-underground:11.10": "Tôi không muốn bị gò bó bởi bất cứ điều gì khi biên soạn những ghi chép này. Trật tự và hệ thống tôi sẽ không lập ra. Nhớ gì thì ghi nấy.", "dostoevsky-notes-from-underground:11.11": "Ví dụ thế này: người ta có thể bắt bẻ từng chữ mà hỏi tôi: nếu ông quả thật không tính đến độc giả, thì sao giờ ông lại tự giao ước với chính mình như vậy, lại còn trên giấy, rằng sẽ không lập trật tự và hệ thống, rằng sẽ ghi những gì nhớ ra, vân vân và vân vân? Ông giải thích làm gì? Xin lỗi làm gì?", "dostoevsky-notes-from-underground:11.12": "— Thì đấy, biết làm sao được, — tôi đáp.", "dostoevsky-notes-from-underground:11.13": "Ở đây, thật ra, có cả một khoa tâm lý. Cũng có thể đơn giản là tôi hèn. Mà cũng có thể là tôi cố tình hình dung trước mặt một công chúng, để cư xử cho lễ độ hơn trong lúc ghi chép. Nguyên nhân có thể có cả nghìn.", "dostoevsky-notes-from-underground:11.14": "Nhưng còn điều này: để làm gì, rốt cuộc tại sao tôi muốn viết? Nếu không phải cho công chúng, thì cũng có thể nhớ lại hết trong đầu, khỏi chuyển sang giấy.", "dostoevsky-notes-from-underground:11.15": "Phải, thưa ngài; nhưng trên giấy thì nó ra vẻ trang trọng hơn. Ở đó có gì đó khiến người ta nể, sẽ có nhiều phán xét bản thân hơn, văn phong sẽ thêm. Ngoài ra: có lẽ viết ra tôi thật sự được nhẹ nhõm. Chẳng hạn hôm nay có một ký ức cũ đặc biệt đè lên tôi. Nó hiện về rõ ràng mới hôm nọ, và từ đó ở lại với tôi như một giai điệu đáng ghét không chịu buông. Thế mà phải buông nó ra. Tôi có hàng trăm ký ức như thế; nhưng thỉnh thoảng trong trăm cái lại nổi lên một cái nào đó và đè. Chẳng hiểu sao tôi tin rằng nếu ghi nó xuống thì nó sẽ buông tôi. Sao lại không thử?", "dostoevsky-notes-from-underground:11.16": "Cuối cùng: tôi buồn, mà tôi lúc nào cũng chẳng làm gì. Còn ghi chép thì quả như là lao động. Người ta bảo lao động làm con người tốt và lương thiện. Thì đấy, ít ra cũng là một cơ hội.", "dostoevsky-notes-from-underground:11.17": "Hôm nay tuyết rơi, gần như tuyết ướt, vàng, đục. Hôm qua cũng rơi, hôm nọ cũng rơi. Tôi nghĩ chính nhân chuyện tuyết ướt mà tôi nhớ ra câu chuyện ấy, câu chuyện bây giờ không chịu buông tôi. Vậy thì cứ để nó thành truyện nhân chuyện tuyết ướt.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.1": "Phần II. Nhân chuyện tuyết ướt · Chương I", "dostoevsky-notes-from-underground:12.2": "Khi từ bóng tối lầm lạc\nBằng lời nóng bỏng thuyết phục\nTôi kéo linh hồn sa ngã lên,\nVà, ngập tràn khổ đau sâu thẳm,\nEm nguyền rủa, vặn tay,\nCái tội lỗi đã trói em;\nKhi lấy ký ức mà giáng\nHình phạt lên lương tâm hay quên,\nEm kể tôi nghe câu chuyện\nVề tất cả những gì có trước tôi,\nVà bỗng, úp mặt vào hai bàn tay,\nNgập tràn nhục nhã và kinh hoàng,\nEm vỡ òa trong nước mắt,\nPhẫn uất, rúng động...\nV.v., v.v., v.v.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.3": "Trích thơ N. A. Nekrasov", "dostoevsky-notes-from-underground:12.4": "Khi ấy tôi mới hai mươi bốn tuổi. Đời tôi lúc đó đã u ám, bừa bãi và cô độc đến hoang dại. Tôi không giao du với ai, thậm chí tránh nói chuyện, và càng lúc càng rúc sâu vào góc của mình. Ở sở, trong văn phòng, tôi còn cố không nhìn ai, và tôi nhận ra rất rõ rằng đồng nghiệp không những coi tôi là đứa kỳ quặc, mà — cái này tôi cũng tưởng vậy — dường như còn nhìn tôi với vẻ ghê tởm nào đó. Tôi cứ nghĩ: sao lại không ai ngoài mình thấy mình bị nhìn với vẻ ghê tởm? Một người trong đám văn phòng chúng tôi có bộ mặt gớm ghiếc, rỗ chằng rỗ chịt, thậm chí như mặt cướp. Với bộ mặt khiếm nhã thế, tôi nghĩ mình chẳng dám nhìn ai nữa. Một người khác mặc cái áo công chức sờn đến nỗi ở gần đã nghe mùi. Thế mà không một ông nào trong số ấy xấu hổ — vì quần áo, vì mặt mũi, hay vì bất cứ điều gì thuộc đạo đức. Chẳng ông nào tưởng người ta nhìn mình với vẻ ghê tởm; mà có tưởng thì cũng mặc, miễn là cấp trên đừng chiếu cố ngó tới. Bây giờ tôi thấy hoàn toàn rõ rằng chính tôi, do lòng hư vinh vô hạn, và vì thế cũng do đòi hỏi quá đáng với bản thân, nhiều lúc nhìn mình với nỗi bất mãn điên cuồng đến mức ghê tởm, rồi trong đầu gán cái nhìn ấy cho mọi người. Chẳng hạn tôi ghét khuôn mặt mình, thấy nó đáng khinh, còn ngờ rằng trên đó có vẻ gì đó đê hèn, nên mỗi lần đến sở tôi khổ sở cố giữ dáng càng tự chủ càng tốt, để người ta khỏi nghi tôi đê hèn, và để mặt biểu lộ càng nhiều cao quý càng tốt. “Mặt có xấu thì cứ xấu, — tôi nghĩ, — nhưng bù lại phải cao quý, biểu cảm và nhất là cực kỳ thông minh.” Nhưng tôi biết chắc và biết trong đau đớn rằng mình chẳng bao giờ biểu lộ được ra mặt những toàn bích ấy. Mà kinh khủng nhất là tôi thấy nó dứt khoát ngu. Mà tôi thì chỉ cần mặt mình có vẻ thông minh là đã hoàn toàn xuôi lòng. Thậm chí tôi sẵn lòng chịu cả vẻ đê hèn, miễn là đồng thời người ta thấy mặt tôi cực kỳ thông minh.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.5": "Tất cả đám văn phòng chúng tôi tôi dĩ nhiên ghét, từ đầu đến cuối, và khinh hết, mà đồng thời dường như cũng sợ họ. Có lúc tôi bỗng đặt họ lên trên mình. Hồi đó trong tôi chuyện này tự dưng xảy ra: lúc khinh, lúc đặt lên trên. Người có học thức và tử tế không thể hư vinh mà không đòi hỏi vô hạn với bản thân và không có lúc khinh mình đến mức căm ghét. Nhưng dù khinh hay đặt lên trên, tôi hầu như trước mỗi người gặp phải đều cụp mắt xuống. Tôi còn làm thử: xem mình có chịu nổi cái nhìn của một người như thế này đây không, và lần nào tôi cũng là người cụp mắt trước. Điều ấy làm tôi khổ đến phát điên. Tôi cũng sợ bị lố bịch đến phát bệnh, nên nô lệ sùng bái nếp cũ trong mọi thứ thuộc bề ngoài; tôi hăm hở sa vào lối mòn chung và cả tâm hồn kinh hãi mọi dị biệt trong mình. Nhưng làm sao tôi chịu nổi? Tôi phát triển một cách bệnh hoạn, như một người của thời đại chúng ta phải phát triển. Còn họ thì ngu độn và giống nhau như cừu trong đàn. Có lẽ chỉ riêng tôi trong toàn văn phòng luôn thấy mình là kẻ hèn và nô lệ; chính vì tôi phát triển nên mới thấy thế. Nhưng không chỉ thấy, mà thực tình đúng như vậy: tôi là kẻ hèn và nô lệ. Tôi nói điều này mà không chút ngượng. Mọi người tử tế của thời đại chúng ta đều là, và phải là, kẻ hèn và nô lệ. Đó là trạng thái bình thường của anh ta. Tôi tin sâu sắc như vậy. Anh ta được làm ra thế và cấu tạo cho việc ấy. Mà không phải chỉ ở thời nay, vì hoàn cảnh ngẫu nhiên nào đó, mà nói chung ở mọi thời, người tử tế phải là kẻ hèn và nô lệ. Đó là quy luật tự nhiên của mọi người tử tế trên đời. Nếu có ai trong số họ chợt tỏ ra gan dạ trước điều gì, thì cũng đừng lấy đó làm an ủi và say sưa: trước người khác rồi cũng sẽ chùn. Lối thoát duy nhất và muôn đời là như vậy. Chỉ lừa và đám con hoang của lừa mới ra oai, mà ngay chúng cũng chỉ đến một bức tường nào đó. Chẳng đáng để ý đến chúng, vì chúng hoàn toàn chẳng có nghĩa gì.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.6": "Khi ấy còn một hoàn cảnh làm tôi khổ: chính là chẳng ai giống tôi và tôi chẳng giống ai. “Mình thì một mình, còn họ thì là tất cả,” — tôi nghĩ — và trầm ngâm.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.7": "Qua đó có thể thấy hồi ấy tôi vẫn còn là một thằng nhóc.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.8": "Cũng có những lúc ngược lại. Thật vậy, có khi đến sở thấy kinh tởm đến nỗi nhiều lần tôi từ chỗ làm về nhà trong tình trạng ốm. Nhưng đột nhiên, không đâu vào đâu, một đợt hoài nghi và thờ ơ kéo tới (ở tôi cái gì cũng theo từng đợt), và chính tôi lại cười sự không khoan nhượng và tính khó tính của mình, tự trách mình lãng mạn. Khi thì không muốn nói với ai, khi thì đến mức không những nói chuyện mà còn nảy ý kết thân với họ. Tất cả sự khó tính bỗng nhiên biến sạch, không đâu vào đâu. Ai biết, có thể tôi chưa bao giờ có nó, mà nó chỉ là đồ giả, từ sách vở mà ra? Câu hỏi này đến giờ tôi vẫn chưa giải quyết. Có lần tôi còn hoàn toàn thân thiết với họ, đến nhà họ chơi, chơi bài preference, uống vodka, bàn chuyện thăng chức... Nhưng ở đây xin cho phép tôi lạc đề một chút.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.9": "Người Nga chúng ta nói chung chưa bao giờ có thứ lãng mạn gia ngu ngốc, trên mây, của Đức và nhất là của Pháp, loại chẳng gì lay động nổi, dù đất dưới chân nứt toác, dù cả nước Pháp tiêu vong trên chiến lũy — họ vẫn y nguyên, thậm chí chẳng đổi cho phải phép, và sẽ hát mãi những bài ca trên mây của mình, nói cho đúng là đến tận quan tài, bởi họ là những đứa ngu. Còn chúng ta, trên đất Nga, thì không có đứa ngu; ai cũng biết; chính điều ấy phân biệt chúng ta với các xứ Đức còn lại. Vậy nên cũng chẳng có những bản tính trên mây ở dạng nguyên chất của chúng. Tất cả là do những nhà chính luận và phê bình “thực tế” của thời ấy, đi săn Kostanzhoglo và các bác Pyotr Ivanovich rồi ngu ngốc lấy họ làm lý tưởng của ta, mà bịa chuyện về các nhà lãng mạn của ta, coi họ cũng trên mây như ở Đức hay Pháp. Trái lại, phẩm chất của nhà lãng mạn Nga hoàn toàn và thẳng thừng ngược với kiểu trên mây châu Âu, và không thước đo châu Âu nào ướm vừa. (Xin cho tôi dùng chữ này: “nhà lãng mạn” — một chữ cũ, đáng kính, có công, và ai cũng biết). Phẩm chất của nhà lãng mạn Nga là hiểu tất cả, thấy tất cả, và thường thấy rõ hơn nhiều so với những bộ óc thực tế nhất của ta; không hòa giải với ai và với gì, nhưng đồng thời chẳng khinh bỉ gì; né tất cả, nhượng tất cả, đối xử khéo léo với tất cả; luôn không để mất tầm mắt cái mục đích thực dụng hữu ích (mấy căn hộ công, khoản lương hưu nho nhỏ, mấy cái huân chương ngôi sao), nhìn thấy mục đích ấy xuyên qua mọi cơn nhiệt huyết và những quyển thơ trữ tình mỏng, và đồng thời giữ gìn “cái đẹp và cái cao cả” nguyên vẹn trong mình đến tận quan tài, mà tiện thể cũng giữ gìn trọn vẹn bản thân, bọc bông cẩn thận như một món đồ kim hoàn nào đó, dù chỉ, chẳng hạn, vì lợi ích của chính “cái đẹp và cái cao cả” ấy. Nhà lãng mạn của ta là con người rộng rãi và là tên lừa đảo đứng đầu trong mọi tên lừa đảo của ta, tôi cam đoan với các ngài... thậm chí qua kinh nghiệm. Dĩ nhiên, tất cả điều này nếu nhà lãng mạn thông minh. Mà tôi nói cái gì thế này! nhà lãng mạn thì luôn thông minh, tôi chỉ muốn nói rằng tuy xưa nay cũng có những nhà lãng mạn ngu, nhưng đó không tính, và chỉ vì họ còn đang độ sung sức đã hoàn toàn biến thành người Đức, và để giữ món đồ kim hoàn của mình cho tiện hơn thì chui ra định cư đâu đó, phần lớn ở Weimar hay Schwarzwald. Tôi chẳng hạn thực lòng khinh công việc phục vụ của mình và chỉ vì bắt buộc mới không nhổ vào nó, vì chính tôi ngồi đó và nhận tiền cho việc ấy. Còn kết quả, xin lưu ý, là cuối cùng vẫn không nhổ. Nhà lãng mạn của ta thà phát điên (chuyện này thật ra rất hiếm), chứ không nhổ, nếu trước mắt không có sự nghiệp khác, và người ta sẽ không bao giờ đuổi hắn bằng đạp — cùng lắm đem vào nhà thương điên dưới danh “vua Tây Ban Nha”, mà cũng chỉ nếu hắn điên thật nặng. Nhưng ở ta, chỉ những kẻ mảnh khảnh tóc vàng hoe mới phát điên. Còn vô số nhà lãng mạn về sau lên những chức vụ đáng kể. Tính đa diện phi thường! Và khả năng cảm nhận những cảm giác mâu thuẫn nhất thế nào! Hồi đó tôi đã lấy điều này làm an ủi, và giờ vẫn nghĩ như thế. Vì thế mà ở ta có nhiều “bản tính rộng rãi” đến vậy, ngay cả ở lúc sa đọa cùng cực nhất cũng không bao giờ mất lý tưởng; và tuy chẳng nhúc ngón tay vì lý tưởng ấy, tuy là cướp và trộm trắng trợn, nhưng vẫn kính trọng lý tưởng ban đầu của mình đến rơi nước mắt, và trong lòng lương thiện lạ thường. Vâng, thưa ngài, chỉ giữa chúng ta với nhau: kẻ đê tiện trắng trợn nhất có thể hoàn toàn và thậm chí cao thượng lương thiện trong lòng, mà không hề thôi là đê tiện. Tôi nhắc lại, thường xuyên nhà lãng mạn của ta có lúc hóa thành những tay láu cá làm ăn (chữ “láu cá” tôi dùng với tình yêu), tỏ ra có mũi nhạy với thực tế và hiểu biết thực dụng đến nỗi cấp trên và công chúng chỉ biết ngẩn ra tặc lưỡi.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.10": "Tính đa diện thật sự đáng kinh ngạc, và có trời biết nó sẽ biến thành gì và được rèn ra sao qua những hoàn cảnh về sau, và hứa hẹn gì cho tương lai của chúng ta? Mà chất liệu cũng không tồi đâu, thưa ngài! Tôi nói thế không vì lòng ái quốc nào đó, lố bịch hay nặng mùi kvass. Mà thôi, tôi chắc các ngài lại nghĩ rằng tôi cười. Mà biết đâu, có thể ngược lại, tức là các ngài tin rằng tôi thực sự nghĩ vậy. Dù sao đi nữa, thưa các ngài, cả hai ý kiến ấy của các ngài tôi sẽ coi là vinh dự và niềm vui đặc biệt. Còn đoạn lạc đề của tôi thì xin các ngài thứ lỗi.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.11": "Với bạn đồng nghiệp tôi dĩ nhiên không giữ nổi tình bạn và rất nhanh chóng đoạn tuyệt, và do còn non kinh nghiệm thời ấy, thậm chí thôi cả chào họ, như cắt đứt. Mà chuyện này với tôi cũng chỉ xảy ra có một lần. Còn nói chung tôi lúc nào cũng một mình.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.12": "Ở nhà, thứ nhất, tôi đọc nhiều hơn cả. Tôi muốn dùng những cảm giác bên ngoài nhấn chìm tất cả những gì không ngừng sôi lên bên trong mình. Mà trong các cảm giác bên ngoài, với tôi khi ấy chỉ có thể có mỗi việc đọc. Đọc dĩ nhiên giúp nhiều — làm xao động, làm ngọt ngào và làm khổ. Nhưng thỉnh thoảng chán kinh khủng. Vẫn cứ muốn cử động, và tôi bỗng chìm vào một thứ tối tăm, ngầm dưới đất, bẩn thỉu — không phải trác táng, mà là trác táng vặt. Những dục vọng nhỏ nhoi trong tôi sắc bén, bỏng rát vì cái tính dễ cáu bệnh hoạn thường trực của tôi. Những cơn bốc lên đầy kích động, kèm nước mắt và co giật. Ngoài đọc sách, không có chỗ nào để đi, — nghĩa là chẳng có gì trong xung quanh mà tôi khi ấy có thể tôn trọng và khiến tôi bị lôi cuốn. Hơn nữa nỗi sầu dâng lên; xuất hiện cơn khát cuồng loạn về những mâu thuẫn, những đối lập, và thế là tôi lao vào chơi bời trác táng. Tôi nói bấy nhiêu chẳng phải để biện hộ cho mình đâu... Mà thôi, không! nói dối! Tôi chính là muốn biện hộ cho mình. Cái này tôi ghi chú cho chính tôi, thưa các ngài. Tôi không muốn nói dối. Tôi đã hứa.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.13": "Tôi trác táng một mình, ban đêm, lén lút, sợ sệt, bẩn thỉu, với nỗi xấu hổ không rời tôi ngay cả những phút ghê tởm nhất và có lúc lên tới mức nguyền rủa. Khi ấy trong tâm hồn tôi đã mang sẵn cái hầm. Tôi sợ kinh khủng bị ai đó thấy, gặp, nhận ra. Mà tôi lui tới những chỗ rất tối tăm.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.14": "Một lần, ban đêm đi ngang một quán rượu tồi tàn, qua khung cửa sổ sáng đèn tôi thấy mấy ông dùng gậy bi-a đánh nhau bên bàn bi-a và một người trong bọn bị tống ra cửa sổ. Lúc khác tôi sẽ thấy rất kinh tởm; nhưng khi ấy bỗng có một khoảnh khắc đến nỗi tôi ghen với ông bị tống ra ấy, ghen đến mức vào cả quán, vào phòng bi-a: “Biết đâu, — tôi nghĩ, — mình cũng đánh nhau và cũng bị tống ra cửa sổ.”", "dostoevsky-notes-from-underground:12.15": "Tôi không say, nhưng biết làm gì, — nỗi sầu có thể gặm người ta đến cuồng loạn thế đấy! Nhưng rốt cuộc chẳng có gì. Hóa ra tôi đến nhảy ra cửa sổ cũng không dám, và tôi bỏ đi mà chưa đánh nhau.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.16": "Ở đó, ngay từ bước đầu, một sĩ quan đã dằn mặt tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.17": "Tôi đứng cạnh bàn bi-a và vì không biết nên chắn lối, mà hắn cần đi qua; hắn nắm vai tôi và lặng lẽ, — không báo trước, không giải thích gì, — dời tôi từ chỗ tôi đứng sang chỗ khác, còn mình bước qua như thể chẳng hề để ý. Tôi thậm chí tha thứ cả đòn đánh, nhưng không tài nào tha thứ chuyện hắn dời tôi đi và dứt khoát chẳng để ý đến thế.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.18": "Quỷ biết tôi sẽ đánh đổi gì khi ấy để có một cuộc cãi vã thực sự, đúng đắn hơn, đàng hoàng hơn, nói cách khác là văn chương hơn! Người ta đối xử với tôi như với con ruồi. Viên sĩ quan ấy cao cỡ mười vershok; còn tôi là người thấp bé và hốc hác. Mà cuộc cãi vã thì nằm sẵn trong tay tôi: chỉ cần phản đối, và chắc chắn tôi sẽ bị tống ra cửa sổ. Nhưng tôi đổi ý và thích hơn... lủi đi trong cay cú.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.19": "Tôi ra khỏi quán bối rối và xao động, đi thẳng về nhà, và hôm sau tiếp tục cái trò trác táng vặt của mình còn rụt rè hơn, bị vùi dập hơn và buồn hơn trước, như thể với giọt nước mắt trong mắt, — mà vẫn tiếp tục. Tuy nhiên đừng nghĩ tôi sợ viên sĩ quan vì hèn nhát: tôi chưa bao giờ hèn trong lòng, dù trên thực tế sợ liên miên, nhưng — khoan cười, có lời giải thích; với tôi cái gì cũng có lời giải thích, các ngài cứ tin.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.20": "Ôi, giá viên sĩ quan ấy thuộc loại chịu ra đấu súng! Nhưng không, hắn chính là thuộc loại các ông (than ôi! từ lâu đã tuyệt chủng) thích hành động bằng gậy bi-a hay, như trung úy Pirogov của Gogol, — theo đường cấp trên. Còn đấu súng thì không ra, và với đám như chúng tôi, với dân áo thường, họ coi đấu súng dù sao cũng không phải phép, — mà nói chung coi đấu súng là thứ gì đó không thể tưởng tượng, tự do tư tưởng, kiểu Pháp, nhưng bản thân lại xúc phạm người ta khá nhiều, nhất là khi cao cỡ mười vershok.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.21": "Tôi sợ ở đây không vì hèn nhát, mà vì lòng hư vinh vô bờ. Tôi sợ không phải mười vershok và việc bị đánh đau rồi tống ra cửa sổ; can đảm thể xác, thực sự, tôi cũng đủ; nhưng can đảm đạo đức thì thiếu. Tôi sợ rằng tất cả những người có mặt, từ tên ghi điểm hỗn xược đến tên công chức quèn cuối cùng, thối rữa, mặt đầy mụn, cổ áo bóng mỡ, đang quanh quẩn đó, — sẽ không hiểu và sẽ cười nhạo ngay khi tôi phản đối và nói với họ bằng ngôn ngữ văn chương. Bởi về điểm danh dự, tức là không phải danh dự mà là điểm danh dự (point d’honneur), ở ta cho đến nay vẫn không thể nói khác ngoài ngôn ngữ văn chương. Bằng ngôn ngữ thường thì “điểm danh dự” không được nhắc. Tôi hoàn toàn chắc (mũi nhạy với thực tế, bất chấp mọi chất lãng mạn!) rằng họ sẽ chỉ việc cười đến nứt bụng, còn viên sĩ quan sẽ không đánh tôi đơn giản, tức là không vô hại, mà nhất định sẽ lấy đầu gối đạp tôi, dẫn tôi như thế vòng quanh bàn bi-a, rồi mới có thể thương tình mà tống ra cửa sổ. Dĩ nhiên, câu chuyện hèn mọn này với tôi không thể chỉ chấm dứt ở đó. Sau này tôi thường gặp viên sĩ quan ấy ngoài phố và nhớ mặt hắn rất rõ. Chỉ không biết hắn có nhận ra tôi không. Chắc là không; tôi kết luận từ vài dấu hiệu. Còn tôi, tôi thì nhìn hắn với căm tức và thù hận, và điều ấy kéo dài... nhiều năm, thưa ngài! Nỗi căm của tôi thậm chí còn rắn lại và lớn lên theo năm tháng. Lúc đầu tôi lặng lẽ bắt đầu dò la về viên sĩ quan này. Việc đó với tôi khó, vì tôi chẳng quen ai. Nhưng một hôm có ai đó gọi hắn bằng họ ngoài phố, khi tôi đi từ xa theo sau hắn, như bị buộc vào hắn, và thế là tôi biết họ. Lần khác tôi theo hắn đến tận nhà, và bằng mười kopeck đã biết từ người gác cổng hắn sống ở đâu, tầng mấy, một mình hay với ai, v.v. — tóm lại, mọi điều có thể biết từ người gác cổng. Một buổi sáng, dù tôi chưa bao giờ làm văn chương, tôi bỗng nảy ra ý viết về viên sĩ quan này theo kiểu vạch tội, biếm họa, thành một truyện. Tôi viết truyện này với khoái cảm. Tôi vạch tội, thậm chí vu khống; họ tên ban đầu tôi sửa sao cho nhận ra ngay, nhưng sau cân nhắc kỹ thì đổi và gửi đến tờ “Ký sự nước nhà”. Nhưng khi ấy chưa có văn vạch tội, và truyện của tôi không được đăng. Tôi rất bực. Có lúc nỗi căm làm tôi nghẹt thở. Cuối cùng tôi quyết định thách đấu kẻ địch. Tôi soạn cho hắn một bức thư hay, hấp dẫn, van xin hắn xin lỗi tôi; còn nếu từ chối thì tương đối cứng rắn ám chỉ đấu súng. Bức thư soạn khéo đến nỗi nếu viên sĩ quan hiểu chút ít “cái đẹp và cái cao cả”, thì nhất định sẽ chạy đến tôi ôm cổ và đề nghị tình bạn. Và như thế mới hay làm sao! Chúng tôi sẽ sống! sẽ sống thế nào! Hắn sẽ che chở tôi bằng địa vị, tôi sẽ làm hắn cao thượng bằng học thức của mình, và còn... những ý tưởng, và nhiều điều có thể xảy ra! Hãy tưởng tượng khi ấy đã hai năm từ lúc hắn xúc phạm tôi, và lời thách thức của tôi là một sự lạc thời xấu xí nhất, bất chấp mọi sự khéo léo của bức thư giải thích và che đậy sự lạc thời ấy. Nhưng may thay (đến giờ tôi vẫn rơi lệ tạ ơn Đấng Tối Cao), tôi đã không gửi bức thư. Nổi gai ốc khi nhớ cái gì có thể xảy ra nếu tôi gửi. Và bỗng... và bỗng tôi trả thù bằng cách đơn giản nhất, thiên tài nhất! Một ý sáng chói chợt lóe lên với tôi. Có những ngày lễ, khoảng ba giờ chiều tôi hay ra đại lộ Nevsky và đi dạo phía bên nắng. Nghĩa là tôi hoàn toàn không đi dạo ở đó, mà chịu vô số tra tấn, nhục nhã và những cơn tràn mật; nhưng chắc chính cái đó tôi cần. Tôi lách như chạch, xấu xí nhất, giữa người đi đường, liên tục nhường lối khi cho các tướng, khi cho sĩ quan kỵ binh cận vệ và khinh kỵ, khi cho các bà; những lúc ấy tôi thấy tim co giật đau và lưng nóng ran chỉ vì hình dung ra sự tồi tàn của bộ đồ tôi, sự tồi tàn và tầm thường của dáng người lách lách của tôi. Đó là cực hình đúng nghĩa, nỗi nhục không thể chịu liên tục, từ ý nghĩ chuyển thành cảm giác trực tiếp liên tục rằng tôi là con ruồi trước toàn bộ thế giới này, con ruồi gớm ghiếc, vô dụng, — thông minh hơn tất cả, phát triển hơn tất cả, cao thượng hơn tất cả, — cái này thì tự nhiên rồi, — nhưng liên tục nhường tất cả, bị tất cả làm nhục và bị tất cả xúc phạm. Vì sao tôi tự rước lấy cực hình ấy, vì sao tôi đi ra Nevsky — tôi không biết? nhưng cứ hễ có dịp là có gì đó kéo tôi đến đó.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.22": "Khi ấy tôi đã bắt đầu nếm những đợt khoái cảm mà tôi đã nói trong chương một. Còn sau vụ viên sĩ quan, tôi càng bị kéo mạnh hơn đến đó: chính trên Nevsky tôi gặp hắn nhiều nhất, chính ở đó tôi ngắm hắn. Hắn cũng đến đó nhiều hơn vào dịp lễ. Hắn tuy cũng rẽ khỏi lối trước các tướng và trước các nhân vật quyền quý và cũng lách như chạch giữa họ, nhưng loại như chúng tôi, hoặc thậm chí khá hơn chúng tôi, thì hắn cứ thế đè bẹp; đi thẳng vào họ như thể trước mặt chỉ là khoảng không, và trong mọi trường hợp không nhường lối. Tôi say sưa trong nỗi căm của mình khi nhìn hắn, và... lần nào cũng căm tức rẽ tránh hắn. Tôi bị dằn vặt vì thậm chí ngoài phố tôi cũng chẳng thể ngang hàng với hắn. “Sao mày nhất định phải là người rẽ trước? — tôi tự gặng hỏi mình, trong cơn kích động điên dại, có lúc thức dậy lúc ba giờ sáng. — Sao lại đúng mày chứ không phải hắn? Làm gì có luật cho việc này, chẳng chỗ nào viết cả? Thôi thì chia đều, như thường xảy ra khi những người tế nhị gặp nhau: hắn nhường một nửa, mày một nửa, hai bên cứ thế đi qua, tôn trọng lẫn nhau.” Nhưng chuyện không như thế, và vẫn là tôi rẽ, còn hắn thậm chí không nhận ra tôi nhường. Và rồi một ý nghĩ kỳ lạ nhất chợt soi sáng tôi. “Thế nào, — tôi nghĩ, — nếu gặp hắn và... không tránh? Cố ý không tránh, dù có phải xô hắn: ê, thế nào nhỉ?” Ý nghĩ táo tợn này dần dần chiếm lấy tôi đến mức không để tôi yên. Tôi mơ về nó liên tục, khủng khiếp, và cố ý ra Nevsky thường hơn để hình dung càng rõ mình sẽ làm thế nào khi làm. Tôi sung sướng. Ý định ấy càng lúc càng có vẻ vừa có lý vừa làm được. “Dĩ nhiên không hẳn xô, — tôi nghĩ, trước đó đã dịu đi vì vui, — mà chỉ không tránh, va vào hắn, không phải để quá đau, mà vai chạm vai, vừa đúng mức phép lịch sự quy định; để hắn va tôi mạnh bao nhiêu thì tôi va hắn mạnh bấy nhiêu.” Cuối cùng tôi hoàn toàn quyết định. Nhưng chuẩn bị tốn rất nhiều thời gian. Điều đầu tiên là lúc thực hiện cần ăn mặc đàng hoàng hơn và lo cho y phục. “Phòng khi, chẳng hạn, nổ ra chuyện giữa công chúng (mà công chúng ở đó thì thừa mứa — nữ bá tước đi dạo, công tước D. đi dạo, cả văn đàn đi dạo), cần ăn mặc tử tế; cái đó gây nể và bằng cách nào đó đặt chúng ta thẳng ngang hàng trong mắt giới thượng lưu.” Vì mục đích ấy tôi xin ứng trước lương và mua đôi găng đen và chiếc mũ ra hồn ở Churkin. Găng đen với tôi có vẻ vừa chắc chắn hơn, vừa lịch lãm hơn găng vàng chanh mà ban đầu tôi để mắt. “Màu quá chói, quá như muốn phô ra,” và tôi không lấy găng vàng chanh. Chiếc sơ mi tốt với khuy xương trắng tôi đã chuẩn bị từ lâu; nhưng cái áo khoác ngoài làm trễ nhiều. Bản thân cái áo khoác của tôi không tồi, ấm; nhưng lót bông, còn cổ bằng lông gấu mèo, chính là đỉnh cao của thói đầy tớ. Phải đổi cổ bằng mọi giá và sắm cổ hải ly, như của sĩ quan. Vì thế tôi đi khắp Gostiny Dvor và sau vài lần thử thì nhắm được một cái cổ hải ly Đức rẻ. Những cổ hải ly Đức này tuy rất nhanh sờn và trông tồi tàn thảm hại, nhưng ban đầu, lúc mới, trông thậm chí rất tươm tất; mà tôi chỉ cần đúng một lần. Tôi hỏi giá: vẫn đắt. Sau khi cân nhắc kỹ, tôi quyết định bán cái cổ lông gấu mèo.", "dostoevsky-notes-from-underground:12.23": "Còn khoản thiếu mà với tôi khá lớn thì tôi quyết định xin vay Anton Antonych Setochkin, trưởng phòng của tôi, người khiêm tốn mà nghiêm nghị và thực tế, chẳng bao giờ cho ai vay tiền, nhưng với ông tôi từng, hồi mới vào làm, được đặc biệt tiến cử bởi vị đại nhân đã xếp tôi vào ngạch. Tôi khổ khủng khiếp. Xin tiền Anton Antonych với tôi có vẻ quái đản và nhục nhã. Thậm chí tôi hai ba đêm không ngủ, mà nói chung khi ấy tôi ít ngủ, lên cơn sốt; tim tôi hoặc mơ hồ ngừng đập, hoặc bỗng bắt đầu nhảy, nhảy, nhảy!.. Anton Antonych lúc đầu ngạc nhiên, rồi nhăn mặt, rồi cân nhắc và rốt cuộc vẫn cho vay, bắt tôi viết giấy nhận nợ cho quyền khấu số tiền đã vay từ lương sau hai tuần. Thế là mọi thứ cuối cùng đã sẵn; cái cổ hải ly đẹp ngự vào chỗ của cái cổ gấu mèo bẩn thỉu, và tôi bắt đầu dần dần bắt tay vào việc. Không thể quyết định ngay lần đầu, liều lĩnh; phải làm việc này cho khéo, đúng là từ từ. Nhưng tôi thú nhận rằng sau nhiều lần thử tôi thậm chí đã bắt đầu tuyệt vọng: chẳng cách nào va nhau — chỉ thế thôi! Tôi đã chuẩn bị đến thế, đã định liệu đến thế còn gì — tưởng chừng sắp va đến nơi, nhìn — lại nhường đường, và hắn cứ thế đi qua, không thấy tôi. Tôi thậm chí đọc kinh khi tiến đến hắn, để Chúa ban cho tôi lòng quyết tâm. Có một lần tôi đã hoàn toàn quyết, nhưng kết cục chỉ ngã dưới chân hắn, vì đến phút chót, ở khoảng cách chừng hai vershok, tôi hết gan. Hắn bình thản đi qua người tôi, và tôi như quả bóng văng sang bên. Đêm ấy tôi lại ốm sốt và nói sảng. Và đột nhiên mọi chuyện kết thúc tốt đẹp hết sức. Đêm hôm trước tôi dứt khoát quyết định không thực hiện ý định tai hại, bỏ mặc tất cả, và với mục đích ấy lần cuối ra Nevsky, chỉ để nhìn thế thôi — mình sẽ bỏ tất cả thế nào? Bỗng, cách kẻ thù ba bước, tôi bất ngờ quyết, nhắm nghiền mắt và — chúng tôi va chặt vai vào vai! Tôi không nhường một vershok và đi qua hoàn toàn ngang hàng! Hắn thậm chí không ngoái lại và làm như không thấy; nhưng hắn chỉ làm bộ thôi, tôi chắc thế. Đến giờ tôi vẫn chắc! Dĩ nhiên tôi chịu nhiều hơn; hắn mạnh hơn, nhưng vấn đề không ở đó. Vấn đề ở chỗ tôi đạt mục đích, giữ phẩm giá, không nhường một bước và công khai đặt mình ngang hàng xã hội với hắn. Tôi về nhà hoàn toàn đã trả thù mọi thứ. Tôi sung sướng. Tôi đắc thắng và hát những aria Ý. Dĩ nhiên tôi sẽ không tả cho các ngài điều xảy ra với tôi ba ngày sau; nếu đã đọc chương một của tôi, “Dưới hầm”, thì tự đoán được. Viên sĩ quan sau đó bị điều đi đâu đó; mười bốn năm nay tôi không thấy hắn. Giờ hắn ra sao, cưng của tôi? Đang đè ai?", "dostoevsky-notes-from-underground:13.1": "Phần II · Chương II", "dostoevsky-notes-from-underground:13.2": "Nhưng cơn trác táng của tôi rồi cũng qua, và tôi bắt đầu ngán ngẩm kinh khủng. Hối hận kéo đến, tôi xua nó đi: buồn nôn quá rồi mà. Dần dà tôi cũng quen cả với điều ấy. Cái gì tôi cũng quen, nghĩa là không hẳn là quen, mà là tự nguyện đồng ý chịu đựng cho xong. Nhưng tôi có một lối thoát, thứ làm lành được mọi chuyện — ấy là trốn vào “tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả”, dĩ nhiên là trong mộng tưởng. Tôi mơ mộng kinh khủng, mơ liền ba tháng trời, rúc trong cái xó của mình, và xin các ngài cứ tin cho rằng những lúc ấy tôi chẳng giống chút nào với cái ông đã run lên bằng trái tim gà con mà khâu miếng lông hải ly Đức lên ve áo khoác. Tôi bỗng hóa thành anh hùng. Còn viên trung úy cao lêu nghêu của tôi, lúc ấy có đến thăm tôi cũng chẳng thèm cho vào. Thậm chí tôi còn chẳng hình dung nổi hắn ra sao. Những giấc mơ của tôi là cái gì và làm sao tôi lại bằng lòng với chúng được — bây giờ khó nói lắm, nhưng khi ấy thì tôi bằng lòng. Mà kể ra, bây giờ tôi cũng còn bằng lòng phần nào. Những giấc mơ đến ngọt ngào hơn, mạnh hơn hẳn sau cơn trác táng, đến cùng hối hận và nước mắt, cùng nguyền rủa và ngất ngây. Có những phút say sưa thực sự, hạnh phúc thực sự, đến nỗi trong tôi không còn lấy một chút mỉa mai nào, thề có Chúa. Có đức tin, có hy vọng, có tình yêu. Chính thế đấy: khi ấy tôi tin một cách mù quáng rằng nhờ phép lạ nào đó, nhờ hoàn cảnh bên ngoài nào đó, mọi thứ này bỗng sẽ rộng mở, nới ra; bỗng sẽ hiện ra chân trời của một hoạt động xứng tầm, ích lợi, tốt đẹp và quan trọng nhất là làm sẵn hoàn toàn (hoạt động gì thì tôi chẳng bao giờ biết, nhưng quan trọng là — làm sẵn hoàn toàn), và thế là tôi bỗng bước ra ánh sáng của trời đất, suýt nữa thì cưỡi ngựa trắng đội vòng nguyệt quế. Vai phụ tôi không sao hiểu nổi, và chính vì thế mà ngoài đời tôi rất bình thản nhận vai thấp hèn nhất. Hoặc anh hùng, hoặc bùn nhơ, không có khoảng giữa. Chính cái đó đã làm tôi hỏng: vì khi lăn trong bùn tôi tự an ủi rằng lúc khác mình là anh hùng, và anh hùng thì che đậy cho bùn: người thường, họ bảo, ô uế thì xấu hổ, còn anh hùng cao quá không thể ô uế hẳn được, vậy thì được phép ô uế. Điều đáng chú ý là những cơn dâng trào của “tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả” ấy đến với tôi cả trong lúc trác táng, và đúng vào lúc tôi đã chìm tận đáy, đến thành từng đợt chớp nhoáng rời rạc, như để nhắc nhở rằng mình còn đó, nhưng sự có mặt của chúng không diệt được cuộc trác táng; trái lại, như thể còn hâm nóng nó bằng sự tương phản, và chỉ đến vừa đủ để thành một thứ nước xốt ngon. Nước xốt ở đây gồm mâu thuẫn và đau khổ, gồm sự phân tích nội tâm giày vò, và tất cả những cực hình lẫn cực hình nhỏ ấy làm cho cuộc trác táng của tôi có chút gia vị, thậm chí có chút ý nghĩa, tóm lại làm trọn phận sự của một thứ nước xốt ngon. Mà cũng không phải là không có chiều sâu nào đó. Chứ chẳng lẽ tôi lại chịu nổi một thứ trác táng tầm thường, thô tục, trơn tuột kiểu thư lại, rồi mang cả đống bẩn thỉu ấy trên mình! Khi ấy cái gì trong đó dụ được tôi, kéo được tôi ra đường lúc đêm khuya? Không đâu, thưa ngài, tôi vẫn có một cái lỗ chui cao thượng cho mọi chuyện…", "dostoevsky-notes-from-underground:13.3": "Nhưng trời ơi, biết bao nhiêu tình yêu tôi từng sống trong những mộng tưởng ấy, trong những “cuộc trốn vào tất cả những gì đẹp đẽ và cao cả”: dù là tình yêu ảo, dù chưa bao giờ đem áp dụng cho bất cứ thứ gì thuộc về con người ngoài đời, nhưng nhiều đến mức sau đó, ngoài đời, tôi thậm chí không thấy cần phải đem áp dụng nó nữa: thế sẽ là xa xỉ thừa. Dẫu sao, mọi chuyện lúc nào cũng kết thúc êm đẹp bằng một bước chuyển lười biếng, say sưa sang nghệ thuật, nghĩa là sang những hình thức đẹp đẽ của đời sống, làm sẵn hoàn toàn, ăn cắp đậm đặc từ các nhà thơ và tiểu thuyết gia rồi sửa cho hợp với đủ mọi sự phục vụ và đòi hỏi. Chẳng hạn, tôi chiến thắng tất cả; tất nhiên ai nấy đều nằm dưới bụi và buộc phải tự nguyện thừa nhận mọi phẩm giá của tôi, còn tôi thì tha thứ cho tất cả. Tôi yêu, trong vai nhà thơ nổi tiếng kiêm thị thần; tôi nhận hàng triệu triệu, rồi lập tức hiến cho loài người, và ngay đó xưng tội trước toàn dân về những nỗi nhục của mình, những nỗi nhục ấy dĩ nhiên không phải nhục thường, mà chứa vô cùng nhiều “cái đẹp và cái cao cả”, một thứ gì rất Manfred. Ai nấy khóc và hôn tôi (không thì họ là bọn ngốc nào chứ), còn tôi đi chân trần, đói meo, đi rao giảng những tư tưởng mới và đập tan bọn thủ cựu ở Austerlitz. Rồi quân nhạc tấu hành khúc, ân xá được ban ra, đức giáo hoàng bằng lòng rời Roma sang Brazil; rồi dạ hội cho cả nước Ý ở biệt thự Borghese bên bờ hồ Como, vì hồ Como được đem về Roma riêng cho dịp này; rồi cảnh trong bụi cây, vân vân và vân vân — các ngài lạ gì. Các ngài sẽ bảo rằng thật tầm thường và hèn hạ khi bây giờ đem tất cả những thứ ấy ra chợ, sau chừng ấy say sưa và nước mắt mà chính tôi đã thú nhận. Hèn hạ chỗ nào chứ? Các ngài tưởng tôi xấu hổ vì tất cả những cái đó, tưởng nó ngu hơn bất cứ cái gì trong cuộc sống của các ngài, thưa các ngài, hay sao? Vả lại xin tin cho, có những thứ tôi dựng lên chẳng dở chút nào… Đâu phải chuyện nào cũng xảy ra bên hồ Como. Nhưng mà các ngài nói phải; quả thật là vừa tầm thường vừa hèn hạ. Mà hèn hạ nhất là việc bây giờ tôi lại bắt đầu thanh minh trước các ngài. Còn hèn hơn nữa là việc tôi vừa buông ra câu nhận xét này. Thôi, đủ rồi, không thì chẳng bao giờ dứt: cái sau sẽ hèn hơn cái trước…", "dostoevsky-notes-from-underground:13.4": "Tôi không tài nào mơ mộng quá ba tháng liền, và bắt đầu thấy một nhu cầu không cưỡng nổi là phải lao vào xã hội. Lao vào xã hội, với tôi, nghĩa là đi thăm ông trưởng phòng của tôi, Anton Antonych Setochkin. Ông ấy là người quen thường xuyên duy nhất của tôi trong suốt đời, và đến giờ tôi vẫn ngạc nhiên về chuyện đó. Mà cũng chỉ khi nào cơn ấy kéo đến, khi nào mộng tưởng của tôi đạt đến hạnh phúc đến mức bắt buộc phải ôm lấy người ta, ôm cả nhân loại, ngay lập tức, thì tôi mới đến nhà ông; mà muốn thế thì phải có sẵn ít nhất một con người, một con người có thật. Nhưng đến chỗ Anton Antonych thì phải đến vào thứ Ba (ngày tiếp khách của ông), thành thử cái nhu cầu ôm cả nhân loại lúc nào cũng phải chỉnh cho kịp thứ Ba. Ông Anton Antonych ở gần Ngã Năm, tầng bốn, trong bốn căn phòng thấp tè, nhỏ cái này nhỏ hơn cái kia, nhìn đâu cũng thấy tằn tiện và vàng vàng. Ông có hai cô con gái và bà dì rót trà. Hai cô con, một mười ba, một mười bốn tuổi, đều mũi hếch, và tôi sợ hai cô khiếp vía, vì cứ thì thầm với nhau và rúc rích cười. Chủ nhà thường ngồi trong phòng làm việc, trên chiếc đi văng bọc da, trước cái bàn, cùng một vị khách tóc bạc nào đó, một viên chức trong sở chúng tôi hoặc thậm chí sở khác. Tôi chưa bao giờ thấy ở đó quá hai ba vị khách, mà lại luôn luôn là những vị ấy. Họ bàn về thuế tiêu thụ, về đấu thầu ở Viện Nguyên lão, về lương bổng, về thăng chức, về ngài đại nhân, về cách làm vừa lòng người trên, v.v. và v.v. Tôi có đủ kiên nhẫn ngồi cạnh những người ấy như thằng ngốc suốt bốn tiếng đồng hồ, nghe họ, mà bản thân không dám và không biết mở miệng nói với họ điều gì. Tôi đờ ra, mấy lần toát mồ hôi, chứng liệt bay lượn trên đầu tôi; nhưng thế lại tốt và có ích. Về đến nhà, trong một thời gian tôi hoãn lại cái ý muốn ôm cả nhân loại.", "dostoevsky-notes-from-underground:13.5": "Tuy vậy tôi hình như còn có thêm một người quen nữa, Simonov, bạn học cũ. Bạn học cũ thì ở Petersburg tôi có lẽ nhiều, nhưng tôi không giao du với họ, thậm chí gặp ngoài phố cũng thôi chào. Có khi tôi chuyển sang làm ở một sở khác cũng chính là để khỏi ở cùng họ và cắt phứt một lần với cái thời thơ ấu đáng ghét. Nguyền rủa cái trường ấy, những năm khổ sai khủng khiếp ấy! Tóm lại, tôi chia tay bạn bè ngay khi được thả tự do. Còn lại hai ba người mà gặp nhau tôi vẫn chào. Trong số đó có Simonov, hồi ở trường chẳng có gì nổi bật, đều đều và lặng lẽ, nhưng tôi nhận thấy ở anh ta một tính độc lập nào đó và thậm chí cả sự ngay thẳng. Tôi cũng không nghĩ anh ta kém cỏi lắm. Giữa tôi và anh ta từng có những phút khá sáng sủa, nhưng không kéo dài và bỗng dưng bị sương mù phủ kín. Anh ta rõ ràng nặng nề với những kỷ niệm ấy, và hình như cứ sợ tôi lại sa vào giọng cũ. Tôi ngờ rằng mình làm anh ta ghê tởm lắm, nhưng vẫn cứ đến, vì không chắc hẳn là thế.", "dostoevsky-notes-from-underground:13.6": "Rồi một hôm, vào thứ Năm, không chịu nổi cô độc nữa, lại biết rằng thứ Năm thì nhà Anton Antonych đóng cửa, tôi nhớ đến Simonov. Leo lên tầng bốn nhà anh ta, tôi chính đang nghĩ rằng ông này nặng nề vì tôi và tôi đến là uổng công. Nhưng vì những tính toán kiểu này bao giờ cũng như cố ý, chỉ càng thúc tôi lao vào tình thế nhập nhằng, nên tôi vẫn bước vào. Đã gần một năm tôi mới gặp lại Simonov kể từ lần trước.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.1": "Phần II · Chương III", "dostoevsky-notes-from-underground:14.2": "Ở chỗ anh ta tôi bắt gặp thêm hai người bạn học nữa. Họ hình như đang bàn một việc quan trọng. Không ai trong hai người để ý gì đến việc tôi đến, mà thế thì lạ, vì đã nhiều năm tôi không gặp họ. Rõ ràng họ coi tôi như một con ruồi thường thường bậc trung. Ngay ở trường người ta cũng không đối xử với tôi như thế, dù ở đấy ai cũng ghét tôi. Dĩ nhiên tôi hiểu họ hẳn phải khinh tôi lúc này vì sự nghiệp công chức hỏng bét của tôi, vì tôi sa sút quá thể, ăn mặc tồi tàn v.v., mà trong mắt họ đó là tấm biển hiệu cho sự bất tài và tầm thường của tôi. Nhưng tôi vẫn không ngờ khinh đến mức ấy. Simonov còn ngạc nhiên khi tôi đến. Trước kia anh ta cũng luôn có vẻ ngạc nhiên khi tôi đến. Mọi chuyện làm tôi sững sờ; tôi ngồi xuống, lòng buồn bã, và bắt đầu nghe họ nói gì.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.3": "Họ đang bàn chuyện nghiêm túc, thậm chí nóng nảy, về bữa tiệc chia tay mà mấy ông này định tổ chức ngay ngày mai, chung tiền, cho người bạn Zverkov làm sĩ quan sắp đi xa về tỉnh. Monsieur Zverkov cũng là bạn học của tôi suốt thời gian ấy. Tôi đặc biệt bắt đầu ghét hắn từ các lớp trên. Ở các lớp dưới hắn chỉ là một thằng bé xinh trai, tinh nghịch, ai cũng quý. Nhưng tôi ghét hắn cả ở các lớp dưới, và chính vì hắn là thằng bé xinh trai, tinh nghịch. Hắn học lúc nào cũng dở và càng về sau càng dở; vậy mà ra trường trót lọt, vì có người đỡ đầu. Năm cuối ở trường hắn được thừa kế hai trăm linh hồn nông nô, và vì chúng tôi gần như ai cũng nghèo, nên hắn còn ra điều khoe khoang trước mặt chúng tôi. Hắn là kẻ tầm thường đến cùng cực, nhưng vẫn là gã tốt bụng, ngay cả lúc khoe khoang. Còn ở chỗ chúng tôi, bất chấp những hình thức danh dự và tự trọng bề ngoài, huyền ảo và sáo rỗng, thì trừ rất ít người, ai cũng bám quanh Zverkov, hắn khoe càng nhiều càng bám. Và bám chẳng vì lợi lộc gì, mà chỉ vì hắn là người được thiên nhiên ưu đãi. Vả lại ở chỗ chúng tôi, chẳng hiểu sao, người ta quen coi Zverkov là chuyên gia về sự khéo léo và cử chỉ lịch lãm. Điều sau cùng này làm tôi tức điên nhất. Tôi ghét cái giọng nói chói tai, không chút nghi ngờ bản thân của hắn, ghét sự mê mẩn những câu đùa của chính mình, mà thật ra ngu kinh khủng dù hắn ăn nói liều lĩnh; tôi ghét gương mặt đẹp nhưng ngờ nghệch của hắn (mà tôi thì sẵn lòng đổi gương mặt thông minh của mình lấy nó), và những điệu bộ sĩ quan bặm trợn của thập niên bốn mươi. Tôi ghét việc hắn kể về những thành công sau này với đàn bà (hắn chưa dám bắt đầu với đàn bà khi chưa có cầu vai sĩ quan, và sốt ruột chờ nó), và kể về việc hắn sẽ luôn luôn đi đấu súng. Tôi nhớ có lần tôi, vốn lúc nào cũng im lặng, bỗng gây gổ với Zverkov, khi hắn buổi giờ nghỉ nói chuyện với bạn bè về những chuyện trăng hoa sau này, rồi sung quá như chó con dưới nắng, bỗng tuyên bố rằng sẽ không bỏ sót một cô gái quê nào trong làng của hắn, đó là droit de seigneur, còn bọn nông dân mà dám phản đối thì hắn quất sạch, và sẽ đánh thuế gấp đôi lũ khốn có râu ấy. Đám thô lỗ của chúng tôi vỗ tay, còn tôi gây gổ chẳng hề vì thương các cô gái và cha họ, mà đơn giản vì một thằng nhãi ranh như thế mà được vỗ tay. Khi ấy tôi thắng, nhưng Zverkov tuy ngu mà vui vẻ và trơ tráo, nên cười xòa, thậm chí cười đến mức nói thật là tôi không hẳn thắng: tiếng cười thuộc về phía hắn. Sau đó hắn còn thắng tôi mấy lần nữa, nhưng không ác ý, mà cứ đùa đùa, thoáng qua, cười cợt. Tôi hằn học và khinh bỉ không đáp lại hắn. Lúc ra trường hắn có bước đến gần tôi một bước; tôi không chống lại lắm, vì điều ấy làm tôi hãnh diện; nhưng chẳng bao lâu chúng tôi tách ra, rất tự nhiên. Sau đó tôi nghe những thành công kiểu trung úy trong doanh trại của hắn, chuyện hắn ăn chơi. Rồi lại có những tin khác — chuyện hắn thăng tiến trong quân. Ngoài phố hắn không chào tôi nữa, và tôi ngờ hắn sợ mất thể diện nếu chào một nhân vật vô danh như tôi. Có lần tôi cũng thấy hắn ở nhà hát, trên tầng ba, đã đeo dây tua. Hắn xun xoe và uốn éo trước mấy cô con gái của một ông tướng già cổ lỗ. Chừng ba năm hắn sa sút nhiều, dù vẫn khá đẹp trai và nhanh nhẹn như xưa; không hiểu sao phù lên, bắt đầu béo ra; thấy rõ đến ba mươi tuổi hắn sẽ phệ hoàn toàn. Chính cái ông Zverkov sắp đi xa ấy là người mà các bạn tôi muốn khao một bữa tiệc. Suốt ba năm họ luôn giao du với hắn, tuy trong thâm tâm không coi mình ngang hàng với hắn, tôi chắc chắn như vậy.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.4": "Trong hai người khách của Simonov, một là Ferfichkin, gốc Đức Nga, — người nhỏ thó, mặt khỉ, thằng ngốc chuyên chế giễu tất cả, kẻ thù cay độc của tôi từ các lớp dưới, đê tiện, trơ tráo, hay khoe khoang vặt và làm ra vẻ tự ái cực kỳ nhạy cảm, tuy dĩ nhiên trong lòng là kẻ nhát gan. Hắn thuộc loại ngưỡng mộ Zverkov vì tính toán, nịnh nọt hắn và thường vay tiền hắn. Người khách kia của Simonov, Trudolyubov, là một nhân vật chẳng có gì đáng chú ý, gã quân nhân cao lớn, mặt lạnh, khá ngay thẳng, nhưng quỳ lụy trước mọi thành công và chỉ có khả năng bàn về chuyện thăng cấp. Hắn là họ hàng xa xôi nào đó của Zverkov, và điều này, nói ra thật ngớ ngẩn, khiến hắn có chút trọng lượng giữa chúng tôi. Hắn luôn coi tôi chẳng ra gì; nhưng đối xử tuy không hẳn lịch sự thì cũng tạm được.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.5": "— Nào, nếu mỗi người bảy rúp, — Trudolyubov nói, — ba chúng ta là hai mươi mốt rúp, — thì ăn tối được ra trò. Zverkov dĩ nhiên không phải trả.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.6": "— Tất nhiên rồi, vì chính chúng ta mời hắn mà, — Simonov quyết định.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.7": "— Các cậu lại nghĩ, — Ferfichkin xen vào, hống hách và hăng hái, y như thằng đầy tớ trơ tráo khoe sao trên ngực ông tướng chủ nhà, — các cậu lại nghĩ Zverkov để chúng ta một mình trả à? Vì tế nhị hắn sẽ nhận, nhưng bù lại hắn tự bỏ ra nửa tá.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.8": "— Nhưng bốn người thì cần gì nửa tá, — Trudolyubov nhận xét, chỉ để ý đúng cái nửa tá.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.9": "— Vậy là ba người, cùng Zverkov bốn, hai mươi mốt rúp ở khách sạn Paris, mai năm giờ, — Simonov, người được bầu làm trưởng ban, chốt lại.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.10": "— Sao lại hai mươi mốt? — tôi nói, có phần bối rối, thậm chí hình như tự ái, — nếu tính cả tôi thì không phải hai mươi mốt mà là hai mươi tám rúp.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.11": "Tôi thấy hình như tự nhiên đưa mình ra bất ngờ như vậy sẽ rất đẹp, và tất cả sẽ bị chinh phục cùng lúc và nhìn tôi bằng con mắt kính trọng.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.12": "— Chẳng lẽ anh cũng muốn à? — Simonov bực bội nhận xét, né nhìn tôi. Anh ta thuộc tôi như lòng bàn tay.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.13": "Tôi điên lên vì anh ta thuộc tôi như lòng bàn tay.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.14": "— Sao lại không nhỉ? Tôi cũng là bạn học, hình như thế, và thú thật, bị bỏ rơi tôi còn thấy tủi, — tôi lại sôi lên.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.15": "— Mà biết đâu mà tìm anh? — Ferfichkin xen vào thô lỗ.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.16": "— Anh lúc nào cũng bất hòa với Zverkov, — Trudolyubov nói thêm, cau mày. Nhưng tôi đã nắm được rồi và không buông.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.17": "— Tôi thấy chuyện này không ai có quyền phán xét, — tôi đáp, giọng run run, như thể có chuyện gì tày trời. — Chính vì trước kia bất hòa nên có lẽ bây giờ tôi mới muốn.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.18": "— Chà, ai mà hiểu nổi anh… mấy cái cao thượng ấy… — Trudolyubov nhếch mép.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.19": "— Sẽ ghi tên anh, — Simonov quyết định, quay sang tôi, — mai năm giờ, ở khách sạn Paris; đừng nhầm.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.20": "— Còn tiền! — Ferfichkin định nói nhỏ, hất đầu về phía tôi với Simonov, nhưng im bặt, vì đến Simonov cũng thấy ngượng.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.21": "— Đủ rồi, — Trudolyubov đứng dậy nói. — Nếu hắn muốn đến thế thì cứ để hắn đến.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.22": "— Nhưng chỗ chúng ta là nhóm bạn riêng cơ mà, — Ferfichkin cáu, cũng cầm lấy mũ. — Đây không phải cuộc họp chính thức. Có khi chúng tôi chẳng muốn anh chút nào…", "dostoevsky-notes-from-underground:14.23": "Họ đi; lúc đi Ferfichkin chẳng buồn chào tôi, Trudolyubov chỉ gật hờ, không nhìn. Simonov, ở lại riêng với tôi, trong một nỗi bực dọc và bối rối, nhìn tôi lạ lùng. Anh ta không ngồi và không mời tôi ngồi.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.24": "— Hừm… ừ… vậy mai nhé. Tiền thì anh đưa luôn bây giờ chứ? Tôi hỏi để biết chắc thôi, — anh ta lúng túng lẩm bẩm.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.25": "Tôi đỏ bừng, nhưng đỏ bừng thì nhớ ra rằng từ thuở nào tôi còn nợ Simonov mười lăm rúp, mà thật ra chưa bao giờ quên, nhưng cũng chưa bao giờ trả.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.26": "— Anh tự thấy đấy, Simonov, bước vào đây tôi đâu thể biết… và tôi rất tiếc là đã quên…", "dostoevsky-notes-from-underground:14.27": "— Được rồi, được rồi, thế nào cũng được. Mai trả trong bữa tiệc. Tôi chỉ muốn biết thôi… Anh làm ơn…", "dostoevsky-notes-from-underground:14.28": "Anh ta ngắt lời và bắt đầu đi đi lại lại trong phòng với vẻ bực bội hơn nữa. Vừa đi anh ta vừa bắt đầu dậm lên gót chân và giậm mạnh hơn.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.29": "— Tôi có giữ anh không đấy? — tôi hỏi sau hai phút im lặng.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.30": "— Ồ không! — anh ta giật mình, — nghĩa là, thật ra, — có. Anh thấy đấy, tôi còn phải ghé qua… Gần đây thôi… — anh ta nói thêm bằng giọng như xin lỗi và phần nào xấu hổ.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.31": "— Ôi trời ơi! Sao anh không nói ra! — tôi kêu lên, chộp lấy mũ, với vẻ rất thoải mái đến lạ, không biết từ đâu bay đến.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.32": "— Gần thôi mà… Hai bước chân… — Simonov lặp đi lặp lại, tiễn tôi ra tiền sảnh với vẻ cuống quýt chẳng hợp với anh ta chút nào. — Vậy mai đúng năm giờ nhé! — anh ta gọi theo tôi xuống cầu thang: anh ta mừng lắm vì tôi đi. Còn tôi thì điên tiết.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.33": "— Ma xui quỷ khiến, ma xui quỷ khiến mà nhảy vào! — tôi nghiến răng, bước dọc phố, — vì cái thằng đê tiện, đồ lợn con Zverkov ấy! Dĩ nhiên không nên đi; dĩ nhiên mặc xác: tôi bị trói hay sao? Ngày mai tôi sẽ báo Simonov bằng thư gửi trong thành phố…", "dostoevsky-notes-from-underground:14.34": "Nhưng chính vì thế mà tôi điên lên, vì tôi biết chắc mình sẽ đi; sẽ cố tình đi; và đi càng vô duyên, càng thiếu đứng đắn, tôi càng đi nhanh.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.35": "Mà thậm chí còn có một trở ngại thực sự khiến không đi được: không có tiền. Tất cả chỉ có chín rúp. Mà trong đó bảy rúp ngày mai phải trả lương tháng cho Apollon, người hầu của tôi, sống ở nhà tôi với bảy rúp, tự lo ăn uống.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.36": "Không trả thì không được, xét theo tính của Apollon. Nhưng về cái đồ khốn nạn ấy, cái mụn nhọt của tôi, thế nào có lúc tôi sẽ nói sau.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.37": "Tuy vậy tôi biết rồi mình vẫn sẽ không trả, mà nhất định sẽ đi.", "dostoevsky-notes-from-underground:14.38": "Đêm ấy tôi mơ toàn những giấc mơ gớm ghiếc nhất. Không lạ: suốt buổi tối những ký ức về những năm khổ sai của đời học trò đè lên tôi, và tôi không sao rũ chúng ra được. Tôi bị đám họ hàng xa tống vào trường ấy, những người tôi phải sống nhờ và từ đó chẳng còn biết tin tức gì về họ, — tống một đứa mồ côi, đã bị những lời trách móc của họ nện cho dập dúm, đã bắt đầu trầm ngâm, lầm lì và nhìn mọi thứ bằng cặp mắt hoang dại. Bạn bè đón tôi bằng những lời nhạo báng ác độc và tàn nhẫn vì tôi chẳng giống ai trong bọn. Nhưng tôi không chịu nổi nhạo báng; tôi không thể hòa hợp rẻ mạt như họ hòa hợp với nhau. Tôi ghét họ ngay lập tức và nhốt mình khỏi tất cả trong một niềm tự ái nhút nhát, bị tổn thương và vô độ. Sự thô bạo của họ làm tôi phẫn nộ. Họ cười trơ trẽn vào mặt tôi, vào dáng người lùng nhùng của tôi; mà chính mặt họ thì ngu làm sao! Ở trường chúng tôi nét mặt người ta cứ ngu đi và biến dạng một cách đặc biệt. Bao nhiêu đứa trẻ xinh đẹp vào trường. Vài năm sau nhìn đã thấy ghê. Mười sáu tuổi tôi còn ủ rũ ngạc nhiên nhìn họ; ngay hồi ấy tôi đã sửng sốt vì sự vụn vặt trong suy nghĩ của họ, sự ngu ngốc trong việc làm, trò chơi, chuyện trò của họ. Họ không hiểu những điều thiết yếu như thế, không quan tâm những đề tài lay động, chấn động như thế, đến nỗi tôi đành phải coi họ thấp hơn mình. Không phải lòng hư danh bị tổn thương xúi tôi như thế, và xin đừng, vì Chúa, đem ra trước mặt tôi những lời sáo mòn nghe đến phát ngán: “anh chỉ mơ mộng, còn họ ngay hồi ấy đã hiểu cuộc sống thực.” Họ chẳng hiểu gì, chẳng hiểu cuộc sống thực nào hết, và thề rằng chính điều này làm tôi phẫn nộ nhất ở họ. Trái lại, thực tại rõ ràng nhất, chói mắt nhất họ đón nhận một cách ngu xuẩn đến huyễn hoặc và ngay hồi ấy đã quen thờ một thứ duy nhất là thành công. Tất cả những gì chính đáng mà bị hạ nhục và dập vùi thì họ cười cợt nhẫn tâm và nhục nhã. Họ coi chức tước là trí tuệ; mười sáu tuổi đã bàn về những chỗ béo bở. Dĩ nhiên trong đó có nhiều phần do ngu, do tấm gương xấu bao quanh thơ ấu và niên thiếu của họ không dứt. Họ trác táng đến quái dị. Dĩ nhiên cả ở đây cũng phần nhiều là bề ngoài, là sự trơ tráo làm bộ; dĩ nhiên tuổi trẻ và chút tươi mát cũng lấp ló trong họ, ngay giữa trác táng; nhưng ngay cả sự tươi mát ấy ở họ cũng không đáng yêu và bộc lộ trong một kiểu lố bịch nào đó. Tôi ghét họ kinh khủng, dù có lẽ chính tôi còn tệ hơn họ. Họ cũng trả lại tôi y như thế và không giấu sự ghê tởm của họ với tôi. Nhưng tôi đã chẳng muốn tình yêu của họ nữa; trái lại, tôi luôn khao khát thấy họ bị hạ nhục. Để tránh những lời nhạo của họ, tôi cố tình bắt đầu học thật giỏi và vươn lên trong số những đứa đứng đầu. Điều ấy làm họ nể. Vả lại tất cả họ dần dần bắt đầu hiểu rằng tôi đã đọc những cuốn sách mà họ không đọc được, và hiểu những điều (không nằm trong chương trình chuyên môn của chúng tôi) mà họ chưa hề nghe nói. Họ nhìn chuyện ấy hoang dại và mỉa mai, nhưng về mặt tinh thần thì phục tùng, nhất là khi các thầy giáo cũng chú ý đến tôi vì lẽ đó. Những lời nhạo báng chấm dứt, nhưng thù ghét vẫn còn, và quan hệ lạnh lẽo, gượng gạo được xác lập. Cuối cùng chính tôi không chịu nổi: theo năm tháng, nhu cầu về con người, về bạn bè lớn lên. Tôi thử bắt đầu gần gũi một vài người; nhưng sự gần gũi ấy lúc nào cũng thành ra không tự nhiên và tự nó chấm dứt. Có lần tôi cũng có một người bạn. Nhưng tôi đã là bạo chúa trong tâm hồn; tôi muốn cai trị vô hạn tâm hồn nó; tôi muốn gieo vào nó sự khinh bỉ môi trường quanh nó; tôi đòi nó phải đoạn tuyệt với môi trường ấy, kiêu ngạo và dứt khoát. Tôi làm nó sợ bằng tình bạn cuồng nhiệt của mình; tôi làm nó khóc, làm nó co giật; nó là một tâm hồn ngây thơ và biết hiến dâng; nhưng khi nó hiến dâng trọn vẹn cho tôi thì tôi lập tức ghét nó và xua nó đi, — như thể tôi chỉ cần nó để chiến thắng nó, để bắt nó phục tùng mà thôi. Nhưng tôi không thể thắng tất cả; người bạn tôi cũng chẳng giống ai trong bọn và là ngoại lệ hiếm có nhất. Việc đầu tiên của tôi khi ra trường là bỏ ngành chuyên môn mà tôi được định sẵn, để cắt mọi sợi dây, nguyền rủa quá khứ và rắc tro lên nó… Và quỷ biết vì sao sau đó tôi lại lết đến cái thằng Simonov ấy!..", "dostoevsky-notes-from-underground:14.39": "Sáng ra tôi dậy sớm khỏi giường, nhảy dựng lên bồn chồn, như thể mọi chuyện sắp bắt đầu diễn ra ngay lúc này. Nhưng tôi tin rằng một bước ngoặt triệt để nào đó trong đời tôi đang đến và nhất định sẽ đến ngay hôm nay. Có lẽ vì chưa quen, nhưng cả đời tôi cứ mỗi biến cố bên ngoài, dù nhỏ nhất, là lại tưởng rằng bây giờ đây sẽ có một bước ngoặt triệt để nào đó trong đời mình. Tuy vậy tôi vẫn đi làm như thường, nhưng chuồn về nhà sớm hai tiếng để chuẩn bị. Quan trọng, tôi nghĩ, là không được đến đầu tiên, kẻo họ nghĩ tôi mừng quá. Nhưng những điều quan trọng như thế có hàng nghìn, và tất cả làm tôi xao xuyến đến kiệt sức. Tự tay tôi đánh giày lại một lần nữa; Apollon có chết cũng không đánh giày hai lần một ngày, bảo rằng thế là không đúng nề nếp. Mà tôi đánh thì phải ăn cắp bàn chải ngoài tiền sảnh, để hắn không lỡ nhận ra mà sau đó khinh tôi. Rồi tôi xem xét kỹ quần áo và thấy cái nào cũng cũ, sờn, mòn. Tôi lôi thôi quá rồi. Cái áo công chức có lẽ còn lành lặn, nhưng đâu thể mặc áo công chức đi ăn tiệc. Mà quan trọng là ở đầu gối quần có một vết vàng khổng lồ. Tôi linh cảm chỉ riêng vết này đã lấy đi chín phần mười phẩm giá của tôi. Tôi cũng biết nghĩ thế là rất thấp hèn. “Nhưng bây giờ không phải lúc nghĩ ngợi; bây giờ thực tại đã đến”, tôi nghĩ và nản chí. Tôi cũng biết quá rõ, ngay lúc ấy, rằng mình đang thổi phồng tất cả những sự việc này đến quái dị; nhưng biết làm sao: tôi không tự chủ nổi nữa, và cơn sốt run rẩy tôi. Tôi tuyệt vọng hình dung cái “đồ đê tiện” Zverkov sẽ đón tôi từ trên cao và lạnh nhạt ra sao; thằng đần Trudolyubov sẽ nhìn tôi với sự khinh bỉ đần độn, không gì cưỡng nổi thế nào; thằng nhãi Ferfichkin sẽ cười khúc khích nhơ nhớp và trơ tráo bên cạnh tôi ra sao, để nịnh Zverkov; Simonov sẽ hiểu hết điều này trong bụng khéo thế nào và sẽ khinh tôi vì sự hèn hạ của lòng hư danh và nhút nhát của tôi ra sao, và quan trọng nhất — tất cả sẽ nhỏ nhoi, phi văn chương, thường tục biết bao. Dĩ nhiên tốt nhất là đừng đi hẳn. Nhưng chính điều ấy lại là bất khả hơn cả: một khi tôi bị kéo đi thì cứ thế bị hút vào cả người lẫn đầu. Rồi suốt đời tôi sẽ tự chọc mình: “Sao, sợ rồi à, sợ thực tại rồi, sợ rồi!” Trái lại, tôi khao khát chứng minh cho cả cái “lũ cặn bã” ấy thấy rằng tôi không hề nhát như tôi tự tưởng tượng. Chưa hết: trong cơn kịch phát nhất của cơn sốt nhát gan, tôi mơ được thắng thế, chiến thắng, cuốn họ đi, bắt họ yêu mình — thôi thì ít ra “vì tư tưởng cao thượng và trí hóm hỉnh không còn nghi ngờ gì”. Họ sẽ bỏ Zverkov, hắn sẽ ngồi một bên, im lặng và xấu hổ, còn tôi sẽ nghiền nát Zverkov. Rồi có thể tôi sẽ làm hòa với hắn và uống xưng mày tao, nhưng điều ác nhất và cay đắng nhất với tôi là ngay lúc ấy tôi biết, biết rất rõ và chắc chắn, rằng thực ra mình chẳng cần cái gì trong số đó, rằng thực ra tôi không hề muốn nghiền nát, chinh phục, lôi kéo họ, và rằng cho cả kết quả ấy, giá tôi có đạt được thật, chính tôi, trước tiên, cũng chẳng cho nổi một xu. Ôi, tôi cầu Chúa biết bao cho ngày ấy qua mau! Trong nỗi buồn không tả xiết tôi bước đến cửa sổ, mở ô thoáng và nhìn vào màn sương đục của tuyết ướt rơi dày đặc…", "dostoevsky-notes-from-underground:14.40": "Cuối cùng cái đồng hồ treo tường tồi tàn của tôi rít lên năm tiếng. Tôi chộp mũ và, cố không nhìn Apollon — hắn từ sáng cứ chờ tôi phát lương nhưng vì kiêu hãnh không chịu mở lời trước, — tôi lách qua hắn ra cửa, rồi trên chiếc xe ngựa phóng như bay mà tôi cố ý mướn bằng đồng nửa rúp cuối cùng, tôi phóng tới khách sạn Paris như một ông lớn.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.1": "Phần II · Chương IV", "dostoevsky-notes-from-underground:15.2": "Từ hôm qua tôi đã biết mình sẽ đến đầu tiên. Nhưng chuyện đâu còn là ai đến trước.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.3": "Không những chưa có ai, mà tôi còn suýt không tìm ra phòng của chúng tôi. Bàn chưa dọn xong hẳn. Thế là sao? Hỏi mãi, cuối cùng tôi mới moi được ở đám hầu bàn rằng bữa tiệc đặt lúc sáu giờ chứ không phải năm giờ. Ngoài quầy cũng xác nhận thế. Hỏi thêm cũng thấy xấu hổ. Mới năm giờ hai mươi lăm phút. Nếu họ đổi giờ thì dù sao cũng phải báo; có thư gửi trong thành phố để làm gì, chứ đừng để tôi chịu cái “nhục” trước chính mình và… và dù chỉ trước đám hầu bàn. Tôi ngồi xuống; người hầu bắt đầu dọn bàn; có hắn ở đó tôi lại càng tủi hơn. Gần sáu giờ, ngoài đèn đang cháy, người ta còn mang nến vào phòng. Nhưng người hầu đã chẳng nghĩ ra mà mang nến vào ngay khi tôi vừa đến. Ở phòng bên, trên những bàn riêng, hai vị khách ảm đạm nào đó đang ăn, vẻ mặt cau có và im lặng. Ở một phòng xa xa ồn lắm; thậm chí có tiếng la hét; nghe cả tiếng cười của cả một đám người; nghe những tiếng rít tiếng Pháp tục tĩu: bữa tiệc có phụ nữ. Tóm lại, ngán ngẩm lắm. Hiếm khi tôi sống một phút tệ hơn thế, đến nỗi khi họ, đúng sáu giờ, kéo đến cùng một lúc, thì thoạt đầu tôi mừng như gặp những vị cứu tinh nào đó và suýt quên rằng mình phải làm ra vẻ bị xúc phạm.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.4": "Zverkov bước vào trước tất cả, rõ ràng là người cầm đầu. Hắn và cả bọn đều đang cười; nhưng thấy tôi, Zverkov ưỡn người lên, thong thả bước lại, hơi uốn ở eo, như làm duyên, và đưa tay cho tôi, ân cần nhưng không quá, bằng một thứ lịch sự cẩn trọng, gần như kiểu tướng lĩnh, như thể khi đưa tay là hắn đang giữ mình khỏi điều gì. Tôi lại tưởng tượng ngược lại, rằng hắn vừa bước vào sẽ bật ngay tràng cười cũ, the thé và rít lên, và ngay từ những lời đầu sẽ phun ra những câu đùa nhạt nhẽo, dí dỏm của hắn. Chính những thứ ấy tôi đã chuẩn bị đón từ tối hôm trước, nhưng tuyệt nhiên không ngờ cái giọng bề trên, cái vẻ ân cần của ngài đại nhân như thế. Vậy là hắn đã hoàn toàn coi mình cao hơn tôi không đo nổi về mọi mặt? Nếu hắn chỉ muốn xúc phạm tôi bằng cái dáng tướng lĩnh ấy thì chưa sao, tôi nghĩ; tôi sẽ nhổ trả bằng cách nào đó. Nhưng nếu thật sự, chẳng chút ý xúc phạm, trong cái đầu cừu của hắn đã nghiêm túc bò vào cái ý nghĩ nhỏ rằng hắn cao hơn tôi không đo nổi và chỉ có thể nhìn tôi bằng vẻ bảo hộ thì sao? Chỉ riêng giả thiết này đã làm tôi nghẹt thở.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.5": "— Tôi ngạc nhiên khi biết anh muốn dự cùng chúng tôi, — hắn bắt đầu, ngọng nghịu, nói chữ nọ chữ kia, kéo dài giọng, điều mà trước kia hắn không có. — Chúng ta cứ chẳng gặp nhau. Anh tránh chúng tôi. Uổng quá. Chúng tôi không đáng sợ như anh tưởng đâu. À, dù sao tôi cũng mừng được tái-thi-ết…", "dostoevsky-notes-from-underground:15.6": "Và hắn tỉnh bơ quay đi đặt mũ lên bệ cửa sổ.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.7": "— Chờ lâu chưa? — Trudolyubov hỏi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.8": "— Tôi đến đúng năm giờ, như hôm qua đã hẹn, — tôi đáp to và gắt, giọng hứa hẹn một vụ nổ sắp tới.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.9": "— Cậu không báo là đổi giờ cho nó à? — Trudolyubov quay sang Simonov.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.10": "— Không báo. Quên, — anh ta đáp, nhưng chẳng chút hối hận, và cũng chẳng xin lỗi tôi, đi ra lo món khai vị.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.11": "— Vậy là anh ở đây đã một tiếng rồi, ôi, tội nghiệp! — Zverkov kêu lên chế giễu, vì theo cách nghĩ của hắn thì điều ấy đúng là phải buồn cười kinh khủng. Theo sau hắn, bằng cái giọng đê tiện, the thé như tiếng chó con, thằng đê tiện Ferfichkin cười ngặt nghẽo. Hắn cũng thấy hoàn cảnh của tôi quá buồn cười và quá khó coi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.12": "— Chẳng buồn cười gì cả! — tôi quát Ferfichkin, càng lúc càng tức, — lỗi là ở người khác, không phải ở tôi. Người ta khinh thường không báo cho tôi. Đây-đây-đây… đơn giản là vô lý.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.13": "— Không chỉ vô lý, mà còn gì khác nữa, — Trudolyubov lầm bầm, ngây thơ bênh tôi. — Anh quá hiền. Đơn giản là bất lịch sự. Dĩ nhiên không cố ý. Mà sao Simonov lại… hừm!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.14": "— Nếu người ta chơi tôi như thế, — Ferfichkin nhận xét, — thì tôi…", "dostoevsky-notes-from-underground:15.15": "— Thì anh bảo họ mang gì đó ra cho anh, — Zverkov ngắt lời, — hoặc đơn giản là gọi ăn tối luôn, khỏi chờ.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.16": "— Anh phải thừa nhận là tôi có thể làm thế mà chẳng cần ai cho phép, — tôi cắt lại. — Nếu tôi chờ thì là vì…", "dostoevsky-notes-from-underground:15.17": "— Ngồi đi các ông, — Simonov bước vào gọi, — xong cả rồi; sâm panh thì tôi bảo đảm, ướp lạnh tuyệt vời… Tôi có biết nhà anh ở đâu đâu, biết tìm anh ở chỗ nào? — anh ta bỗng quay sang tôi, nhưng lại không nhìn tôi. Rõ ràng anh ta có điều gì với tôi. Chắc sau hôm qua anh ta đã nghĩ ngợi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.18": "Tất cả ngồi xuống; tôi cũng ngồi. Bàn tròn. Bên tay trái tôi là Trudolyubov, bên phải là Simonov. Zverkov ngồi đối diện; Ferfichkin cạnh hắn, giữa hắn và Trudolyubov.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.19": "— Nó-ói xem, anh… ở sở à? — Zverkov tiếp tục bận tâm đến tôi. Thấy tôi bối rối, hắn nghiêm túc tưởng rằng phải vỗ về tôi và, nói cho vui, cổ vũ tôi. “Hắn muốn tôi phang chai vào hắn hay sao”, — tôi nghĩ trong cơn điên. Vì chưa quen, tôi nổi cáu nhanh một cách không tự nhiên.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.20": "— Ở phòng thuộc bộ …, — tôi đáp cụt lủn, nhìn xuống đĩa.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.21": "— Và… cc-có lợi không? Nó-ói xem, điều gì đã xúi anh bỏ chỗ cũ?", "dostoevsky-notes-from-underground:15.22": "— Chính điều đã xúi-úi: muốn bỏ chỗ cũ, — tôi kéo dài gấp ba, gần như không còn tự chủ. Ferfichkin phì cười. Simonov nhìn tôi mỉa mai; Trudolyubov ngừng ăn và bắt đầu săm soi tôi với vẻ tò mò.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.23": "Zverkov khó chịu, nhưng không muốn để ý.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.24": "— À-à-à, thế thu nhập của anh thì sao?", "dostoevsky-notes-from-underground:15.25": "— Thu nhập nào?", "dostoevsky-notes-from-underground:15.26": "— Nghĩa là l-lương ấy?", "dostoevsky-notes-from-underground:15.27": "— Sao anh cứ thẩm vấn tôi thế!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.28": "Tuy vậy tôi nói ngay mình lĩnh bao nhiêu lương. Tôi đỏ mặt kinh khủng.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.29": "— Không giàu, — Zverkov nhận xét đạo mạo.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.30": "— Vâng, thế thì không ăn nổi ở các quán cà phê-nhà hàng! — Ferfichkin trơ tráo nói thêm.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.31": "— Tôi thì thấy thậm chí là nghèo, — Trudolyubov nhận xét nghiêm trang.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.32": "— Mà anh gầy đi bao nhiêu, đổi khác bao nhiêu… từ hồi ấy… — Zverkov nói thêm, đã không thiếu nọc độc, với một vẻ thương hại trơ tráo, săm soi tôi và bộ quần áo của tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.33": "— Thôi đừng làm người ta xấu hổ nữa, — Ferfichkin vừa cười khúc khích vừa kêu.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.34": "— Thưa ông, xin biết cho là tôi không xấu hổ, — cuối cùng tôi bật ra, — nghe rõ chưa! Tôi ăn ở đây, “trong quán cà phê-nhà hàng”, bằng tiền của tôi, tiền của tôi, chứ không phải tiền người khác, xin ông lưu ý điều đó, monsieur Ferfichkin.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.35": "— Cái-ì! Ai ở đây mà ăn không bằng tiền của mình? Anh hình như… — Ferfichkin túm lấy, đỏ như tôm luộc và dữ tợn nhìn vào mắt tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.36": "— Thế đấy, — tôi đáp, cảm thấy mình đã đi quá xa, — và tôi cho rằng tốt hơn ta nên chuyển sang chuyện trò khôn ngoan hơn.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.37": "— Hình như anh định phô trí khôn của mình?", "dostoevsky-notes-from-underground:15.38": "— Đừng lo, ở đây điều ấy hoàn toàn thừa.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.39": "— Này anh bạn quý của tôi, anh cục tác cái gì thế — hả? Anh có điên rồi không, ở cái xở của anh?", "dostoevsky-notes-from-underground:15.40": "— Đủ rồi, các ông, đủ rồi! — Zverkov quát đầy quyền uy.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.41": "— Ngu làm sao! — Simonov lầm bầm.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.42": "— Quả thật ngu, chúng ta họp trong một nhóm bạn bè để tiễn một người bạn tốt lên đường, mà anh lại đi so đo, — Trudolyubov nói, thô bạo quay riêng sang tôi. — Chính hôm qua anh tự xin chen vào, thế thì đừng phá cái hòa khí chung…", "dostoevsky-notes-from-underground:15.43": "— Đủ rồi, đủ rồi, — Zverkov hô. — Thôi đi các ông, thế không hay. Thà tôi kể cho các cậu nghe hôm kia tôi suýt cưới vợ thế nào…", "dostoevsky-notes-from-underground:15.44": "Và thế là bắt đầu một thiên truyện bôi bác về việc ông này hôm kia suýt cưới vợ. Thật ra chuyện cưới hỏi thì không có lấy nửa chữ, nhưng trong câu chuyện cứ lấp ló toàn tướng, đại tá, thậm chí cả thiếu thị thần, và Zverkov ở giữa họ gần như đứng đầu. Tiếng cười tán thưởng nổi lên; Ferfichkin còn rít lên.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.45": "Tất cả đã bỏ rơi tôi, và tôi ngồi đó, bị nghiền nát và tiêu diệt.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.46": "“Trời ơi, đây mà là giới của mình sao! — tôi nghĩ. — Và tự mình tôi đã bày bộ mặt ngu ra trước họ thế nào! Vậy mà tôi đã nhường Ferfichkin nhiều quá. Lũ ngốc ấy tưởng đã ban cho tôi vinh dự khi cho tôi một chỗ ở bàn của chúng, mà không hiểu rằng chính tôi, chính tôi mới ban vinh dự cho chúng, chứ không phải chúng cho tôi! ‘Gầy đi! Quần áo!’ Ôi cái quần đáng nguyền rủa! Hồi nãy Zverkov còn nhận ra vết vàng ở đầu gối… Mà làm gì ở đây! Ngay bây giờ, ngay phút này đứng dậy khỏi bàn, cầm mũ và cứ thế bỏ đi, không nói một lời… Vì khinh bỉ! Còn ngày mai thì đấu súng cũng được. Đồ đê tiện. Có phải tôi tiếc bảy rúp đâu. Họ có thể nghĩ… Quỷ bắt chúng đi! Tôi không tiếc bảy rúp! Đi ngay phút này!..”", "dostoevsky-notes-from-underground:15.47": "Dĩ nhiên, tôi ở lại.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.48": "Vì buồn, tôi uống rượu Lafite và xê-rét từng ly lớn. Vì chưa quen, tôi say nhanh, và theo cơn say, cái bực dọc cũng lớn dần. Tôi bỗng muốn xúc phạm tất cả bọn họ bằng cách táo tợn nhất rồi mới đi. Chộp lấy phút thích hợp và phô mình ra — để họ phải nói: tuy lố bịch mà thông minh… và… và… tóm lại quỷ bắt họ đi!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.49": "Tôi trơ tráo đưa đôi mắt đờ đẫn quét qua tất cả. Nhưng họ như đã quên hẳn tôi. Bên họ ồn ào, om sòm, vui vẻ. Zverkov nói suốt. Tôi bắt đầu lắng nghe. Zverkov đang kể về một bà quý phái lộng lẫy nào đó mà cuối cùng hắn cũng đã ép được đến mức thú nhận (dĩ nhiên là nói dối như Cuội), và trong việc ấy người giúp hắn đặc biệt là bạn thân của hắn, một ông tiểu công tước nào đó, sĩ quan kỵ binh Kolya, có ba nghìn linh hồn.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.50": "— Thế mà cái anh Kolya ba nghìn linh hồn ấy chẳng thấy đâu ở đây để tiễn anh, — tôi bỗng chen vào chuyện. Trong một phút tất cả im lặng.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.51": "— Anh say rồi, mới giờ này, — Trudolyubov cuối cùng đồng ý để ý đến tôi, liếc xéo sang tôi đầy khinh bỉ. Zverkov lặng lẽ săm soi tôi như con bọ. Tôi cụp mắt xuống. Simonov vội vàng rót sâm panh.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.52": "Trudolyubov nâng ly, theo sau là tất cả, trừ tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.53": "— Chúc sức khỏe cậu, thượng lộ bình an! — hắn hô với Zverkov; — vì những năm xưa, các ông ạ, vì tương lai của chúng ta, hoan hô!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.54": "Tất cả uống cạn và xúm lại hôn Zverkov. Tôi không nhúc nhích; ly đầy đặt trước mặt tôi nguyên.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.55": "— Thế anh không định uống à? — Trudolyubov mất kiên nhẫn gầm lên, hầm hầm quay sang tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.56": "— Tôi muốn nói một bài diễn văn riêng, về phần tôi… rồi sẽ uống, thưa ông Trudolyubov.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.57": "— Đồ hay gắt gỏng đáng ghét! — Simonov lầm bầm.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.58": "Tôi ngồi thẳng người trên ghế và cầm ly trong cơn sốt, chuẩn bị cho điều gì phi thường mà bản thân còn chưa biết mình sẽ nói gì.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.59": "— Silence! — Ferfichkin hô. — Khối trí tuệ đây! — Zverkov chờ rất nghiêm túc, hiểu chuyện gì đang diễn ra.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.60": "— Thưa ông trung úy Zverkov, — tôi mở lời, — xin biết rằng tôi ghét những lời hoa mỹ, bọn nói hoa mỹ, và những cái eo thắt uốn éo… Đó là điểm thứ nhất, còn tiếp theo sẽ là điểm thứ hai.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.61": "Tất cả xôn xao dữ dội.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.62": "— Điểm thứ hai: tôi ghét chuyện trăng hoa và bọn trăng hoa. Nhất là bọn trăng hoa!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.63": "— Điểm thứ ba: tôi yêu sự thật, sự chân thành và sự ngay thẳng, — tôi tiếp tục gần như máy móc, vì chính tôi bắt đầu lạnh toát vì kinh hoàng, không hiểu sao mình lại nói thế này… — Tôi yêu tư tưởng, monsieur Zverkov; tôi yêu tình bạn thực thụ, ngang hàng, chứ không phải… hừm… Tôi yêu… Mà thôi, sao lại không? Tôi cũng sẽ uống chúc sức khỏe ngài, monsieur Zverkov. Cứ việc quyến rũ các cô gái Circassia, cứ bắn kẻ thù của tổ quốc và… và… Chúc sức khỏe ngài, monsieur Zverkov!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.64": "Zverkov đứng dậy khỏi ghế, cúi chào tôi và nói:", "dostoevsky-notes-from-underground:15.65": "— Xin cảm ơn anh rất nhiều.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.66": "Hắn bị xúc phạm kinh khủng và thậm chí tái mặt.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.67": "— Quỷ bắt, — Trudolyubov gầm lên, đấm tay xuống bàn.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.68": "— Không đâu, thế thì phải đấm vào mặt! — Ferfichkin rít lên.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.69": "— Phải tống nó ra! — Simonov lầm bầm.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.70": "— Không một lời, các ông, không một cử chỉ! — Zverkov trang trọng hô, ngăn cơn phẫn nộ chung. — Cảm ơn tất cả các cậu, nhưng tự tôi sẽ biết cách cho hắn thấy tôi trân trọng lời hắn đến mức nào.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.71": "— Ông Ferfichkin, ngay ngày mai ông sẽ cho tôi được thỏa mãn danh dự về những lời vừa rồi! — tôi nói to, đạo mạo quay sang Ferfichkin.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.72": "— Tức là đấu súng ạ? Xin sẵn lòng, — hắn đáp, nhưng hẳn là tôi lố bịch quá khi thách đấu, và việc ấy không hợp với dáng người tôi đến nỗi tất cả, và theo sau tất cả là Ferfichkin, lăn ra cười.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.73": "— Ừ, dĩ nhiên, bỏ nó đi! Say bí tỉ rồi còn gì! — Trudolyubov nói đầy ghê tởm.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.74": "— Tôi sẽ không bao giờ tha thứ cho mình vì đã ghi tên nó! — Simonov lại lầm bầm.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.75": "“Đây, giờ là lúc phang chai vào tất cả”, — tôi nghĩ, cầm chai lên và… rót đầy một ly cho mình.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.76": "“…Không, thà ngồi đến cùng! — tôi tiếp tục nghĩ, — các ngài sẽ vui nếu tôi bỏ đi, thưa các ngài. Đừng hòng. Tôi cố ý sẽ ngồi và uống đến cùng, để tỏ rằng tôi không coi các ngài ra gì dù chỉ một chút. Tôi sẽ ngồi và uống, vì đây là quán rượu và tôi đã trả tiền vào cửa. Tôi sẽ ngồi và uống, vì tôi coi các ngài là con tốt, con tốt không tồn tại. Tôi sẽ ngồi và uống… và hát, nếu tôi muốn, vâng, và hát, vì tôi có quyền ấy… hát… hừm.”", "dostoevsky-notes-from-underground:15.77": "Nhưng tôi không hát. Tôi chỉ cố không nhìn ai trong bọn họ; làm đủ tư thế độc lập nhất và sốt ruột chờ họ tự bắt chuyện với tôi, trước tiên. Nhưng than ôi, họ không bắt chuyện. Và lúc ấy tôi muốn làm lành với họ biết bao, biết bao! Tám giờ điểm, cuối cùng chín giờ. Họ chuyển từ bàn ăn sang đi văng. Zverkov nằm dài trên ghế trường kỷ, gác một chân lên cái bàn tròn. Rượu cũng chuyển sang đó. Hắn quả thật đã bày ra ba chai của hắn cho họ. Còn tôi thì dĩ nhiên hắn không mời. Tất cả ngồi vây quanh hắn trên đi văng. Họ nghe hắn gần như thành kính. Rõ ràng người ta quý hắn. “Vì sao? vì sao?” tôi tự nghĩ. Thỉnh thoảng họ lên cơn hứng khởi say và hôn nhau. Họ nói về Kavkaz, về thế nào là đam mê thực sự, về chuyện bài bạc, về những chỗ béo bở trong công vụ; về việc thu nhập của viên sĩ quan kỵ binh Podkharzhevsky, người mà không ai trong họ quen biết, và mừng vì ông ta thu nhập nhiều; về vẻ đẹp và duyên dáng phi thường của công nương D—, người mà cũng chẳng ai trong họ từng thấy; cuối cùng đi đến chỗ Shakespeare bất tử.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.78": "Tôi mỉm cười khinh bỉ và đi lại ở phía bên kia căn phòng, ngay trước đi văng, dọc theo tường, từ bàn đến lò sưởi và ngược lại. Tôi hết sức muốn chứng tỏ rằng không có họ tôi vẫn xoay xở được; thế mà tôi lại cố tình nện ủng thình thịch, dậm mạnh gót. Nhưng tất cả đều vô ích. Họ chẳng buồn để ý. Tôi có đủ kiên nhẫn đi như thế, ngay trước mặt họ, từ tám giờ đến mười một giờ, vẫn một chỗ ấy, từ bàn đến lò sưởi và từ lò sưởi trở lại bàn. “Tôi cứ đi đây, và không ai cấm được tôi.” Người hầu bước vào phòng mấy lần dừng lại nhìn tôi; vì quay vòng liên tục tôi chóng mặt; có lúc tôi tưởng mình đang mê sảng. Trong ba tiếng ấy tôi ba lần toát mồ hôi rồi khô. Có lúc, với cơn đau sâu nhất, độc nhất, ý nghĩ này đâm vào tim tôi: mười năm, hai mươi năm, bốn mươi năm sẽ trôi qua, vậy mà dù là bốn mươi năm sau tôi vẫn sẽ nhớ với ghê tởm và nhục nhã về những phút bẩn thỉu nhất, lố bịch nhất và khủng khiếp nhất ấy trong cả đời mình. Không thể hạ nhục chính mình một cách vô liêm sỉ hơn, tự nguyện hơn nữa, và tôi hoàn toàn, hoàn toàn hiểu điều đó, vậy mà vẫn tiếp tục đi từ bàn đến lò sưởi và ngược lại. “Ôi, giá các người biết tôi có khả năng cảm xúc và suy nghĩ thế nào, và tôi có học thức ra sao!” — có lúc tôi nghĩ, trong đầu quay sang cái đi văng nơi kẻ thù tôi ngồi. Nhưng kẻ thù tôi cư xử như thể trong phòng chẳng có tôi. Một lần, chỉ một lần họ quay sang tôi, đúng lúc Zverkov nói về Shakespeare, còn tôi bỗng cười khinh bỉ. Tôi phì ra một tiếng giả tạo và gớm ghiếc đến nỗi tất cả cùng lúc ngừng chuyện và lặng lẽ quan sát hai phút, nghiêm túc, không cười, xem tôi đi dọc tường, từ bàn đến lò sưởi, và tôi chẳng thèm đoái hoài gì đến họ. Nhưng chẳng được gì: họ không bắt chuyện và hai phút sau lại bỏ tôi. Mười một giờ điểm.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.79": "— Các ông, — Zverkov hô, nhổm dậy khỏi đi văng, — giờ thì tất cả đến đó.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.80": "— Dĩ nhiên, dĩ nhiên! — những người khác nói.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.81": "Tôi quay phắt về phía Zverkov. Tôi mệt rã, nát vụn đến mức chỉ muốn cứa cổ cho xong! Tôi lên cơn sốt; tóc ướt mồ hôi dính vào trán và thái dương.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.82": "— Zverkov! tôi xin anh tha lỗi, — tôi nói gắt và quyết liệt, — Ferfichkin, và cả anh nữa, tất cả, tất cả, tôi đã xúc phạm mọi người!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.83": "— Ha! đấu súng thì không phải trò đùa đâu nhỉ! — Ferfichkin rít độc.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.84": "Tim tôi nhói đau.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.85": "— Không, tôi không sợ đấu súng, Ferfichkin! Tôi sẵn sàng ngày mai đấu với chính anh, sau khi đã làm lành. Tôi thậm chí khăng khăng đòi thế, và anh không thể từ chối tôi. Tôi muốn chứng minh cho anh thấy tôi không sợ đấu súng. Anh sẽ bắn trước, còn tôi sẽ bắn lên trời.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.86": "— Tự dỗ mình đấy, — Simonov nhận xét.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.87": "— Điên hẳn rồi! — Trudolyubov đáp.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.88": "— Cho đi qua nào, anh đứng chắn đường làm gì!.. Thế anh cần gì? — Zverkov đáp khinh bỉ. Ai nấy đều đỏ mặt; mắt ai cũng sáng rực: họ đã uống nhiều.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.89": "— Tôi xin tình bạn của anh, Zverkov, tôi đã xúc phạm anh, nhưng…", "dostoevsky-notes-from-underground:15.90": "— Xúc phạm? A-anh! Tô-ôi! Xin biết cho, thưa ông, rằng anh không bao giờ, trong bất cứ hoàn cảnh nào, có thể xúc phạm tôi!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.91": "— Thế là đủ với anh rồi, cút đi! — Trudolyubov chốt. — Đi thôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.92": "— Olympia là của tôi nhé, các ông, đã thỏa thuận! — Zverkov hô.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.93": "— Không tranh! không tranh! — họ đáp, cười.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.94": "Tôi đứng đó, như bị nhổ vào mặt. Cả đám ồn ào kéo ra khỏi phòng, Trudolyubov cất lên một bài hát ngu ngốc nào đó. Simonov ở lại một phút ngắn ngủi để boa cho đám hầu. Tôi bỗng bước lại gần anh ta.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.95": "— Simonov! cho tôi sáu rúp! — tôi nói, quyết liệt và tuyệt vọng.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.96": "Anh ta nhìn tôi, kinh ngạc tột độ, bằng đôi mắt đần đần. Anh ta cũng say.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.97": "— Thế anh cũng đi cùng đến đó à?", "dostoevsky-notes-from-underground:15.98": "— Phải!", "dostoevsky-notes-from-underground:15.99": "— Tôi không có tiền! — anh ta cắt, mỉm cười khinh bỉ và bỏ ra khỏi phòng.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.100": "Tôi túm lấy áo khoác của anh ta. Đó là một cơn ác mộng.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.101": "— Simonov! tôi thấy anh có tiền, sao anh từ chối tôi? Tôi là đồ đê tiện sao? Coi chừng mà từ chối tôi: giá anh biết, giá anh biết tôi xin để làm gì! Tất cả phụ thuộc vào đó, tất cả tương lai của tôi, tất cả kế hoạch của tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.102": "Simonov rút tiền ra và suýt ném cho tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.103": "— Cầm lấy, nếu anh vô liêm sỉ thế! — anh ta nói không thương tiếc rồi chạy theo bọn họ.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.104": "Tôi ở lại một mình trong chốc lát. Bừa bộn, thức ăn thừa, ly vỡ trên sàn, rượu đổ, mẩu thuốc lá, hơi men và cơn mê trong đầu, nỗi buồn giày vò trong tim, và cuối cùng là gã hầu bàn, thấy hết nghe hết và tò mò nhìn vào mắt tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:15.105": "— Đến đó! — tôi kêu lên. — Hoặc tất cả bọn chúng sẽ quỳ gối ôm chân tôi, van xin tình bạn của tôi, hoặc… hoặc tôi sẽ tát Zverkov một cái!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.1": "Phần II · Chương V", "dostoevsky-notes-from-underground:16.2": "— Thế đấy, thế đấy, cuối cùng cũng đến cú va chạm với thực tại, — tôi lầm bầm, chạy bổ xuống cầu thang. — Đây hẳn không còn là chuyện đức Giáo hoàng bỏ Roma sang Brazil, hẳn không còn là cái vũ hội trên hồ Como nữa!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.3": "“Đồ hèn, — một ý nghĩ lóe lên trong đầu tôi, — giờ mà mày còn cười được chuyện này.”", "dostoevsky-notes-from-underground:16.4": "— Mặc! — tôi hét lên, tự trả lời mình. — Dù sao thì giờ mọi thứ cũng tiêu hết rồi!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.5": "Bóng họ đã mất hút; nhưng chẳng sao: tôi biết họ đi đâu.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.6": "Trước thềm chỉ còn một gã xà ích lẻ loi chạy xe đêm, mặc cái áo vải thô, phủ kín tuyết, thứ tuyết ướt cứ rơi mãi mà như thể lại ấm. Trời oi nồng, hầm hập. Con ngựa nhỏ lông lá, lang đen trắng của gã cũng phủ đầy tuyết và đang ho; tôi nhớ rất rõ. Tôi lao vào chiếc xe trượt đan bằng nan; nhưng mới nhấc chân định lên, ký ức về việc vừa nãy Simonov đưa tôi sáu rúp bỗng quật tôi khuỵu xuống, và tôi đổ vật vào xe như một cái bị.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.7": "— Không! Phải làm nhiều lắm mới chuộc nổi tất cả những chuyện này! — tôi gào lên, — nhưng tôi sẽ chuộc, hoặc ngay đêm nay tôi chết tại chỗ. Đi!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.8": "Xe chuyển bánh. Cả một cơn lốc xoáy trong đầu tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.9": "“Quỳ gối xin tôi làm bạn — họ sẽ không làm thế đâu. Đấy là ảo ảnh, ảo ảnh tầm thường, ghê tởm, lãng mạn và viển vông; đúng cái vũ hội trên hồ Como ấy. Cho nên tôi phải tát Zverkov. Tôi buộc phải tát. Vậy là quyết rồi; giờ tôi bay đi tát hắn.”", "dostoevsky-notes-from-underground:16.10": "— Quất đi!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.11": "Gã xà ích giật cương lia lịa.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.12": "“Vào là tát ngay. Có nên nói đôi lời dạo đầu trước cú tát không? Không! Cứ vào là tát. Cả bọn sẽ ngồi trong phòng, còn hắn ngồi trên đi-văng với Olympia. Olympia chết tiệt! Có lần ả cười vào mặt tôi và chối bỏ tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.13": "Tôi sẽ lôi Olympia bằng tóc, còn Zverkov thì bằng tai! Không, tốt hơn là một tai thôi, và dắt hắn đi khắp phòng bằng cái tai ấy. Có thể cả bọn sẽ xúm vào đánh tôi rồi tống cổ tôi ra. Chắc chắn là thế. Mặc! Dù sao tôi cũng là người tát trước: sáng kiến là của tôi; mà theo luật danh dự — thế là tất cả; hắn đã bị đóng dấu, và không đòn roi nào rửa nổi cái tát ấy, trừ một cuộc đấu súng. Hắn buộc phải đấu. Mà cứ để họ đánh tôi đi. Cứ đánh, đồ hèn hạ! Trudolyubov sẽ đánh dữ nhất: hắn khỏe thế; Ferfichkin sẽ bám bên sườn và nhất định túm tóc, chắc chắn rồi. Nhưng mặc, mặc! Tôi đến là vì thế. Cái đầu cừu của họ rốt cuộc cũng phải nhai ra được cái bi kịch trong tất cả chuyện này! Khi họ lôi tôi ra cửa, tôi sẽ hét vào mặt họ rằng thực chất cả bọn không đáng một ngón út của tôi.”", "dostoevsky-notes-from-underground:16.14": "— Quất đi, đồ xà ích, quất đi! — tôi hét vào gã.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.15": "Gã giật nảy mình và vung roi. Tiếng tôi hét hoang dại quá.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.16": "“Rạng sáng thì đấu, thế là quyết. Với cái sở thì xong rồi. Lúc nãy Ferfichkin nói thay vì sở — xở. Nhưng kiếm súng ở đâu? Vớ vẩn! Tôi sẽ ứng trước lương mà mua. Còn thuốc súng, đạn? Việc của người phụ tá. Mà làm sao kịp hết trước rạng sáng? Mà tôi lấy đâu ra người phụ tá? Tôi chẳng quen ai…”", "dostoevsky-notes-from-underground:16.17": "— Vớ vẩn! — tôi hét, càng cuồng lên, — vớ vẩn!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.18": "“Người đầu tiên tôi gặp ngoài phố mà tôi cất tiếng nhờ có bổn phận làm phụ tá cho tôi, y như phải vớt người chết đuối lên khỏi nước. Phải chấp nhận cả những trường hợp lập dị nhất. Thậm chí mai tôi có nhờ chính ngài giám đốc làm phụ tá, thì ngài cũng buộc phải đồng ý, chỉ vì tinh thần hiệp sĩ, và giữ kín nữa! Anton Antonych…”", "dostoevsky-notes-from-underground:16.19": "Chuyện là ngay chính phút ấy, tôi thấy rõ hơn, chói hơn bất kỳ ai trên đời toàn bộ cái vô lý ghê tởm trong những giả định của mình và cả mặt trái của tấm huy chương, nhưng…", "dostoevsky-notes-from-underground:16.20": "— Quất đi, đồ xà ích, quất đi, đồ khốn, quất đi!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.21": "— Ê, ông chủ ơi! — gã lực điền cất giọng.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.22": "Bỗng một luồng lạnh dội xuống người tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.23": "“Mà có khi nào… có khi nào… về thẳng nhà ngay bây giờ? Trời ơi! sao, sao hôm qua tôi lại xung phong đi dự bữa tiệc này! Nhưng không, không thể! Còn cái vụ đi đi lại lại ba tiếng từ bàn ăn đến lò sưởi thì sao? Không, họ, chính họ chứ không ai khác phải trả cho tôi cuộc đi lại ấy! Họ phải rửa sạch nỗi nhục này!”", "dostoevsky-notes-from-underground:16.24": "— Quất!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.25": "“Mà nếu họ giải tôi lên đồn thì sao? Họ không dám! Họ sợ tai tiếng. Mà nếu Zverkov khinh bỉ từ chối đấu thì sao? Cái đó thì chắc chắn; nhưng khi ấy tôi sẽ chứng minh cho họ xem… Khi ấy mai lúc hắn lên đường, tôi sẽ lao ra bưu trạm, nắm chân hắn, lột áo choàng hắn khi hắn leo lên xe. Tôi sẽ cắn răng ngoạm vào tay hắn, cắn hắn. ‘Mọi người hãy nhìn xem người ta có thể dồn một kẻ tuyệt vọng đến mức nào!’ Cứ để hắn đánh vào đầu tôi, còn cả bọn thì từ phía sau. Tôi sẽ hét với cả công chúng: ‘Hãy nhìn, thằng chó con đi chinh phục gái Cherkess với bãi nước bọt của tôi trên mặt!’", "dostoevsky-notes-from-underground:16.26": "Dĩ nhiên, sau đó thì mọi chuyện đã xong! Sở biến khỏi mặt đất. Người ta sẽ tóm tôi, sẽ xử tôi, sẽ đuổi tôi khỏi ngạch, tống tôi vào ngục, đày sang Siberia, đi định cư. Chẳng sao! Mười lăm năm sau, khi họ thả tôi khỏi ngục, tôi sẽ lê theo hắn trong bộ quần áo rách, ăn mày. Tôi sẽ tìm ra hắn ở một thị trấn tỉnh lẻ nào đó. Hắn đã vợ con và hạnh phúc. Hắn sẽ có đứa con gái lớn… Tôi sẽ nói: ‘Nhìn đây, đồ súc sinh, nhìn đôi má hóp và bộ quần áo rách của tôi! Tôi đã mất tất cả — sự nghiệp, hạnh phúc, nghệ thuật, khoa học, người đàn bà tôi yêu, và tất cả là vì mày. Đây là súng. Tôi đến để nã khẩu súng của mình và… và tha thứ cho mày.’ Bấy giờ tôi sẽ bắn lên trời, và người ta chẳng còn nghe tin gì về tôi nữa…”", "dostoevsky-notes-from-underground:16.27": "Tôi thậm chí đã bật khóc, dù đúng vào khoảnh khắc ấy tôi biết rất rõ tất cả những thứ này lấy từ Silvio và từ “Vũ hội hóa trang” của Lermontov. Và bỗng tôi thấy xấu hổ kinh khủng, xấu hổ đến mức tôi dừng ngựa, bước xuống khỏi xe, đứng giữa đường trong tuyết. Gã xà ích ngạc nhiên và thở dài nhìn tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.28": "Làm gì đây? Đến đó cũng không được — thành chuyện vớ vẩn; mà bỏ dở cũng không được, vì như thế thì sẽ… Trời ơi! Sao có thể bỏ được! Sau những lăng nhục như thế!”", "dostoevsky-notes-from-underground:16.29": "— Không! — tôi kêu lên, lại nhảy vào xe, — đây là số định, là định mệnh! quất đi, quất đi, tới đó!", "dostoevsky-notes-from-underground:16.30": "Và vì nôn nóng, tôi nện nắm đấm vào cổ gã xà ích.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.31": "— Này, ông làm gì vậy, đánh người làm gì? — gã nhà quê gào lên, nhưng vẫn quất con ngựa còm, khiến nó bắt đầu đá hậu.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.32": "Tuyết ướt rơi từng mảng; tôi phanh áo, chẳng còn bụng dạ nào lo cho nó. Tôi quên hết mọi thứ còn lại, vì đã dứt khoát quyết định tát, và kinh hoàng cảm thấy rằng điều này nhất định sắp xảy ra ngay bây giờ, và không sức nào còn ngăn được. Những ngọn đèn đường vắng vẻ nhập nhoạng u ám trong màn tuyết mù, như đuốc đám tang. Tuyết lọt vào dưới áo choàng, dưới áo ngoài, dưới cà vạt và tan ra ở đó; tôi không che: dù sao mọi thứ cũng đã mất rồi! Cuối cùng chúng tôi đến nơi. Tôi nhảy xuống gần như mất trí, chạy lên bậc thềm và bắt đầu đập cửa bằng cả tay lẫn chân. Nhất là hai chân, ở đầu gối, nhũn ra khủng khiếp. Cửa mở nhanh lạ; như thể người ta biết trước tôi đến. (Quả thực Simonov đã báo trước rằng có thể còn thêm một người nữa, mà ở đây thì phải báo trước, và nói chung phải giữ ý. Đây là một trong những “cửa hàng thời trang” thời ấy, nay đã bị cảnh sát diệt từ lâu. Ban ngày nó đúng là cửa hàng; còn tối thì ai có giới thiệu có thể đến chơi.) Tôi sải bước nhanh xuyên qua gian hàng tối vào căn phòng khách quen thuộc, nơi chỉ cháy một ngọn nến, và dừng lại bối rối: không có ai.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.33": "— Họ đâu rồi? — tôi hỏi ai đó.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.34": "Nhưng dĩ nhiên họ đã kịp giải tán…", "dostoevsky-notes-from-underground:16.35": "Trước mặt tôi đứng một bóng người với nụ cười ngu ngốc, chính bà chủ, phần nào biết tôi. Một phút sau cửa mở, và một bóng người khác bước vào.", "dostoevsky-notes-from-underground:16.36": "Chẳng để ý gì, tôi sải bước quanh phòng, có vẻ như đang tự nói với mình. Tôi như vừa thoát chết, và cả con người tôi hân hoan linh cảm điều đó: suýt nữa tôi đã tát, nhất định, nhất định đã tát! Nhưng giờ họ không còn đây và… mọi thứ biến mất, mọi thứ đổi thay!.. Tôi ngó quanh. Tôi chưa kịp định thần. Theo quán tính, tôi liếc cô gái vừa bước vào: trước mắt tôi thoáng một gương mặt tươi, trẻ, hơi tái, với đôi mày đen thẳng, ánh nhìn nghiêm nghị và như hơi ngạc nhiên. Tôi thích ngay; hẳn tôi sẽ ghét cô nếu cô cười. Tôi bắt đầu nhìn kỹ hơn, như gắng sức: ý nghĩ chưa quy tụ hết. Có điều gì đó thật thà và tốt bụng trên gương mặt ấy, nhưng nghiêm nghị đến lạ. Tôi chắc chính vì thế mà ở đây cô chịu thiệt, và trong đám ngốc kia chẳng ai để ý đến cô. Tuy vậy cô không thể gọi là đẹp, dù cao, khỏe, thân hình cân đối. Ăn mặc cực kỳ giản dị. Có một thứ gì tởm lợm cắn vào tôi; tôi bước thẳng đến chỗ cô…", "dostoevsky-notes-from-underground:16.37": "Tình cờ tôi soi mình trong gương. Gương mặt xáo động của tôi hiện ra thật ghê tởm đến cùng cực: tái, dữ, hèn, với mớ tóc bù xù. “Cũng được, thế này tôi mừng, — tôi nghĩ, — tôi mừng chính vì mình trông ghê tởm trong mắt cô; điều ấy làm tôi thích…”", "dostoevsky-notes-from-underground:17.1": "Phần II · Chương VI", "dostoevsky-notes-from-underground:17.2": "…Đâu đó sau tấm vách, như thể bị một sức ép ghê gớm nào đó, như thể có ai bóp cổ nó, — chiếc đồng hồ khò khè. Sau một tràng khò khè dài đến kỳ quặc là tiếng chuông mảnh, tởm lợm, dồn dập bất ngờ, — như thể ai đó chợt nhảy phắt ra. Hai giờ điểm. Tôi tỉnh lại, dù không ngủ, chỉ nằm trong cơn mê man.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.3": "Căn phòng hẹp, chật và thấp, bị chiếc tủ áo khổng lồ choán chỗ và vứt bừa hộp các-tông, giẻ rách và đủ thứ quần áo vụn, — gần như tối hẳn. Mẩu nến cháy trên bàn ở cuối phòng sắp tắt hẳn, thỉnh thoảng lại lóe nhẹ. Vài phút nữa là tối đen hoàn toàn.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.4": "Tôi tỉnh lại không lâu; mọi thứ ùa về cùng lúc, không chút gắng sức, như thể nó đã canh sẵn để lao vào tôi lần nữa. Ngay trong cơn mê, trong trí nhớ vẫn luôn còn một điểm nào đó chẳng thể quên, quanh nó những giấc mơ ngái ngủ của tôi nặng nề quẩn quanh. Nhưng lạ thay: tất cả những gì xảy ra với tôi hôm nay, giờ thức dậy, tôi thấy đã qua từ lâu lắm rồi, như thể tôi đã sống hết khỏi tất cả những chuyện ấy từ lâu lắm.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.5": "Đầu óc ngây ngất. Thứ gì đó như lơ lửng trên tôi, chạm vào tôi, khuấy động và làm tôi bất an. Nỗi buồn và mật đắng lại sôi lên tìm lối thoát. Chợt bên cạnh tôi thấy hai con mắt mở to, tò mò và dai dẳng quan sát tôi. Cái nhìn lạnh lùng dửng dưng, u ám, hoàn toàn xa lạ; nặng nề lắm.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.6": "Một ý nghĩ u ám nảy ra trong óc tôi và chạy khắp thân thể thành một cảm giác khó chịu, giống như khi người ta bước xuống hầm, ẩm ướt và mốc meo. Thật lạ là đúng lúc này hai con mắt ấy mới nghĩ ra chuyện nhìn tôi. Tôi cũng nhớ lại suốt hai tiếng tôi chưa nói với sinh vật này một lời nào và hoàn toàn chẳng thấy cần; thậm chí lúc nãy điều ấy không hiểu sao còn làm tôi thích. Còn giờ bỗng hiện lên rõ rệt trong tôi ý niệm vô lý, ghê tởm như con nhện, về thứ trác táng không tình yêu, thô bạo và vô liêm sỉ, bắt đầu thẳng từ cái mà tình yêu đích thực lấy làm lễ đăng quang. Chúng tôi nhìn nhau lâu như thế, nhưng cô không hạ mắt trước mắt tôi và không đổi ánh nhìn, đến nỗi cuối cùng tôi thấy rờn rợn, chẳng hiểu vì sao.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.7": "— Cô tên gì? — tôi hỏi cộc lốc, cho nhanh xong chuyện.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.8": "— Liza, — cô đáp gần như thì thầm, nhưng chẳng chút thân thiện, và quay mắt đi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.9": "Tôi im.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.10": "— Hôm nay thời tiết… tuyết… tởm! — tôi nói gần như một mình, buồn bã gác tay sau đầu và nhìn trần nhà. Cô không đáp. Tất cả chuyện này thật tởm lợm.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.11": "— Cô là người ở đây à? — một lát sau tôi hỏi, gần như bực, hơi quay đầu về phía cô.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.12": "— Không.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.13": "— Từ đâu?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.14": "— Từ Riga, — cô nói miễn cưỡng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.15": "— Người Đức?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.16": "— Người Nga.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.17": "— Đến lâu chưa?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.18": "— Ở đâu?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.19": "— Trong nhà này.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.20": "— Hai tuần. — Cô nói càng lúc càng cộc. Nến đã tắt hẳn; tôi không còn phân biệt được mặt cô. — Cha mẹ còn không?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.21": "— Còn… không… còn.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.22": "— Họ ở đâu?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.23": "— Đó… ở Riga.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.24": "— Họ là ai?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.25": "— Thường thôi…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.26": "— Thường là sao? Ai, thuộc hạng nào?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.27": "— Thị dân.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.28": "— Cô vẫn sống với họ suốt à?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.29": "— Vâng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.30": "— Cô bao nhiêu tuổi?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.31": "— Hai mươi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.32": "— Sao lại bỏ họ đi?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.33": "— Thế thôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.34": "Thế thôi nghĩa là: để tôi yên, chán lắm. Chúng tôi im lặng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.35": "Trời biết vì sao tôi không đi. Bản thân tôi càng lúc càng thấy ngán ngẩm và buồn. Hình ảnh cả ngày qua tự nó, không theo ý muốn tôi, bắt đầu lộn xộn trôi qua trí nhớ. Tôi chợt nhớ một cảnh nhìn thấy sáng nay trên phố, khi tôi lo lắng chạy lúp xúp đến sở.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.36": "— Hôm nay người ta khiêng quan tài ra và suýt làm rơi, — tôi chợt nói thành tiếng, hoàn toàn không muốn mở chuyện, mà gần như vô ý.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.37": "— Quan tài?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.38": "— Ừ, ở chợ Sennaya; khiêng từ hầm lên.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.39": "— Từ hầm?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.40": "— Không phải hầm, mà tầng hầm… ừ, cô biết đấy, dưới thấp… một nhà chứa… Xung quanh bẩn thỉu lắm… Vỏ trứng, rác rưởi… bốc mùi… ghê.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.41": "Im lặng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.42": "— Hôm nay chôn người thì thật tệ! — tôi lại bắt chuyện, chỉ để khỏi im lặng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.43": "— Tệ chỗ nào?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.44": "— Tuyết, nhão nhoét… (Tôi ngáp).", "dostoevsky-notes-from-underground:17.45": "— Có sao đâu, — cô chợt nói sau một lúc im.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.46": "— Không, tởm lắm… (Tôi lại ngáp). Chắc mấy người đào huyệt chửi rủa, vì tuyết làm ướt họ. Mà trong huyệt chắc có nước.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.47": "— Sao trong huyệt lại có nước? — cô hỏi với chút tò mò, nhưng giọng càng thô và rời rạc hơn trước. Bỗng có gì đó bắt đầu xúi giục tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.48": "— Sao nữa, nước, dưới đáy, sâu cỡ sáu vershok. Ở Volkovo thì chẳng đào nổi cái huyệt nào khô.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.49": "— Sao thế?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.50": "— Sao à? Chỗ này nhiều nước. Quanh đây toàn đầm lầy. Người ta cứ thế đặt xuống nước. Chính mắt tôi thấy… nhiều lần…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.51": "(Chưa một lần tôi thấy, mà ở Volkovo cũng chẳng bao giờ đến, chỉ nghe người ta kể.)", "dostoevsky-notes-from-underground:17.52": "— Chẳng lẽ cô thấy chết cũng như nhau?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.53": "— Sao tôi lại chết? — cô đáp, như tự vệ.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.54": "— Rồi cũng chết thôi, và chết hệt như người đàn bà quá cố lúc nãy. Đó là… cũng một cô gái… chết vì lao phổi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.55": "— Gái như thế thì chết ở bệnh viện thôi… (Cô ta đã biết chuyện này rồi, tôi nghĩ, — và cô nói: gái, chứ không nói: cô gái).", "dostoevsky-notes-from-underground:17.56": "— Nó nợ bà chủ, — tôi vặc lại, càng lúc càng bị cuộc cãi xúi giục, — và hầu như phục dịch bà ta đến tận cùng, dù đã mắc lao. Mấy gã xà ích quanh đó nói chuyện với lính và kể chuyện ấy. Chắc là người quen cũ của nó. Họ cười. Còn định ra quán rượu cúng nó. (Chỗ này tôi cũng bịa thêm nhiều).", "dostoevsky-notes-from-underground:17.57": "Im lặng, im lặng sâu. Cô thậm chí không nhúc nhích.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.58": "— Mà chết ở bệnh viện thì khá hơn à?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.59": "— Chẳng phải như nhau sao?.. Mà sao tôi phải chết? — cô cáu kỉnh thêm.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.60": "— Không phải bây giờ thì sau này?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.61": "— Thì sau này…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.62": "— Đâu có dễ! Cô giờ trẻ, đẹp, tươi — người ta trả giá cho cô chừng đó. Nhưng một năm sống thế này thì cô sẽ khác ngay, sẽ héo.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.63": "— Một năm?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.64": "— Dù sao thì một năm nữa giá cô cũng thấp hơn, tôi nói tiếp với niềm hả hê ác độc. — Cô sẽ từ đây chuyển xuống nhà nào thấp hơn, sang một nhà khác. Một năm nữa — nhà thứ ba, càng lúc càng thấp, rồi chừng bảy năm sau cô sẽ đến tầng hầm ở chợ Sennaya. Thế còn là may. Chưa hết, nếu cô còn mắc thêm bệnh gì nữa, thôi thì yếu phổi… hay tự cảm lạnh, hay cái gì đó. Sống kiểu này thì bệnh khó khỏi. Đã bám thì có khi chẳng buông. Thế là chết.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.65": "— Thì chết, — cô đáp, lúc này đã hẳn là hằn học, và cựa mình nhanh.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.66": "— Nhưng tiếc chứ.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.67": "— Tiếc ai?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.68": "— Tiếc đời.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.69": "Im lặng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.70": "— Cô có vị hôn phu không? Hả?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.71": "— Anh hỏi làm gì?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.72": "— Tôi có tra hỏi cô đâu. Việc gì đến tôi. Sao cô giận? Dĩ nhiên cô có thể có những nỗi buồn riêng. Việc gì đến tôi? Chỉ là tiếc.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.73": "— Tiếc ai?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.74": "— Tiếc cô.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.75": "— Chẳng đáng… — cô thì thầm gần như không nghe thấy và lại cựa mình.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.76": "Điều này lập tức làm tôi nổi cáu. Sao! Tôi đã dịu dàng với cô thế mà cô…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.77": "— Thế cô nghĩ sao? Cô đang đi trên đường tốt chứ, hả?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.78": "— Tôi chẳng nghĩ gì.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.79": "— Chính cái đó mới tệ, là chẳng nghĩ. Tỉnh ra đi, khi còn kịp. Mà còn kịp đấy. Cô còn trẻ, ưa nhìn; có thể yêu, đi lấy chồng, được hạnh phúc…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.80": "— Đâu phải ai lấy chồng cũng hạnh phúc, — cô cắt ngang bằng giọng thô, nói nhanh như trước.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.81": "— Không phải ai cũng thế, dĩ nhiên, — nhưng vẫn khá hơn nhiều so với ở đây. Hơn rất xa. Mà có tình yêu thì sống không hạnh phúc cũng được. Ngay trong khổ đau cuộc sống vẫn đẹp, sống trên đời là tốt, dù sống thế nào. Còn ở đây thì có gì, ngoài… mùi hôi. Phui!", "dostoevsky-notes-from-underground:17.82": "Tôi quay đi với vẻ ghê tởm; tôi không còn lý sự lạnh lùng nữa. Chính tôi bắt đầu thấy điều mình nói và nóng lên. Tôi khao khát tuôn ra những ý nghĩ thầm kín của mình, ủ mãi trong xó tối. Bỗng có gì đó bừng cháy trong tôi, một mục đích nào đó “hiện ra”.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.83": "— Em đừng thấy anh ở đây mà bắt chước, anh không phải gương cho em. Có khi anh còn tệ hơn em. Mà anh vào đây là lúc say, — tôi vẫn vội vàng tự bào chữa. — Hơn nữa đàn ông chẳng bao giờ là gương cho đàn bà. Chuyện khác hẳn; anh dù có làm bẩn và vấy mình, nhưng không là nô lệ của ai; đến rồi đi, và chẳng còn anh nữa. Phủi mình một cái, lại thành người khác. Còn em thì ngay từ đầu đã là nô lệ. Phải, nô lệ! Em trao hết, cả ý chí. Sau này em muốn đứt xích ấy ra cũng không được: nó sẽ càng lúc càng siết chặt hơn. Sợi xích này đáng nguyền rủa lắm. Anh biết nó. Những chuyện khác anh không nói, em chắc cũng không hiểu, mà này cho anh hỏi: chắc em nợ bà chủ rồi, đúng không? Thấy chưa! — tôi nói thêm, dù cô không đáp, chỉ lặng lẽ lắng nghe bằng cả con người; — đó, cái xích của em đấy! Chẳng bao giờ chuộc nổi. Họ sẽ lo cho được thế. Chẳng khác gì bán linh hồn cho quỷ…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.84": "…Mà hơn nữa, biết đâu anh cũng bất hạnh như thế, sao em biết, và cố ý chui vào bùn, cũng vì buồn. Người ta uống là vì sầu mà: còn anh ở đây — cũng vì sầu. Này, em nói xem, có gì tốt ở đây: anh với em… gặp nhau… lúc nãy, và suốt thời gian ấy chúng ta chẳng nói với nhau nửa lời, rồi sau đó em nhìn anh như thú hoang; và anh cũng nhìn em như thế. Người ta yêu nhau thế sao? Người với người đến với nhau thế sao? Chỉ là một trò tởm lợm, chỉ thế thôi!", "dostoevsky-notes-from-underground:17.85": "— Phải! — cô vội vàng, gắt gỏng phụ họa. Tôi thậm chí ngạc nhiên trước cái vội vàng của tiếng phải ấy. Vậy ra trong đầu cô có lẽ cũng đang lẩn quẩn cùng một ý nghĩ khi cô nhìn tôi lúc nãy? Vậy ra cô cũng đã có khả năng nghĩ ngợi đôi điều?.. “Quỷ thật, thú vị đấy, đúng là — họ hàng với mình, — tôi nghĩ, — gần như xoa tay. — Mà lẽ nào lại không xử nổi một tâm hồn trẻ như thế?..”", "dostoevsky-notes-from-underground:17.86": "Điều cuốn tôi hơn cả là trò chơi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.87": "Cô quay đầu lại gần tôi hơn, và trong bóng tối tôi tưởng cô chống tay. Có thể cô đang nhìn tôi. Tôi tiếc biết bao vì không nhìn thấy mắt cô. Tôi nghe thấy hơi thở sâu của cô.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.88": "— Sao em lại đến đây? — tôi bắt đầu, giọng đã có chút bề trên.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.89": "— Thế thôi…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.90": "— Mà sống trong nhà cha mẹ thì tốt biết bao! Ấm áp, thoải mái; tổ của mình.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.91": "— Nhưng nếu còn tệ hơn thì sao?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.92": "“Phải bắt đúng giọng, — thoáng qua trong tôi, với sướt mướt thì có lẽ chẳng thu được gì nhiều.”", "dostoevsky-notes-from-underground:17.93": "Nhưng đấy chỉ là thoáng qua thôi. Tôi thề, cô thực sự làm tôi quan tâm. Hơn nữa tôi đang mềm lòng và dễ xúc động. Mà trò gian giảo vốn sống chung rất dễ với tình cảm.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.94": "— Ai nói thế! — tôi vội đáp, — chuyện gì cũng có. Anh tin chắc có ai đó đã làm em tổn thương, và họ có lỗi với em nhiều hơn là em có lỗi với họ. Anh chẳng biết gì về chuyện của em, nhưng một cô gái như em chắc chẳng tự nguyện mà sa vào đây…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.95": "— Tôi là cô gái thế nào chứ? — cô thì thầm gần như không nghe thấy; nhưng tôi nghe được.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.96": "“Quỷ thật, mình đang nịnh. Thật tởm. Mà có khi lại hay…” Cô im.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.97": "— Em thấy không, Liza, — anh nói về mình nhé! Giá như từ nhỏ anh có một gia đình, thì giờ anh đã không như thế này. Anh vẫn thường nghĩ về điều này. Gia đình tệ đến đâu — vẫn là cha mẹ, chứ không phải kẻ thù, không phải người dưng. Dù một năm chỉ một lần họ cũng cho em thấy chút thương yêu. Em vẫn biết mình đang ở nhà mình. Còn anh lớn lên không gia đình; chắc vì thế mà thành ra… vô cảm.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.98": "Tôi lại đợi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.99": "“Có khi chẳng hiểu, — tôi nghĩ, — mà cũng nực cười — rao giảng đạo đức.”", "dostoevsky-notes-from-underground:17.100": "— Giả sử anh là cha và có đứa con gái của mình, anh nghĩ anh sẽ thương con gái hơn con trai, thật đấy, — tôi bắt đầu từ bên cạnh, như thể chỉ để cô khuây khỏa. Tôi thú nhận, tôi đỏ mặt.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.101": "— Để làm gì? — cô hỏi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.102": "Vậy là cô đang nghe!", "dostoevsky-notes-from-underground:17.103": "— Thế thôi; anh không biết, Liza. Em xem: anh từng biết một ông bố nghiêm khắc, cứng rắn, vậy mà quỳ gối trước con gái, hôn tay chân nó, ngắm mãi không chán, thật đấy. Nó khiêu vũ ở buổi tối, ông đứng năm tiếng một chỗ, không rời mắt khỏi nó. Mê mẩn nó; anh hiểu. Đêm nó mệt — ngủ thiếp, ông thức dậy đi hôn nó đang ngủ và làm dấu thánh cho nó. Bản thân mặc cái áo ngoài sờn mỡ, với ai cũng keo kiệt, mà vì nó thì mua bằng đồng cuối cùng, tặng quà đắt tiền, và vui mừng khi nó ưng quà. Người cha bao giờ cũng thương con gái hơn người mẹ. Có cô gái sống ở nhà vui biết bao! Còn anh, anh nghĩ, ngay con gái mình anh cũng chẳng gả chồng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.104": "— Sao vậy? — cô hỏi, khẽ nhếch cười.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.105": "— Anh sẽ ghen, thề có Chúa. Sao nó lại hôn người khác? thương người dưng hơn cha? Khó mà tưởng tượng. Dĩ nhiên tất cả đều vớ vẩn; dĩ nhiên ai rồi cuối cùng cũng nghĩ lại. Nhưng anh nghĩ, trước khi gả đi, anh sẽ tự hành mình vì lo lắng: loại hết bao nhiêu chàng rể. Mà rốt cuộc vẫn gả cho người nó tự yêu. Bởi người mà con gái tự yêu bao giờ cũng thấy tệ nhất trong mắt người cha. Chuyện là thế. Vì thế mà trong gia đình sinh ra lắm chuyện chẳng hay.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.106": "— Còn người khác thì sẵn sàng bán con gái, nói gì đến gả đàng hoàng, cô chợt nói.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.107": "À! hóa ra là thế!", "dostoevsky-notes-from-underground:17.108": "— Liza, chuyện đó xảy ra trong những gia đình đáng nguyền rủa, nơi chẳng có Chúa, chẳng có tình yêu, — tôi hăng hái tiếp lời, — mà nơi không có tình yêu thì cũng không có lý trí. Những gia đình như thế có thật, nhưng anh không nói về họ. Hẳn trong gia đình mình em chưa thấy điều tốt, nên mới nói thế. Hẳn em là người thật sự bất hạnh. Hừm… Phần nhiều là do nghèo.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.109": "— Còn nhà người sang thì khá hơn chắc? Người đàng hoàng nghèo vẫn sống tốt.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.110": "— Hừm… ừ. Có lẽ. Nhưng này, Liza: con người chỉ thích đếm nỗi khổ của mình, còn hạnh phúc của mình thì không đếm. Đếm cho phải lẽ thì sẽ thấy phận nào cũng đã dành sẵn cho mình một phần. Giả sử trong gia đình mọi chuyện thuận lợi, Chúa ban phước, chồng hóa ra tốt, thương em, nâng niu em, không rời em nửa bước! thì gia đình ấy tốt biết bao! Thậm chí có lúc nửa khổ nửa vui vẫn tốt; mà ở đâu chẳng có khổ? Em lấy chồng rồi sẽ tự biết. Cứ lấy riêng thời gian đầu sau đám cưới với người mình yêu: hạnh phúc, hạnh phúc có khi ập đến biết bao! Mà thường là thế. Thời gian đầu thậm chí cãi nhau với chồng cũng kết thúc tốt đẹp. Có người càng yêu càng gây sự với chồng nhiều hơn. Thật đấy; anh biết một người như thế: “Đấy, em yêu anh lắm và vì yêu mà làm anh khổ, anh cứ biết đấy mà chịu.” Em có biết vì yêu mà có thể cố ý làm một người đau khổ không? Phần nhiều là đàn bà. Còn trong bụng thì nghĩ: “Nhưng sau này em sẽ yêu thế, sẽ vỗ về thế, nên bây giờ hành hạ một chút cũng chẳng tội.” Và cả nhà đều vui vì hai người, tốt đẹp, vui vẻ, yên ổn, đàng hoàng… Cũng có người hay ghen. Anh ta đi đâu đó, — anh biết một người, — không chịu nổi, đêm hôm cũng nhảy ra, lặng lẽ chạy đi xem: có ở đó không, có trong nhà ấy không, có với con ấy không? Thế thì tệ. Chính cô ấy cũng biết là tệ, tim thắt lại, tự giày vò, nhưng vẫn yêu; tất cả vì yêu. Và hòa giải sau cãi nhau mới tốt làm sao, tự mình nhận lỗi trước anh ấy hay tha thứ! Và cả hai bỗng thấy thật tốt, — như thể gặp lại nhau, cưới lại nhau, tình yêu lại bắt đầu. Và không ai, không ai phải biết điều xảy ra giữa vợ chồng, nếu họ yêu nhau. Và dù cãi nhau thế nào, cả mẹ ruột cũng không được mời làm quan tòa và kể người này về người kia. Họ tự là quan tòa của mình. Tình yêu — bí mật của Chúa và phải che khỏi mọi mắt người dưng, bất kể xảy ra chuyện gì. Làm thế càng thánh thiện, càng tốt. Họ càng kính trọng nhau, mà nhiều điều dựa trên sự kính trọng. Và một khi đã có tình yêu, một khi cưới vì tình yêu, sao tình yêu lại phải qua đi! Chẳng lẽ không giữ được? Hiếm khi không giữ được. Mà nếu gặp được người chồng tốt bụng, đàng hoàng thì tình yêu qua đi đâu được? Tình yêu hôn nhân đầu tiên qua đi, đúng, nhưng rồi sẽ đến tình yêu còn tốt hơn. Rồi tâm hồn sẽ hòa hợp, mọi việc đều cùng lo; không bí mật gì giữa nhau. Và khi con cái ra đời, thì thời kỳ nào, dù khó nhất, cũng thành hạnh phúc; chỉ cần yêu thương và can đảm. Lúc ấy làm việc cũng vui, có khi nhịn cả miếng bánh vì con, mà vẫn vui. Rồi chúng cũng sẽ thương em vì điều đó; tức là em tích góp cho mình. Con lớn lên, em cảm thấy mình là gương cho chúng, là chỗ dựa; rằng em chết đi, chúng suốt đời vẫn mang trên mình tình cảm và ý nghĩ của em, vì nhận từ em, mang hình hài và dáng vẻ của em. Vậy là một bổn phận lớn lao. Làm sao cha mẹ lại không gần nhau hơn? Người ta nói nuôi con khổ? Ai nói thế? Đó là hạnh phúc trời ban! Em có thích trẻ nhỏ không, Liza? anh thích kinh khủng. Em biết đấy — một thằng bé hồng hào, nó bú ngực em, mà người chồng nào lại nỡ quay lòng khỏi vợ khi nhìn em ngồi bên con mình! Đứa bé hồng hào, mũm mĩm, duỗi người, rúc rích; chân tay bụ bẫm, móng tay sạch bé xíu, bé đến buồn cười khi nhìn, đôi mắt như đã hiểu hết mọi điều. Còn khi bú — bàn tay bé xíu cứ nắn ngực mẹ, nghịch. Cha lại gần, nó rời ngực, ngả hẳn ra sau, nhìn cha, bật cười, — như thể buồn cười lắm, trời biết, — rồi lại, lại bú tiếp. Hoặc nó cắn ngực mẹ, khi răng đã nhú, mắt lại liếc mẹ: “Xem này, con cắn rồi!” Chẳng phải tất cả hạnh phúc là đây sao, khi cả ba người, chồng, vợ và con ở bên nhau? Vì những phút ấy có thể tha thứ nhiều. Không, Liza, trước hết phải tự học cách sống, rồi hãy đi buộc tội người khác!", "dostoevsky-notes-from-underground:17.111": "“Phải dùng tranh, chính những bức tranh này mới xử được cô! — tôi tự nghĩ, dù thề, tôi nói thật lòng, và bỗng đỏ mặt. — Mà nếu cô bỗng phá lên cười, thì tôi chui vào đâu?” — Ý nghĩ ấy làm tôi điên tiết. Đến cuối lời tôi thật sự nóng lên, và giờ lòng tự ái như đau. Im lặng kéo dài. Thậm chí tôi muốn thúc cô.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.112": "— Sao anh… — cô chợt bắt đầu và dừng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.113": "Nhưng tôi đã hiểu hết: trong giọng cô đã run lên một điều khác, không gắt, không thô và không chịu khuất như lúc nãy, mà gì đó mềm và e thẹn, e thẹn đến mức bản thân tôi bỗng thấy hổ thẹn trước cô, thấy có lỗi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.114": "— Gì? — tôi hỏi với sự tò mò dịu dàng.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.115": "— Anh…", "dostoevsky-notes-from-underground:17.116": "— Gì?", "dostoevsky-notes-from-underground:17.117": "— Anh cứ… như đọc trong sách, — cô nói, và trong giọng cô lại chợt vẳng lên điều gì như chế giễu.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.118": "Lời nhận xét ấy nhói vào tôi. Tôi không chờ điều đó.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.119": "Tôi không hiểu rằng cô cố ý đội mặt nạ chế giễu, rằng đó là mánh cuối cùng thường tình của những người e thẹn và trong sạch trong lòng, khi bị người ta thô bạo và lì lợm xông vào tâm hồn, và cho đến phút chót vì tự trọng không chịu hàng, sợ bộc lộ cảm xúc trước mặt bạn. Chỉ riêng sự rụt rè khi cô mấy lần ngập ngừng tiến đến lời chế giễu ấy, rồi cuối cùng mới dám nói ra, lẽ ra tôi cũng đã phải đoán. Nhưng tôi không đoán, và cảm giác độc ác ôm chặt lấy tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:17.120": "“Cứ đợi đấy”, — tôi nghĩ.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.1": "Phần II · Chương VII", "dostoevsky-notes-from-underground:18.2": "— Ôi, thôi đi, Liza, sách vở gì ở đây, khi chính anh cũng thấy tởm, thấy tởm cả khi chẳng dính gì đến mình. Mà không phải chẳng dính. Tất cả chuyện này giờ đã thức dậy trong lòng anh… Chẳng lẽ, chẳng lẽ chính em không thấy tởm ở đây sao? Không, hẳn thói quen có sức mạnh lớn! Quỷ mới biết thói quen biến được con người thành cái gì. Mà chẳng lẽ em nghiêm túc nghĩ rằng mình sẽ không bao giờ già, sẽ đẹp mãi, và người ta sẽ giữ em ở đây đời đời kiếp kiếp? Anh còn chưa nói đến chuyện ở đây toàn là dơ bẩn… Nhưng thôi, anh sẽ nói với em về chuyện này, về cuộc sống hiện giờ của em: em bây giờ dù trẻ, xinh, tốt, có tâm hồn, có cảm xúc; nhưng em có biết không, anh vừa tỉnh dậy lúc nãy là lập tức thấy tởm khi ở đây với em! Chỉ khi say người ta mới lạc vào đây được. Còn nếu em ở chỗ khác, sống như người tử tế, thì có lẽ anh chẳng chỉ theo đuổi em, mà đơn giản là yêu em, sướng vì một cái nhìn của em, huống chi một lời; anh sẽ rình em ở cổng, quỳ gối trước em; nhìn em như nhìn vị hôn thê của mình, và còn coi đó là vinh dự. Anh không dám nghĩ điều gì không trong sạch về em. Còn ở đây thì anh biết rằng anh chỉ cần huýt sáo, và em, muốn hay không, cũng phải theo anh, và không phải anh hỏi ý chí của em, mà em hỏi ý chí của anh. Gã nông dân hèn mọn nhất đi làm thuê thì vẫn không bán trọn cả mình, mà còn biết mình có thời hạn. Còn thời hạn của em đâu? Chỉ nghĩ mà xem: em ở đây trao cái gì? em cầm cố cái gì? Linh hồn, linh hồn mà em không làm chủ, em cầm cố cùng với xác! Tình yêu của mình, em đem cho mọi gã say giày xéo! Tình yêu! — mà đó là tất cả, đó là kim cương, là kho báu của người con gái, tình yêu! Để xứng với tình yêu ấy, có người sẵn sàng đặt cả linh hồn, dấn thân vào cái chết. Còn tình yêu của em bây giờ được định giá bao nhiêu? Em bị mua trọn, nguyên cả khối, thì cần gì cố tìm tình yêu, khi không có tình yêu vẫn làm được mọi điều. Mà với một cô gái, không sự sỉ nhục nào lớn hơn thế, em hiểu không? Anh nghe nói người ta dỗ dành các em, những con ngốc, — cho phép các em có người tình ở đây. Nhưng đó chỉ là trò vui, chỉ là lừa dối, chỉ là cười nhạo các em, mà các em lại tin. Hắn có thật sự yêu em không, cái gã người tình ấy? Anh không tin. Hắn yêu thế nào được, khi biết rằng lát nữa người ta sẽ gọi em rời tay hắn. Sau chuyện này hắn đúng là đồ bẩn thỉu! Hắn có tôn trọng em dù một giọt không? Em với hắn có gì chung? Hắn cười em, lại còn ăn cắp của em — thế là hết cả tình yêu của hắn! Còn may là hắn không đánh. Mà có khi đánh. Em hỏi hắn thử xem, nếu em có một gã như thế: hắn có cưới em không? Hắn sẽ bật cười vào mặt em, nếu không nhổ vào hay đập em, — mà bản thân hắn, có khi, tính hết cũng chỉ đáng — hai đồng xu mẻ. Mà nghĩ xem, em hủy cả đời mình ở đây vì cái gì? Vì người ta cho em uống cà phê và cho ăn no? Nhưng cho ăn để làm gì? Một cô gái đàng hoàng khác thì miếng ăn ấy chẳng nuốt trôi, vì biết người ta cho ăn để làm gì. Em ở đây nợ, và sẽ cứ nợ, rốt cuộc sẽ nợ đến khi khách bắt đầu ghê tởm em. Mà chuyện đó sắp đến, đừng trông vào tuổi trẻ. Ở đây mọi thứ lao đi như xe ngựa trạm. Rồi em sẽ bị tống ra. Mà không chỉ tống ra, từ rất lâu trước đó họ sẽ bắt đầu bắt bẻ, trách móc, chửi rủa em, — như thể không phải em đã trao cho bà ta sức khỏe, tuổi trẻ, đã hủy hoại linh hồn vô ích vì bà ta, mà như thể chính em làm bà ta phá sản, đẩy bà ta đi ăn mày, ăn cắp của bà ta. Và đừng chờ ai đỡ: các bạn của em cũng sẽ xông vào em để nịnh bà ta, vì ở đây ai cũng là nô lệ, lương tâm và lòng thương đã mất từ lâu. Họ đã hèn đi, và trên đời chẳng có lời chửi nào bẩn thỉu, hèn hạ, nhục hơn thế. Và em sẽ đặt hết ở đây, tất cả, không giữ lại gì, — sức khỏe, tuổi trẻ, nhan sắc và hy vọng, hai mươi hai tuổi trông như ba mươi lăm, mà còn may nếu không bệnh, hãy tạ ơn Chúa vì điều đó. Chắc bây giờ em nghĩ mình chẳng có việc làm, chỉ vui chơi! Nhưng trên đời không có, và chưa bao giờ có công việc nào nặng nhọc hơn, khổ sai hơn. Chỉ riêng trái tim thôi, tưởng như đã khóc cạn hết nước mắt. Và em chẳng dám nói một lời, nửa lời, khi họ đuổi em khỏi đây, em sẽ đi như kẻ có tội. Em sẽ chuyển sang chỗ khác, rồi chỗ thứ ba, rồi chỗ nào nữa và cuối cùng sẽ đến chợ Sennaya. Ở đó thì đánh như cơm bữa; đó là phép lịch sự ở đó; khách ở đó không biết âu yếm mà không đánh. Em không tin ở đó ghê tởm thế sao? Em cứ đến mà xem một lần, biết đâu sẽ tận mắt thấy. Anh có lần thấy ở đó, hôm đầu năm, một người, ở cửa. Chính đồng bọn đuổi ra, trêu cho nó cóng một chút vì khóc quá, rồi đóng cửa sau lưng. Chín giờ sáng nó đã say mềm, tóc rối, nửa trần, bị đánh nhừ. Mặt thì trát phấn mà mắt thâm tím; máu từ mũi và từ răng chảy ra: gã xà ích nào đó vừa sửa cho. Nó ngồi trên bậc thang đá, tay cầm con cá muối; nó rống lên, vừa than thở về cái “số phận” của nó vừa quật con cá muối xuống các bậc thềm. Còn bên hiên, xà ích và lính say tụ lại trêu nó. Em không tin rằng em cũng sẽ như thế sao? Anh cũng không muốn tin, nhưng sao em biết, có thể mười năm, tám năm trước chính con này, với con cá muối, — từ đâu đó đến đây, tươi như một thiên thần nhỏ, ngây thơ, sạch sẽ; không biết điều ác, nói câu nào cũng đỏ mặt. Có lẽ nó như em, kiêu hãnh, dễ tự ái, không giống ai, trông như công chúa và tự biết rằng cả hạnh phúc đang chờ người nào yêu nó và người nó yêu. Em thấy kết cục thế nào chưa? Và nếu đúng phút ấy, khi nó đang quật cá vào bậc thềm bẩn, say và tóc rối, nếu đúng phút ấy nó nhớ lại tất cả những năm trong trắng xưa trong nhà cha mẹ, khi còn đi học, mà con trai hàng xóm rình nó dọc đường, quả quyết suốt đời sẽ yêu nó, sẽ đặt cả số phận dưới chân nó, và khi hai đứa cùng hẹn yêu nhau mãi mãi và cưới nhau, hễ lớn lên! Không, Liza, may thay, may cho em nếu ở đâu đó trong góc, dưới tầng hầm, như người lúc nãy, chết sớm vì lao phổi. Em nói bệnh viện? Tốt — họ sẽ chở đi, nhưng nếu bà chủ còn cần em thì sao? Lao là bệnh thế; không phải sốt. Ở đó đến phút cuối người ta còn hy vọng và nói mình khỏe. Tự dỗ mình. Mà bà chủ lại có lợi. Đừng lo, đúng là thế đấy; tức là đã bán linh hồn, lại còn nợ tiền, tức là chẳng dám hó hé. Và khi sắp chết, ai cũng bỏ, ai cũng quay đi, — vì còn lấy gì ở em? Còn trách em chiếm chỗ không, chẳng chịu chết sớm. Xin nước cũng không được, họ đưa kèm chửi: “Bao giờ mày mới chết, đồ hèn; rên làm mất ngủ, khách ghê.” Thật đấy; chính anh nghe lỏm những lời ấy. Họ nhét em, đang hấp hối, vào góc hôi thối nhất tầng hầm, — tối tăm, ẩm ướt; nằm một mình em sẽ nghĩ gì? Em chết, — họ gói vội, bằng tay người dưng, càu nhàu, sốt ruột, — không ai chúc phúc cho em, không ai thở dài vì em, chỉ mong chóng tống em khỏi vai. Họ sẽ mua quan tài, khiêng đi, như hôm nay khiêng người tội nghiệp kia, rồi ra quán rượu cúng. Trong huyệt toàn bùn nhão, giá băng, tuyết ướt, — chẳng việc gì phải làm lễ cho em. “Thả nó xuống đi, Vanyukha; kìa cái ‘số phận’ cũng lộn ngược chân lên ở đây rồi, đúng thứ ấy. Rút ngắn dây lại, thằng nhãi.” — “Thế này cũng được.” — “Cái gì mà được? Kìa nó nằm nghiêng. Cũng là người cơ mà? Thôi được, lấp đi.” Và họ cũng chẳng chửi lâu vì em. Họ sẽ vội lấp bằng đất sét xanh ướt rồi ra quán… Thế là hết ký ức của em trên mặt đất; người khác thì có con đến mộ, cha, chồng; còn em — không giọt lệ, không tiếng thở dài, không lời nhớ, và không ai, không ai bao giờ trên đời đến thăm em; tên em biến khỏi mặt đất — như thể chưa bao giờ có em, chưa bao giờ em sinh ra! Bùn với đầm lầy, em cứ đêm đêm gõ vào nắp quan tài khi người chết trỗi dậy: “Cho tôi ra, người tốt, cho tôi sống ở đời! Tôi đã sống — mà chưa thấy cuộc sống, đời tôi đem làm giẻ lau; nó bị uống hết ở quán rượu chợ Sennaya; cho tôi ra, người tốt, cho tôi sống một lần nữa trên đời!..”", "dostoevsky-notes-from-underground:18.3": "Tôi đi vào đoạn thống thiết đến mức chính tôi cũng sắp nghẹn họng, và… bỗng tôi dừng lại, hoảng sợ nhổm dậy, rụt rè nghiêng đầu, tim đập thình thịch, bắt đầu lắng nghe. Có lý do để bối rối.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.4": "Từ lâu tôi đã linh cảm rằng mình đã lật tung cả tâm hồn cô và làm vỡ tim cô, và càng tin điều đó tôi càng muốn nhanh và càng mạnh càng tốt đạt mục đích. Trò chơi, trò chơi cuốn tôi đi; tuy vậy không chỉ riêng trò chơi…", "dostoevsky-notes-from-underground:18.5": "Tôi biết mình nói ngượng nghịu, giả tạo, thậm chí sách vở, nói tóm lại tôi không biết nói cách nào khác ngoài “như đọc trong sách”. Nhưng điều này không làm tôi bối rối; tôi biết, tôi linh cảm rằng người ta sẽ hiểu và chính cái sách vở này còn có thể giúp việc hơn nữa. Nhưng giờ, đạt được hiệu quả, tôi bỗng thấy sợ. Không, chưa bao giờ, chưa bao giờ tôi chứng kiến một nỗi tuyệt vọng như thế! Cô nằm sấp, vùi mặt chặt vào gối và ôm nó bằng cả hai tay. Lồng ngực cô như bị xé. Cả thân hình trẻ của cô run lên như co giật. Tiếng nức nở nén trong ngực chèn ép, xé cô và bỗng bật ra thành gào thét, kêu la. Khi ấy cô lại áp sát gối hơn: cô không muốn ai ở đây, dù một linh hồn sống, biết cô đang đau đớn và khóc. Cô cắn gối, cắn tay mình đến chảy máu (sau đó tôi thấy), hoặc cắm các ngón vào bím tóc rối của mình, rồi đông cứng trong nỗ lực, nín thở và nghiến răng. Tôi đã định nói gì đó với cô, xin cô bình tĩnh, nhưng cảm thấy không dám, và bỗng chính tôi, run rẩy cả người, gần như kinh hoàng, lần mò vội vã thu xếp ra đi. Trời tối: dù cố thế nào tôi cũng không xong nhanh. Bỗng tôi sờ thấy hộp diêm và chân nến với cây nến nguyên chưa dùng. Ánh sáng vừa chiếu căn phòng, Liza bỗng bật dậy, ngồi, với gương mặt méo mó, nụ cười nửa điên, nhìn tôi gần như vô thức. Tôi ngồi cạnh và cầm tay cô; cô tỉnh lại, lao đến tôi, định ôm lấy tôi, nhưng không dám và khẽ cúi đầu trước tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.6": "— Liza, bạn thân mến, anh nói thế là không nên… em tha lỗi cho anh, — tôi bắt đầu, — nhưng cô bóp tay tôi trong các ngón tay mạnh đến nỗi tôi đoán ra mình nói không đúng, và thôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.7": "— Đây là địa chỉ của anh, Liza, đến chỗ anh nhé.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.8": "— Em sẽ đến… — cô thì thầm quả quyết, vẫn không ngẩng đầu.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.9": "— Còn giờ anh đi, tạm biệt… hẹn gặp lại.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.10": "Tôi đứng lên, cô cũng đứng lên, bỗng đỏ ửng cả mặt, giật mình, nắm lấy chiếc khăn quàng để trên ghế và choàng lên vai đến tận cằm. Làm xong, cô lại mỉm cười một cách đau đớn, đỏ mặt và nhìn tôi lạ lùng. Tôi thấy đau; tôi vội đi, lẩn đi.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.11": "— Anh đợi đã, — cô bỗng nói, đã ở ngoài tiền sảnh ngay cạnh cửa, giữ tôi lại bằng tay kéo áo choàng, vội đặt cây nến xuống rồi chạy đi, — chắc nhớ ra việc gì đó hay muốn mang ra cho tôi xem. Khi chạy đi, mặt cô đỏ ửng, mắt sáng, môi nở nụ cười, — chuyện gì thế? Tôi đành chờ; một phút sau cô quay lại, với ánh nhìn như vừa xin được tha thứ vì điều gì đó. Nhìn chung đây đã không còn là gương mặt đó, ánh nhìn đó như lúc nãy, — u ám, ngờ vực và bướng bỉnh. Ánh nhìn của cô giờ là van nài, dịu, mà đồng thời tin cậy, âu yếm, rụt rè. Trẻ con nhìn như thế khi xin xỏ người mà chúng rất yêu. Mắt cô nâu nhạt, đôi mắt đẹp, sống động, biết phản chiếu cả tình yêu lẫn lòng căm u ám.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.12": "Chẳng giải thích gì cho tôi, — như thể tôi, như một đấng cao hơn nào đó, phải biết tất cả không cần giải thích, — cô chìa cho tôi một mảnh giấy. Cả gương mặt cô chợt bừng sáng trong khoảnh khắc ấy với niềm đắc thắng ngây thơ nhất, gần như trẻ con. Tôi mở ra. Đó là thư gửi cô từ một sinh viên y khoa hay hạng như thế, — một lời tỏ tình rất cao giọng, hoa mỹ, nhưng vô cùng kính trọng. Giờ tôi không nhớ các lời lẽ, nhưng nhớ rất rõ rằng xuyên qua văn phong cao kiểu ấy ló ra một tình cảm thật, điều không thể làm giả. Khi tôi đọc xong, tôi bắt gặp ánh nhìn nóng bỏng, tò mò và nôn nóng trẻ con của cô đặt trên mình. Cô dán mắt vào mặt tôi và nôn nóng chờ — tôi sẽ nói gì? Trong vài lời, vội vã, nhưng vui vẻ và như tự hào, cô giải thích rằng cô từng đến một buổi khiêu vũ ở đâu đó, trong một nhà gia đình, ở nhà “những người rất, rất tốt, người có gia đình, và ở đó chưa biết gì, hoàn toàn chẳng biết gì”, — vì ngay cả ở đây cô cũng mới đến và chỉ thế thôi… chứ hoàn toàn chưa quyết định ở lại, và nhất định sẽ đi ngay khi trả xong nợ… “Mà ở đó có anh sinh viên này, nhảy cả buổi tối, nói chuyện với cô, hóa ra anh ấy quen cô ở Riga, hồi còn nhỏ, chơi với nhau, chỉ là đã rất lâu, — và biết cả cha mẹ cô, nhưng về chuyện này anh ấy chẳng-chẳng-chẳng biết và chẳng nghi ngờ gì! Và rồi hôm sau buổi khiêu vũ (ba ngày trước) anh ấy gửi qua cô bạn mà cô cùng đi dự tối, bức thư này… và… thế đấy, hết.”", "dostoevsky-notes-from-underground:18.13": "Cô e thẹn hạ đôi mắt lấp lánh xuống khi kể xong.", "dostoevsky-notes-from-underground:18.14": "Tội nghiệp cô bé, cô giữ thư của chàng sinh viên ấy như báu vật và chạy đi lấy báu vật duy nhất ấy, không muốn tôi ra về mà không biết rằng cũng có người yêu cô chân thành và thật lòng, rằng cũng có người nói chuyện với cô bằng sự kính trọng. Chắc chắn bức thư này rồi cũng chỉ nằm trong hộp mà chẳng đi đến đâu. Nhưng chẳng sao; tôi tin cô sẽ giữ nó cả đời như báu vật, như niềm kiêu hãnh và sự biện hộ của mình, và giờ chính cô, vào một phút như thế, nhớ ra và mang bức thư này đến để ngây thơ khoe với tôi, để khôi phục mình trong mắt tôi, để tôi cũng thấy, để tôi cũng khen. Tôi chẳng nói gì, bóp tay cô và đi ra. Tôi muốn đi đến thế… Tôi đi bộ suốt dọc đường, dù tuyết ướt vẫn rơi từng mảng. Tôi kiệt sức, bị nghiền nát, bối rối. Nhưng sự thật đã lóe lên sau cơn bối rối. Sự thật tởm lợm!", "dostoevsky-notes-from-underground:19.1": "Phần II · Chương VIII", "dostoevsky-notes-from-underground:19.2": "Nhưng tôi không vội thừa nhận cái chân lý ấy. Sáng hôm sau, tỉnh dậy sau mấy tiếng ngủ sâu nặng như chì, vừa kịp nhớ lại toàn bộ ngày hôm qua, tôi thậm chí còn sững sờ trước thói ủy mị của mình với Liza, trước tất cả những “nỗi kinh hoàng và lòng thương xót hôm qua” ấy. “Lại cái chứng thần kinh đàn bà nổi cơn thế này, khạc! — tôi phán. — Mà đưa địa chỉ cho nó làm gì không biết? Nhỡ nó đến thì sao? Thôi thì đến cũng được; có sao đâu…” Nhưng rõ ràng, việc chính, việc quan trọng nhất lúc này không nằm ở đó: phải khẩn trương lên, bằng mọi giá phải cứu vãn danh dự của tôi trong mắt Zverkov và Simonov, và phải làm ngay. Đó mới là việc chính. Còn Liza thì sáng ấy tôi quên bẵng đi, vì mải cuống cuồng.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.3": "Trước hết phải trả ngay món nợ hôm qua cho Simonov. Tôi quyết định dùng đến biện pháp liều mạng: vay hẳn mười lăm rúp của Anton Antonych. Cứ như cố tình, sáng ấy ông ta đang vui vẻ tuyệt vời và đưa ngay, ngay từ lời đầu tiên. Tôi mừng quá, đến nỗi lúc ký giấy nợ, tôi còn làm ra vẻ ngang tàng, buông thõng với ông ta rằng hôm qua “bọn tôi làm một chầu với mấy người bạn ở khách sạn Paris; tiễn một anh bạn, có thể nói là bạn thuở nhỏ, mà này, anh ta khoái chơi bời lắm, được nuông chiều từ bé, — ừ thì tất nhiên là dòng dõi tử tế, gia sản kha khá, đường công danh rực rỡ, dí dỏm, dễ thương, lại còn dan díu với mấy bà mấy cô, ông hiểu chứ: uống lố mất ‘nửa tá’ và…” Thế mà chẳng sao cả; cái giọng ấy buông ra nhẹ tênh, bặt thiệp và tự mãn.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.4": "Về đến nhà, tôi lập tức viết thư cho Simonov.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.5": "Đến giờ nhớ lại tôi vẫn mê cái giọng thư đúng chất quý ông, phúc hậu và cởi mở của mình. Khéo léo và cao thượng, mà nhất là hoàn toàn không một lời thừa, tôi nhận hết lỗi về mình. Tôi biện hộ, “nếu tôi còn được phép biện hộ”, rằng vì hoàn toàn không quen với rượu nên tôi say ngay từ ly đầu tiên, ly mà tôi (được cho là) đã uống trước khi các anh đến, lúc ngồi đợi ở khách sạn Paris từ năm đến sáu giờ. Tôi xin lỗi chủ yếu là Simonov; lại nhờ anh chuyển lời giải thích của tôi cho mọi người khác, nhất là Zverkov, người mà “tôi nhớ mang máng như trong mơ”, hình như tôi đã xúc phạm. Tôi thêm rằng lẽ ra chính tôi sẽ đến gặp từng người, nhưng đầu đau, và hơn hết là — xấu hổ. Tôi đặc biệt hài lòng với cái “vẻ nhẹ nhõm” ấy, thậm chí gần như xuề xòa bỗng hiện lên trong ngòi bút (dĩ nhiên vẫn hoàn toàn đúng mực), thứ còn thuyết phục hơn mọi lý lẽ, khiến họ hiểu ngay rằng tôi nhìn “toàn bộ chuyện bẩn thỉu hôm qua” khá là thản nhiên; hoàn toàn, tuyệt nhiên không bị đánh gục tại chỗ như các ngài, thưa các ngài, có lẽ vẫn tưởng, mà trái lại, nhìn nó đúng như một quý ông điềm tĩnh biết tự trọng phải nhìn. Chuyện đã rồi, anh hùng chẳng ai trách.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.6": "— Thậm chí còn có chút tinh nghịch kiểu hầu tước nữa kia chứ? — tôi tấm tắc, đọc lại bức thư. — Tất cả cũng chỉ vì là người có học thức, được giáo dục! Kẻ khác ở vào chỗ tôi chắc chẳng biết gỡ ra thế nào, còn tôi thì cứ thế mà thoát, lại thoát êm, vì “người có học thức, được giáo dục của thời đại chúng ta”. Mà quả thật, có khi hôm qua mọi chuyện đều tại rượu. Hừm… Không, không phải tại rượu. Vodka tôi nào có uống, từ năm đến sáu giờ khi ngồi đợi họ. Tôi đã nói dối Simonov; nói dối trơ trẽn; và đến giờ cũng chẳng thấy xấu hổ…", "dostoevsky-notes-from-underground:19.7": "Mà thôi, mặc xác! Điều chính là tôi đã thoát.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.8": "Tôi gói sáu rúp vào thư, dán lại và nài Apollon mang đến chỗ Simonov. Nghe nói trong thư có tiền, Apollon tỏ ra kính cẩn hơn và đồng ý đi. Chiều đến tôi ra ngoài đi dạo. Đầu tôi vẫn còn đau và quay cuồng từ hôm qua. Nhưng chiều càng xuống, hoàng hôn càng đặc, các ấn tượng của tôi càng đổi thay và rối loạn, và theo chúng là những ý nghĩ. Có cái gì đó trong tôi không chết, ở sâu trong lòng và lương tâm, không chịu chết và cứ nhói lên thành nỗi buồn bỏng rát. Tôi lang thang chủ yếu qua những phố đông người nhất, phố buôn bán, qua phố Meshchanskaya, phố Sadovaya, bên vườn Yusupov. Tôi vốn đặc biệt thích đi dạo những phố ấy vào lúc chạng vạng, đúng lúc ở đó đủ hạng người qua đường, dân buôn bán, thợ thuyền dồn lại thành đám đông, mặt mày lo lắng đến phát cáu, tản về nhà sau công việc kiếm ăn trong ngày. Tôi thích chính cái xô bồ xu lẻ ấy, cái tầm thường phàm tục trơ tráo ấy. Lần này, tất cả cái chen lấn đường phố đó lại càng làm tôi bực. Tôi không sao tự chủ được, không tìm ra đầu mối. Có cái gì cứ dâng lên, dâng lên không ngớt trong tâm hồn, đau nhói, mà không chịu lặng xuống. Rối bời, tôi quay về nhà. Cứ như thể trên lòng tôi đè một tội ác nào đó.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.9": "Ý nghĩ rằng Liza sẽ đến cứ day dứt tôi mãi. Lạ là trong mọi kỷ niệm hôm qua, kỷ niệm về cô lại hành hạ tôi một cách đặc biệt, hoàn toàn riêng rẽ. Mọi chuyện khác, đến chiều tôi đã quên sạch, phẩy tay bỏ qua, và vẫn hết sức hài lòng với bức thư gửi Simonov. Nhưng ở đây thì tôi không hài lòng. Cứ như thể tôi chỉ khổ vì mỗi mình Liza. “Nhỡ nó đến thì sao? — tôi nghĩ liên tục. — Thì sao nào, chẳng sao, cứ để nó đến. Hừm. Chỉ riêng chuyện nó sẽ thấy tôi sống ra sao đã là tệ. Hôm qua tôi hiện ra trước mặt nó thế nào chứ… một anh hùng… mà bây giờ, hừm! Cũng tệ thật, cái cảnh tôi sa sút thế này. Nhà cửa chỉ toàn nghèo túng. Thế mà hôm qua tôi dám mặc bộ đồ ấy đi ăn tiệc! Cái đi-văng bọc vải dầu của tôi, xơ lòi cả ra! Cái áo choàng của tôi, chẳng che nổi người! Rách tươm từng mảng… Nó sẽ thấy hết; lại còn thấy cả Apollon. Con vật ấy chắc chắn sẽ xúc phạm nó. Nó sẽ bới móc để làm tôi mất mặt. Còn tôi thì dĩ nhiên, như thường lệ, sẽ khiếp nhược, sẽ lăng xăng trước mặt nó, kéo vạt áo choàng che lại, cười nhăn nhở, nói dối. Ôi, đồ hèn! Mà cái tệ chính còn không nằm ở đó! Có cái gì đó quan trọng hơn, bẩn hơn, đê tiện hơn! phải, đê tiện hơn! Lại, lại phải đeo cái mặt nạ dối trá, vô liêm sỉ ấy!…”", "dostoevsky-notes-from-underground:19.10": "Nghĩ đến đó, tôi bừng bừng nổi giận:", "dostoevsky-notes-from-underground:19.11": "“Sao lại vô liêm sỉ? Vô liêm sỉ nào? Hôm qua tôi nói chân thật. Tôi nhớ, trong tôi cũng có cảm xúc thật. Chính tôi muốn khơi dậy trong nó những tình cảm cao thượng… nếu nó đã khóc thì tốt, sẽ có tác dụng bổ ích…”", "dostoevsky-notes-from-underground:19.12": "Nhưng dù sao tôi cũng chẳng thể nào yên lòng.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.13": "Suốt buổi tối ấy, kể cả khi tôi đã về nhà, đã quá chín giờ, lúc theo tính toán thì Liza chắc chắn không thể đến, hình ảnh cô vẫn chập chờn và, quan trọng nhất, vẫn hiện lên trong cùng một tư thế. Trong cả ngày hôm qua, có đúng một khoảnh khắc hiện lên đặc biệt rõ nét: lúc tôi quẹt diêm soi căn phòng và thấy khuôn mặt cô tái nhợt, méo mó, với ánh mắt đau đớn như người chịu khổ hình. Và nụ cười của cô lúc đó mới tội nghiệp, mới gượng gạo, mới méo mó làm sao! Nhưng khi ấy tôi chưa biết rằng mười lăm năm sau tôi vẫn sẽ hình dung Liza đúng với nụ cười tội nghiệp, méo mó, thừa thãi ấy, nụ cười cô có trong khoảnh khắc đó.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.14": "Hôm sau tôi đã lại sẵn sàng coi tất cả chỉ là chuyện vớ vẩn, thần kinh quá khích, mà nhất là — phóng đại. Tôi luôn ý thức được cái dây yếu này của mình và đôi khi rất sợ nó: “cái gì tôi cũng phóng đại, nên mới què quặt thế”, tôi tự nhắc mình hàng giờ. Nhưng rồi “nhưng mà, dù sao Liza cũng có thể đến” — đó là điệp khúc kết thúc mọi lập luận của tôi lúc bấy giờ. Tôi lo đến nỗi đôi khi nổi điên. “Sẽ đến! Nhất định sẽ đến! — tôi kêu lên, chạy quanh phòng, — nếu không hôm nay thì mai, nó sẽ đến, và sẽ tìm ra! Cái thói lãng mạn đáng nguyền rủa của những trái tim trong sạch ấy là thế đó! Ôi sự bẩn thỉu, sự ngu xuẩn, sự hạn hẹp của những ‘tâm hồn ủy mị đê hèn’ ấy! Sao lại không hiểu nhỉ, sao lại có thể không hiểu được nhỉ?…” — Nhưng đến đó tôi tự dừng lại, thậm chí bối rối nặng.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.15": "“Mà chỉ cần ít, ít thôi, — tôi nghĩ thoáng qua, — vài lời, một chút idyll (mà lại còn idyll giả, sách vở, bịa đặt nữa), là đã xoay ngay cả một tâm hồn người theo ý mình. Trinh nguyên là thế đấy! Đất còn tươi là thế đấy!”", "dostoevsky-notes-from-underground:19.16": "Có lúc tôi nghĩ hay là tự mình đến chỗ nó, “kể hết với nó” và nài nó đừng đến chỗ tôi. Nhưng đến ý nghĩ ấy thì trong tôi dậy lên một cơn giận đến nỗi tưởng như tôi sẽ bóp nát con Liza “đáng nguyền rủa” ấy nếu nó chợt đứng bên cạnh, tôi sẽ lăng mạ nó, nhổ vào nó, đuổi nó đi, đánh nó!", "dostoevsky-notes-from-underground:19.17": "Thế rồi qua một ngày, hai ngày, ba ngày — nó không đến, và tôi bắt đầu yên tâm. Nhất là sau chín giờ tôi thấy phấn chấn và thả mình, đôi khi thậm chí bắt đầu mơ mộng, và khá là ngọt ngào: \"Tôi chẳng hạn, cứu Liza, chính bằng việc nó đến chỗ tôi, còn tôi nói với nó… Tôi khai trí cho nó, giáo dục nó. Rốt cuộc tôi nhận ra nó yêu tôi, yêu tha thiết. Tôi giả vờ không hiểu (mà chẳng biết giả vờ để làm gì; chắc chỉ cho đẹp). Cuối cùng nó, bối rối, đẹp rạng ngời, run rẩy và nức nở, gieo mình xuống chân tôi và nói tôi là người cứu nó và nó yêu tôi hơn tất cả trên đời. Tôi kinh ngạc, nhưng… “Liza, — tôi nói, — chẳng lẽ em nghĩ anh không nhận ra tình yêu của em? Anh thấy hết, anh đoán hết, nhưng anh không dám xâm phạm trái tim em trước, vì anh có ảnh hưởng với em và sợ rằng em, vì biết ơn, sẽ cố ép mình đáp lại tình yêu của anh, tự gượng gạo khơi dậy trong lòng một tình cảm mà có thể không có, còn anh không muốn thế, bởi như thế là… chuyên chế… Như thế là thiếu tế nhị (nói tóm lại, đến đây tôi lảm nhảm sa vào một thứ tinh tế Âu châu, kiểu George Sand, cao thượng không sao tả được…). Nhưng giờ đây, giờ đây — em là của anh, em là tạo vật của anh, em trong sạch, tuyệt đẹp, em — là người vợ tuyệt đẹp của anh.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.18": "Hãy mạnh dạn và tự do bước vào\nNgôi nhà ta, làm bà chủ toàn quyền!\"", "dostoevsky-notes-from-underground:19.19": "Rồi chúng ta bắt đầu sống đời êm ấm, ra nước ngoài, v.v. và v.v.” Nói tóm lại, chính tôi cũng thấy hèn, và rốt cuộc tôi tự le lưỡi chế nhạo chính mình.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.20": "“Mà người ta cũng chẳng cho nó đi đâu, ‘con tiện nhân’! — tôi nghĩ. — Hình như họ không cho chúng nó đi dạo mấy, nhất là buổi tối (không hiểu sao tôi cứ chắc chắn rằng nó sẽ đến vào buổi tối và đúng bảy giờ). Mà nó nói là chưa bị ràng buộc hẳn ở đó, có quyền riêng; vậy thì, hừm! Quỷ bắt đi, nó sẽ đến, nhất định sẽ đến!”", "dostoevsky-notes-from-underground:19.21": "May mà lúc này Apollon còn làm tôi khuây khỏa bằng những thói thô lỗ của hắn. Hắn làm tôi hết chịu nổi! Hắn là cái ung nhọt của tôi, ngọn roi trời gửi xuống cho tôi. Chúng tôi cãi cọ xỉa xói nhau liên miên, mấy năm liền, và tôi ghét hắn. Trời ơi, tôi ghét hắn đến mức nào! Hình như trong đời tôi chưa từng ghét ai như ghét hắn, nhất là vào những lúc nhất định. Hắn là một người đứng tuổi, nghiêm nghị, kiêm nghề may vá chút ít. Nhưng chẳng hiểu vì sao, hắn khinh tôi, thậm chí khinh quá mức, và nhìn tôi từ trên cao không chịu nổi. Thực ra hắn nhìn ai cũng từ trên cao. Chỉ cần nhìn cái đầu tóc vàng hoe chải mượt ấy, cái chỏm tóc hắn vuốt dựng trên trán và bôi dầu chay, cái miệng đạo mạo lúc nào cũng mím cong như một chữ cái Slav cổ — là bạn đã cảm thấy trước mặt một sinh vật chưa bao giờ nghi ngờ bản thân. Hắn là một tay thông thái rởm đến cực độ, kẻ thông thái rởm khổng lồ nhất trong những kẻ tôi từng gặp trên đời; lại mang một lòng tự ái chỉ hợp với Alexander Đại đế. Hắn mê từng cái cúc áo, từng cái móng tay của mình — nhất định là mê, nhìn là biết! Hắn đối xử với tôi hoàn toàn như bạo chúa, nói với tôi cực kỳ ít, mà nếu tình cờ nhìn tôi thì bằng ánh mắt cứng rắn, tự tin đầy uy nghi và luôn luôn nhạo báng, đôi khi khiến tôi điên tiết. Hắn làm công việc của mình với vẻ như đang ban cho tôi một đặc ân tối cao. Thực ra hắn hầu như chẳng làm gì cho tôi và thậm chí hoàn toàn không cho mình có bổn phận làm gì cả. Không nghi ngờ gì, hắn coi tôi là thằng ngốc cùng cực nhất thiên hạ, và nếu hắn “giữ tôi bên mình” thì chỉ vì mỗi tháng có thể lấy tiền công của tôi. Hắn chịu “không làm gì” ở chỗ tôi với giá bảy rúp một tháng. Vì hắn mà tôi sẽ được tha cho khối tội. Có lúc căm ghét đến nỗi chỉ cần nghe dáng đi của hắn thôi tôi cũng suýt lên cơn co giật. Nhưng ghê tởm nhất là cái giọng ngọng của hắn. Lưỡi hắn hình như hơi dài quá mức, hay cái gì đó tương tự, vì thế hắn lúc nào cũng nói ngọng, nói lúng búng, và hình như còn hết sức tự hào vì thế, tưởng rằng nó khiến hắn có phẩm giá lạ thường. Hắn nói khe khẽ, từng tiếng một, hai tay chắp sau lưng và mắt nhìn xuống đất. Hắn chọc tôi điên nhất mỗi khi bắt đầu đọc Thánh vịnh sau tấm vách của hắn. Vì chuyện đọc ấy mà tôi đã chịu bao trận chiến. Nhưng hắn mê đọc kinh vào buổi tối, giọng khẽ đều, ngân nga, như đọc cho người chết. Thú vị là cuối cùng hắn đúng là kết thúc như thế: giờ hắn nhận đi đọc Thánh vịnh cho người chết, đồng thời diệt chuột và làm xi đánh giày. Nhưng hồi đó tôi không đuổi được hắn, như thể hắn hòa lẫn với sự tồn tại của tôi một cách hóa học. Vả lại chính hắn cũng nhất quyết không chịu bỏ tôi mà đi. Tôi không thể sống ở nhà trọ có đồ đạc: căn hộ của tôi là biệt thự của tôi, cái vỏ ốc của tôi, cái bao của tôi, nơi tôi trốn khỏi toàn thể nhân loại, còn Apollon, quỷ mới biết vì sao, lại có vẻ thuộc về căn hộ ấy, và suốt bảy năm trời tôi không thể tống hắn đi.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.22": "Chẳng hạn, giữ tiền công của hắn lại hai ba ngày là chuyện không thể. Hắn sẽ dựng nên một vụ om sòm đến mức tôi chẳng biết chui vào đâu. Nhưng những ngày ấy tôi cay độc với tất cả mọi người đến nỗi quyết định, chẳng hiểu vì sao và để làm gì, trừng phạt Apollon và không phát cho hắn tiền công thêm hai tuần nữa. Tôi đã định làm thế từ lâu, hai năm rồi — chỉ để chứng minh với hắn rằng hắn không có quyền lên mặt với tôi đến thế và rằng nếu tôi muốn thì lúc nào cũng có thể không phát tiền công cho hắn. Tôi định bụng không nói với hắn chuyện này, thậm chí cố ý im lặng, để đè bẹp lòng kiêu hãnh của hắn và buộc chính hắn phải mở miệng nói chuyện tiền công trước. Khi ấy tôi sẽ lấy cả bảy rúp ra khỏi ngăn bàn, chìa cho hắn thấy là tôi có, đã để riêng đó, nhưng tôi “không muốn, không muốn, đơn giản là không muốn phát tiền công cho hắn, không muốn, vì tôi muốn thế”, vì ở đây “ý chí chủ nhân của tôi” quyết, vì hắn vô lễ, vì hắn là đồ thô lỗ; nhưng nếu hắn xin một cách kính cẩn thì tôi có thể mềm lòng mà đưa; bằng không thì hắn sẽ còn chờ hai tuần, chờ ba tuần, chờ cả tháng…", "dostoevsky-notes-from-underground:19.23": "Nhưng tôi có độc địa đến mấy thì rốt cuộc hắn vẫn thắng. Tôi không chịu nổi bốn ngày. Hắn bắt đầu bằng đúng cái hắn luôn bắt đầu trong những trường hợp như thế, vì những trường hợp như thế đã từng xảy ra, đã được thử (và tôi nói thêm, tôi biết hết trước, tôi thuộc lòng chiến thuật hèn hạ của hắn), cụ thể là: hắn bắt đầu bằng cách hướng vào tôi một ánh nhìn cực kỳ nghiêm khắc, không rời đi mấy phút liền, nhất là khi gặp tôi đi ra hay đi vào nhà. Nếu chẳng hạn tôi chịu đựng được và làm ra vẻ không để ý các ánh nhìn ấy, thì hắn, vẫn im lặng như cũ, chuyển sang những cực hình tiếp theo. Bỗng dưng, chẳng đầu chẳng đuôi, hắn lặng lẽ và êm ái bước vào phòng tôi, lúc tôi đang đi đi lại lại hay đọc sách, đứng lại ở cửa, một tay chắp sau lưng, chìa một chân ra và hướng vào tôi cái nhìn, không còn là nghiêm khắc nữa mà hoàn toàn khinh miệt. Nếu tôi chợt hỏi hắn cần gì? — hắn không đáp, tiếp tục nhìn thẳng vào tôi thêm mấy giây, rồi mím môi theo một kiểu đặc biệt, vẻ đầy ngụ ý, chậm rãi xoay người tại chỗ và chậm rãi bước về phòng. Khoảng hai tiếng sau hắn lại bất chợt đi ra và lại xuất hiện trước mặt tôi y như thế. Có khi tôi, điên tiết, chẳng thèm hỏi hắn cần gì nữa mà tự mình ngẩng phắt đầu lên, ra lệnh, và cũng nhìn thẳng lại hắn. Chúng tôi nhìn nhau như vậy chừng hai phút; cuối cùng hắn quay đi, chậm rãi và trịnh trọng, rồi lại biến mất hai tiếng.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.24": "Nếu thế vẫn chưa làm tôi tỉnh ra và tôi cứ tiếp tục nổi loạn, thì hắn bỗng thở dài, vừa nhìn tôi vừa thở dài, dài và sâu, như thể chỉ riêng một tiếng thở dài ấy đã đo hết chiều sâu của sự sa đọa đạo đức của tôi, và dĩ nhiên rốt cuộc hắn hoàn toàn thắng: tôi điên tiết, hét lên, nhưng việc cần làm thì rốt cuộc vẫn bị ép làm.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.25": "Lần này cũng vậy, các màn “ánh nhìn nghiêm khắc” quen thuộc vừa mới bắt đầu, tôi đã lập tức mất tự chủ và lao vào hắn trong cơn điên. Dù sao lúc ấy tôi vốn cũng đã bực quá rồi.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.26": "— Đứng lại! — tôi gào trong cơn cuồng loạn khi hắn chầm chậm, im lặng quay đi, một tay sau lưng, để về phòng, — đứng lại! quay lại, tao bảo mày quay lại! — chắc hẳn tôi gầm lên một cách không tự nhiên đến mức hắn quay lại và còn có phần ngạc nhiên mà nhìn tôi chăm chăm. Nhưng vẫn không nói một lời, và chính điều đó làm tôi điên.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.27": "— Ai cho mày vào chỗ tao không xin phép mà lại còn nhìn tao như thế? Trả lời!", "dostoevsky-notes-from-underground:19.28": "Nhưng nhìn tôi bình thản chừng nửa phút, hắn lại bắt đầu quay đi.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.29": "— Đứng lại! — tôi rống lên, lao tới gần hắn, — không được nhúc nhích! Thế. Giờ trả lời: mày vào để nhìn cái gì?", "dostoevsky-notes-from-underground:19.30": "— Nếu giờ ông có gì sai bảo tôi, thì việc của tôi là làm, — hắn đáp, lại sau một lúc im lặng, khẽ khàng, nói lúng búng từng tiếng, nhướng mày và bình thản nghiêng đầu từ vai nọ sang vai kia, — và tất cả với vẻ bình thản đến phát khiếp.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.31": "— Không phải, không phải chuyện đó tao hỏi mày, đồ đao phủ! — tôi hét, run lên vì giận. — Để tao nói cho mày biết, đồ đao phủ, vì sao mày vào đây: mày thấy tao không phát tiền công, tự mày không chịu hạ mình đến xin, vì kiêu, thế là mày vào với những cái nhìn ngu xuẩn để phạt tao, hành tao, mà mày không biết, đồ đao phủ, rằng thế là ngu, ngu, ngu, ngu, ngu thế nào!", "dostoevsky-notes-from-underground:19.32": "Hắn định lặng lẽ quay đi nữa, nhưng tôi túm lấy hắn.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.33": "— Nghe đây, — tôi quát hắn. — Tiền đây, thấy không; đây này! (tôi rút chúng ra khỏi ngăn bàn) cả bảy rúp, nhưng mày sẽ không nhận được, không nhậ-ận được cho đến khi nào mày đến kính cẩn, cúi đầu nhận lỗi, xin tao tha thứ. Nghe rõ chưa!", "dostoevsky-notes-from-underground:19.34": "— Không đời nào có chuyện đó, — hắn đáp, với một vẻ tự tin không tự nhiên.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.35": "— Sẽ có! — tôi quát, — tao lấy danh dự ra thề với mày, sẽ có!", "dostoevsky-notes-from-underground:19.36": "— Mà tôi cũng chẳng có gì phải xin ông tha thứ, — hắn nói tiếp, như hoàn toàn không để ý đến những tiếng hét của tôi, — vì chính ông đã gọi tôi là “đao phủ”, thế là tôi lúc nào cũng có thể ra đồn khu kiện ông tội xúc phạm.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.37": "— Đi! Kiện đi! — tôi rống lên, — đi ngay bây giờ, ngay phút này, ngay giây này! Nhưng mày vẫn là đao phủ! đao phủ! đao phủ! — Nhưng hắn chỉ nhìn tôi, rồi quay đi, và chẳng buồn nghe những tiếng gào gọi của tôi nữa, êm ả bước về phòng mình, không ngoái lại.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.38": "“Nếu không có Liza thì đã chẳng có chuyện này!” — tôi quyết định với chính mình. Rồi đứng im một phút, trịnh trọng và nghiêm nghị, nhưng tim đập chậm và mạnh, tôi tự mình đi tới chỗ hắn sau tấm bình phong.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.39": "— Apollon! — tôi nói khẽ và rành rọt, nhưng thở hổn hển, — đi ngay lập tức, không chậm trễ chút nào, gọi cảnh sát khu đến!", "dostoevsky-notes-from-underground:19.40": "Trong lúc đó hắn đã ngồi vào bàn, đeo kính, và cầm lên thứ gì đó để khâu. Nhưng nghe lệnh của tôi, hắn bỗng phì cười.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.41": "— Đi ngay, ngay phút này! — đi, nếu không thì mày không tưởng tượng nổi chuyện gì sẽ xảy ra đâu!", "dostoevsky-notes-from-underground:19.42": "— Đúng là ông không còn tỉnh táo, — hắn nhận xét, thậm chí không ngẩng đầu, vẫn ngọng nghịu chậm rãi như cũ và tiếp tục xỏ chỉ. — Đã ai thấy bao giờ có người tự mình đi tố mình với quan trên? Còn nói chuyện dọa, — ông chỉ tổ uổng hơi, vì — sẽ chẳng có chuyện gì đâu.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.43": "— Đi! — tôi rít lên, túm vai hắn. Tôi cảm thấy sắp sửa đánh hắn đến nơi.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.44": "Nhưng tôi không hề nghe thấy, đúng lúc ấy cánh cửa từ gian ngoài chợt mở ra, nhẹ và chậm, và một bóng người bước vào, dừng lại, ngơ ngác nhìn chúng tôi. Tôi ngó sang, chết lặng vì xấu hổ và lao vào phòng mình. Ở đó, hai tay túm lấy tóc, tôi dựa đầu vào tường và đông cứng trong tư thế ấy.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.45": "Chừng hai phút sau vang lên tiếng bước chân chậm rãi của Apollon.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.46": "— Ngoài kia có một cô nào đó hỏi ông, — hắn nói, nhìn tôi đặc biệt nghiêm nghị, rồi nép sang bên và để lọt vào — Liza. Hắn không chịu đi, còn nhìn chúng tôi chế giễu.", "dostoevsky-notes-from-underground:19.47": "— Đi đi! đi đi! — tôi ra lệnh cho hắn, rối loạn. Đúng lúc ấy chiếc đồng hồ của tôi gắng sức, rít lên và điểm bảy giờ.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.1": "Phần II · Chương IX", "dostoevsky-notes-from-underground:20.2": "Hãy mạnh dạn và tự do bước vào\nNgôi nhà ta, làm bà chủ toàn quyền!", "dostoevsky-notes-from-underground:20.3": "Cũng trích từ bài thơ ấy", "dostoevsky-notes-from-underground:20.4": "Tôi đứng trước cô, tả tơi, bị bôi nhọ, ngượng ngùng đến ghê tởm, và hình như còn đang cười, hết sức gắng kéo vạt chiếc áo choàng bông lùng nhùng của mình che lại, đúng y như cách tôi vừa mới đây, trong lúc suy sụp, đã hình dung. Apollon đứng trên đầu chúng tôi chừng hai phút rồi bỏ đi, nhưng tôi chẳng khá hơn. Tệ nhất là cô cũng bỗng ngượng, đến mức tôi chẳng ngờ nổi. Dĩ nhiên là vì nhìn tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.5": "— Ngồi đi, — tôi nói theo quán tính và kéo một chiếc ghế lại gần bàn cho cô, còn mình ngồi xuống đi-văng. Cô ngồi xuống ngay, ngoan ngoãn, mở to mắt nhìn tôi và rõ ràng đang chờ đợi ở tôi điều gì đó. Chính cái ngây thơ của sự chờ đợi ấy làm tôi phát điên, nhưng tôi kìm lại.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.6": "Đúng lúc này lẽ ra phải cố không để ý gì, làm như mọi chuyện bình thường, vậy mà cô… Và tôi mơ hồ cảm thấy cô sẽ trả giá đắt cho tất cả những điều này.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.7": "— Cô bắt gặp tôi trong cảnh lạ lùng, Liza, — tôi mở lời, lắp bắp, biết rõ rằng chính là không nên mở đầu như thế.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.8": "— Không, không, đừng nghĩ gì! — tôi kêu lên khi thấy cô bỗng đỏ mặt, — tôi không xấu hổ vì cảnh nghèo của mình… Trái lại, tôi ngẩng cao đầu nhìn cảnh nghèo của tôi. Tôi nghèo nhưng cao thượng… Có thể vừa nghèo vừa cao thượng, — tôi lẩm bẩm. — Mà này… cô uống trà nhé?", "dostoevsky-notes-from-underground:20.9": "— Không… — cô định nói.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.10": "— Khoan đã!", "dostoevsky-notes-from-underground:20.11": "Tôi bật dậy và chạy sang chỗ Apollon. Phải chui xuống đâu đó chứ.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.12": "— Apollon, — tôi thì thào, nói nhanh như sốt, ném trước mặt hắn bảy rúp vẫn nắm trong nắm tay suốt từ nãy, — tiền công của mày đây; thấy không, tao phát đây; nhưng đổi lại mày phải cứu tao: lập tức mang từ quán ăn về trà và mười cái bánh bít cốt. Nếu mày không chịu đi thì mày sẽ làm khổ một con người! Mày không biết đó là người đàn bà thế nào đâu… Đó là — tất cả! Có thể mày nghĩ gì đó… Nhưng mày không biết đó là người đàn bà thế nào!…", "dostoevsky-notes-from-underground:20.13": "Apollon, đã ngồi vào việc và đã đeo kính lại, lúc đầu không rời cây kim, im lặng liếc xéo đống tiền; rồi chẳng thèm để ý đến tôi cũng chẳng đáp lời nào, tiếp tục lúi húi với sợi chỉ hắn vẫn đang xỏ. Tôi đứng chờ ba phút trước mặt hắn, hai tay khoanh à la Napoléon. Thái dương tôi ướt mồ hôi; mặt tôi tái đi, tôi cảm thấy thế. Nhưng tạ ơn Chúa, chắc nhìn tôi hắn cũng động lòng thương. Xong sợi chỉ, hắn chậm rãi nhổm dậy, chậm rãi đẩy ghế, chậm rãi tháo kính, chậm rãi đếm tiền và cuối cùng, hỏi tôi qua vai: lấy phần đủ nhé? rồi chậm rãi ra khỏi phòng. Lúc quay lại chỗ Liza, dọc đường tôi chợt nghĩ: hay là cứ thế này, trong chiếc áo choàng rách, chạy trốn đi đâu cũng được, rồi muốn ra sao thì ra.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.14": "Tôi lại ngồi xuống. Cô nhìn tôi bồn chồn.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.15": "Mấy phút chúng tôi im lặng.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.16": "— Tôi sẽ giết hắn! — tôi bỗng hét lên, đập mạnh nắm tay xuống bàn, khiến mực bắn tung khỏi lọ.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.17": "— Ôi, anh làm gì thế! — cô kêu lên, giật nảy mình.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.18": "— Tôi sẽ giết hắn, giết hắn! — tôi rít, đập bàn, hoàn toàn điên dại mà đồng thời hiểu rõ rằng điên dại thế này thật ngu xuẩn.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.19": "— Cô không biết đâu, Liza, tên đao phủ này đối với tôi là gì. Hắn là đao phủ của tôi… Giờ hắn đi mua bánh; hắn…", "dostoevsky-notes-from-underground:20.20": "Và bỗng tôi bật khóc nức nở. Đó là một cơn kích động. Giữa những tiếng nấc, tôi xấu hổ biết chừng nào; nhưng không sao kìm được. Cô hoảng sợ.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.21": "— Anh sao thế! anh làm sao thế! — cô kêu lên, cuống quýt quanh tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.22": "— Nước, đưa tôi nước, ở kia kìa! — tôi lầm bầm bằng giọng yếu ớt, dù trong bụng biết rõ mình hoàn toàn có thể chẳng cần nước và chẳng cần lầm bầm yếu ớt như thế. Nhưng tôi, như người ta nói, đang diễn, để giữ thể diện, dù cơn kích động ấy là thật.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.23": "Cô đưa tôi nước, nhìn tôi như người lạc hồn. Đúng lúc ấy Apollon mang trà vào. Tôi chợt thấy cốc trà bình thường, tầm thường ấy sau tất cả những gì đã xảy ra thật là khiếm nhã và tồi tàn khủng khiếp, và tôi đỏ mặt. Liza nhìn Apollon thậm chí với vẻ sợ hãi. Hắn đi ra, không liếc chúng tôi.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.24": "— Liza, cô khinh tôi phải không? — tôi nói, nhìn thẳng vào cô, run lên vì nóng lòng muốn biết cô nghĩ gì.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.25": "Cô bối rối và không đáp được gì.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.26": "— Uống trà đi! — tôi buông, cay nghiệt. Tôi giận chính mình, nhưng dĩ nhiên người phải chịu là cô. Một cơn giận khủng khiếp với cô bỗng sôi lên trong tim tôi; tưởng như tôi có thể giết cô. Để trả thù cô, tôi thề thầm là suốt thời gian này không nói với cô một lời nào. “Chính cô ta là nguyên nhân của tất cả”, tôi nghĩ.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.27": "Sự im lặng của chúng tôi kéo dài đã năm phút. Trà đặt trên bàn; chúng tôi không động đến: tôi đến mức cố ý không bắt đầu uống để đè nặng thêm lên cô; còn cô, tự mình bắt đầu thì ngượng. Mấy lần cô nhìn tôi, buồn bã không hiểu. Tôi cứ khăng khăng im lặng. Người chịu khổ nhất tất nhiên là chính tôi, vì tôi hoàn toàn ý thức được sự thấp hèn ghê tởm của cái ngu xuẩn độc địa này, mà đồng thời không sao tự kìm lại được.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.28": "— Tôi muốn… ra khỏi chỗ đó… hẳn, — cô mở lời, để phá tan im lặng bằng cách nào đó, nhưng tội nghiệp thay! chính chuyện ấy là chuyện không nên bắt đầu nói vào một phút vốn đã ngu ngốc như thế, với một con người vốn đã ngu ngốc như tôi. Tim tôi thậm chí đau nhói vì thương cho sự vụng về và sự thẳng thắn không đúng chỗ của cô. Nhưng cái gì đó xấu xa trong tôi lập tức đè bẹp toàn bộ lòng thương; thậm chí còn xúi tôi thêm nữa: thế gian này cứ tan nát đi! Lại qua thêm năm phút.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.29": "— Tôi có làm phiền anh không? — cô rụt rè mở lời, khẽ đến khó nghe, và bắt đầu đứng dậy.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.30": "Nhưng ngay khi tôi thấy tia lóe đầu tiên của lòng tự trọng bị xúc phạm ấy, tôi đã run lên vì giận và lập tức bùng nổ.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.31": "— Cô đến chỗ tôi làm gì, nói cho tôi nghe thử xem? — tôi bắt đầu, thở không ra hơi và thậm chí chẳng đoái hoài đến trật tự lô-gích trong lời mình. Tôi muốn nói hết một lúc, tuôn một mạch; tôi thậm chí chẳng lo phải bắt đầu từ đâu.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.32": "— Cô đến làm gì? Trả lời! Trả lời! — tôi gào, gần như không còn nhớ nổi mình. — Để tôi nói cô nghe, thưa cô, vì sao cô đến. Cô đến vì hồi đó tôi nói với cô những lời thương hại. Thế là cô mềm lòng, rồi lại thèm “những lời thương hại”. Vậy thì biết đi, biết đi, hồi đó tôi cười nhạo cô. Bây giờ cũng cười nhạo. Cô run cái gì? Phải, cười nhạo! Trước đó tôi bị sỉ nhục ở bữa tiệc, bởi chính cái bọn đến chỗ các cô trước tôi ấy. Tôi đến chỗ các cô để đập một thằng trong bọn, tên sĩ quan; nhưng không được, không gặp; nỗi nhục thì phải trút lên ai đó, phải đòi lại phần mình, cô lọt vào tay, tôi trút cơn độc lên cô và cười nhạo cô. Tôi bị hạ nhục thì tôi cũng muốn hạ nhục; tôi bị chà thành giẻ thì tôi cũng muốn phô quyền… Chuyện là thế đó, vậy mà cô lại tưởng hồi đó tôi cố ý đến cứu cô, hả? Cô nghĩ thế à? Cô nghĩ thế à?", "dostoevsky-notes-from-underground:20.33": "Tôi biết có thể cô sẽ rối và không hiểu các chi tiết; nhưng tôi cũng biết cô sẽ hiểu rất rõ bản chất. Và đúng thế. Cô tái đi như tấm khăn, muốn nói gì đó, môi cô méo xệch đau đớn; nhưng như bị chém một nhát rìu, cô ngã xuống ghế. Và suốt lúc sau đó cô nghe tôi, miệng há, mắt mở to, run lên vì nỗi sợ khủng khiếp. Sự trơ trẽn lạnh lùng, sự trơ trẽn lạnh lùng trong lời tôi đã đè bẹp cô…", "dostoevsky-notes-from-underground:20.34": "— Cứu! — tôi nói tiếp, bật khỏi ghế và chạy tới chạy lui trước mặt cô trong phòng, — cứu khỏi cái gì! Biết đâu chính tôi còn tệ hơn cô. Sao hồi đó khi tôi giảng đạo cho cô nghe mà cô không ném thẳng vào mặt tôi: “Thế còn anh, anh ghé chỗ chúng tôi làm gì? Giảng luân lý à?” Quyền lực, hồi đó tôi cần quyền lực, cần trò chơi, cần moi cho bằng được nước mắt của cô, sự hạ mình của cô, cơn kích động của cô — đó, hồi đó tôi cần thế đấy! Chính tôi hồi đó cũng không chịu nổi, vì tôi là thứ cặn bã, tôi hoảng, và quỷ biết vì sao, tôi ngu ngốc đưa cô địa chỉ. Vậy mà sau đó, chưa về đến nhà, tôi đã chửi cô tơi bời vì cái địa chỉ ấy. Tôi đã ghét cô, vì hồi đó tôi nói dối cô. Vì tôi chỉ chơi bằng lời, mơ trong đầu, còn trên thực tế tôi cần cái gì, cô biết không: cần các cô tan xác đi, đấy! Tôi cần yên ổn. Chỉ cần đừng ai quấy rầy tôi, tôi sẵn sàng bán cả thiên hạ lấy một kopeck. Thế gian tan nát hay tôi không được uống trà? Tôi nói: cho thế gian tan nát, miễn là tôi lúc nào cũng được uống trà. Cô biết điều đó hay không? Còn tôi thì tôi biết tôi là đồ bần tiện, đồ hèn, đồ ích kỷ, đồ lười. Ba ngày nay tôi run lên vì sợ cô đến. Mà cô biết ba ngày ấy cái gì làm tôi lo nhất không? Là hồi đó tôi hiện ra trước cô như một anh hùng thế kia, mà bây giờ cô bỗng thấy tôi trong cái áo choàng rách này, một thằng ăn mày, ghê tởm. Vừa nãy tôi nói là tôi không xấu hổ vì cảnh nghèo; vậy biết đi, tôi xấu hổ, xấu hổ hơn hết, sợ hơn hết, còn hơn nếu tôi ăn cắp, vì tôi hám hư danh đến mức như thể bị lột da, và chỉ cần không khí chạm vào cũng đau. Mà chẳng lẽ đến giờ cô vẫn chưa đoán ra rằng tôi sẽ không bao giờ tha thứ cho cô vì cô bắt gặp tôi trong cái áo choàng rách này, lúc tôi lao vào Apollon như con chó con dữ. Cái kẻ phục sinh, anh hùng một thời kia, lao vào tên đầy tớ như con chó xồm ghẻ lở, còn hắn thì cười! Và những giọt nước mắt vừa nãy, mà trước mặt cô tôi không kìm được như mụ đàn bà bị làm nhục, tôi sẽ không bao giờ tha cho cô! Và điều bây giờ tôi thú nhận với cô, tôi cũng sẽ không bao giờ tha cho cô! Phải, — cô, chỉ mình cô phải trả giá cho tất cả, vì cô đã lọt vào tay đúng lúc, vì tôi là đồ bần tiện, vì tôi là con sâu bẩn nhất, buồn cười nhất, vụn vặt nhất, ngu nhất, ghen tị nhất trong tất cả những con sâu trên mặt đất, những con chẳng hề hơn gì tôi, nhưng quỷ biết vì sao, chẳng bao giờ ngượng; còn tôi thì cả đời sẽ bị bất cứ con chấy nào búng cho một cái — và đó là nét của tôi! Tôi cần quái gì việc cô chẳng hiểu gì trong đó! Và tôi, tôi cần quái gì cô và chuyện cô chết dở ở đó hay không? Cô có hiểu không, bây giờ, sau khi nói hết với cô, tôi sẽ ghét cô đến thế nào vì cô đã ở đây và nghe? Con người chỉ nói ra như thế một lần trong đời, mà cũng chỉ trong cơn kích động!… Cô còn muốn gì nữa? Sau tất cả những điều này, cô còn đứng chình ình trước mặt tôi, hành hạ tôi, không chịu đi là sao?", "dostoevsky-notes-from-underground:20.35": "Nhưng đến đây xảy ra một tình huống lạ.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.36": "Tôi quen nghĩ và hình dung mọi thứ theo sách vở, quen hình dung mọi thứ trên đời đúng như tự mình từng bịa ra trong mộng tưởng, đến nỗi lúc ấy tôi thậm chí không hiểu ngay tình huống lạ đó. Mà chuyện thế này: Liza, bị tôi sỉ nhục và nghiền nát, đã hiểu nhiều hơn rất nhiều so với tôi tưởng. Từ tất cả những điều này cô hiểu cái mà người đàn bà bao giờ cũng hiểu trước hết, nếu yêu thật lòng, đó là: chính tôi mới là kẻ bất hạnh.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.37": "Nỗi sợ và nỗi tủi nhục trên gương mặt cô trước hết nhường chỗ cho sự kinh ngạc đau xót. Khi tôi bắt đầu gọi mình là đồ bần tiện, đồ hèn và nước mắt tôi tuôn (tôi nói cả tràng ấy trong nước mắt), cả khuôn mặt cô giật lên vì một cơn co thắt nào đó. Cô định đứng dậy, ngăn tôi lại; nhưng khi tôi nói xong, cô không chú ý đến những tiếng gào của tôi: “Sao cô còn ở đây” sao không đi!\" — mà chú ý đến chuyện chắc hẳn chính tôi phải rất đau khổ mới nói ra được tất cả những điều này. Vả lại cô vốn bị vùi dập quá, tội nghiệp; cô coi mình thấp kém hơn tôi vô hạn; cô lấy đâu ra mà giận, mà tủi? Cô bỗng bật khỏi ghế trong một thôi thúc không kìm nổi và, hết thảy hướng về tôi, nhưng vẫn rụt rè không dám rời chỗ, đưa hai tay về phía tôi… Đến đây tim tôi cũng đảo lộn. Rồi cô bỗng lao đến tôi, vòng tay ôm cổ tôi và khóc. Tôi cũng không chịu nổi và nức nở như chưa bao giờ từng thế…", "dostoevsky-notes-from-underground:20.38": "— Người ta không cho tôi… không cho tôi được… tốt! — tôi nói được mấy chữ, rồi đi tới đi-văng, đổ sấp xuống và nức nở suốt mười lăm phút trong một cơn kích động thật sự. Cô ghé sát tôi, ôm tôi và như đông cứng trong cái ôm đó.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.39": "Nhưng điều gốc là, cơn kích động rồi cũng phải qua. Và thế là (tôi đang viết sự thật ghê tởm), nằm sấp trên đi-văng, vùi mặt vào chiếc gối da tồi tàn của mình, tôi bắt đầu từng chút một, từ xa xa, vô ý mà không sao cưỡng nổi, cảm thấy rằng bây giờ tôi thật khó mà ngẩng đầu và nhìn thẳng vào mắt Liza. Tôi xấu hổ vì cái gì? — không biết, nhưng tôi xấu hổ. Trong cái đầu rối loạn của tôi cũng hiện ra rằng các vai giờ đã hoàn toàn đổi chỗ, rằng bây giờ nữ anh hùng là cô, còn tôi là sinh vật bị sỉ nhục và nghiền nát y như cô đã từng là trước mặt tôi đêm ấy — bốn ngày trước… Và tất cả những điều đó đến với tôi ngay trong những phút tôi còn nằm sấp trên đi-văng!", "dostoevsky-notes-from-underground:20.40": "Trời ơi! chẳng lẽ hồi đó tôi ghen với cô?", "dostoevsky-notes-from-underground:20.41": "Tôi không biết, đến giờ vẫn chưa quyết định được, còn hồi đó dĩ nhiên tôi còn ít hiểu hơn bây giờ. Không có quyền lực và sự chuyên chế đối với ai đó thì tôi không sống nổi… Nhưng… nhưng lý lẽ thì chẳng giải thích được gì, thành thử cũng chẳng có gì để lý lẽ.", "dostoevsky-notes-from-underground:20.42": "Dù sao tôi cũng vượt qua được mình và ngẩng đầu lên; sớm muộn cũng phải ngẩng… Và đến giờ tôi vẫn chắc rằng chính vì tôi xấu hổ khi nhìn cô mà bỗng trong tim tôi lúc đó bùng lên và cháy lên một cảm giác khác… cảm giác thống trị và chiếm hữu. Mắt tôi lóe lên đam mê, và tôi siết chặt hai tay cô. Tôi ghét cô biết bao, và tôi bị cô cuốn hút biết bao trong phút ấy! Cảm giác này tiếp sức cho cảm giác kia. Điều đó giống gần như một sự trả thù!… Trên mặt cô thoạt đầu hiện ra như là sự ngơ ngác, như thậm chí là sợ hãi, nhưng chỉ trong thoáng chốc. Cô ôm tôi, nồng nhiệt và say sưa.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.1": "Phần II · Chương X", "dostoevsky-notes-from-underground:21.2": "Mười lăm phút sau, tôi chạy tới chạy lui trong phòng với nỗi sốt ruột điên cuồng, chốc chốc lại đến chỗ bình phong, nhìn qua khe sang Liza. Cô ngồi trên sàn, gục đầu lên giường và chắc đang khóc. Nhưng cô không đi, mà chính điều đó làm tôi bực. Lần này cô đã biết hết. Tôi đã sỉ nhục cô tận cùng, nhưng… chẳng có gì để kể. Cô đoán ra rằng cơn đam mê bốc lên của tôi chính là sự trả thù, là một sự hạ nhục mới đối với cô, và rằng vào mối căm ghét gần như vô đối tượng lúc nãy của tôi giờ đã thêm một mối căm ghét cá nhân, ghen tị với cô… Nhưng thôi, tôi không khẳng định cô đã hiểu rõ ràng tất cả; mà cô hiểu trọn vẹn rằng tôi là con người đê tiện và nhất là không có khả năng yêu cô.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.3": "Tôi biết người ta sẽ bảo tôi rằng thế là phi lý, — phi lý khi một người lại có thể xấu xa, ngu xuẩn như tôi; có khi còn thêm rằng phi lý khi không yêu cô, hoặc ít nhất không biết trân trọng tình yêu ấy. Sao lại phi lý? Thứ nhất, tôi cũng không còn khả năng yêu, vì, tôi nhắc lại, với tôi yêu nghĩa là chuyên chế và hơn người về mặt đạo đức. Cả đời tôi không sao hình dung nổi một thứ tình yêu nào khác, và đến mức giờ đây đôi khi tôi nghĩ rằng chính tình yêu là cái quyền được người mình yêu tự nguyện trao cho mình để chuyên chế lên họ. Ngay trong những giấc mơ dưới hầm của mình, tôi cũng chưa bao giờ hình dung tình yêu khác đi ngoài một cuộc chiến, bao giờ cũng mở đầu bằng căm ghét và kết thúc bằng sự khuất phục về đạo đức, rồi sau đó thì chẳng còn hình dung nổi phải làm gì với đối tượng đã khuất phục. Mà có gì phi lý đâu, khi tôi đã kịp làm đồi bại mình về đạo đức đến thế, đã xa rời “cuộc sống sống động” đến thế, đến nỗi lúc nãy dám trách móc, làm cô xấu hổ vì cô đến chỗ tôi để nghe “những lời thương hại”; mà chính tôi không đoán ra rằng cô đến hoàn toàn không phải để nghe những lời thương hại, mà để yêu tôi, bởi với người đàn bà, trong tình yêu chứa đựng toàn bộ sự phục sinh, toàn bộ sự cứu rỗi khỏi bất cứ sự diệt vong nào và toàn bộ sự tái sinh, và nó không thể biểu hiện cách nào khác ngoài điều đó. Tuy nhiên, tôi cũng chẳng ghét cô đến thế khi chạy quanh phòng và ngó qua khe sau bình phong. Tôi chỉ thấy nặng nề không chịu nổi vì cô ở đây. Tôi muốn cô biến đi. Tôi muốn “yên ổn”, muốn ở lại một mình dưới hầm. “Cuộc sống sống động”, vì chưa quen, đã đè tôi đến nỗi thở cũng khó.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.4": "Nhưng thêm vài phút nữa trôi qua mà cô vẫn không đứng dậy, như đang mê man. Tôi vô liêm sỉ đến mức khẽ gõ vào bình phong để nhắc cô… Cô bỗng giật mình, bật khỏi chỗ và vội đi tìm khăn, mũ, áo lông, như đang chạy trốn khỏi tôi tới đâu đó… Hai phút sau cô chậm rãi bước ra từ sau bình phong và nhìn tôi nặng nề. Tôi cười gằn, mà gượng gạo, cho phải phép, rồi quay đi khỏi ánh mắt cô.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.5": "— Chào anh, — cô nói, đi về phía cửa.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.6": "Tôi bỗng chạy tới bên cô, nắm lấy tay cô, mở ra, nhét vào… rồi lại siết lại. Rồi lập tức quay đi và nhảy vội sang góc khác, để ít nhất không phải thấy…", "dostoevsky-notes-from-underground:21.7": "Tôi định lập tức nói dối — viết rằng tôi làm thế vô ý, không nhớ mình, bối rối, ngu ngốc. Nhưng tôi không muốn nói dối, nên nói thẳng: tôi mở tay cô ra và đặt vào đó… vì giận. Tôi nghĩ ra việc này khi chạy đi chạy lại trong phòng, còn cô ngồi sau bình phong. Nhưng điều này thì tôi dám chắc: tôi làm cái tàn nhẫn ấy, tuy cố ý, nhưng không phải từ trái tim, mà từ cái đầu xấu của tôi. Cái tàn nhẫn ấy giả tạo, đầu óc, cố bịa ra, sách vở đến mức chính tôi cũng không chịu nổi dù chỉ một phút, — thoạt đầu nhảy vào góc để khỏi nhìn, rồi trong xấu hổ và tuyệt vọng đuổi theo Liza. Tôi mở cửa ra gian ngoài và lắng nghe.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.8": "— Liza! Liza! — tôi gọi xuống cầu thang, nhưng rụt rè, nửa giọng…", "dostoevsky-notes-from-underground:21.9": "Không có tiếng đáp; tôi tưởng như nghe tiếng chân cô trên những bậc thang dưới.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.10": "— Liza! — tôi gọi to hơn.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.11": "Không đáp. Nhưng cùng lúc ấy tôi nghe từ dưới, cánh cửa kính ngoài ra phố nặng nề, rít lên, mở ra, rồi nặng nề đóng sập lại. Tiếng vang dội lên cầu thang.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.12": "Cô đã đi. Tôi quay về phòng, nghĩ ngợi. Tôi nặng nề khủng khiếp.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.13": "Tôi dừng bên bàn, cạnh chiếc ghế cô vừa ngồi, nhìn trước mặt vô nghĩa. Trôi qua chừng một phút, bỗng tôi giật bắn cả người: ngay trước mặt, trên bàn, tôi thấy… nói tóm lại, tôi thấy tờ giấy bạc năm rúp màu xanh, nhàu nát, chính tờ mà một phút trước tôi đã siết vào tay cô. Đó là tờ giấy ấy; không thể là tờ khác; trong nhà cũng chẳng có tờ nào khác. Vậy là cô đã kịp buông nó khỏi tay xuống bàn đúng lúc tôi nhảy sang góc kia.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.14": "Sao nào? tôi có thể đoán trước cô sẽ làm thế. Tôi có thể đoán trước ư? Không. Tôi ích kỷ đến mức, thực sự không tôn trọng con người đến mức, thậm chí không thể tưởng tượng rằng cô cũng sẽ làm thế. Điều này tôi không chịu nổi. Một khoảnh khắc sau, tôi như kẻ điên lao đi mặc áo, khoác lên người cái gì kịp khoác trong cơn cuống, rồi chạy bổ ra đuổi theo cô. Cô chưa đi được hai trăm bước khi tôi chạy ra phố.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.15": "Phố yên ắng, tuyết rơi, rơi gần như thẳng đứng, trải một lớp đệm lên vỉa hè và con phố vắng. Không một người qua đường, không một tiếng động. Những ngọn đèn leo lét một cách buồn bã và vô ích. Tôi chạy hai trăm bước tới ngã tư và dừng lại.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.16": "“Cô đi đâu rồi? mà sao mình lại chạy theo cô? Để làm gì? Để quỵ trước mặt cô, nức nở hối hận, hôn chân cô, van xin tha thứ! Tôi cũng muốn thế; cả ngực tôi như xé thành từng mảnh, và không bao giờ, không bao giờ tôi nhớ lại khoảnh khắc này mà dửng dưng được. Nhưng — để làm gì? — tôi nghĩ. — Chẳng phải có thể ngay mai tôi sẽ ghét cô, chính vì hôm nay đã hôn chân cô sao? Tôi có đem lại hạnh phúc cho cô không? Chẳng phải hôm nay tôi lại biết, lần thứ trăm, giá trị của mình sao? Chẳng phải tôi sẽ hành hạ cô sao!”", "dostoevsky-notes-from-underground:21.17": "Tôi đứng trên tuyết, nhìn vào màn sương đục, và nghĩ chuyện ấy.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.18": "“Chẳng phải tốt hơn, tốt hơn, — sau này về nhà tôi mơ tưởng, lấy mơ tưởng át cơn đau sống động trong tim, — chẳng phải sẽ tốt hơn nếu giờ đây cô mang theo mình sự sỉ nhục mãi mãi? Sỉ nhục, — mà đó chính là sự thanh tẩy; là thứ ý thức cay nghiệt và đau nhất! Ngay ngày mai tôi sẽ làm bẩn tâm hồn cô bằng chính mình và làm kiệt trái tim cô. Còn sự sỉ nhục thì giờ đây sẽ không bao giờ tắt trong cô, và dù bùn đang chờ cô có bẩn đến đâu, — sự sỉ nhục sẽ nâng cô lên và thanh lọc cô… bằng căm ghét… hừm… có thể bằng cả tha thứ… Nhưng mà, như thế cô có nhẹ lòng hơn không?”", "dostoevsky-notes-from-underground:21.19": "Mà quả thật: chính tôi bây giờ cũng tự đặt ra một câu hỏi vu vơ: cái gì hơn — hạnh phúc rẻ tiền hay đau khổ cao cả? Nào, cái nào hơn?", "dostoevsky-notes-from-underground:21.20": "Tôi mường tượng như thế khi ngồi tối đó ở nhà, gần chết vì đau đớn trong lòng. Chưa bao giờ tôi chịu nhiều đau khổ và hối hận đến thế; nhưng liệu có thể có chút nghi ngờ nào, khi tôi chạy ra khỏi nhà, rằng tôi sẽ không quay về từ giữa đường? Tôi không bao giờ gặp lại Liza và không nghe gì về cô nữa. Tôi nói thêm rằng tôi còn hài lòng lâu với câu nói về cái lợi của sự sỉ nhục và căm ghét, mặc dù chính tôi lúc đó suýt ốm vì sầu.", "dostoevsky-notes-from-underground:21.21": "Ngay cả bây giờ, bao nhiêu năm sau, tất cả những chuyện này nhớ lại vẫn cứ thật khó chịu. Nhiều chuyện giờ nhớ lại thật khó chịu, nhưng… hay là kết thúc “Ghi chép” ở đây? Tôi cho là tôi đã sai khi bắt đầu viết chúng. Ít nhất tôi đã xấu hổ suốt thời gian viết truyện này: vậy thì đây không còn là văn chương, mà là hình phạt cải tạo. Quả thật, kể những câu chuyện dài, chẳng hạn, về việc tôi đã bỏ phí cuộc đời mình bằng sự đồi bại đạo đức trong một góc, bằng thiếu môi trường, bằng thói xa rời đời sống sống động và bằng sự giận dữ hư danh dưới hầm — thề có Chúa, chẳng thú vị gì; tiểu thuyết cần một anh hùng, còn ở đây cố ý gom đủ mọi nét của một kẻ phản anh hùng, và nhất là tất cả những điều này sẽ gây ấn tượng cực kỳ khó chịu, vì tất cả chúng ta đều đã xa rời cuộc sống, tất cả đều què quặt, người ít người nhiều. Thậm chí xa rời đến mức đôi lúc cảm thấy một nỗi ghê tởm nào đó với “cuộc sống sống động” đích thực, nên chẳng chịu nổi khi bị nhắc đến nó. Vì chúng ta đã đi đến chỗ gần như coi “cuộc sống sống động” đích thực là một nhọc nhằn, gần như một chức vụ, và trong bụng ai cũng đồng ý rằng theo sách vẫn hơn. Mà thỉnh thoảng chúng ta lăng xăng làm gì, rồ dại làm gì, đòi hỏi gì? Chính mình cũng không biết đòi gì. Càng tệ cho chúng ta nếu những yêu sách rồ dại ấy được chiều. Nào, thử đi, nào, chẳng hạn cho chúng ta tự chủ hơn một chút, cởi trói tay cho bất cứ ai trong chúng ta, mở rộng vòng hoạt động, nới lỏng sự giám hộ, và chúng ta… tôi quả quyết với các ngài: chúng ta sẽ lập tức xin quay lại sự giám hộ. Tôi biết có thể các ngài sẽ giận tôi vì điều này, sẽ la lên, giậm chân: “Cứ nói về một mình ông và những nỗi khốn khổ dưới hầm của ông thôi, còn đừng có dám nói: ‘tất cả chúng ta’.” Xin lỗi, thưa các ngài, tôi đâu có lấy cái số đông này để tự bào chữa. Còn riêng với tôi, thì trong đời tôi chỉ đẩy đến cùng cực những điều các ngài không dám đẩy đến nửa chừng, mà còn lấy sự hèn nhát của mình làm sự khôn ngoan, và lấy đó tự an ủi, tự lừa mình. Thành thử có khi tôi còn ra “sống động” hơn các ngài. Hãy nhìn kỹ hơn đi! Chúng ta thậm chí không biết cái sống động giờ ở đâu và nó là cái gì, gọi là gì? Bỏ chúng ta lại một mình, không sách, và chúng ta lập tức rối, lạc, — không biết bám vào đâu, giữ lấy điều gì; yêu cái gì và ghét cái gì, kính cái gì và khinh cái gì? Chúng ta thậm chí còn thấy nặng nề vì làm con người, — con người với thân xác và máu thịt thật, của riêng mình; xấu hổ vì điều đó, coi là nhục, và cố làm một thứ nhân loại-chung chưa từng có. Chúng ta là những thai chết lưu, và từ lâu đã chẳng còn được sinh ra từ những người cha còn sống, và điều đó càng ngày càng làm chúng ta ưng ý. Chúng ta bắt đầu thấy ngon rồi. Chẳng mấy chốc sẽ nghĩ ra cách sinh ra từ một ý niệm nào đó. Nhưng thôi; tôi không muốn viết thêm “từ dưới hầm” nữa…", "dostoevsky-notes-from-underground:21.22": "Tuy vậy, “ghi chép” của nhà nghịch lý này vẫn chưa dừng ở đây. Ông ta không chịu nổi và viết tiếp. Nhưng chúng tôi cũng thấy rằng ở đây có thể dừng lại." } }