Hồi ký của người chết Brás Cubas

AO LEITOR

Gửi bạn đọc

Que, no alto do principal de seus livros, confessasse Stendhal havel-o escripto para cem leitores, cousa é que admira e consterna. O que não admira, nem provavelmente consternará é se este outro livro não tiver os cem leitores de Stendhal, nem cincoenta, nem vinte, e quando muito, dez. Dez? Talvez cinco. Trata-se, na verdade, de uma obra diffusa, na qual eu, Braz Cubas, se adoptei a fórma livre de um Sterne, de um Lamb, ou de um de Maistre, não sei se lhe metti algumas rabugens de pessimismo. Póde ser. Obra de finado. Escrevi-a com a penna da galhofa e a tinta da melancholia; e não é difficil antever o que poderá sair desse connubio. Accresce que a gente grave achará no livro umas apparencias de puro romance, ao passo que a gente frivola não achará nelle o seu romance usual; e eil-o ahi fica privado da estima dos graves e do amor dos frivolos, que são as duas columnas maximas da opinião.

Việc Stendhal, ngay đầu cuốn sách lớn nhất của mình, thú nhận rằng ông viết nó cho một trăm người đọc, là điều khiến người ta vừa kinh ngạc vừa rầu lòng. Còn điều không làm ai kinh ngạc, và có lẽ cũng chẳng làm ai rầu lòng, là cuốn sách này của tôi không có nổi một trăm người đọc của Stendhal, không có năm mươi, không có hai mươi, cùng lắm là mười. Mười ư? Có thể chỉ năm. Thật ra đây là một tác phẩm lan man, trong đó tôi, Brás Cubas, nếu đã chọn lối viết phóng túng của một Sterne, một Lamb hay một de Maistre, thì không rõ có lỡ pha vào đó mấy cơn cáu kỉnh của chủ nghĩa bi quan hay không. Cũng có thể. Công trình của người chết mà. Tôi viết nó bằng ngòi bút của trò đùa và thứ mực của nỗi u sầu; và chẳng khó gì mà đoán ra cuộc kết hôn ấy sẽ sinh ra cái gì. Lại thêm, người nghiêm trang sẽ thấy trong sách vài dáng vẻ của tiểu thuyết thuần túy, còn kẻ phù phiếm lại chẳng thấy ở đó thứ tiểu thuyết quen dùng của họ; thế là nó đứng đó, mất lòng quý của người nghiêm trang lẫn tình yêu của kẻ phù phiếm, hai cây cột trụ lớn nhất của dư luận.

Mas eu ainda espero angariar as sympatias da opinião, e o meio efficaz para isso é fugir a um prologo explicito e longo. O melhor prologo é o que contém menos cousas, ou o que as diz de um geito obscuro e truncado. Conseguintemente, evito contar o processo extraordinario que empreguei na composição destas Memorias, trabalhadas cá no outro seculo. Seria curioso, mas nimiamente extenso, e aliás desnecessario ao entendimento da obra. A obra em si mesma é tudo: se te agradar, fino leitor, pago-me da tarefa; se te não agradar, pago-te com um piparote, e adeus.

Nhưng tôi vẫn hy vọng giành được cảm tình của dư luận, và cách hữu hiệu nhất là tránh một lời tựa dài dòng, rõ ràng. Lời tựa hay nhất là lời chứa ít điều nhất, hoặc nói những điều ấy một cách mờ mịt và cụt lủn. Cho nên tôi không kể ra cái phương pháp phi thường mà tôi đã dùng để soạn những hồi ký này, được mài giũa ở bên kia, trong một thế kỷ khác. Chuyện ấy hẳn thú vị, nhưng quá dài, mà vả lại cũng không cần để hiểu tác phẩm. Tác phẩm tự nó là tất cả: nếu nó làm bạn vừa lòng, bạn đọc tinh tế ạ, tôi coi như được trả công; nếu không, tôi trả bạn bằng một cái búng mũi, và xin chào.

Braz Cubas.

Brás Cubas.

AO VERME QUE PRIMEIRO ROEU AS FRIAS CARNES DO MEU CADAVER DEDICO COMO SAUDOSA LEMBRANÇA ESTAS MEMORIAS POSTHUMAS

Tặng con giòi đã gặm những miếng thịt lạnh đầu tiên của xác tôi, với nỗi nhớ thương, những hồi ký sau khi chết này

CAPITULO I. Obito do autor

Chương I. Cái chết của tác giả

Algum tempo hesitei se devia abrir estas memorias pelo principio ou pelo fim, isto é, se poria em primeiro logar o meu nascimento ou a minha morte. Supposto o uso vulgar seja começar pelo nascimento, duas considerações me levaram a adoptar differente methodo: a primeira é que eu não sou propriamente um autor defunto, mas um defunto autor, para quem a campa foi outro berço; a segunda é que o escripto ficaria assim mais galante e mais novo. Moysés, que tambem contou a sua morte, não a poz no introito, mas no cabo: differença radical entre este livro e o Pentateuco.

Có một thời gian tôi phân vân không biết nên mở những hồi ký này từ đầu hay từ cuối, nghĩa là đặt lên trước ngày sinh hay ngày chết của mình. Dẫu thói quen thông thường là bắt đầu bằng ngày sinh, có hai lẽ khiến tôi chọn một phương pháp khác: thứ nhất, tôi không hẳn là một tác giả đã chết, mà là một người chết làm tác giả, đối với tôi nấm mồ chỉ là một chiếc nôi khác; thứ hai, làm vậy cuốn sách sẽ duyên dáng hơn và mới mẻ hơn. Moses, người cũng kể chuyện cái chết của mình, đã không đặt nó ở đoạn mở đầu mà ở cuối: một khác biệt căn bản giữa cuốn sách này và bộ Ngũ Thư.

Dito isto, expirei ás duas horas da tarde de uma sexta feira do mez de agosto de 1869, na minha bella chacara de Catumby. Tinha uns sessenta e quatro annos, rijos e prosperos, era solteiro, possuia cerca de tresentos contos e fui acompanhado ao cemiterio por onze amigos. Onze amigos! Verdade é que não houve cartas nem annuncios. Accresce que chovia—peneirava—uma chuvinha miuda, triste e constante, tão constante e tão triste, que levou um daquelles fieis da ultima hora a intercalar esta engenhosa idéa no discurso que proferiu á beira de minha cova:—«Vós, que o conhecestes, meus senhores, vós podeis dizer commigo que a natureza parece estar chorando a perda irreparavel de um dos mais bellos caracteres que tem honrado a humanidade. Este ar sombrio, estas gotas do ceu, aquellas nuvens escuras que cobrem o azul como um crepe funereo, tudo isso é a dor crua e má que lhe róe á natureza as mais intimas entranhas; tudo isso é um sublime louvor ao nosso illustre finado.»

Nói xong, tôi tắt thở vào hai giờ chiều một ngày thứ Sáu tháng Tám năm 1869, trong khu chácara xinh đẹp của tôi ở Catumbi. Tôi vào khoảng sáu mươi bốn tuổi, còn cứng cáp và sung túc, độc thân, có chừng ba trăm conto, và được mười một người bạn đưa ra nghĩa trang. Mười một người bạn! Đúng là chẳng có thư mời hay cáo phó nào. Lại thêm trời mưa, mưa bụi, một cơn mưa nhỏ, buồn và dai dẳng, dai dẳng và buồn đến mức khiến một trong những kẻ trung thành giờ chót ấy xen vào bài diễn văn đọc bên mép huyệt tôi một ý rất khéo: “Thưa quý vị, quý vị đã biết ông ấy, quý vị cùng tôi có thể nói rằng thiên nhiên dường như đang khóc cái mất không gì bù đắp được của một trong những tính cách đẹp nhất từng làm vinh dự cho loài người. Bầu không khí u ám này, những giọt nước của trời này, những đám mây đen kia phủ lên màu xanh như tấm vải tang, tất cả là nỗi đau sống sượng và nghiệt ngã đang gặm những ruột gan sâu kín nhất của thiên nhiên; tất cả là một lời ca ngợi cao cả dành cho vị quá cố lẫy lừng của chúng ta.”

Bom e fiel amigo! Não, não me arrependo das vinte apolices que lhe deixei. E foi assim que cheguei á clausula dos meus dias; foi assim que me encaminhei para o undiscovered country de Hamlet, sem as ancias nem as duvidas do moço principe, mas pausado e tropego, como quem se retira tarde do expectaculo. Tarde e aborrecido. Viram-me ir umas nove ou dez pessoas, entre ellas tres senhoras,—minha irmã Sabina, casada com o Cotrim,—a filha, um lyrio do valle,—e... Tenham paciencia! daqui a pouco lhes direi quem era a terceira senhora. Contentem-se de saber que essa anonyma, ainda que não parenta, padeceu mais do que as parentas. É verdade, padeceu mais. Não digo que se carpisse, não digo que se deixasse rolar pelo chão, epileptica. Nem o meu obito era cousa altamente dramatica... Um solteirão que expira aos sessenta e quatro annos, não parece que reuna em si todos os elementos de uma tragedia. E dado que sim, o que menos convinha a essa anonyma era apparental-o. De pé, á cabeceira da cama, com os olhos estúpidos, a boca entreaberta, a triste senhora mal podia crêr na minha extincção.

Người bạn tốt và trung thành! Không, tôi không hối tiếc hai mươi trái phiếu đã để lại cho anh ta. Và thế là tôi đi tới điều khoản cuối cùng của đời mình; thế là tôi lên đường tới undiscovered country của Hamlet, không có nỗi hoảng hốt hay ngờ vực của chàng hoàng tử trẻ, mà chậm rãi và loạng choạng, như người bỏ rạp ra về muộn. Muộn và chán. Chín mười người nhìn tôi đi, trong đó có ba phụ nữ,—em gái tôi Sabina, vợ anh Cotrim,—con gái của họ, một đóa huệ thung lũng,—và... Xin kiên nhẫn! lát nữa tôi sẽ nói người đàn bà thứ ba là ai. Chỉ cần biết rằng người vô danh ấy, dù không phải họ hàng, đã đau đớn hơn những bà họ hàng. Phải, đau hơn. Tôi không nói bà thảm thiết, không nói bà lăn lộn dưới đất như người động kinh. Cái chết của tôi cũng chẳng phải chuyện bi thảm gì lắm... Một gã độc thân tắt thở ở tuổi sáu mươi bốn, chưa chắc đã gom đủ mọi yếu tố của một tấn bi kịch. Mà dẫu có đi nữa, thì người vô danh ấy là người ít có lý do nhất để làm ra vẻ như vậy. Đứng cạnh đầu giường, mắt đờ đẫn, miệng hé mở, người đàn bà tội nghiệp khó mà tin rằng tôi đã tắt hơi.

—Morto! morto! dizia comsigo.

—Chết rồi! chết rồi! bà tự nhủ.

E a imaginação della, como as cegonhas que um illustre viajante viu desferirem o vôo desde o Illysso ás ribas africanas, sem embargo das ruinas e dos tempos,—a imaginação dessa senhora tambem voou por sobre os destroços presentes até ás ribas de uma Africa juvenil... Deixal-a ir; lá iremos mais tarde; lá iremos quando eu me restituir aos primeiros annos. Agora, quero morrer tranquillamente, methodicamente, ouvindo os soluços das damas, as fallas baixas dos homens, a chuva que tamborila nas folhas de tinhorão da chacara, e o som estridulo de uma navalha que um amolador está afiando lá fóra, á porta de um correeiro. Juro-lhes que essa orchestra da morte foi muito menos triste do que podia parecer; e de certo ponto em deante chegou a ser deliciosa. A vida estrebuchava-me no peito, com uns impetos de vaga marinha, esvaia-se-me a consciencia, eu descia á immobilidade physica e moral, e o corpo fazia-se-me planta, e pedra, e lodo, e cousa nenhuma.

Và trí tưởng tượng của bà, như đàn cò mà một nhà du hành lẫy lừng thấy tung cánh từ sông Ilissos tới bờ châu Phi, bất chấp phế tích và thời gian,—trí tưởng tượng của người đàn bà ấy cũng bay qua đống đổ nát hiện tại, đến những bờ của một châu Phi thanh xuân... Cứ để bà đi; ta sẽ tới đó sau; ta sẽ tới khi tôi trở lại những năm đầu đời. Còn bây giờ, tôi muốn chết thật yên ả, thật có phương pháp, nghe tiếng nức nở của các bà, tiếng thì thầm của đàn ông, tiếng mưa lộp độp trên lá khoai môn của khu chácara, và tiếng rít của con dao cạo mà một người thợ mài đang mài ngoài kia, trước cửa tiệm thợ làm yên. Tôi thề với quý vị rằng dàn nhạc của cái chết ấy bớt buồn hơn nhiều so với vẻ ngoài; và từ một lúc nào đó trở đi, nó thành ra êm dịu. Sự sống quẫy đạp trong ngực tôi, từng đợt trào lên như sóng biển, ý thức tuột khỏi tôi, tôi chìm dần vào sự bất động của thể xác và tinh thần, thân thể hóa thành cây, thành đá, thành bùn, thành hư vô.

Morri de uma pneumonia; mas se lhe disser que foi menos a pneumonia, do que uma idéa grandiosa e util, a causa da minha morte, é possivel que o leitor me não creia, e todavia é verdade. Vou expor-lhe summariamente o caso. Julgue-o por si mesmo.

Tôi chết vì viêm phổi; nhưng nếu tôi nói rằng nguyên nhân cái chết của tôi không hẳn là viêm phổi mà là một ý tưởng vĩ đại và hữu ích, thì có thể bạn đọc không tin tôi, thế mà đó là sự thật. Tôi sẽ trình bày vắn tắt sự việc. Bạn cứ tự mình phán xét.

CAPITULO II. O emplasto

Chương II. Cao dán

Com effeito, um dia de manhã, estando a passear na chacara, pendurou-se-me uma idéa no trapezio que eu tinha no cerebro. Uma vez pendurada, entrou a bracejar, a pernear, a fazer as mais arrojadas cabriolas de volantim, que é possivel crer. Eu deixei-me estar a contemplal-a. Subito, deu um grande salto, estendeu os braços e as pernas, até tomar a fórma de um X: decifra-me ou devoro-te.

Quả vậy, một buổi sáng nọ, đang đi dạo trong chácara, tôi thấy một ý tưởng treo mình lên cái xà đu trong óc tôi. Một khi đã treo lên, nó bắt đầu quờ tay, đạp chân, làm những cú nhào lộn liều lĩnh nhất mà người ta có thể tin được ở một diễn viên xiếc. Tôi cứ đứng đó ngắm nó. Bỗng nó nhảy một bước lớn, dang tay dang chân thành hình chữ X: hãy giải ta hay ta nuốt ngươi.

Essa idéa era nada menos que a invenção de um medicamento sublime, um emplasto anti-hypocondriaco, destinado a alliviar a nossa melancholica humanidade. Na petição de privilegio que então redigi, chamei a attenção do governo para esse resultado, verdadeiramente christão. Todavia, não neguei aos amigos as vantagens pecuniarias que deviam resultar da distribuição de um producto de tamanhos e tão profundos effeitos, Agora, porém, que estou cá do outro lado da vida, posso confessar tudo: o que me influiu principalmente foi o gosto de ver impressas nos jornaes, mostradores, folhetos, esquinas, e emfim nas caixinhas do remedio, estas tres palavras: emplasto Braz Cubas. Para que negal-o? Eu tinha a paixão do arruido, do cartaz, do foguete de lagrimas. Talvez os modestos me arguam esse defeito; fio porém que esse talento me hão de reconhecer os habeis; e eu era habil. Assim, a minha idéa trazia duas faces, como as medalhas, uma virada para o publico, outra para mim. De um lado, philanthropia e lucro; de outro lado, sêde de nomeada. Digamos:—amor da gloria.

Ý tưởng ấy không gì khác hơn là phát minh ra một thứ thuốc tuyệt diệu, một miếng cao dán chống u uất, nhằm làm dịu nhân loại sầu muộn của chúng ta. Trong đơn xin cấp đặc quyền tôi thảo lúc ấy, tôi lưu ý chính phủ đến hậu quả đó, quả thật mang tinh thần Ki-tô. Tuy vậy tôi không giấu bạn bè những lợi ích tiền bạc sẽ thu được từ việc phân phối một sản phẩm có hiệu quả lớn lao và sâu xa đến thế. Nhưng giờ đây, khi đã ở bên kia của cuộc sống, tôi có thể thú nhận tất cả: điều chủ yếu cuốn hút tôi là cái thú được thấy, trên báo chí, trên bảng hiệu, trên tờ rơi, ở các góc phố, và rốt cuộc trên những hộp thuốc nhỏ, ba chữ này in ra: cao dán Brás Cubas. Chối làm gì? Tôi mê tiếng ồn, mê áp phích, mê pháo hoa nước mắt. Có lẽ những người khiêm tốn sẽ trách tôi tật ấy; nhưng tôi tin những người khôn khéo sẽ nhìn nhận ở tôi cái tài đó; và tôi khôn khéo. Vậy ý tưởng của tôi có hai mặt như đồng huy chương, một mặt hướng ra công chúng, một mặt hướng về tôi. Một bên là lòng nhân ái và lợi nhuận; bên kia là cơn khát danh. Ta cứ gọi là:—lòng yêu vinh quang.

Um tio meu, conego de prebenda inteira, costumava dizer que o amor da gloria temporal era a perdição das almas, que só devem cobiçar a gloria eterna. Ao que retorquia outro tio, official de um dos antigos terços de infantaria, que o amor da gloria era a cousa mais verdadeiramente humana que ha no homem, e, conseguintemente, a sua mais genuina feição.

Một ông chú của tôi, kinh sĩ hưởng đủ bổng lộc, hay nói rằng lòng yêu vinh quang trần thế là sự sa đọa của các linh hồn, vốn chỉ nên thèm khát vinh quang đời đời. Một ông chú khác, sĩ quan của một trong những trung đoàn bộ binh cũ, thì đáp rằng lòng yêu vinh quang là điều thật sự nhân loại nhất có trong con người, và do đó là nét chân thực nhất của nó.

Decida o leitor entre o militar e o conego; eu volto ao emplasto.

Xin bạn đọc tự chọn giữa người lính và vị kinh sĩ; còn tôi trở về với miếng cao dán.

CAPITULO III. Genealogia

Chương III. Gia phả

Mas, já que fallei nos meus dous tios, deixem-me fazer aqui um curto esboço genealogico.

Nhưng đã nhắc đến hai ông chú, xin cho phép tôi phác ở đây một bản gia phả ngắn.

O fundador da minha familia foi um certo Damião Cubas, que floreceu na primeira metade do seculo XVIII. Era tanoeiro de officio, natural do Rio de Janeiro, onde teria morrido na penuria e na obscuridade, se sómente exercesse a tanoaria. Mas não; fez-se lavrador, plantou, colheu, permutou o seu producto por boas e honradas patacas, até que morreu, deixando grosso cabedal a um filho, o licenciado Luiz Cubas. Neste rapaz é que verdadeiramente começa a serie de meus avós—dos avós que a minha familia sempre confessou—, porque o Damião Cubas era afinal de contas um tanoeiro, e talvez mau tanoeiro, ao passo que o Luiz Cubas estudou em Coimbra, primou no Estado, e foi um dos amigos particulares do vice-rei conde da Cunha.

Người sáng lập dòng họ tôi là một Damião Cubas nào đó, sống thịnh vào nửa đầu thế kỷ XVIII. Ông làm nghề đóng thùng, người gốc Rio de Janeiro, nơi hẳn ông sẽ chết trong cùng quẫn và vô danh nếu chỉ làm nghề đóng thùng. Nhưng không; ông làm nông, trồng trọt, gặt hái, đổi sản phẩm lấy những đồng pataca tử tế và lương thiện, cho tới khi mất, để lại gia sản lớn cho một người con trai, cử nhân Luiz Cubas. Chính nơi chàng thanh niên này, dãy tổ tiên của tôi mới thật sự bắt đầu,—những tổ tiên mà gia đình tôi luôn nhận,—vì rốt cuộc Damião Cubas chỉ là một thợ đóng thùng, và có lẽ là thợ đóng thùng dở, còn Luiz Cubas thì học ở Coimbra, nổi bật trong Nhà nước, và là một trong những bạn riêng của phó vương bá tước da Cunha.

Como este appellido de Cubas lhe cheirasse excessivamente a tanoaria, allegava meu pae, bisneto do Damião, que o dito appellido fôra dado a um cavalleiro, heroe nas jornadas da Africa, em premio da façanha que praticou, arrebatando tresentas cubas aos mouros. Meu pae era homem de imaginação; escapou á tanoaria nas azas de um calembour. Era um bom caracter meu pae, varão digno e leal como poucos. Tinha, é verdade, uns fumos de pacholice; mas quem não é um pouco pachola nesse mundo? Releva notar que elle não recorreu á inventiva, senão depois de experimentar a falsificação; primeiramente, entroncou-se na familia daquelle meu famoso homonymo, o capitão-mór Braz Cubas, que fundou a villa de S. Vicente, onde morreu em 1592, e por esse motivo é que me deu o nome de Braz. Oppoz-se-lhe porém a familia do capitão-mór; e foi então que elle imaginou as tresentas cubas mouriscas.

Vì họ Cubas ấy nồng mùi thợ đóng thùng quá, nên cha tôi, chắt của Damião, khẳng định rằng họ ấy được ban cho một hiệp sĩ, anh hùng trong các cuộc viễn chinh châu Phi, để thưởng chiến công cướp ba trăm cái thùng của người Moor. Cha tôi là người có óc tưởng tượng; ông thoát khỏi nghề đóng thùng nhờ đôi cánh của một trò chơi chữ. Cha tôi là người tốt, một đấng nam nhi đàng hoàng và trung thực hiếm có. Đúng là ông hơi có tính khoe khoang; nhưng ở đời này ai mà chẳng khoe khoang chút ít? Cần nói thêm rằng ông chỉ nhờ đến sự bịa đặt sau khi đã thử làm giả; trước hết ông gắn mình vào họ của người trùng tên lừng danh kia của tôi, đại úy Brás Cubas, người lập nên thị trấn S. Vicente, mất ở đó năm 1592, và chính vì thế ông đặt tôi tên Brás. Nhưng họ nhà đại úy phản đối; và lúc ấy ông mới nghĩ ra ba trăm cái thùng của người Moor.

Vivem ainda alguns membros de minha familia, minha sobrinha Venancia, por exemplo, o lyrio do valle, que é a flor das damas do seu tempo; vive o pae, o Cotrim, um sujeito que... Mas não anticipemos os successos; acabemos de uma vez com o nosso emplasto.

Vẫn còn sống vài người trong họ tôi, như cháu gái tôi Venância, đóa huệ thung lũng, bông hoa của các quý bà thời nàng; còn sống cha nàng, anh Cotrim, một người mà... Nhưng đừng chạy trước sự việc; hãy dứt điểm miếng cao dán của ta cái đã.

CAPITULO IV. A idéa fixa

Chương IV. Ý tưởng ám ảnh

A minha idéa, depois de tantas cabriolas, constituira-se idéa fixa. Deus te livre, leitor, de uma idéa fixa; antes um argueiro, antes uma trave no olho. Vê o Cavour; foi a idéa fixa da unidade italiana que o matou. Verdade é que o Bismark não morreu; mas, cumpre advertir que a natureza é uma grande caprichosa e a historia uma eterna loureira. Por exemplo, o Suetonio deu-nos um Claudio, que era um verdadeiro banana,—ou «uma abobora» como lhe chamou Seneca, e um Tito, que mereceu ser as delicias de Roma. Veiu modernamente um professor e achou meio de demonstrar que ambos esses conceitos eram erroneos e abstrusos, e que dos dous cesares, o delicioso, o verdadeiramente delicioso, foi o «abobora» de Seneca. E tu, madama Lucrecia, flor dos Borgias, se um poeta te pintou como a Messalina catholica, appareceu um Gregorovius incredulo que te apagou muito essa qualidade, e, se não vieste a lyrio, tambem não ficaste pantano. Eu deixo-me estar entre o poeta e o sabio.

Ý tưởng của tôi, sau bao nhiêu cú nhào lộn, đã thành ý tưởng ám ảnh. Cầu Chúa cho bạn khỏi một ý tưởng ám ảnh, bạn đọc ạ; thà vướng hạt bụi, thà vướng cả cái xà trong mắt. Xem Cavour kìa; chính ý tưởng ám ảnh về sự thống nhất nước Ý đã giết ông. Đúng là Bismarck không chết; nhưng phải nhắc rằng thiên nhiên là kẻ rất hay thất thường và lịch sử là một mụ lẳng lơ muôn thuở. Chẳng hạn Suetonius đưa ta một Claudius đúng là đồ ngốc,—hay “quả bí” như Seneca gọi,—và một Titus xứng đáng là niềm vui của Roma. Thời gần đây có một giáo sư tìm cách chứng minh cả hai nhận định ấy đều sai và khó hiểu, rằng trong hai vị hoàng đế thì kẻ khả ái, kẻ thật sự khả ái, chính là “quả bí” của Seneca. Còn nàng, bà Lucrezia, hoa của nhà Borgia, nếu một nhà thơ vẽ nàng thành Messalina Công giáo, thì lại xuất hiện một Gregorovius không tin đã gột bớt cái tiếng ấy đi, và nếu nàng không thành huệ thì cũng chẳng còn là đầm lầy. Tôi cứ đứng giữa nhà thơ và nhà thông thái.

Viva pois a historia, a voluvel historia que dá para tudo; e, tornando á idéa fixa, direi que é ella a que faz os varões fortes e os doudos; a idéa mobil, vaga ou furta-cor é a que faz os Claudios,—formula Suetonio.

Vậy xin muôn năm lịch sử, thứ lịch sử đổi dạng, cái gì cũng chịu; và trở lại ý tưởng ám ảnh, tôi nói rằng chính nó làm nên những bậc mạnh mẽ và những kẻ điên; còn ý tưởng nay đây mai đó, mơ hồ hay đổi sắc là thứ làm nên những Claudius,—công thức của Suetonius.

Era fixa a minha idéa, fixa como... Não me occorre nada que seja assaz fixo nesse mundo: talvez a lua, talvez as pyramides do Egypto, talvez a finada dieta germanica. Veja o leitor a comparação que melhor lhe quadrar, veja-a e não esteja dahi a torcer-me o nariz, só porque ainda não chegámos á parte narrativa destas memorias. Lá iremos. Creio que prefere a anecdota á reflexão, como os outros leitores, seus confrades, e acho que faz muito bem. Pois lá iremos. Todavia, importa dizer que este livro é escripto com pachorra, com a pachorra de um homem já desaffrontado da brevidade do seculo, obra supinamente philosophica, de uma philosophia desegual, agora austera, logo brincalhona, cousa que não edifica nem destróe, não inflamma nem regéla, e é todavia mais do que passatempo e menos do que apostolado.

Ý tưởng của tôi cố định, cố định như... Tôi chẳng nghĩ ra được gì đủ cố định trên đời này: có lẽ mặt trăng, có lẽ các kim tự tháp Ai Cập, có lẽ Nghị viện Đức quá cố. Bạn đọc cứ chọn phép so sánh nào hợp nhất, chọn đi và đừng nhăn mũi với tôi chỉ vì ta chưa tới phần kể chuyện của những hồi ký này. Rồi ta sẽ tới đó. Tôi tin bạn thích giai thoại hơn suy ngẫm, như những bạn đọc khác, đồng bạn của bạn, và tôi thấy thế là rất phải. Vậy rồi ta sẽ tới đó. Tuy thế cần nói rằng cuốn sách này được viết thong thả, với sự thong thả của một người đã thoát khỏi cái ngắn ngủi của thế kỷ, một tác phẩm triết lý đến mức tột bậc, thứ triết lý không đều tay, lúc nghiêm khắc, lúc bông đùa, không xây dựng cũng không phá hủy, không nung nóng cũng không làm lạnh, nhưng vẫn hơn một trò tiêu khiển và kém hơn một sứ mệnh truyền đạo.

Vamos lá; rectifique o seu nariz, e tornemos ao emplasto. Deixemos a historia com os seus caprichos de dama elegante. Nenhum de nós pelejou a batalha de Salamina, nenhum escreveu a confissão do Augsburgo; pela minha parte, se alguma vez me lembro de Cromwell, é só pela idéa de que Sua Alteza, com a mesma mão que trancara o parlamento, teria imposto aos inglezes o emplasto Braz Cubas. Não se riam dessa victoria commum da pharmacia e do puritanismo. Quem não sabe que ao pé de cada bandeira grande, publica, ostensiva, ha muitas vezes varias outras bandeiras modestamente particulares, que se hasteam e fluctuam á sombra daquella, com ella cahem, e não poucas vezes lhe sobrelevam? Mal comparando, é como a arraia-miuda, que se acolhia á sombra do castello-feudal; cahiu este e a arraia ficou. Verdade é que se fez graúda e castellã... Não, a comparação não presta.

Nào, bạn sửa lại cái mũi đi, và ta quay về miếng cao dán. Cứ để lịch sử với những thói thất thường của nàng quý phu nhân kiểu cách. Không ai trong chúng ta đánh trận Salamis, không ai viết bản Tuyên xưng Augsburg; về phần tôi, nếu có khi nào nhớ đến Cromwell, thì chỉ vì ý nghĩ rằng Hộ quốc công, bằng chính bàn tay đã khóa cửa nghị viện, hẳn đã áp đặt cho người Anh miếng cao dán Brás Cubas. Đừng cười chiến thắng chung ấy của dược khoa và đạo Thanh giáo. Ai chẳng biết rằng bên cạnh mỗi lá cờ lớn, công khai, phô trương, thường có nhiều lá cờ khác khiêm tốn và riêng tư, được kéo lên và phấp phới dưới bóng lá cờ ấy, cùng nó rơi xuống, và chẳng ít khi còn vượt qua nó? So sánh khập khiễng, như đám dân nhỏ từng nương dưới bóng lâu đài phong kiến; lâu đài đổ rồi, đám dân nhỏ vẫn còn. Đúng là họ đã thành to và thành lãnh chúa... Không, phép so sánh không ổn.

CAPITULO V. Em que apparece a orelha de uma senhora

Chương V. Trong đó lộ ra cái tai của một phụ nữ

Vae se não quando, estando eu occupado em preparar e apurar a minha invenção, recebi em cheio um golpe de ar; adoeci logo, e não me tratei. Tinha o emplasto no cerebro; trazia commigo a idéa fixa dos doudos e dos fortes. Via-me, ao longe, ascender do chão das turbas, e remontar ao ceu, como uma aguia immortal; e não é deante de tão excelso expectaculo que um homem pode sentir a dor que o punge. No outro dia estava peor; tratei-me emfim, mas incompletamente, sem methodo, nem cuidado, nem persistencia; tal foi a origem do mal que me trouxe á eternidade. Sabem ja que morri n'uma sexta feira, dia aziago, e creio haver provado que foi a minha invenção que me matou. Ha demonstrações menos lucidas e não menos triumphantes.

Bỗng nhiên, đang lúc tôi bận chuẩn bị và gọt giũa phát minh của mình, tôi hứng trọn một cơn gió lùa; lập tức ngã bệnh, và không chữa. Miếng cao dán còn ở trong óc; tôi mang theo mình cái ý tưởng ám ảnh của kẻ điên và người mạnh. Từ xa tôi thấy mình từ nền đất của đám đông bay lên và vút tới trời, như con đại bàng bất tử; và trước một cảnh tượng cao cả như thế, người ta đâu thể cảm thấy nỗi đau đang đâm mình. Hôm sau tôi nặng hơn; cuối cùng tôi cũng chữa, nhưng dở dang, không phương pháp, không cẩn thận, không kiên trì; đó là nguồn gốc của căn bệnh đưa tôi đến cõi vĩnh hằng. Quý vị đã biết tôi chết vào một ngày thứ Sáu, ngày xui xẻo, và tôi tin đã chứng minh rằng chính phát minh của tôi giết tôi. Có những chứng minh kém sáng sủa hơn mà không kém đắc thắng.

Não era impossivel, entretanto, que eu chegasse a galgar o cimo de um seculo, e a figurar nas folhas publicas, entre macrobios. Tinha saude e robustez. Supponha-se que, em vez de estar lançando os alicerces de uma invenção pharmaceutica, tratava de colligir os elementos de uma instituição politica, ou de uma reforma religiosa. Vinha a corrente do ar, que vence, em efficacia, o calculo humano, e lá se ia tudo. Um sopro de ar foi portanto o meu grão de arêa de Cromwell. Assim corre a sorte dos homens.

Tuy nhiên, chẳng phải không thể tôi leo được đến đỉnh một thế kỷ và có tên trên báo giữa những người sống lâu. Tôi khỏe mạnh và cường tráng. Giả sử thay vì đặt nền móng cho một phát minh dược phẩm, tôi đang gom các yếu tố của một thiết chế chính trị hay một cải cách tôn giáo. Cơn gió, thứ lấn át mọi tính toán của con người, ập đến, và thế là tiêu tan tất cả. Một hơi gió, vậy là hạt cát Cromwell của tôi. Số phận con người là thế.

Com esta reflexão me despedi eu da mulher, não direi mais discreta, mas com certeza mais formosa entre as contemporaneas suas, a anonyma do primeiro capitulo, a tal, cuja imaginação á semelhança das cegonhas do Illysso... Tinha então 54 annos, era uma ruina, uma imponente ruina. Imagine o leitor que nos amámos, ella e eu, muitos annos antes, e que um dia, já enfermo, vejo-a assomar á porta da alcova...

Với suy nghĩ ấy tôi từ biệt người đàn bà, không dám nói là khôn ngoan hơn, nhưng chắc chắn xinh đẹp hơn mọi người cùng thời, người vô danh của chương đầu, người mà trí tưởng tượng giống như đàn cò sông Ilissos... Khi ấy bà năm mươi bốn tuổi, là một phế tích, một phế tích uy nghi. Bạn đọc hãy hình dung rằng chúng tôi đã yêu nhau, bà và tôi, nhiều năm trước, và một hôm, khi tôi đã ốm, tôi thấy bà hiện ra nơi cửa phòng ngủ...

CAPITULO VI. Chimène, qui l'eut dit?—Rodrigue, qui l'eut cru?

Chương VI. Chimène, qui l'eut dit?—Rodrigue, qui l'eut cru?

Vejo-a assomar á porta da alcova, pallida, commovida, trajada de preto, e alli ficar durante uns dez segundos, sem animo de entrar, ou detida pela presença de um homem que estava commigo. Da cama, onde jazia, contemplei-a durante esse tempo, esquecido de lhe dizer nada ou de fazer nenhum gesto. Havia já dous annos que nos não viamos; e eu via-a agora não qual era, mas qual fôra, quaes foramos ambos, porque um Ezechias mysterioso fizera recuar o sol até os dias juvenis. Recuou o sol, sacudi todas as miserias; e este punhado de pó, que a morte ia espalhar na eternidade do nada, pôde mais do que tempo, que é o ministro da morte. Nenhuma agua de Juventa egualaria alli a simples saudade.

Tôi thấy bà hiện ra nơi cửa phòng ngủ, tái nhợt, xúc động, mặc đồ đen, và đứng đó chừng mười giây, không dám vào, hoặc bị ngăn lại bởi có một người đàn ông đang ở với tôi. Từ trên giường nơi nằm, tôi ngắm bà suốt lúc đó, quên mất nói một lời hay làm một cử chỉ. Đã hai năm chúng tôi không gặp; và giờ tôi thấy bà không phải như bà là, mà như bà đã là, như cả hai chúng tôi đã là, bởi một Hezekiah huyền bí đã khiến mặt trời lùi về những ngày trẻ. Mặt trời lùi, tôi rũ bỏ mọi khốn khó; và nắm bụi này, mà cái chết sắp rắc vào cõi vĩnh hằng của hư vô, đã mạnh hơn thời gian, kẻ hầu việc của cái chết. Chẳng dòng nước Tuổi trẻ nào sánh nổi với nỗi nhớ giản dị ấy.

Cream-me, o menos mau é recordar; ninguem se fie da felicidade presente; ha nella uma gota da baba de Caim. Corrido o tempo e cessado o espasmo, então sim, então talvez se póde gozar deveras, porque entre uma e outra dessas duas illusões, melhor é a que se gosta, sem doer.

Tin tôi đi, thứ đỡ tệ nhất là nhớ lại; đừng ai tin vào hạnh phúc hiện tại; trong nó có một giọt nước bọt của Cain. Khi thời gian đã trôi và cơn co thắt đã qua, khi ấy, chỉ khi ấy có lẽ ta mới hưởng được thật sự, vì trong hai thứ ảo tưởng ấy, thứ nào hưởng mà không đau thì hơn.

Não durou muito a evocação; a realidade dominou logo; o presente expelliu o passado. Talvez eu exponha ao leitor, em algum canto deste livro, a minha theoria das edições humanas. O que por agora importa saber é que Virgilia—chamava-se Virgilia—entrou na alcova, firme, com a gravidade que lhe davam as roupas e os annos, e veiu até o meu leito. O extranho levantou-se e sahiu. Era um sujeito, que me visitava todos os dias para fallar do cambio, da colonisação e da necessidade de desenvolver a viação ferrea; nada mais interessante para um moribundo. Saiu; Virgilia deixou-se estar de pé; durante algum tempo ficamos a olhar um para o outro, sem articular palavra. Quem diria? De dous grandes namorados, de duas paixões sem freio, nada mais havia alli, vinte annos depois; havia apenas dous corações murchos, devastados pela vida e saciados della, não sei se em egual dóse, mas emfim saciados. Virgilia tinha agora a belleza da velhice, um ar austero e maternal; estava menos magra do que quando a vi, pela ultima vez, n'uma festa de S. João, na Tijuca; e porque era das que resistem muito, só agora começavam os cabellos escuros a intercalar-se de alguns fios de prata.

Cuộc gợi nhớ không kéo dài; thực tại thắng ngay; hiện tại đuổi quá khứ ra. Có thể tôi sẽ trình bày cùng bạn đọc ở một góc nào đó của cuốn sách này thuyết về các ấn bản của con người. Điều cần biết lúc này là Virgília,—bà tên là Virgília,—bước vào phòng, vững vàng, với vẻ trang nghiêm do y phục và tuổi tác ban cho, và đến bên giường tôi. Người lạ đứng dậy và đi ra. Đó là một gã tới thăm tôi mỗi ngày để nói chuyện hối suất, di dân, và sự cần thiết phát triển đường sắt; chẳng có gì thú vị hơn với một người hấp hối. Gã đi ra; Virgília vẫn đứng; một lúc lâu chúng tôi nhìn nhau không thốt một lời. Ai ngờ? Từ hai người yêu nhau cuồng nhiệt, hai cơn đam mê không dây cương, hai mươi năm sau chẳng còn gì ở đó; chỉ có hai trái tim héo, bị cuộc đời tàn phá và chán ngán nó, không biết có đều nhau không, nhưng dù sao cũng chán ngán. Virgília giờ có vẻ đẹp của tuổi già, một dáng nghiêm nghị và như người mẹ; bà đã đầy đặn hơn lần cuối tôi thấy bà, trong một ngày hội S. João ở Tijuca; và vì là loại người chịu được thời gian, đến giờ mới bắt đầu có vài sợi bạc xen vào tóc đen.

—Anda visitando os defuntos? disse-lhe eu.—Ora, defuntos! respondeu Virgilia com um muxoxo. E depois de me apertar as mãos:—Ando a ver se ponho os vadios para a rua.

—Em đi thăm người chết à? tôi nói.—Thôi đi, người chết! Virgília đáp, bĩu môi. Rồi sau khi siết tay tôi:—Em đang tính xem có tống được lũ ăn không ngồi rồi ra đường không.

Não tinha a caricia lacrymosa de outro tempo; mas a voz era amiga e doce. Sentou-se. Eu estava só, em casa, com um simples enfermeiro; podiamos fallar um ao outro, sem perigo. Virgilia deu-me longas noticias de fóra, narrando-as com graça, com um certo travo de má lingua, que era o sal da palestra; eu, prestes a deixar o mundo, sentia um prazer satanico em mofar delle, em persuadir-me que não deixava nada.

Bà không còn cái vuốt ve đẫm nước mắt ngày xưa; nhưng giọng nói vẫn thân thiện và dịu dàng. Bà ngồi xuống. Tôi ở một mình trong nhà, chỉ có một người y tá; chúng tôi có thể nói chuyện mà không nguy hiểm. Virgília kể tôi nghe nhiều tin bên ngoài, kể một cách duyên dáng, với chút vị chua của lưỡi hay đàm tiếu, là muối của cuộc chuyện trò; còn tôi, sắp rời thế giới, cảm thấy một khoái cảm ma quỷ khi giễu nó, khi tự thuyết phục rằng mình chẳng bỏ lại gì.

—Que idéas essas! interrompeu-me Virgilia um tanto zangada. Olhe que eu não volto mais. Morrer! Todos nós havemos de morrer; basta estarmos vivos.

—Ý nghĩ gì kỳ vậy! Virgília ngắt lời, hơi giận. Coi chừng, em không quay lại nữa đâu. Chết! Ai rồi cũng phải chết, chỉ cần đang sống.

E vendo o relogio:

Rồi bà nhìn đồng hồ:

—Jesus! são tres horas. Vou-me embora.

—Chúa ơi! ba giờ rồi. Em đi đây.

—Já?

—Đã?

—Já; virei amanhã ou depois.

—Đã; mai hay mốt em sẽ tới.

—Não sei se faz bem, retorqui; o doente é um solteirão e a casa não tem senhoras...

—Anh không biết có nên không, tôi đáp; người bệnh là gã độc thân và nhà không có phụ nữ...

—Sua mana?

—Em gái anh?

—Ha de vir cá passar uns dias, mas não póde ser antes de sabbado.

—Sẽ đến ở vài ngày, nhưng không thể trước thứ Bảy.

Virgilia reflectiu um instante, levantou os hombros e disse com gravidade:

Virgília suy nghĩ một lát, nhún vai và nói trang trọng:

—Estou velha! Ninguem mais repara em mim. Mas, para cortar duvidas, virei com o Nhonhô.

—Em già rồi! Chẳng ai để ý em nữa. Nhưng để khỏi ai dị nghị, em sẽ đến cùng Nhonhô.

Nhonhô era um bacharel, unico filho de seu casamento, que, na edade de cinco annos, fôra complice inconsciente de nossos amores. Vieram juntos, dous dias depois; e confesso que, ao vel-os alli, na minha alcova, fui tomado de um acanhamento que nem me permittiu corresponder logo ás palavras affaveis do rapaz. Virgilia adivinhou-mo e disse ao filho:

Nhonhô là một cử nhân, đứa con trai duy nhất của bà trong cuộc hôn nhân ấy, từ năm tuổi đã vô tình tiếp tay cho mối tình của chúng tôi. Hai ngày sau họ đến cùng nhau; và tôi thú nhận, thấy họ ở đó, trong phòng ngủ của tôi, tôi ngượng đến mức không đáp ngay những lời tử tế của chàng trai. Virgília đoán ra và bảo con:

—Nhonhô, não repares nosso grande manhoso que ahi está; não quer fallar para fazer crer que está á morte.

—Nhonhô, con đừng để ý ông bạn già ranh của chúng ta ở đó; ông ấy không muốn nói để người ta tưởng ông sắp chết.

Sorriu o filho; eu creio quo tambem sorri; e tudo acabou em pura galhofa. Virgilia estava serena e risonha, tinha o aspecto das vidas immaculadas. Nenhum olhar suspeito, nenhum gesto que pudesse denunciar nada; uma egualdade de palavra e de espirito, uma dominação sobre si mesma, que pareciam e talvez fossem raras. Como tocassemos, casualmente, n'uns amores illegitimos, meio secretos, meio divulgados, vi-a fallar com desdem e um pouco de indignação da mulher de que se tratava, aliás sua amiga; e o filho sentia-se satisfeito, ouvindo aquella palavra digna e forte, e eu perguntava a mim mesmo o que diriam de nós os gaviões, se Buffon tivesse nascido gavião...

Người con mỉm cười; tôi tin tôi cũng mỉm cười; và mọi chuyện kết thúc trong trò đùa thuần túy. Virgília điềm tĩnh và tươi tắn, có dáng của những cuộc đời không tì vết. Không một ánh nhìn đáng ngờ, không một cử chỉ nào có thể tố giác điều gì; một sự đều đặn của lời nói và tinh thần, một sự làm chủ bản thân, có vẻ hiếm và có lẽ đúng là hiếm. Khi chúng tôi tình cờ nhắc đến vài mối tình bất chính, nửa kín nửa lộ, tôi thấy bà nói với vẻ khinh miệt và chút phẫn nộ về người đàn bà đang được nhắc, vốn là bạn bà; còn người con thì hài lòng khi nghe lời lẽ xứng đáng và mạnh mẽ ấy, và tôi tự hỏi bọn diều hâu sẽ nói gì về chúng tôi, nếu Buffon sinh ra là diều hâu...

Era o meu delirio que começava.

Đó là lúc cơn mê sảng của tôi bắt đầu.

CAPITULO VII. O delirio

Chương VII. Cơn mê sảng

Que me conste, ainda ninguem relatou o seu proprio delirio; faço-o eu, e a sciencia m'o agradecerá. Se o leitor não é dado á contemplação destes phenomenos mentaes, póde saltar o capitulo; vá direito á narração. Mas, por menos curioso que seja, sempre lhe digo que é interessante saber o que se passou na minha cabeça durante uns vinte a trinta minutos.

Theo tôi biết, chưa ai kể lại cơn mê sảng của riêng mình; tôi làm điều ấy, và khoa học sẽ cảm ơn tôi. Nếu bạn không thích ngẫm về những hiện tượng tinh thần này, cứ bỏ qua chương, đi thẳng vào chuyện kể. Nhưng dù ít tò mò đến đâu, tôi cũng xin nói rằng biết điều đã diễn ra trong đầu tôi suốt hai ba mươi phút là điều thú vị.

Primeiramente, tomei a figura de um barbeiro chinez, bojudo, destro, escanhoando um mandarim, que me pagava o trabalho com beliscões e confeitos: caprichos de mandarim.

Trước hết tôi mang hình một ông thợ cạo người Tàu, bụng phệ, khéo tay, đang cạo mặt cho một quan mandarin, kẻ trả công tôi bằng những cái véo và kẹo bánh: tính thất thường của quan mandarin.

Logo depois, senti-me transformado na Summa Theologica de S. Thomaz, impressa n'um volume, e encadernada em marroquim, com fechos de prata e estampas; idéa esta que me deu ao corpo a mais completa immobilidade; e ainda agora me lembra que, sendo as minhas mãos os fechos do livro, e cruzando-as eu sobre o ventre, alguem as descruzava (Virgilia de certo), porque a attitude lhe dava a imagem de um defunto.

Ngay sau đó, tôi thấy mình biến thành cuốn Summa Theologica của thánh Thomas, in trong một tập, đóng bìa da dê thuộc, có khóa bạc và tranh in; ý này khiến thân thể tôi hoàn toàn bất động; và đến nay tôi còn nhớ rằng, vì hai bàn tay tôi là khóa cuốn sách, mà tôi khoanh chúng trên bụng, thì có người gỡ chúng ra (chắc chắn là Virgília), vì tư thế ấy gợi cho bà hình ảnh một xác chết.

Ultimamente, restituido á fórma humana, vi chegar um hippopotamo, que me arrebatou. Deixei-me ir, calado, não sei se por medo ou confiança, mas, dentro em pouco, a carreira de tal modo se tornou vertiginosa, que me atrevi a interrogal-o, e com alguma arte lhe disse que a viagem me parecia sem destino.

Cuối cùng, trở lại hình người, tôi thấy một con hà mã tới, chộp lấy tôi. Tôi để mặc nó đưa đi, lặng thinh, không biết vì sợ hay tin, nhưng chẳng bao lâu cuộc chạy trở nên chóng mặt đến nỗi tôi dám hỏi nó, và khéo léo nói rằng chuyến đi dường như không có đích.

—Engana-se, replicou o animal, nós vamos á origem dos seculos.

—Anh nhầm rồi, con vật đáp, chúng ta đi tới nguồn gốc của các thế kỷ.

Insinuei que deveria ser muitissimo longe; mas o hippopotamo não me entendeu ou não me ouviu, se é que não fingiu uma dessas cousas; e, perguntando-lhe, visto que elle fallava, se era descendente do cavallo de Achilles ou da asna de Balaão, retorquiu-me com um gesto peculiar a estes dous quadrupedes: abanou as orelhas. Pela minha parte fechei os olhos e deixei-me ir á ventura. Já agora não se me dá de confessar que sentia umas taes ou quaes cocegas de curiosidade, por saber onde ficava a origem dos seculos, se era tão mysteriosa como a origem do Nilo, e sobretudo se valia alguma cousa mais ou menos do que a consummação dos mesmos seculos; tudo isto reflexões de um cerebro enfermo. Como ia de olhos fechados, não via o caminho; lembra-me só que a sensação de frio augmentava com a jornada, e que chegou uma occasião em que me pareceu entrar na região dos gelos eternos. Com effeito, abri os olhos e vi que o meu animal galopava n'uma planicie branca de neve, com uma ou outra montanha de neve, vegetação de neve, e varios animaes grandes e de neve. Tudo neve; chegava a gelar-nos um sol de neve. Tentei fallar, mas apenas pude grunhir esta pergunta anciosa:

Tôi gợi ý rằng hẳn phải rất xa; nhưng con hà mã không hiểu tôi hoặc không nghe, nếu nó không giả vờ cả hai; và khi tôi hỏi nó, vì nó biết nói, rằng nó có phải hậu duệ của con ngựa của Achilles hay con lừa cái của Balaam không, nó đáp tôi bằng cử chỉ riêng của hai loài bốn chân ấy: vẫy tai. Phần tôi, tôi nhắm mắt và để mặc vận may. Giờ tôi chẳng ngại thú nhận rằng tôi cảm thấy chút nhột nhạt tò mò muốn biết nguồn gốc các thế kỷ nằm ở đâu, có bí ẩn như nguồn sông Nile không, và nhất là nó đáng giá hơn hay kém hơn sự hoàn tất của chính các thế kỷ ấy; toàn những suy nghĩ của một bộ óc bệnh. Vì đi với mắt nhắm, tôi không thấy đường; chỉ nhớ rằng cảm giác lạnh tăng theo hành trình, và có lúc tôi tưởng như đi vào vùng băng vĩnh cửu. Quả thật, tôi mở mắt và thấy con vật của tôi phi nước đại trên một đồng bằng trắng tuyết, với đôi ba ngọn núi tuyết, cây cỏ bằng tuyết, và nhiều con thú lớn bằng tuyết. Toàn là tuyết; một mặt trời tuyết thậm chí làm chúng tôi đông cứng. Tôi cố nói, nhưng chỉ càu nhàu ra được câu hỏi lo âu này:

—Onde estamos?

—Ta đang ở đâu?

—Já passámos o Eden.

—Chúng ta đã qua Eden rồi.

—Bem; paremos na tenda de Abrahão.

—Được; hãy dừng ở lều của Abraham.

—Mas se nós caminhamos para traz! redarguiu motejando a minha cavalgadura.

—Nhưng chúng ta đang đi lùi mà! con vật chở tôi đáp, nhạo.

Fiquei vexado e aturdido. A jornada entrou a parecer-me enfadonha e extravagante, o frio incommodo, a conducção violenta, e o resultado impalpavel. E depois—cogitações de enfermo—dado que chegassemos ao fim indicado, não era impossivel que os seculos, irritados com lhes devassarem a origem, me esmagassem entre as unhas, que deviam ser tão seculares como elles. Em quanto assim pensava, iamos devorando caminho, e a planicie voava debaixo dos nossos pés, até que o animal estacou, e pude olhar mais tranquillamente em torno de mim. Olhar sómente; nada vi, além da immensa brancura da neve, que desta vez invadira o proprio ceu, até alli azul. Talvez, a espaços, me apparecia uma ou outra planta, enorme, brutesca, meneando ao vento as suas largas folhas. O silencio daquella região era egual ao do sepulchro: dissera-se que a vida das cousas ficára estupida deante do homem.

Tôi bối rối và choáng váng. Chuyến đi bắt đầu có vẻ nhàm chán và lố bịch, cái lạnh khó chịu, cách chở thô bạo, và kết quả không sờ thấy. Rồi—những suy tính của người bệnh—giả như chúng tôi tới được đích đã chỉ, chẳng phải không thể các thế kỷ, bực vì bị dò xét nguồn gốc, sẽ nghiền nát tôi giữa những móng vuốt, chắc cũng cổ xưa như chúng. Trong khi tôi nghĩ thế, chúng tôi vẫn nuốt đường, đồng bằng bay dưới chân, cho đến khi con vật dừng khựng, và tôi có thể nhìn quanh bình tĩnh hơn. Chỉ nhìn; tôi chẳng thấy gì ngoài màu trắng mênh mông của tuyết, lần này đã xâm cả bầu trời, vốn xanh cho đến lúc ấy. Có lẽ thỉnh thoảng hiện ra một hai cây to lớn, thô kệch, đung đưa trong gió những tàu lá rộng. Sự im lặng của miền ấy bằng sự im lặng của nấm mồ: người ta bảo sự sống của vạn vật đã đờ ra trước con người.

Cahiu do ar? destacou-se da terra? não sei; sei que um vulto immenso, uma figura de mulher me appareceu então, fitando-me uns olhos rutilantes como o sol. Tudo nessa figura tinha a vastidão das fórmas selvaticas, e tudo escapava á comprehensão do olhar humano, porque os contornos perdiam-se no ambiente, e o que parecia espesso era muita voz diaphano. Estupefacto, não disse nada, não cheguei sequer a soltar um grito; mas, ao cabo de algum tempo, que foi breve, perguntei quem era e como se chamava; curiosidade de delirio.

Từ trên trời rơi xuống? tách ra từ đất? tôi không biết; chỉ biết một bóng khổng lồ, hình một người đàn bà, hiện ra trước tôi, nhìn tôi bằng đôi mắt rực như mặt trời. Mọi thứ nơi hình hài ấy mang cái bao la của những hình thể hoang dại, và mọi thứ vượt khỏi tầm hiểu của mắt người, vì các đường nét tan vào không khí, và cái tưởng là dày lại chỉ là quá trong suốt. Sững sờ, tôi không nói gì, không kịp thét một tiếng; nhưng sau một lúc, vốn ngắn, tôi hỏi bà là ai và tên gì; cái tò mò của cơn mê.

—Chama-me Natureza ou Pandora; sou tua mãe e tua inimiga.

—Ta tên là Thiên nhiên hay Pandora; ta là mẹ ngươi và là kẻ thù của ngươi.

Ao ouvir esta ultima palavra, recuei um pouco, tomado de susto. A figura soltou uma gargalhada, que produziu em torno de nós o effeito de um tufão; as plantas torceram-se e um longo gemido quebrou a mudez das cousas externas.

Nghe đến chữ cuối, tôi hoảng sợ lùi lại một chút. Hình hài bật cười một tràng, tạo quanh chúng tôi hiệu ứng của cơn bão; cây cối vặn mình và một tiếng rên dài phá tan sự câm lặng của vạn vật bên ngoài.

—Não te assustes, disse ella, minha inimizade não mata; é sobretudo pela vida que se affirma. Vives: não quero outro flagello.

—Đừng sợ, bà nói, sự thù địch của ta không giết người; nó khẳng định mình chủ yếu qua sự sống. Ngươi sống: ta không muốn tai ương nào khác.

—Vivo? perguntei eu, enterrando as unhas nas mãos, como para certificar-me da existencia.

—Tôi sống? tôi hỏi, bấm móng vào tay như để chắc rằng mình tồn tại.

—Sim, verme, tu vives. Não receies perder esse andrajo que é teu orgulho; provarás ainda, por algumas horas, o pão da dôr e o vinho da miseria. Vives: agora mesmo que ensandeceste, vives; e se a tua consciencia rehouver um instante de sagacidade, tu dirás que queres viver.

—Phải, con giòi, ngươi sống. Đừng sợ mất cái giẻ rách là niềm kiêu hãnh của ngươi; ngươi còn nếm thêm vài giờ nữa bánh mì của đau đớn và rượu của khốn cùng. Ngươi sống: ngay lúc này khi ngươi đã loạn trí, ngươi sống; và nếu lương tri ngươi có một thoáng sáng suốt trở lại, ngươi sẽ nói ngươi muốn sống.

Dizendo isto, a visão estendeu o braço, segurou-me pelos cabellos e levantou-me ao ar, como se fôra uma simples pluma. Só então pude ver-lhe de perto o rosto, que era enorme. Nada mais quieto; nenhuma contorsão violenta, nenhuma expressão de odio ou ferocidade; a feição unica, geral, completa, era a da impassibilidade egoista, a da eterna surdez, a da vontade immovel. Raivas, se as tinha, ficavam encerradas no coração. Ao mesmo tempo, nesse rosto de expressão glacial, havia um ar de juventude, mescla de força e viço, diante do qual me sentia eu o mais debil e descrepito dos seres.

Nói vậy, bóng hình duỗi tay, nắm tóc tôi và nhấc tôi lên không như nhấc một chiếc lông. Chỉ khi ấy tôi mới nhìn rõ gương mặt bà, khổng lồ. Không gì yên tĩnh hơn; không một cái nhăn dữ dội, không biểu lộ căm ghét hay hung tợn; nét duy nhất, chung, trọn vẹn là sự lãnh đạm vị kỷ, cái điếc muôn đời, ý chí bất động. Nếu bà có cơn giận, chúng nằm khóa trong tim. Đồng thời, trên gương mặt biểu cảm băng giá ấy lại có vẻ thanh xuân, sự pha trộn giữa sức mạnh và nhựa sống, trước nó tôi thấy mình là sinh vật yếu ớt và già nua nhất.

—Entendeste-me? disse ella, no fim de algum tempo de mutua contemplação.

—Ngươi hiểu ta chưa? bà nói, sau một lúc ngắm nhau.

—Não, respondi; nem quero entender-te; tu és absurda, tu és uma fabula. Estou sonhando, de certo, ou, se é verdade que enlouqueci, tu não passas de uma concepção de alienado, isto é, uma cousa vã, que a razão ausente não póde reger nem palpar. Natureza, tu? a Natureza que eu conheço é só mãe e não inimiga; não faz da vida um flagello, nem, como tu, traz esse rosto indifferente, como o sepulchro. E porque Pandora?

—Chưa, tôi đáp; mà tôi cũng không muốn hiểu bà; bà vô lý, bà là một truyện ngụ ngôn. Chắc tôi đang mơ, hoặc nếu quả tôi đã phát điên, thì bà chỉ là một quan niệm của kẻ loạn trí, tức là một thứ hão huyền mà lý trí vắng mặt không thể điều khiển hay sờ nắm. Thiên nhiên, bà ư? Thiên nhiên tôi biết chỉ là mẹ chứ không phải kẻ thù; không biến sự sống thành tai ương, cũng không mang gương mặt dửng dưng như mồ như bà. Và sao lại Pandora?

—Porque levo na minha bolsa os bens e os males, e o maior de todos, a esperança, consolação dos homens. Tremes?

—Vì ta mang trong túi những điều lành và những điều dữ, và điều lớn nhất trong tất cả, hy vọng, niềm an ủi của loài người. Ngươi run à?

—Sim; o teu olhar fascina-me.

—Phải; ánh mắt bà làm tôi mê hoặc.

—Creio; eu não sou somente a vida; sou tambem a morte, e tu estás prestes a devolver-me o que te emprestei. Grande lascivo, espera-te a voluptuosidade do nada.

—Ta tin; ta không chỉ là sự sống; ta còn là cái chết, và ngươi sắp trả lại ta những gì ta cho ngươi mượn. Kẻ dâm đãng lớn, khoái lạc của hư vô đang đợi ngươi.

Quando esta palavra echoou, como um trovão, naquelle immenso valle, afigurou-se-me que era o ultimo som que chegava a meus ouvidos; pareceu-me sentir a decomposição subita de mim mesmo. Então, encarei-a com olhos supplices, e pedi mais alguns annos.

Khi chữ ấy vang lên như sấm trong thung lũng mênh mông đó, tôi tưởng nó là âm thanh cuối cùng đến tai tôi; tôi như cảm thấy mình tan rã đột ngột. Bấy giờ tôi nhìn bà bằng đôi mắt van nài, và xin thêm vài năm.

—Pobre minuto! exclamou. Para que queres tu mais alguns instantes de vida? Para devorar e seres devorado depois? Não estás farto do expectaculo e da luta? Conheces de sobejo tudo o que eu te deparei menos torpe ou menos afflictivo: o alvor do dia, a melancholia da tarde, a quietação da noite, os aspectos da terra, o somno, emfim, o maior beneficio das minhas mãos. Que mais queres tu, sublime idiota?

—Phút tội nghiệp! bà kêu. Ngươi muốn thêm vài khoảnh khắc sống để làm gì? Để nuốt rồi bị nuốt? Ngươi chưa chán cảnh tượng và cuộc đấu ư? Ngươi quá biết mọi thứ ta đã bày cho ngươi bớt hèn hay bớt khổ: rạng đông, nỗi sầu buổi chiều, sự yên ắng ban đêm, các cảnh sắc của đất, giấc ngủ, rốt cuộc, ơn huệ lớn nhất của tay ta. Ngươi còn muốn gì nữa, tên ngốc cao cả?

—Viver somente, não te peço mais nada. Quem me poz no coração este amor da vida, se não tu? e, se eu amo a vida, porque te has de golpear a ti mesma, matando-me?

—Chỉ sống, tôi không xin gì hơn. Ai đặt vào tim tôi lòng yêu sự sống này, nếu không phải bà? và nếu tôi yêu sự sống, sao bà lại tự đâm mình, giết tôi?

—Porque já não preciso de ti. Não importa ao tempo o minuto que passa, mas o minuto que vem. O minuto que vem é forte, jocundo, suppõe trazer em si a eternidade, e traz a morte, e perece como o outro, mas o tempo subsiste. Egoismo, dizes tu? Sim, egoismo, não tenho outra lei. Egoismo, conservação. A onça mata o novilho porque o raciocinio da onça é que ella deve viver, e se o novilho é tenro tanto melhor: eis o estatuto universal. Sobe e olha.

—Vì ta không còn cần ngươi. Thời gian chẳng quan tâm phút đang qua, mà phút sắp tới. Phút sắp tới thì mạnh, vui, tưởng mang theo cõi vĩnh hằng, và mang theo cái chết, rồi chết như phút trước, nhưng thời gian vẫn còn. Ích kỷ, ngươi bảo? Phải, ích kỷ, ta không có luật nào khác. Ích kỷ, bảo tồn. Con báo giết con bê vì lý lẽ của con báo là nó phải sống, và nếu con bê mềm thì càng tốt: đó là quy chế phổ quát. Hãy lên và nhìn.

Isto dizendo, arrebatou-me ao alto de uma montanha. Inclinei os olhos a uma das vertentes, e contemplei, durante um tempo largo, ao longe, atravez de um nevoeiro, uma cousa unica. Imagina tu, leitor, uma reducção dos seculos, e um desfilar de todos elles, as raças todas, todas as paixões, o tumulto dos imperios, a guerra dos appetites e dos odios, a destruição reciproca dos seres e das cousas. Tal era o expectaculo, acerbo e curioso expectaculo. A historia do homem e da terra tinha assim uma intensidade que lhe não podiam dar nem a imaginação nem a sciencia, porque a sciencia é mais lenta e a imaginação mais vaga, emquanto que o que eu alli via era a condensação viva de todos os tempos. Para descrevel-a seria preciso fixar o relampago. Os seculos desfilavam n'um turbilhão, e, não obstante, porque os olhos do delirio são outros, eu via tudo o que passava diante de mim,—flagellos e delicias,—desde essa cousa que se chama gloria até essa outra que se chama miseria, e via o amor multiplicando a miseria, e via a miseria aggravando a debilidade. Ahi vinham a cobiça que devora, a colera que inflamma, a inveja que baba, e a enxada e a penna, humidas de suor, e a ambição, a fome, a vaidade, a melancholia, a riqueza, o amor, e todos agitavam o homem, como um chocalho, até destruil-o, como um farrapo. Eram as formas varias de um mal, que ora mordia a viscera, ora mordia o pensamento, e passeiava eternamente as suas vestes de arlequim, em derredor da especie humana. A dor cedia alguma vez, mas cedia á indifferença, que era um somno sem sonhos, ou ao prazer, que era uma dor bastarda. Então o homem, flagellado e rebelde, corria diante da fatalidade das cousas, atraz de uma figura nebulosa e esquiva, feita de retalhos, um retalho de impalpavel, outro de improvavel, outro de invisivel, cosidos todos a ponto precario, com a agulha da imaginação; e essa figura,—nada menos que a chimera da felicidade,—ou lhe fugia perpetuamente, ou deixava-se apanhar pela fralda, e o homem a cingia ao peito, e então ella ria, como um escarneo, e sumia-se, como uma illusão.

Nói vậy, bà đưa tôi lên đỉnh một ngọn núi. Tôi cúi mắt nhìn một sườn dốc, và trong một thời gian dài, qua màn sương, tôi chiêm ngưỡng một thứ duy nhất ở xa. Bạn đọc hãy tưởng tượng một sự thu nhỏ của các thế kỷ, và cuộc diễu hành của tất cả, mọi chủng tộc, mọi đam mê, sự náo loạn của các đế quốc, cuộc chiến của dục vọng và hận thù, sự tiêu diệt lẫn nhau của sinh vật và vạn vật. Cảnh tượng là thế, cảnh tượng chua xót và kỳ lạ. Lịch sử con người và trái đất mang một cường độ mà trí tưởng tượng lẫn khoa học đều không cho được, vì khoa học chậm hơn và tưởng tượng mơ hồ hơn, trong khi điều tôi thấy ở đó là sự cô đặc sống động của mọi thời. Để mô tả nó phải níu được tia chớp. Các thế kỷ diễu qua trong cơn lốc, thế mà, vì mắt của cơn mê là mắt khác, tôi thấy hết những gì đi qua trước mặt,—tai ương và lạc thú,—từ thứ gọi là vinh quang đến thứ gọi là khốn cùng, và tôi thấy tình yêu nhân lên khốn cùng, và thấy khốn cùng làm nặng thêm yếu đuối. Kìa lòng tham nuốt chửng, cơn giận bốc lửa, lòng đố kỵ chảy dãi, và cái cuốc và cây bút, ướt mồ hôi, và tham vọng, cái đói, hư vinh, u sầu, giàu sang, tình yêu, tất cả lắc con người như lắc cái lục lạc, cho đến khi phá nó thành một mảnh giẻ. Đó là những dạng khác nhau của một điều ác, khi thì cắn vào nội tạng, khi thì cắn vào tư tưởng, và muôn đời dạo quanh loài người trong chiếc áo hề sặc sỡ. Nỗi đau thỉnh thoảng nhường chỗ, nhưng nhường cho sự dửng dưng, một giấc ngủ không mộng, hoặc cho khoái lạc, một nỗi đau lai căng. Rồi con người, bị quất và nổi loạn, chạy trước định mệnh của vạn vật, đuổi theo một hình bóng mờ ảo và lẩn tránh, làm bằng những mảnh vụn, một mảnh không sờ thấy, mảnh khác khó tin, mảnh khác không nhìn thấy, tất cả khâu cẩu thả bằng cây kim tưởng tượng; và hình bóng ấy,—chẳng phải gì khác ngoài ảo vọng hạnh phúc,—hoặc trốn khỏi nó mãi, hoặc để người ta túm được vạt áo, và con người ôm nó vào ngực, và rồi nó cười, như nhạo báng, và biến mất, như ảo ảnh.

Ao contemplar tanta calamidade, não pude reter um grito de angustia, que Natureza ou Pandora escutou sem protestar nem rir; e não sei por que lei de transtorno cerebral, fui eu que me puz a rir,—de um riso descompassado e idiota.

Ngắm bấy nhiêu tai ương, tôi không kìm được một tiếng kêu thống khổ, mà Thiên nhiên hay Pandora nghe thấy không phản đối cũng không cười; và không biết do quy luật rối loạn não nào, chính tôi lại bật cười,—một tiếng cười lệch nhịp và ngu ngốc.

—Tens razão, disse eu, a cousa é divertida e vale a pena,—talvez monotona—mas vale a pena. Quando Job amaldiçoava o dia em que fôra concebido, é porque lhe davam ganas de ver cá de cima o expectaculo. Vamos lá, Pandora, abre o ventre, e digere-me; a cousa é divertida, mas digere-me.

—Bà có lý, tôi nói, chuyện vui đấy và đáng xem,—có lẽ đơn điệu,—nhưng đáng xem. Khi Job nguyền rủa ngày mình được thụ thai, là vì ông thèm được xem cảnh tượng này từ trên cao. Nào, Pandora, mở bụng ra, và tiêu hóa tôi đi; chuyện vui đấy, nhưng tiêu hóa tôi đi.

A resposta foi compellir-me fortemente a olhar para baixo, e a ver os seculos que continuavam a passar, velozes e turbulentos, as gerações que se superpunham ás gerações, umas tristes, como os Hebreus do captiveiro, outras alegres, como os devassos de Commodo, e todas ellas pontuaes na sepultura. Quiz fugir, mas uma força mysteriosa me retinha os pés; então disse commigo:—«Bem, os seculos vão passando, chegará o meu, e passará tambem, até o ultimo, que me dará a decifração da eternidade.» E fixei os olhos, e continuei a ver as edades, que vinham chegando e passando, já então tranquillo e resoluto, não sei até se alegre. Talvez alegre. Cada seculo trazia a sua porção de sombra e de luz, de apathia e de combate, de verdade e de erro, e o seu cortejo de systemas, de idéas novas, de novas illusões; em cada um delles rebentavam as verduras de uma primavera, e amarelleciam depois, para remoçar mais tarde. Ao passo que a vida tinha assim uma regularidade de calendario, fazia-se a historia e a civilisação, e o homem, nu e desarmado, armava-se e vestia-se, construia o tugurio e o palacio, a rude aldêa e Thebas de cem portas, creava a sciencia, que perscruta, e a arte que enleva, fazia-se orador, mecanico, philosopho, corria a face do globo, descia ao ventre da terra, subia á esphera das nuvens, collaborando assim na obra mysteriosa, com que entretinha a necessidade da vida e a melancholia do desamparo. Meu olhar, enfarado e distrahido, viu emfim chegar o seculo presente, e atraz delle os futuros. Aquelle vinha agil, destro, vibrante, cheio de si, um pouco diffuso, audaz, sabedor, mas ao cabo tão miseravel como os primeiros, e assim passou e assim passaram os outros, com a mesma rapidez e egual monotonia. Redobrei de attenção; fitei a vista; ia emfim ver o ultimo,—o ultimo!; mas então já a rapidez da marcha era tal, que escapava a toda a comprehensão; ao pé della o relampago seria um seculo. Talvez por isso entraram os objectos a trocarem-se; uns cresceram, outros minguaram, outros perderam-se no ambiente; um nevoeiro cobriu tudo,—menos o hippopotamo que alli me trouxera, e que aliás começou a diminuir, a diminuir, a diminuir, até ficar do tamanho de um gato. Era effectivamente um gato. Encarei-o bem; era o meu gato Sultão, que brincava á porta da alcova, com uma bola de papel...

Lời đáp là ép tôi mạnh mẽ nhìn xuống, và thấy các thế kỷ vẫn tiếp tục trôi qua, nhanh và hỗn loạn, các thế hệ chồng lên các thế hệ, kẻ buồn như người Do Thái lưu đày, kẻ vui như bọn trác táng của Commodus, và tất cả đều đúng hẹn nơi nấm mồ. Tôi muốn trốn, nhưng một sức mạnh bí ẩn giữ chân tôi; bèn tự nhủ:—“Được, các thế kỷ cứ trôi, thế kỷ của ta sẽ đến, và cũng sẽ qua, cho tới thế kỷ cuối cùng, nó sẽ giải mã cho ta cõi vĩnh hằng.” Và tôi dán mắt, tiếp tục nhìn các thời đại đến rồi đi, lúc ấy đã bình tĩnh và quả quyết, không rõ có cả vui nữa không. Có lẽ vui. Mỗi thế kỷ mang phần bóng và phần sáng của nó, phần thờ ơ và phần đấu tranh, chân lý và sai lầm, và đoàn hộ tống các hệ thống, ý tưởng mới, ảo tưởng mới; trong mỗi thế kỷ cây cỏ của một mùa xuân nảy mầm, rồi úa vàng, để trẻ lại về sau. Trong khi cuộc sống mang tính đều đặn của cuốn lịch như thế, thì lịch sử và văn minh được làm nên, và con người, trần trụi và không vũ khí, tự trang bị và mặc áo, dựng túp lều và cung điện, làng quê thô sơ và Thebes trăm cửa, tạo ra khoa học tìm tòi và nghệ thuật làm say mê, thành nhà hùng biện, thợ máy, triết gia, chạy khắp mặt địa cầu, chui vào bụng đất, lên tới tầng mây, cộng tác như vậy vào công trình bí ẩn mà nhờ đó nó giải trí cho nhu cầu của sự sống và nỗi u sầu của sự bơ vơ. Cái nhìn của tôi, chán ngán và lơ đễnh, cuối cùng thấy thế kỷ hiện tại đến, và sau nó các thế kỷ tương lai. Nó đến nhanh nhẹn, khéo léo, rung động, đầy tự mãn, hơi lan man, táo bạo, hiểu biết, nhưng rốt cuộc cũng khốn khổ như những thế kỷ đầu, và nó qua như vậy, và các thế kỷ khác qua như vậy, cùng tốc độ và cùng sự đơn điệu. Tôi tăng chú ý; dán mắt; rốt cuộc sắp thấy thế kỷ cuối cùng,—cuối cùng!; nhưng lúc ấy tốc độ đã nhanh đến mức vượt mọi hiểu biết; bên nó tia chớp cũng là một thế kỷ. Có lẽ vì thế mà các vật bắt đầu đổi chỗ; vật thì lớn lên, vật thì nhỏ đi, vật thì tan vào không khí; một màn sương phủ tất cả,—trừ con hà mã đã đưa tôi tới đó, mà cũng bắt đầu nhỏ lại, nhỏ lại, nhỏ lại, cho đến cỡ một con mèo. Quả nhiên là một con mèo. Tôi nhìn kỹ nó; đó là con mèo Sultão của tôi, đang chơi trước cửa phòng ngủ với một viên giấy...

CAPITULO VIII. Razão contra Sandice

Chương VIII. Lý trí chống Điên rồ

Já o leitor comprehendeu que era a Razão que voltava á casa, e convidava a Sandice a sair, clamando, e com melhor jus, as palavras de Tartufo:

Bạn đọc hẳn đã hiểu rằng đó là Lý trí trở về nhà, và mời Điên rồ ra đi, kêu lên, với quyền hơn, những lời của Tartuffe:

La maison est à moi, c'est à vous d'en sortir.

La maison est à moi, c'est à vous d'en sortir.

Mas é sestro antigo da Sandice criar amor ás casas alheias, de modo que, apenas senhora de uma, difficilmente lh'a farão despejar. É sestro; não se tira dahi; ha muito que lhe callejou a vergonha. Agora, se advertirmos no immenso numero de casas que occupa, umas de vez, outras durante as suas estações calmosas, concluiremos que esta amavel peregrina é o terror dos proprietarios. No nosso caso, houve quasi um disturbio á porta do meu cerebro, porque a adventicia não queria entregar a casa, e a dona não cedia da intenção de tomar o que era seu. Afinal, já a Sandice se contentava com um cantinho no sotão.

Nhưng Điên rồ có tật cũ là say mê nhà người khác, nên hễ làm chủ được một nhà thì khó ai đuổi nó đi. Đó là tật; không bỏ được; từ lâu nó đã chai sạn xấu hổ. Giờ, nếu để ý đến vô số nhà nó chiếm, nhà thì chiếm luôn, nhà thì chiếm trong các mùa nóng của nó, ta sẽ kết luận rằng người lữ khách dễ mến này là nỗi kinh hoàng của các chủ nhà. Trong trường hợp của ta, trước cửa óc tôi gần như xảy ra một cuộc náo loạn, vì kẻ ngoại lai không chịu trao nhà, còn bà chủ không rời ý định lấy lại cái của mình. Cuối cùng, Điên rồ đã chịu bằng lòng một góc nhỏ trên gác xép.

—Não, senhora, replicou a Razão, estou cançada de lhe ceder sotãos, cançada e experimentada, o que você quer é passar mansamente do sotão á sala de jantar, dahi á de visitas e ao resto.

—Không, thưa bà, Lý trí đáp, tôi chán nhường gác xép cho bà rồi, chán và từng trải, điều bà muốn là từ gác xép lặng lẽ chuyển xuống phòng ăn, rồi phòng khách và những chỗ còn lại.

—Está bem, deixe-me ficar algum tempo mais, estou na pista de um mysterio.

—Được rồi, cho tôi ở thêm một lúc, tôi đang lần theo một bí ẩn.

—Que mysterio?

—Bí ẩn nào?

—De dous, emendou a Sandice; o da vida e o da morte; peço-lhe só uns dez minutos.

—Hai, Điên rồ sửa; bí ẩn sự sống và bí ẩn cái chết; tôi chỉ xin mười phút.

A Razão poz-se a rir.

Lý trí bật cười.

—Has de ser sempre a mesma cousa... sempre a mesma cousa... sempre a mesma cousa...

—Bà sẽ luôn chỉ như vậy... luôn chỉ như vậy... luôn chỉ như vậy...

E, dizendo isto, travou-lhe dos pulsos e arrastou-a para fóra; depois entrou e fechou-se. A Sandice ainda gemeu algumas supplicas; ainda grunhiu algumas zangas; mas desenganou-se depressa, deitou a lingua de fóra, em ar de surriada, e foi andando... foi andando... Provavelmente andará até á consummação dos seculos.

Nói đoạn, bà túm cổ tay Điên rồ và lôi ra ngoài; rồi bước vào và khóa cửa. Điên rồ còn rên vài lời van xin; còn gầm gừ vài cơn giận; nhưng chóng vỡ mộng, lè lưỡi ra, kiểu trêu chọc, rồi đi... đi mãi... Có lẽ nó sẽ đi cho tới tận thế.

CAPITULO IX. Transição

Chương IX. Chuyển tiếp

E vejam agora com que destreza, com que fina arte faço eu a maior transição deste livro. Vejam: o meu delirio começou em presença de Virgilia; Virgilia foi o meu grão peccado da juventude; não ha juventude sem meninice; meninice suppõe nascimento; e eis aqui como chegamos nós, sem esforço, ao dia 20 de outubro de 1805, em que nasci. Viram? Nenhuma juntura apparente, nada que divirta a attenção pausada do leitor; nada. De modo que o livro fica assim com todas as vantagens do methodo, sem a rigidez do methodo. Na verdade, era tempo. Que isto de methodo, sendo, como é, uma cousa indispensavel, todavia é melhor tel-o sem gravata nem suspensorios, mas um pouco á fresca e á solta, como quem não se lhe dá da visinha fronteira, nem do inspector de quarteirão. É como a eloquencia, que ha uma genuina e vibrante, de uma arte natural e feiticeira, e outra tesa, engommada e chocha. Vamos ao dia 20 de Outubro.

Và giờ hãy xem tôi khéo léo, tinh xảo thế nào khi thực hiện sự chuyển tiếp lớn nhất của cuốn sách này. Xem nhé: cơn mê của tôi bắt đầu trước mặt Virgília; Virgília là tội lỗi lớn thời trẻ của tôi; không có thanh xuân mà không có thời thơ ấu; thơ ấu hàm ý sự ra đời; và thế là ta đến, không cần gắng sức, ngày 20 tháng Mười năm 1805, ngày tôi chào đời. Thấy chưa? Không một chỗ nối lộ ra, không gì làm xao nhãng sự chú ý thong thả của bạn đọc; không gì cả. Nhờ vậy cuốn sách có mọi lợi thế của phương pháp mà không có sự cứng nhắc của phương pháp. Quả thật đã đến lúc. Vì phương pháp, dù là thứ không thể thiếu, vẫn hay hơn khi không cà vạt, không dây đeo quần, hơi thoáng và buông thả, như người chẳng ngại cô hàng xóm bên kia đường, cũng chẳng ngại viên thanh tra khu phố. Cũng như hùng biện, có thứ chân thực và rung động, của một nghệ thuật tự nhiên và mê hoặc, và thứ khác cứng đơ, hồ bột, nhạt thếch. Ta đến ngày 20 tháng Mười.

CAPITULO X. Naquelle dia...

Chương X. Hôm ấy...

Naquelle dia, a arvore dos Cubas brotou uma graciosa flor. Nasci; recebeu-me nos braços a Pascoela, insigne parteira minhota, que se gabava de ter aberto a porta do mundo a uma geração inteira de fidalgos. Não é impossivel que meu pae lhe ouvisse tal declaração; creio, todavia, que o sentimento paterno é que o induziu a gratifical-a com duas meias dobras. Lavado e enfaixado, fui desde logo o heroe da nossa casa. Cada qual prognosticava a meu respeito o que mais lhe quadrava ao sabor. Meu tio João, o antigo official de infantaria, achava-me um certo olhar de Bonaparte, cousa que meu pae não pôde ouvir sem nauseas; meu tio Ildefonso, então simples padre, farejava-me conego.

Hôm ấy, cây nhà Cubas nở một đóa hoa duyên dáng. Tôi ra đời; bà Pascoela đón tôi vào tay, một bà đỡ nổi danh người Minho, tự hào đã mở cửa đời cho cả một thế hệ quý tộc. Không phải không thể cha tôi nghe bà tuyên bố thế; tuy vậy tôi tin chính tình phụ tử khiến ông thưởng bà hai đồng nửa dobra. Tắm rửa và quấn tã xong, tôi lập tức thành anh hùng của nhà chúng tôi. Ai cũng tiên đoán về tôi điều hợp khẩu vị mình nhất. Chú João tôi, viên sĩ quan bộ binh cũ, thấy tôi có chút cái nhìn của Bonaparte, điều cha tôi nghe mà buồn nôn; chú Ildefonso tôi, lúc ấy mới là linh mục thường, đánh hơi ra một kinh sĩ.

—Conego é o que elle ha de ser, e não digo mais por não parecer orgulho; mas não me admiraria nada se Deus o destinasse á um bispado... É verdade, um bispado; não é cousa impossivel. Que diz você, mano Bento?

—Kinh sĩ là điều nó sẽ là, tôi không nói hơn kẻo thành ra kiêu căng; nhưng tôi chẳng ngạc nhiên nếu Chúa định cho nó một tòa giám mục... Phải, một tòa giám mục; không phải chuyện bất khả. Anh nghĩ sao, anh Bento?

Meu pae respondia a todos que eu seria o que Deus quizesse; e alçava-me ao ar, como se intentasse mostrar-me á cidade e ao mundo; perguntava a todos se eu me parecia com elle, se era intelligente, bonito...

Cha tôi đáp mọi người rằng tôi sẽ là điều Chúa muốn; và nâng tôi lên không, như muốn trình tôi cho thành phố và thế giới; hỏi mọi người tôi có giống ông không, có thông minh, đẹp trai không...

Digo essas cousas por alto, segundo as ouvi narrar annos depois; ignoro a mór parte dos pormenores daquelle famoso dia. Sei que a visinhança veiu ou mandou comprimentar o recem-nascido, e que durante as primeiras semanas muitas foram as visitas em nossa casa. Não houve cadeirinha que não trabalhasse; aventou-se muita casaca e muito calção; e se hão conto os mimos, os beijos, as admirações, as bençãos, é porque, se os contasse, não acabaria mais o capitulo, e é preciso acabal-o.

Tôi kể những điều ấy sơ lược, như đã nghe kể nhiều năm sau; phần lớn chi tiết của ngày nổi tiếng ấy tôi không biết. Tôi biết rằng hàng xóm đã đến hoặc sai người đến chúc mừng đứa bé mới sinh, và trong những tuần đầu có rất nhiều khách đến nhà. Không cỗ kiệu nào không làm việc; bao nhiêu áo casaca và quần ngắn được phủi bụi; nếu tôi không đếm những quà, những cái hôn, những lời trầm trồ, những lời chúc phúc, là vì nếu đếm, chương này sẽ không bao giờ hết, mà cần phải cho nó hết.

Item, não posso dizer nada do meu baptizado, porque nada me referiram a tal respeito, a não ser que foi uma das mais galhardas festas do anno seguinte, 1806; baptizei-me na egreja de S. Domingos, uma terça feira de março, dia claro, luminoso e puro, sendo padrinhos o coronel Rodrigues de Mattos e sua senhora. Um e outro descendiam de velhas familias do norte e honravam devéras o sangue que lhes corria nas veias, outr'ora derramado na guerra contra Hollanda. Cuido que os nomes de ambos foram das primeiras cousas que aprendi; e certamente os dizia com muita graça, ou revelava algum talento precoce, porque não havia pessoa extranha diante de quem me não obrigassem a recital-os.

Lại nữa, tôi không nói được gì về lễ rửa tội của mình, vì chẳng ai kể gì về việc ấy, ngoài việc đó là một trong những lễ hội lộng lẫy nhất của năm sau, 1806; tôi được rửa tội ở nhà thờ S. Domingos, vào một ngày thứ Ba tháng Ba, ngày sáng, rực rỡ và trong, với cha đỡ đầu là đại tá Rodrigues de Mattos và phu nhân. Cả hai đều xuất thân từ những gia đình cổ miền Bắc và thật sự làm vinh dự dòng máu chảy trong huyết quản, ngày xưa đã đổ trong cuộc chiến với Hà Lan. Tôi tin tên cả hai là một trong những điều đầu tiên tôi học; và chắc tôi đọc chúng rất duyên, hoặc bộc lộ chút tài sớm, vì không có người lạ nào trước mặt mà người ta không bắt tôi đọc lại.

—Nhonhô, diga a estes senhores como é que se chama seu padrinho.

—Nhonhô, nói với các ông đây xem cha đỡ đầu con tên gì.

—Meu padrinho? é o coronel Paulo Vaz Lobo Cezar de Andrade e Souza Rodrigues de Mattos; minha madrinha é a Excellentissima Senhora D. Maria Luiza de Macedo Rezende e Souza Rodrigues de Mattos.

—Cha đỡ đầu của con? là đại tá Paulo Vaz Lobo Cezar de Andrade e Souza Rodrigues de Mattos; mẹ đỡ đầu của con là bà Maria Luiza de Macedo Rezende e Souza Rodrigues de Mattos, kính thưa phu nhân.

—É muito esperto o seu menino, commentavam os ouvintes.

—Thằng bé nhà ông lanh lắm, những người nghe nhận xét.

—Muito esperto, concordava meu pae; e os olhos babavam-se-lhe de orgulho, e elle espalmava a mão sobre a minha cabeça, fitava-me longo tempo, namorado, cheio de si.

—Lanh lắm, cha tôi đồng ý; mắt ông đắm đuối vì kiêu hãnh, và ông xòe bàn tay lên đầu tôi, nhìn tôi hồi lâu, say mê, đầy tự mãn.

Item, comecei a andar, não sei bem quando, mas antes do tempo. Talvez por apressar a natureza, obrigavam-me cedo a agarrar ás cadeiras, pegavam-me da fralda, davam-me carrinhos de páu.—Só só, nhonhô, só só, dizia-me a mucama. E eu, attrahido pelo chocalho de lata, que minha mãe agitava diante de mim, lá ia para a frente, cahe aqui, cahe acolá; e andava, provavelmente mal, mas andava, e fiquei andando.

Lại nữa, tôi bắt đầu đi, không rõ khi nào, nhưng sớm hơn lệ. Có lẽ để thúc thiên nhiên, người ta bắt tôi sớm bám vào ghế, nắm vạt áo tôi, đưa cho tôi những chiếc xe gỗ nhỏ.—Một mình, một mình nè, nhonhô, tỳ nữ bảo tôi. Còn tôi, bị cuốn hút bởi cái lục lạc thiếc mà mẹ tôi lắc trước mặt, cứ tiến lên, ngã bên này, ngã bên kia; và tôi đi, có lẽ đi dở, nhưng đi, và tôi đã đi mãi.

CAPITULO XI. O menino é pai do homen.

Chương XI. Đứa trẻ là cha của người lớn.

Cresci; e nisso é que a familia não interveiu; cresci naturalmente, como crescem as magnolias e os gatos. Talvez os gatos são menos matreiros, e, com certeza, as magnolias são menos inquietas do que eu era na minha infancia. Um poeta dizia que o menino é pae do homem. Se isto é verdade, vejamos alguns lineamentos do menino.

Tôi lớn; trong chuyện này gia đình không can thiệp; tôi lớn tự nhiên, như hoa mộc lan và mèo lớn. Có lẽ mèo bớt tinh ranh, và chắc chắn hoa mộc lan bớt bồn chồn hơn tôi thời thơ ấu. Một nhà thơ nói đứa trẻ là cha của người lớn. Nếu đúng thế, ta hãy xem vài nét của đứa trẻ.

Desde os cinco annos merecera eu a alcunha de «menino diabo»; e verdadeiramente não era outra cousa; fui dos mais malignos do meu tempo, arguto, indiscreto, traquinas e voluntarioso. Por exemplo, um dia quebrei a cabeça de uma escrava, porque me negára uma colhér do doce de coco que estava fazendo, e, não contente com o maleficio, deitei um punhado de cinza ao tacho, e, não satisfeito da travessura, fui dizer a minha mãe que a escrava é que estragára o doce «por pirraça»; e eu tinha apenas seis annos. Prudencio, um moleque de casa, era o meu cavallo de todos os dias; punha as mãos no chão, recebia um cordel nos queixos, á guisa de freio, eu trepava-lhe ao dorso, com uma varinha na mão, fustigava-o, dava mil voltas a um e outro lado, e elle obedecia,—algumas vezes gemendo,—mas obedecia sem dizer palavra, ou, quando muito, um—«ai, nhonhô!»—ao que eu retorquia:—«Cala a boca, besta!»—Esconder os chapéos das visitas, deitar rabos de papel a pessoas graves, puxar pelo rabicho das cabelleiras, dar beliscões nos braços das matronas, e outras muitas façanhas deste jaez, eram mostras de um genio indocil, mas devo crer que eram tambem expressões de um espirito robusto, porque meu pae tinha-me em grande admiração; e se ás vezes me reprehendia, á vista de gente, fazia-o por simples formalidade: em particular dava-me beijos.

Từ năm tuổi tôi đã xứng đáng có biệt danh “thằng bé quỷ”; và thật ra nó chẳng là gì khác; tôi là một trong những đứa ác nhất thời mình, sắc sảo, vô ý, nghịch ngợm và bướng bỉnh. Chẳng hạn một hôm tôi đập vỡ đầu một nữ nô vì chị không cho tôi một thìa mứt dừa chị đang nấu, và không bằng lòng với việc ác, tôi bỏ một nắm tro vào nồi, và không thỏa với trò nghịch, tôi đi nói với mẹ rằng chính chị nô làm hỏng mứt “vì giận dỗi”; mà tôi mới sáu tuổi. Prudêncio, một thằng nhóc trong nhà, là con ngựa hằng ngày của tôi; nó chống tay xuống đất, nhận sợi dây dưới cằm làm dây cương, tôi leo lên lưng, tay cầm cái que, quất nó, quay trăm vòng bên này bên kia, và nó vâng lời,—đôi khi rên rỉ,—nhưng vâng lời không nói tiếng nào, hoặc nhiều lắm là một—“ái, nhonhô!”—mà tôi đáp:—“Câm miệng, đồ súc vật!”—Giấu mũ của khách, treo đuôi giấy lên người đứng đắn, giật bím tóc giả, véo cánh tay các bà đứng tuổi, và nhiều chiến công khác cùng loại, là những dấu hiệu của một bản tính khó dạy, nhưng tôi phải tin chúng cũng là biểu hiện của một tinh thần cường tráng, vì cha tôi rất ngưỡng mộ tôi; và nếu đôi khi ông quở trách trước mặt người, thì chỉ là hình thức: riêng tư ông hôn tôi.

Não se conclua daqui que eu levasse todo o resto da minha vida a quebrar a cabeça dos outros nem a esconder-lhes os chapéos; mas opiniatico, egoista e algo contemptor dos homens, isso fui; se não passei o tempo a esconder-lhes os chapéos, alguma vez lhes puxei pelo rabicho das cabelleiras.

Đừng kết luận từ đây rằng suốt phần đời còn lại tôi đi đập đầu người ta hay giấu mũ họ; nhưng ngoan cố, ích kỷ và có phần khinh người thì tôi có; nếu không dành thời gian giấu mũ họ, thì đôi lần tôi đã giật bím tóc giả của họ.

Outrosim, affeiçoei-me á contemplação da injustiça humana, inclinei-me a attenual-a, a explical-a, a classifical-a por partes, a entendel-a, não segundo um padrão rigido, mas ao sabor das circumstancias e logares. Minha mãe doutrinava-me a seu modo, fazia-me decorar alguns preceitos e orações; mas eu sentia que, mais do que as orações, me governavam os nervos e o sangue, e a boa regra perdia o espirito, que a faz viver, para se tornar uma vã formula. De manhã, antes do mingáu, e de noite, antes da cama, pedia a Deus que me perdoasse, assim como eu perdoava aos meus devedores; mas entre a manhã e a noite fazia uma grande maldade, e meu pae, passado o alvoroço, dava-me pancadinhas na cara, e exclamava a rir: Ah! bregeiro! ah! bregeiro!

Ngoài ra, tôi say mê chiêm ngắm sự bất công của con người, nghiêng về chỗ giảm nhẹ nó, giải thích nó, phân loại nó từng phần, hiểu nó, không theo một khuôn mẫu cứng nhắc, mà tùy hoàn cảnh và nơi chốn. Mẹ tôi giáo huấn tôi theo kiểu bà, bắt tôi thuộc lòng vài điều răn và kinh; nhưng tôi cảm thấy, hơn cả các kinh, thần kinh và máu cai quản tôi, và quy tắc tốt mất đi tinh thần làm nó sống, để thành một công thức suông. Sáng, trước bữa cháo, và tối, trước khi ngủ, tôi xin Chúa tha thứ cho tôi, như tôi tha cho kẻ mắc nợ tôi; nhưng giữa sáng và tối tôi làm một việc ác lớn, và cha tôi, hết cơn náo động, vỗ nhẹ vào mặt tôi, và cười kêu lên: Ôi! đồ tinh quái! ôi! đồ tinh quái!

Sim, meu pae adorava-me, tinha-me esse amor sem merito, que é um simples e forte impulso da carne; amor que a razão não contrasta nem rége. Minha mãe era uma senhora fraca, de pouco cerebro e muito coração, assaz credula, sinceramente piedosa,—caseira, apezar de bonita, e modesta, apezar de abastada; temente ás trovoadas e ao marido. O marido era na terra o seu deus. Da collaboração dessas duas creaturas nasceu a minha educação, que, se tinha alguma cousa boa, era no geral viciosa, incompleta, e, em partes, negativa. Meu tio conego fazia ás vezes alguns reparos ao irmão; dizia-lhe que elle me dava mais liberdade do que ensino, e mais affeição do que emenda; mas meu pae respondia que applicava na minha educação um systema inteiramente superior ao systema usado; e por este modo, sem confundir o irmão, illudia-se a si proprio.

Phải, cha tôi yêu tôi, ông có thứ tình yêu không công trạng ấy, chỉ là một xung động đơn giản và mạnh của máu thịt; tình yêu mà lý trí không cưỡng lại cũng không điều khiển. Mẹ tôi là một bà yếu đuối, ít óc nhiều tim, khá cả tin, ngoan đạo thành thật,—ở nhà dù xinh, và khiêm tốn dù giàu; sợ sấm sét và sợ chồng. Chồng là vị thần của bà trên đời. Từ sự cộng tác của hai con người đó sinh ra nền giáo dục của tôi, mà nếu có điều gì tốt, thì nhìn chung vẫn là hư hỏng, thiếu sót và có chỗ phủ định. Chú kinh sĩ của tôi đôi khi nhận xét với cha tôi, bảo ông cho tôi tự do nhiều hơn dạy dỗ, và thương yêu nhiều hơn uốn nắn; nhưng cha tôi đáp rằng ông áp dụng vào việc giáo dục tôi một hệ thống hoàn toàn cao hơn hệ thống thông thường; và như thế, không làm người anh bối rối, ông đã tự lừa mình.

Havia em minha mãe uma sombra de melancholia, que eu herdei, como herdei de meu pae a fatuidade. Os aspectos da vida accrescentaram-lhe a natural tendencia. Tinha coração de mais, uma sensibilidade melindrosa, exigente, doentia.

Mẹ tôi có một bóng sầu muộn, tôi thừa hưởng, như tôi thừa hưởng của cha tính tự phụ. Các cảnh đời càng tăng xu hướng tự nhiên của bà. Bà có quá nhiều tim, một sự nhạy cảm mong manh, đòi hỏi, ốm yếu.

De envolta com a transmissão e a educação, houve ainda o exemplo extranho, o meio domestico. Vimos os paes; vejamos os tios. Um delles, o João, era um homem de lingua solta, vida galante, conversa picaresca. Desde os onze annos entrou a admittir-me ás anecdotas, reaes ou não, eivadas todas de obscenidade ou immundicie. Não me respeitava a adolescencia, como não respeitava a batina do irmão; com a differença que este fugia logo que elle enveredava por assumpto escabroso. Eu não; deixava-me estar, sem entender nada, a principio, depois entendendo, e emfim achando-lhe graça. No fim de certo tempo, quem o procurava era eu; e elle gostava muito de mim, dava-me doces, levava-me a passeio. Em casa, quando lá ia passar alguns dias, não poucas vezes me aconteceu achal-o, no fundo da chacara, no lavadouro, a palestrar com as escravas que batiam roupa; e ahi é que era um desfiar de anecdotas, de ditos, de perguntas, e um estalar de risadas, que ninguem podia ouvir, porque o lavadouro ficava muito longe de casa. As pretas, com uma tanga no ventre, a arregaçar-lhes um palmo dos vestidos, umas dentro do tanque, outras fóra, inclinadas sobre as peças de roupa, a batel-as, a ensaboal-as, a torcel-as, iam ouvindo e redarguindo ás pilherias do tio João, e a commental-as de quando em quando com esta palavra:

Cùng với di truyền và giáo dục còn có tấm gương ngoại lai, môi trường gia đình. Ta đã xem cha mẹ; hãy xem các chú. Một người, João, là người lưỡi buông thả, đời phong tình, chuyện trò tục tĩu. Từ năm mười một tuổi ông bắt đầu cho tôi nghe các giai thoại, thật hay không, đều nhuốm tục tĩu hay nhơ bẩn. Ông không nể tuổi thiếu niên của tôi, như không nể áo chùng của anh mình; chỉ khác là người anh bỏ đi ngay khi ông rẽ vào đề tài hiểm hóc. Tôi thì không; tôi ở lại, ban đầu chẳng hiểu gì, sau hiểu, rồi thấy hay. Sau một thời gian, chính tôi tìm ông; và ông rất thích tôi, cho tôi kẹo, dẫn tôi đi dạo. Ở nhà, khi tôi đến ở vài ngày, chẳng ít lần tôi gặp ông ở cuối chácara, chỗ giặt, tán chuyện với các nữ nô đang đập quần áo; ở đó là cả chuỗi giai thoại, câu nói, câu hỏi, và tiếng cười rộ, mà không ai nghe được vì chỗ giặt rất xa nhà. Những chị da đen, quấn vải ngang bụng, vén váy lên một gang, kẻ trong bể, kẻ ngoài, cúi xuống đống đồ, đập, xát xà phòng, vắt, nghe và đáp những câu đùa của chú João, và thỉnh thoảng bình luận bằng câu này:

—Cruz, diabo!... Este sinhô João é o diabo!

—Thánh giá, quỷ!... Ông sinhô João này là quỷ!

Bem differente era o tio conego. Esse tinha muita austeridade e pureza; taes dotes, comtudo, não realçavam um espirito superior, apenas compensavam um espirito mediocre. Não era homem que visse a parte substancial da egreja; via o lado externo, a hierarchia, as preeminencias, as sobrepelizes, as circumflexões. Vinha antes da sacristia que do altar. Uma lacuna no ritual excitava-o mais do que uma infracção dos mandamentos. Agora, a tantos annos de distancia, não estou certo se elle poderia atinar facilmente com um trecho de Tertuliano, ou expor, sem titubear, a historia do symbolo de Nicéa; mas ninguem, nas festas cantadas, sabia melhor o numero e caso das cortezias que se deviam ao officiante. Conego foi a unica ambição de sua vida; e dizia de coração que era a maior dignidade a que podia aspirar. Piedoso, severo nos costumes, minucioso na observancia das regras, frouxo, acanhado, subalterno, possuia algumas virtudes, em que era exemplar, mas carecia absolutamente da força de as incutir, de as impôr aos outros.

Chú kinh sĩ khác hẳn. Ông rất khắc khổ và trong sạch; nhưng những đức ấy không làm nổi bật một tinh thần cao, chỉ bù cho một tinh thần tầm thường. Ông không phải người thấy phần cốt yếu của giáo hội; ông thấy mặt ngoài, trật tự, ưu tiên, áo lễ trắng, những cái khom mình. Ông thuộc về phòng thánh nhiều hơn về bàn thờ. Một chỗ trống trong nghi thức khiến ông bực hơn một vi phạm điều răn. Giờ, cách bao nhiêu năm, tôi không chắc ông có dễ tìm ra một đoạn Tertullian, hay trình bày không ngập ngừng lịch sử Kinh Tin Kính Nicaea; nhưng không ai, trong các lễ hát, biết rõ hơn số lượng và cách thức những cái cúi chào dành cho vị chủ lễ. Kinh sĩ là tham vọng duy nhất của đời ông; và ông nói thật lòng rằng đó là phẩm vị cao nhất ông có thể mong. Ngoan đạo, nghiêm khắc trong phong hóa, tỉ mỉ trong tuân giữ quy tắc, yếu đuối, rụt rè, cấp dưới, ông có vài đức tính, về đó ông là gương mẫu, nhưng hoàn toàn thiếu sức mạnh để gieo chúng vào, để áp đặt chúng lên người khác.

Não digo nada de minha tia materna, D. Emerenciana, e aliás era a pessoa que mais autoridade tinha sobre mim; essa differençava-se grandemente dos outros; mas viveu pouco tempo em nossa companhia, uns dous annos. Outros parentes e alguns intimos não merecem a pena de ser citados; não tivemos uma vida commum, mas intermittente, com grandes claros de separação. O que importa é a expressão geral do meio domestico, e essa ahi fica indicada,—vulgaridade de caracteres, amor das apparencias rutilantes, do arruido, frouxidão da vontade, dominio do capricho, e o mais. Dessa terra e desse estrume é que nasceu esta flôr.

Tôi không nói gì về dì bên mẹ, bà Emerenciana, mà thật ra là người có nhiều quyền nhất với tôi; bà khác hẳn những người kia; nhưng ở với chúng tôi không lâu, chừng hai năm. Những họ hàng khác và vài người thân thiết không đáng nhắc; chúng tôi không có đời sống chung, mà gián đoạn, với những khoảng cách rất lớn. Điều quan trọng là diện mạo chung của môi trường gia đình, và nó đã được chỉ ra đó,—tầm thường về tính cách, ưa vẻ ngoài rực rỡ, ồn ào, ý chí yếu đuối, thói bốc đồng thống trị, và những thứ còn lại. Từ đất ấy và phân ấy mới nảy ra đóa hoa này.

CAPITULO XII. Um episodio de 1814

Chương XII. Một giai thoại năm 1814

Mas eu não quero passar adeante, sem contar summariamente um galante episodio de 1814; tinha nove annos.

Nhưng tôi không muốn đi tiếp mà không kể vắn tắt một giai thoại thú vị năm 1814; tôi chín tuổi.

Napoleão, quando eu nasci, estava já em todo o explendor da gloria e do poder; era imperador e grangeára inteiramente a admiração dos homens. Meu pae, que á força de persuadir os outros da nossa nobreza, acabara persuadindo-se a si proprio, nutria contra elle um odio puramente mental. Era isso motivo de renhidas contendas em nossa casa, porque meu tio João, não sei se por espirito de classe e sympathia de officio, perdoava no despota o que admirava no general, meu tio padre era inflexivel contra o corso, os outros parentes dividiam-se; dahi as controversias e as rusgas.

Napoleon, khi tôi sinh, đã ở trong toàn bộ huy hoàng của vinh quang và quyền lực; ông là hoàng đế và đã hoàn toàn chiếm được lòng ngưỡng mộ của người đời. Cha tôi, do ra sức thuyết phục người khác về quý tộc của chúng tôi, rốt cuộc tự thuyết phục chính mình, nuôi đối với ông một mối căm thuần túy tinh thần. Đó là lý do những cuộc tranh cãi gay gắt trong nhà, vì chú João tôi, không biết do tinh thần giai cấp hay đồng cảm nghề nghiệp, tha ở bạo chúa điều ông ngưỡng mộ ở viên tướng, chú linh mục tôi thì cứng rắn chống người Corse, các họ hàng khác chia phe; từ đó có tranh luận và cãi vã.

Chegando ao Rio de Janeiro a noticia da primeira quéda de Napoleão, houve naturalmente grande abalo em nossa casa, mas nenhum chasco ou remoque. Os vencidos, testemunhas do regozijo publico, julgaram mais decoroso o silencio; alguns foram além e bateram palmas. A população, cordialmente alegre, não regateou demonstrações de affecto á real familia; houve illuminações, salvas, Te-Deum, cortejo e acclamações. Figurei nesses dias com um espadim novo, que meu padrinho me dera no dia de Santo Antonio; e, francamente, interessava-me mais o espadim do que a quéda de Bonaparte. Nunca me esqueceu esse phenomeno. Nunca mais deixei de pensar commigo que o nosso espadim é sempre maior do que a espada de Napoleão. E notem que eu ouvi muito discurso, quando era vivo, li muita pagina rumorosa de grandes idéas e maiores palavras, mas não sei porque, no fundo dos applausos que me arrancavam da boca, lá echoava alguma vez este conceito de experimentado:

Khi tin Napoleon thất bại lần đầu đến Rio de Janeiro, tất nhiên nhà tôi chấn động lớn, nhưng không châm chọc hay mỉa mai. Những kẻ bại trận, chứng kiến niềm vui công chúng, thấy im lặng thì đứng đắn hơn; vài người đi xa hơn và vỗ tay. Dân chúng, vui vẻ chân thành, không tiếc biểu lộ tình cảm với hoàng gia; có đèn đuốc, súng chào, Te-Deum, rước và tung hô. Những ngày ấy tôi xuất hiện với một thanh gươm nhỏ mới, cha đỡ đầu tặng ngày thánh Antonio; và, thẳng thắn, tôi quan tâm đến thanh gươm hơn việc Bonaparte đổ. Tôi chưa bao giờ quên hiện tượng ấy. Tôi chưa bao giờ thôi tự nhủ rằng thanh gươm nhỏ của ta bao giờ cũng lớn hơn thanh kiếm của Napoleon. Và nhớ cho, tôi nghe nhiều diễn văn khi còn sống, đọc nhiều trang ồn ào toàn ý lớn và lời lớn hơn, nhưng không hiểu sao, dưới đáy những tràng vỗ tay họ kéo từ miệng tôi, đôi khi lại vang lên ý nghĩ của người từng trải này:

—Vae-te embora, tu só cuidas do espadim.

—Thôi đi, mày chỉ lo cái gươm nhỏ.

Não se contentou a minha familia em ter um quinhão anonymo no regozijo publico; entendeu opportuno e indispensavel celebrar a destituição do imperador com um jantar, e tal jantar que o ruido das acclamações chegasse aos ouvidos de Sua Alteza, ou, quando menos, de seus ministros. Dito e feito. Veiu abaixo toda a velha prataria, herdada do meu avô Luiz Cubas; vieram as toalhas de Flandres, as grandes jarras da India; matou-se um capado; encommendaram-se ás madres da Ajuda as compotas e marmeladas; lavaram-se, arearam-se, poliram-se as salas, escadas, castiçaes, arandellas, as vastas mangas de vidro, todos os apparelhos do luxo classico.

Gia đình tôi không bằng lòng với chỗ đứng vô danh trong niềm vui chung; thấy cần thiết, thậm chí không thể thiếu, phải mừng việc hoàng đế bị truất ngôi bằng một bữa tiệc, và bữa tiệc phải lớn đến mức tiếng tung hô vọng tới tai Điện hạ, hoặc ít nhất tới tai các bộ trưởng của ngài. Nói là làm. Toàn bộ đồ bạc cũ thừa kế từ ông nội Luiz Cubas được đem xuống; khăn trải bàn Flandres, những chiếc bình lớn của Ấn Độ cũng ra hết; người ta giết một con heo thiến; đặt các nữ tu Ajuda làm mứt và mứt mộc qua; phòng ốc, cầu thang, chân đèn, đèn treo tường, những chụp đèn thủy tinh lớn, mọi thứ xa hoa kiểu cổ điển đều được rửa, chà, đánh bóng.

Dada a hora, achou-se reunida uma sociedade selecta, o juiz de fóra, tres ou quatro officiaes militares, alguns commerciantes e lettrados, varios funccionarios da administração, uns com suas mulheres e filhas, outros sem ellas, mas todos commungando no desejo de atolar a memoria de Bonaparte no papo de um perú. Não era um jantar, mas um Te-Deum; foi o que pouco mais ou menos disse um dos lettrados presentes, o Dr. Villaça, glosador insigne, que accrescentou aos pratos de casa o acepipe das musas. Lembra-me, como se fosse hontem, lembra-me de o ver erguer-se, com a sua longa cabelleira de rabicho, casaca de seda, uma esmeralda no dedo, pedir a meu tio padre que lhe repetisse o mote, e, repetido o mote, cravar os olhos na testa de uma senhora, depois tossir, alçar a mão direita, toda fechada, menos o dedo indice, que apontava para o tecto; e, assim posto e composto, devolver o mote glosado. Não fez uma glosa, mas tres; depois jurou aos seus deuses não acabar mais. Pedia um mote, davam-lh'o, elle glosava-o promptamente, e logo pedia outro e mais outro; a tal ponto que uma das senhoras presentes não pôde calar a sua grande admiração.

Đến giờ, một hội khách chọn lọc đã đông đủ: vị quan tòa do triều đình cử đến, ba bốn sĩ quan, vài thương nhân và văn nhân, nhiều viên chức trong chính quyền, người đi với vợ con, người đi một mình, nhưng ai cũng chung một ước muốn là chôn ký ức về Bonaparte vào diều một con gà tây. Đây không phải bữa tiệc mà là lễ Te-Deum; ít nhiều đó là lời của một văn nhân có mặt, ông Villaça, nhà ứng tác thơ lừng danh, người đã thêm vào các món của nhà một món ngon của các nàng thơ. Tôi nhớ như mới hôm qua cảnh ông đứng dậy, mái tóc dài thắt bím, áo lụa, ngọc lục bảo trên ngón tay, nhờ chú linh mục của tôi nhắc lại câu đề, nghe xong thì nhìn chằm chằm lên trán một bà, ho một tiếng, giơ bàn tay phải nắm lại, chỉ chừa ngón trỏ chỉ lên trần; và trong tư thế ấy, ông trả lại câu đề đã được diễn giải thành thơ. Không phải một bài mà ba bài; rồi ông thề với các thần của mình là không chịu dừng. Ông xin một câu đề, người ta đưa, ông diễn thơ ngay, rồi lại xin câu khác, câu khác nữa; đến nỗi một trong các bà có mặt không giấu nổi lòng thán phục.

—A senhora diz isso, retorquia modestamente o Villaça, porque nunca ouviu o Bocage, como eu ouvi, no fim do seculo, em Lisboa. Aquillo sim! que facilidade! e que versos! Tivemos lutas de uma e duas horas, no botequim do Nicola, a glosarmos, no meio de palmas e bravos. Immenso talento o do Bocage! Era o que me dizia, ha dias, a Sra. duqueza de Cadaval...

—Bà nói thế, Villaça khiêm tốn đáp, là vì bà chưa nghe Bocage như tôi đã nghe, hồi cuối thế kỷ, ở Lisboa. Thế mới là tài chứ! Dễ dàng làm sao! Thơ gì mà hay thế! Chúng tôi đấu nhau một hai giờ liền ở quán Nicola, đối đáp thơ giữa tiếng vỗ tay và tiếng hoan hô. Tài của Bocage lớn vô cùng! Mới hôm nọ bà công tước Cadaval cũng nói với tôi y như vậy...

E estas tres palavras ultimas, expressas com muita emphasis, produziram em toda a assembléa um fremito de admiração e pasmo. Pois esse homem tão dado, tão simples, além de pleitear com poetas, discreteava com duquezas! Um Bocage e uma Cadaval! Ao contacto de tal homem, as damas sentiam-se superfinas; os varões olhavam-n'o com respeito, alguns com inveja, não raros com incredulidade. Elle, entretanto, ia caminho, a accummular adjectivo sobre adjectivo, adverbio sobre adverbio, a desfiar todas as rimas de tyranno e de usurpador. Era á sobremeza; ninguem já pensava em comer. No intervallo das glosas, corria um borborinho alegre, um palavrear de estomagos satisfeitos; os olhos, molles e humidos, ou vivos e calidos, espreguiçavam-se ou saltitavam de uma ponta a outra da meza, atulhada de doces e fructas, aqui o ananaz em fatias, alli o melão em talhadas, as compoteiras de crystal deixando ver o doce de coco, finamente ralado, amarello como uma gemma,—ou então o melado escuro e grosso, não longe do queijo e do cará. De quando em quando um riso jovial, amplo, desabotoado, um riso de familia, vinha quebrar a gravidade politica do banquete. No meio do interesse grande e commum, agitavam-se tambem os pequenos e particulares. As moças fallavam das modinhas que haviam de cantar ao cravo, e do minuete e do solo inglez; nem faltava matrona que promettesse bailar um oitavado de compasso, só para mostrar como folgára nos seus bons tempos de criança. Um sujeito, ao pé de mim, dava a outro noticia recente dos negros novos, que estavam a vir, segundo cartas que recebera de Loanda, uma carta em que o sobrinho lhe dizia ter já negociado cerca de quarenta cabeças, e outra-carta em que... Trazia-as justamente na algibeira, mas não as podia ler naquella occasião. O que afiançava é que podiamos contar, só nessa viagem, uns cento e vinte negros, pelo menos.

Và ba chữ cuối ấy, thốt ra với nhiều nhấn nhá, gây cho cả hội một cơn rùng mình thán phục và sững sờ. Thì ra con người giản dị, dễ gần ấy, ngoài chuyện đấu thơ với thi sĩ, còn trò chuyện với cả công tước phu nhân! Một Bocage và một Cadaval! Bên cạnh người như thế, các bà thấy mình thanh tao hẳn lên; đàn ông nhìn ông bằng con mắt kính trọng, một số bằng con mắt ganh tị, không ít người bằng con mắt hồ nghi. Còn ông cứ thế tiến lên, chất tính từ lên tính từ, trạng từ lên trạng từ, vắt kiệt mọi vần với bạo chúa và kẻ tiếm quyền. Lúc ấy đang đến món tráng miệng; chẳng ai còn nghĩ chuyện ăn. Giữa các bài thơ, một tiếng ồn vui vẻ nổi lên, tiếng chuyện của những cái bụng đã no; những ánh mắt, hoặc lờ đờ ướt át, hoặc tinh nhanh nóng rực, lúc uể oải, lúc nhảy nhót từ đầu này sang đầu kia chiếc bàn đầy bánh kẹo trái cây, chỗ này thơm cắt lát, chỗ kia dưa cắt múi, những lọ pha lê để lộ mứt dừa bào nhỏ, vàng như lòng đỏ trứng,—hay mật đen sệt, cách pho mát và khoai mỡ không xa. Thỉnh thoảng một tràng cười vui, rộng rãi, phóng khoáng, tiếng cười của người trong nhà, lại phá vỡ vẻ nghiêm trang chính trị của bữa tiệc. Giữa mối quan tâm lớn và chung, những mối quan tâm nhỏ và riêng cũng xôn xao. Các cô gái bàn nhau những khúc modinha sẽ hát với đàn harpsichord, điệu minuet và điệu solo kiểu Anh; cũng chẳng thiếu bà hứa sẽ múa vài nhịp, chỉ để cho thấy hồi bé mình từng vui chơi thế nào. Một người ngồi cạnh tôi đang báo cho người khác tin mới về lô nô lệ da đen sắp tới, theo thư ông nhận từ Loanda, một bức thư người cháu viết rằng đã mua xong chừng bốn mươi đầu người, và một bức khác nói rằng... Ông đang có cả hai trong túi, nhưng lúc ấy không thể đọc. Điều ông bảo đảm là chỉ riêng chuyến này, ta có thể tính ít nhất một trăm hai mươi người da đen.

—Trás...trás...trás...fazia o Villaça batendo com as mãos uma na outra. O rumor cessava de subito, como um estacado de orchestra, e todos os olhos se voltavam para o glosador. Quem ficava longe aconcheava a mão atraz da orelha para não perder palavra; a mór parte, antes mesmo da glosa, tinha já um meio riso de applauso, trivial e candido.

—Bép... bép... bép... Villaça vừa nói vừa vỗ hai bàn tay vào nhau. Tiếng ồn tắt đột ngột, như dàn nhạc bị chặn nhịp, mọi con mắt đổ về phía người ứng tác thơ. Ai ngồi xa thì khum tay sau tai để khỏi sót lời nào; phần đông, chưa nghe bài thơ đã sẵn nửa nụ cười tán thưởng, tầm thường và ngây thơ.

Quanto a mim, lá estava, solitario e deslembrado, a namorar uma certa compota da minha feição. No fim de cada glosa ficava muito contente, esperando que fosse a ultima; mas não era, e a sobremeza continuava intacta. Ninguem se lembrava de dar a primeira voz. Meu pae, á cabeceira, saboreava a goles extensos, a alegria dos convivas, mirava-se todo nos carões alegres, nos pratos, nas flores, deliciava-se com a familiaridade travada entre os mais distantes espiritos, influxo de um bom jantar. Eu via isso, porque arrastava os olhos da compota para elle e delle para a compota, como a pedir-lhe que m'a servisse; mas fazia-o em vão. Elle não via nada; via-se a si mesmo. E as glosas succediam-se, como bategas d'agua, obrigando-me a recolher o desejo e o pedido. Pacientei quanto pude; e não pude muito. Pedi em voz baixa o doce; emfim, bradei, berrei, bati com os pés. Meu pae, que seria capaz de me dar o sol, se eu lh'o exigisse, chamou um escravo para me servir o doce; mas era tarde. A tia Emerenciana arrancára-me da cadeira e entregára-me a uma escrava, não obstante os meus gritos e repellões.

Còn tôi, tôi ngồi đó, lẻ loi và bị bỏ quên, đắm đuối nhìn một đĩa mứt hợp khẩu vị. Hết mỗi bài thơ tôi lại mừng, mong đó là bài cuối; nhưng không, món tráng miệng vẫn còn nguyên. Chẳng ai nhớ ra mà khai tiệc. Cha tôi, ngồi đầu bàn, nhấm nháp từng ngụm dài niềm vui của khách, thấy mình phản chiếu trong những gương mặt hớn hở, trong đĩa, trong hoa, mãn nguyện với sự thân tình nảy ra giữa những tâm hồn vốn xa cách, ảnh hưởng của một bữa ăn ngon. Tôi thấy hết, vì cứ đảo mắt từ đĩa mứt sang ông rồi từ ông về đĩa mứt, như xin ông dọn cho tôi; nhưng vô ích. Ông chẳng thấy gì; ông chỉ thấy chính mình. Và các bài thơ nối nhau, như những trận mưa rào, buộc tôi phải nuốt lại lòng thèm và lời xin. Tôi kiên nhẫn hết mức; mà hết mức cũng chẳng bao nhiêu. Tôi nhỏ giọng xin món ngọt; rồi gào, rồi hét, rồi giậm chân. Cha tôi, người có thể cho tôi cả mặt trời nếu tôi đòi, gọi một nô lệ dọn mứt cho tôi; nhưng đã muộn. Dì Emerenciana đã lôi tôi khỏi ghế và giao cho một nữ nô, mặc tôi kêu la giằng co.

Não foi outro o delicto do glosador: retardára a compota e dera causa á minha exclusão. Tanto bastou para que eu cogitasse uma vingança, qualquer que fosse, mas grande e exemplar, cousa que de alguma maneira o tornasse ridiculo. Que elle era um homem grave o Dr. Villaça, medido e lento, quarenta e sete annos, casado e pae. Não me contentava o rabo de papel nem o rabicho da cabelleira; havia de ser cousa peor. Entrei a espreital-o, durante o resto da tarde, a seguil-o, na chacara, aonde todos desceram a passear. Vi-o conversar com D. Eusebia, irmã do sargento-mór Domingues, uma robusta donzellona, que se não era bonita, tambem não era feia.

Tội của người ứng tác thơ chẳng gì khác: làm chậm món mứt và khiến tôi bị đuổi khỏi bàn. Thế là đủ để tôi nghĩ đến một cuộc trả thù, thế nào cũng được, miễn lớn và làm gương, miễn bằng cách nào đó khiến ông ta thành trò cười. Mà ông Villaça là người nghiêm trang đấy, điềm đạm và chậm rãi, bốn mươi bảy tuổi, có vợ có con. Cái đuôi giấy hay cái bím tóc giả không làm tôi hài lòng; phải là thứ gì tệ hơn. Tôi bắt đầu rình ông suốt buổi chiều còn lại, theo ông vào chácara, nơi mọi người kéo xuống đi dạo. Tôi thấy ông chuyện trò với bà Eusébia, em gái thiếu tá Domingues, một thiếu nữ to khỏe, nếu không đẹp thì cũng chẳng xấu.

—Estou muito zangada com o senhor, dizia ella.

—Tôi giận ông lắm, bà nói.

—Porque?

—Vì sao?

—Porque ... não sei porque ... porque é a minha sina ... creio ás vezes que é melhor morrer...

—Vì... tôi không biết vì sao... vì đó là số phận tôi... đôi khi tôi tin chết thì hơn...

Tinham penetrado n'uma pequena moita; era lusco-fusco; eu segui-os. O Villaça levava nos olhos umas chispas de vinho e de volupia.

Họ đã bước vào một bụi cây nhỏ; chạng vạng; tôi theo sau. Villaça mang trong mắt những tia lửa của rượu và dục vọng.

—Deixe-me, disse ella.

—Để tôi yên, bà nói.

—Ninguem nos vê. Morrer, meu anjo? Que idéas são essas! Você sabe que eu morrerei tambem ... que digo?... morro todos os dias, de paixão, de saudades...

—Không ai thấy chúng ta. Chết, thiên thần của anh? Ý nghĩ gì vậy! Em biết anh cũng sẽ chết... anh nói gì thế?... anh chết mỗi ngày, vì đam mê, vì nhớ...

D. Eusebia levou o lenço aos olhos. O glosador vasculhava na memoria algum pedaço litterario, e achou este, que mais tarde verifiquei ser de uma das operas do Judeu:

Bà Eusébia đưa khăn lên mắt. Người ứng tác thơ lục trong trí nhớ một đoạn văn chương, và tìm được đoạn này, sau tôi kiểm lại thì là của một vở opera do nhà soạn opera gốc Do Thái viết:

—Não chores, meu bem; não queiras que o dia amanheça com duas auroras.

—Đừng khóc, em yêu; đừng để ngày rạng với hai bình minh.

Disse isto; puxou-a para si; ella resistiu um pouco, mas deixou-se ir; uniram os rostos, e eu ouvi estalar, muito ao de leve, um beijo, o mais medroso dos beijos.

Nói vậy; ông kéo bà về phía mình; bà cưỡng một chút, nhưng để mặc; hai gương mặt chạm nhau, và tôi nghe một tiếng nhẹ như không, một nụ hôn, nụ hôn rụt rè nhất trong các nụ hôn.

—O Dr. Villaça deu um beijo em D. Eusebia! bradei eu correndo pela chacara.

—Ông Villaça hôn bà Eusébia! tôi hét, chạy khắp chácara.

Foi um estouro esta minha palavra; a estupefacção immobilisou a todos; os olhos espraiavam-se a uma e outra banda; trocavam-se sorrisos, segredos, á socapa, as mães arrastavam as filhas, pretextando o sereno. Meu pae puxou-me as orelhas, disfarçadamente, irritado devéras com a indiscrição; mas no dia seguinte, ao almoço, lembrando o caso, sacudiu-me o nariz, a rir:—Ah! brejeiro! ah! brejeiro!

Câu nói của tôi như một tiếng nổ; sự kinh ngạc làm mọi người đứng im; mắt đảo bên này bên kia; những nụ cười, những lời thì thầm trao nhau vụng trộm, các bà mẹ kéo con gái đi, viện cớ sương đêm. Cha tôi véo tai tôi, kín đáo, thực sự bực vì sự vô ý; nhưng hôm sau, bữa sáng, nhớ chuyện, ông lắc mũi tôi và cười:—Ôi! đồ tinh quái! ôi! đồ tinh quái!

CAPITULO XIII. Um salto

Chương XIII. Một bước nhảy

Unamos agora os pés e demos um salto por cima da eschola, a enfadonha eschola, onde aprendi a ler, escrever, contar, dar cacholetas, apanhal-as, e ir fazer diabruras, ora nos morros, ora nas praias, onde quer que fosse propicio a ociosos.

Giờ hãy chụm chân và nhảy một bước qua trường học, ngôi trường buồn tẻ, nơi tôi học đọc, viết, đếm, cho cốc đầu, nhận cốc đầu, và đi nghịch dại, khi thì trên đồi, khi thì ngoài bãi biển, bất cứ nơi nào thuận cho kẻ rảnh rỗi.

Tinha amarguras esse tempo; tinha os ralhos, os castigos, as lições arduas e longas, e pouco mais, mui pouco e mui leve. Só era pesada a palmatoria, e ainda assim... Ó palmatoria, terror dos meus dias pueris, tu que foste o compelle intrare com que um velho mestre, ossudo e calvo, me incutiu no cerebro o alphabeto, a prosodia, a syntaxe, e o mais que elle sabia, benta palmatoria, tão praguejada dos modernos, quem me dera ter ficado sob o teu jugo, com a minha alma imberbe, as minhas ignorancias, e o meu espadim, aquelle espadim de 1814, tão superior á espada de Napoleão! Que querias tu, afinal, meu velho mestre de primeiras lettras? Lição de cór e compostura na aula; nada mais, nada menos do que quer a vida, que é a mestra das ultimas lettras; com a differenca que tu, se me mettias medo, nunca me metteste zanga. Vejo-te ainda agora entrar na sala, com as tuas chinellas de couro branco, capote, lenço na mão, calva á mostra, barba rapada; vejo-te sentar, bufar, grunhir, absorver uma pitada inicial, e chamar-nos depois á lição. E fizeste isto durante vinte e tres annos, calado, obscuro, pontual, mettido n'uma casinha da rua do Piolho, sem enfadar o mundo com a tua mediocridade, até que um dia déste o grande mergulho nas trevas, e ninguem te chorou, salvo um preto velho,—ninguem, nem eu, que te devo os rudimentos da escripta.

Thời ấy có cay đắng; có la mắng, trừng phạt, bài học khó và dài, và chẳng gì hơn, rất ít và rất nhẹ. Chỉ cái thước là nặng, mà dù vậy... Ôi cái thước, nỗi khiếp của những ngày thơ ấu của tôi, ngươi là cái compelle intrare mà một thầy già, xương xẩu và hói, dùng để nhồi vào óc tôi bảng chữ cái, ngữ âm, cú pháp, và điều gì ông biết nữa, cái thước thiêng liêng, bị người thời nay chửi rủa đến thế, ước gì tôi được ở dưới ách ngươi mãi, với linh hồn chưa râu, những dốt nát của tôi, và thanh gươm nhỏ của tôi, thanh gươm nhỏ năm 1814 ấy, vượt xa kiếm Napoleon! Rốt cuộc ngươi muốn gì, thầy cũ của tôi dạy chữ đầu đời? Bài thuộc lòng và nết ngồi trong lớp; không hơn không kém điều cuộc đời đòi, cuộc đời là thầy của những chữ cuối; chỉ khác ngươi, nếu làm tôi sợ, thì chưa bao giờ làm tôi giận. Tôi vẫn thấy ngươi bước vào lớp, với đôi dép da trắng, áo choàng, khăn trong tay, đầu hói lộ ra, râu cạo; thấy ngươi ngồi, thở phì, càu nhàu, hít một hơi thuốc đầu, rồi gọi chúng tôi lên học. Và ngươi làm thế suốt hai mươi ba năm, lặng lẽ, vô danh, đúng giờ, nhốt trong ngôi nhà nhỏ trên phố Piolho, không làm phiền đời bằng sự tầm thường của mình, cho tới ngày ngươi lặn sâu vào bóng tối, và chẳng ai khóc ngươi, trừ một ông già da đen,—không ai, kể cả tôi, người nợ ngươi những nét chữ đầu tiên.

Chamava-se Ludgero o mestre; quero escrever-lhe o nome todo nesta pagina: Ludgero Barata,—um nome funesto, que servia aos meninos de eterno mote a chufas. Um de nós, o Quincas Borba, esse então era cruel com o pobre homem. Duas, tres vezes por semana, havia de lhe deixar na algibeira das calças,—umas largas calças de enfiar—, ou na gaveta da mesa, ou ao pé do tinteiro, uma barata morta. Se elle a encontrava ainda nas horas da aula, dava um pulo, circulava os olhos chammejantes, dizia-nos os ultimos nomes; eramos sevandijas, capadocios, mal criados, moleques.—Uns tremiam, outros rosnavam; o Quincas Borba, porém, deixava-se estar quieto, com os olhos espetados no ar.

Thầy tên Ludgero; tôi muốn viết cả tên thầy ra trên trang này: Ludgero Barata (barata là con gián),—một cái tên chẳng lành, làm đề tài trêu chọc muôn đời cho lũ trẻ. Một đứa trong bọn tôi, Quincas Borba, thì tàn nhẫn với ông già tội nghiệp ấy. Hai ba lần một tuần, nó lại để vào túi quần của thầy,—chiếc quần rộng xỏ chân,—hoặc trong ngăn bàn, hoặc cạnh lọ mực, một con gián chết. Nếu thầy gặp nó ngay trong giờ học, thầy giật nảy, đảo cặp mắt bốc lửa, gọi chúng tôi bằng những cái tên cuối cùng; chúng tôi là đồ ký sinh, đồ lang thang, đồ vô giáo dục, đồ thằng nhóc.—Đứa run, đứa gầm gừ; Quincas Borba thì cứ ngồi yên, mắt dán lên không.

Uma flôr, o Quincas Borba. Nunca em minha infancia, nunca em toda a minha vida, achei um menino mais gracioso, inventivo e travesso. Era a flôr, e não já da eschola, senão de toda a cidade. A mãe, viuva, com alguma cousa de seu, adorava o filho e trazia-o amimado, aceiado, enfeitado, com um vistoso pagem atraz, um pagem que nos deixava gazear a eschola, ir caçar ninhos de passaros, ou perseguir lagartixas no morro do Livramento e da Conceição, ou simplesmente arruar, á toa, como dous peraltas sem emprego. E de imperador! Era um gosto ver o Quincas Borba fazer de imperador nas festas do Espirito Santo. De resto, nos nossos jogos pueris, elle escolhia sempre um papel de rei, ministro, general, uma supremacia, qualquer que fosse. Tinha garbo o traquinas, e gravidade, certa magnificencia nas attitudes, nos meneios. Quem diria que... Suspendamos a penna; não adeantemos os successos. Fujamos sobretudo desse passado tão remoto, tão coberto, ai de mim! de cruzes funebres. Vamos do um salto a 1822, data da nossa independencia politica, e do meu primeiro captiveiro pessoal.

Một đóa hoa, Quincas Borba. Chưa bao giờ trong thời thơ ấu, chưa bao giờ trong cả đời, tôi gặp đứa trẻ nào duyên dáng, sáng tạo và nghịch ngợm hơn. Nó là đóa hoa, không chỉ của trường, mà của cả thành phố. Mẹ nó, góa chồng, có chút của riêng, yêu con và nuông nó, giữ nó sạch sẽ, trang điểm, với một chú tiểu đồng lộng lẫy theo sau, chú tiểu đồng để chúng tôi trốn học, đi bắt tổ chim, hoặc đuổi thằn lằn trên đồi Livramento và Conceição, hoặc chỉ lang thang vu vơ, như hai thằng bất cần không việc làm. Và hoàng đế! Thật vui khi thấy Quincas Borba đóng hoàng đế trong lễ Chúa Thánh Thần. Vả lại, trong trò chơi trẻ con của chúng tôi, nó luôn chọn vai vua, bộ trưởng, tướng quân, một vị thế tối cao, bất cứ thứ gì. Thằng nghịch ngợm có phong độ, và nghiêm trang, một vẻ lộng lẫy nhất định trong dáng điệu, cử chỉ. Ai ngờ rằng... Hãy dừng bút; đừng chạy trước sự việc. Nhất là hãy trốn quá khứ xa xôi này, bị phủ, than ôi, bởi những cây thánh giá tang. Ta nhảy một bước tới năm 1822, năm độc lập chính trị của chúng ta, và là sự bị giam cầm cá nhân đầu tiên của tôi.

CAPITULO XIV. O primeiro beijo

Chương XIV. Nụ hôn đầu

Tinha dezesete annos; pungia-me um buçosinho que eu forcejava por trazer a bigode. Os olhos, vivos e resolutos, eram a minha feição verdadeiramente mascula. Como ostentasse certa arrogancia, não se distinguia bem se era uma criança com fumos de homem, se um homem com ares de menino. Ao cabo, era um lindo garção, lindo e audaz, que entrava na vida de botas e esporas, chicote na mão e sangue nas veias, cavalgando um corsel nervoso, rijo, veloz, como o corsel das antigas balladas, que o romantismo foi buscar ao castello medieval, para dar com elle nas ruas do nosso seculo. O peor é que o estafaram a tal ponto, que foi preciso deital-o á margem, onde o realismo o veiu achar, comido de lazeira e vermes, e, por compaixão, o transportou para os seus livros.

Tôi mười bảy tuổi; một chòm ria non làm tôi tự hào, tôi cố nuôi thành ria mép. Đôi mắt, sống động và quả quyết, là nét thật sự đàn ông của tôi. Vì tôi phô chút kiêu ngạo, không phân biệt rõ là một đứa trẻ có vẻ đàn ông, hay một người đàn ông có dáng đứa trẻ. Rốt cuộc, tôi là chàng trai đẹp, đẹp và táo bạo, bước vào đời trong ủng và đinh thúc ngựa, roi trong tay và máu trong huyết quản, cưỡi một con tuấn mã thần kinh, cứng cáp, nhanh, như con tuấn mã trong các bản ballad cổ, mà chủ nghĩa lãng mạn đi lôi từ lâu đài trung cổ để quăng ra những phố của thế kỷ chúng ta. Tệ hơn là họ làm nó kiệt sức đến mức phải vứt bên đường, nơi chủ nghĩa hiện thực tìm thấy nó, bị ghẻ lở và giòi bọ ăn, và, vì thương, đem nó vào sách của mình.

Sim, eu era esse garção bonito, airoso, abastado; e facilmente se imagina que mais de uma dama inclinou deante de mim a fronte pensativa, ou levantou para mim os olhos cobiçosos. De todas porém a que me captivou logo foi um ... uma ... não sei se diga; este livro é casto, ao menos na intenção; na intenção é castissimo. Mas vá lá; ou se ha de dizer tudo ou nada. A que me captivou foi uma dama hespanhola, Marcella, a «linda Marcella», como lhe chamavam os rapazes do tempo. E tinham razão os rapazes. Era filha de um hortelão das Asturias; disse-m'o ella mesma, n'um dia de sinceridade, porque a opinião aceita é que nascera de um lettrado de Madrid, victima da invasão franceza, ferido, encarcerado, espingardeado, quando ella tinha apenas doze annos. Cosas de España. Quem quer que fosse, porém, o pae, lettrado ou hortelão, a verdade é que Marcella não possuia a innocencia rustica, e mal chegava a entender a moral do codigo. Era boa moça, lepida, sem escrupulos, um pouco tolhida pela austeridade do tempo, que lhe não permittia arrastar pelas ruas os seus estouvamentos e berlindas; luxuosa, impaciente, amiga de dinheiro e de rapazes. Naquelle anno, morria ella de amores por um certo Xavier, sujeito abastado e tisico,—uma perola.

Phải, tôi là chàng trai đẹp, thanh lịch, giàu có ấy; và dễ tưởng tượng rằng hơn một phụ nữ đã cúi vầng trán trầm tư trước tôi, hoặc ngước đôi mắt thèm muốn về tôi. Nhưng trong số tất cả, người chiếm tôi ngay là một... một... không biết có nên nói; cuốn sách này đoan chính, ít nhất trong ý định; trong ý định thì rất đoan chính. Nhưng thôi; hoặc nói tất cả hoặc không gì. Người chiếm tôi là một phụ nữ Tây Ban Nha, Marcela, “Marcela xinh đẹp”, như bọn trai thời ấy gọi. Và bọn trai có lý. Nàng là con gái một người làm vườn ở Asturias; chính nàng kể tôi, một hôm thật lòng, vì dư luận chấp nhận là nàng sinh bởi một văn nhân Madrid, nạn nhân cuộc xâm lăng của Pháp, bị thương, bị tù, bị bắn, khi nàng mới mười hai tuổi. Cosas de España. Dù cha là ai, văn nhân hay người làm vườn, sự thật là Marcela không có sự ngây thơ thôn dã, và khó hiểu nổi đạo lý của bộ luật. Nàng là cô gái tốt, nhanh nhẹn, không câu nệ, hơi bị trói bởi sự nghiêm khắc của thời, không cho nàng kéo lê những trò bốc đồng và cỗ xe berlinda trên phố; xa hoa, sốt ruột, thích tiền và thích trai trẻ. Năm ấy, nàng chết mê chết mệt một gã Xavier nào đó, người giàu và lao phổi,—một viên ngọc.

Vi-a, pela primeira vez, no Rocio Grande, na noite das luminarias, logo que constou a declaração da independencia, uma festa de primavera, um amanhecer da alma publica. Eramos dous rapazes, o povo e eu; vinhamos da infancia, com todos os arrebatamentos da juventude. Vi-a sahir de uma cadeirinha, airosa e vistosa, um corpo esbelto, ondulante, um desgarre, alguma cousa que nunca achara nas mulheres puras. —Segue-me, disse ella ao pagem. E eu segui-a, tão pagem como o outro, como se a ordem me fosse dada, deixei-me ir namorado, vibrante, cheio das primeiras auroras. A meio caminho, chamaram-lhe «linda Marcella», lembrou-me que ouvira tal nome a meu tio João, e fiquei, confesso que fiquei tonto.

Tôi thấy nàng lần đầu ở Rocio Grande, đêm đèn đuốc, ngay khi tin tuyên bố độc lập lan ra, một lễ hội xuân, một bình minh của tâm hồn công chúng. Chúng tôi là hai chàng trai, dân chúng và tôi; chúng tôi từ thơ ấu ra, với mọi cuồng nhiệt của tuổi trẻ. Tôi thấy nàng bước ra từ một cỗ kiệu, duyên dáng và rực rỡ, thân hình thon, uốn lượn, một vẻ phóng túng, điều gì tôi chưa từng thấy ở những người đàn bà trong sạch. —Theo ta, nàng nói với tiểu đồng. Và tôi theo nàng, làm tiểu đồng như người kia, như thể lệnh dành cho tôi, tôi bước đi say đắm, rung động, đầy những bình minh đầu tiên. Giữa đường, họ gọi nàng “Marcela xinh đẹp”, tôi nhớ đã nghe cái tên ấy từ chú João, và tôi đứng lại, thú thật là choáng váng.

Tres dias depois perguntou-me meu tio, em segredo, se queria ir a uma ceia de moças, nos Cajueiros. Fomos; era em casa de Marcella. O Xavier, com todos os seus tuberculos, presidia ao banquete nocturno, em que eu pouco ou nada comi, porque só tinha olhos para a dona da casa. Que gentil que ella estava a hespanhola! Havia mais uma meia duzia de mulheres,—todas de partido—, e bonitas, cheias de graça, mas a hespanhola... O enthusiasmo, alguns goles de vinho, o genio imperioso, estouvado, tudo isso me levou a fazer uma cousa unica; á sahida, á porta da rua, disse a meu tio que esperasse um instante, e tornei a subir as escadas.

Ba ngày sau chú tôi hỏi tôi, bí mật, có muốn đi một bữa tối của các cô gái ở Cajueiros không. Chúng tôi đi; ở nhà Marcela. Xavier, với mọi nốt lao của mình, chủ trì bữa tiệc đêm, tôi ăn ít hoặc chẳng ăn gì, vì chỉ có mắt cho bà chủ nhà. Nàng Tây Ban Nha duyên dáng làm sao! Còn nửa tá phụ nữ khác,—tất cả là gái làng chơi—, xinh, đầy duyên, nhưng nàng Tây Ban Nha... Sự nhiệt tình, vài ngụm rượu, bản tính ngang ngạnh, bốc đồng, tất cả khiến tôi làm một việc duy nhất; ra tới cửa phố, tôi bảo chú đợi một lát, và tôi lên cầu thang lần nữa.

—Esqueceu alguma cousa? perguntou Marcella de pé, no patamar.

—Anh quên gì sao? Marcela hỏi, đứng ở chiếu nghỉ.

—O lenço.

—Cái khăn tay.

Ella ia abrir-me caminho para tornar á sala; eu segurei-lhe nas mãos, puxei-a para mim, e dei-lhe um beijo. Não sei se ella disse alguma cousa, se gritou, se chamou alguem; não sei nada; sei que desci outra vez as escadas, veloz como um tufão, e incerto como um ebrio.

Nàng định mở đường cho tôi quay vào phòng; tôi nắm tay nàng, kéo nàng về phía mình, và hôn nàng. Tôi không biết nàng nói gì không, có la không, có gọi ai không; tôi chẳng biết gì; chỉ biết tôi lại xuống cầu thang, nhanh như cơn bão, và chập chờn như kẻ say.

CAPITULO XV. Marcella

Chương XV. Marcela

Gastei trinta dias para ir do Rocio Grande ao coração de Marcella, não já cavalgando o corsel do cégo desejo, mas o asno da paciencia, a um tempo manhoso e teimoso. Que, na verdade, ha dous meios de grangear a vontade das mulheres: o violento, como o touro de Europa, e o insinuativo, como o cysne de Leda e a chuva de ouro de Danae, tres inventos do padre Zeus, que, por estarem fóra da moda, ahi ficam trocados no cavallo e no asno. Não direi as traças que urdi, nem as pitas, nem as alternativas de confiança e temor, nem as esperas baldadas, nem nenhuma outra dessas cousas preliminares. Affirmo-lhes que o asno foi digno do corsel,—um asno de Sancho, deveras philosopho, que me levou á casa della, no fim do citado periodo; apeei-me, bati-lhe na anca e mandei-o pastar.

Tôi mất ba mươi ngày để đi từ Rocio Grande đến trái tim Marcela, không còn cưỡi tuấn mã của dục vọng mù, mà cưỡi con lừa của kiên nhẫn, vừa ranh vừa bướng. Vì quả thật có hai cách chiếm ý muốn của đàn bà: cách mạnh bạo, như con bò của Europa, và cách dụ dỗ, như con thiên nga của Leda và trận mưa vàng của Danaë, ba phát minh của cha Zeus, vì lỗi thời nên được đổi thành con ngựa và con lừa. Tôi không kể những mưu mẹo tôi giăng, những lời nịnh, những lúc tin và sợ xen nhau, những cuộc chờ vô ích, hay các việc sơ bộ khác. Tôi bảo đảm với quý vị rằng con lừa xứng với tuấn mã,—con lừa của Sancho, thật sự là triết gia, đã đưa tôi tới nhà nàng, hết thời gian đã nêu; tôi xuống, vỗ vào mông nó và thả nó đi gặm cỏ.

Primeira commoção da minha juventude, que doce que me foste! Tal devia ser, na creação biblica, o effeito do primeiro sol. Imagina tu esse effeito do primeiro sol, a bater de chapa na face de um mundo em flor. Pois foi a mesma cousa, leitor amigo, e se alguma vez contaste dezoito annos, deves lembrar-te que foi assim mesmo.

Xúc động đầu tiên của tuổi trẻ tôi, ngươi ngọt ngào làm sao! Hẳn như, trong sáng thế Kinh Thánh, tác động của mặt trời đầu tiên. Bạn hãy tưởng tượng tác động của mặt trời đầu tiên ấy, rọi thẳng vào gương mặt một thế giới đang nở hoa. Thế đấy, bạn đọc thân mến, và nếu bạn từng mười tám tuổi, bạn hẳn nhớ cũng đúng như vậy.

Teve duas phases a nossa paixão, ou ligação, ou qualquer outro nome, que eu de nomes não curo; teve a phase consular e a phase imperial. Na primeira, que foi curta, regemos o Xavier e eu, sem que elle jamais acreditasse dividir commigo o governo de Roma; mas, quando a credulidade não pôde resistir á evidencia, o Xavier depoz as insignias, e eu concentrei todos os poderes na minha mão; foi a phase cesariana. Era meu o universo; mas, ai triste! não o era de graça. Foi-me preciso colligir dinheiro, multiplical-o, invental-o. Primeiro explorei as larguezas de meu pae; elle dava-me tudo o que eu lhe pedia, sem reprehensão, sem demora, sem frieza; dizia a todos que eu era rapaz e que elle o fora tambem. Mas a tal extremo chegou o abuso, que elle restringiu um pouco as franquezas, depois mais, depois mais. Então recorri a minha mãe, e induzi-a a desviar alguma cousa, que me dava ás escondidas. Era pouco; lancei mão de um recurso ultimo: entrei a saccar sobre a herança de meu pae, a assignar obrigações, que devia resgatar um dia com usura.

Đam mê của chúng tôi, hay mối liên hệ, hay tên nào khác, tôi chẳng quan tâm tên, có hai giai đoạn; giai đoạn chấp chính và giai đoạn đế chế. Trong giai đoạn đầu, ngắn, Xavier và tôi cùng cai trị, mà ông ta chẳng bao giờ tin mình chia chính quyền Roma với tôi; nhưng khi cả tin không còn chống nổi bằng chứng, Xavier bỏ huy hiệu, và tôi thu mọi quyền lực vào tay; đó là giai đoạn caesar. Vũ trụ là của tôi; nhưng, than ôi! không phải miễn phí. Tôi phải gom tiền, nhân tiền, phát minh tiền. Trước hết tôi khai thác sự rộng rãi của cha; ông cho tôi mọi thứ tôi xin, không quở, không chậm, không lạnh; ông bảo mọi người tôi là chàng trai và ông cũng từng thế. Nhưng lạm dụng đến mức quá, ông hạn chế đôi chút sự thoải mái, rồi nhiều hơn, rồi nhiều hơn nữa. Bấy giờ tôi chạy đến mẹ, và xúi bà bớt chút gì, bà đưa tôi lén. Ít; tôi dùng biện pháp cuối: bắt đầu rút trên gia tài của cha, ký các cam kết, sẽ phải chuộc một ngày bằng lãi.

—Na verdade, dizia-me Marcella, quando eu lhe levava alguma seda, alguma joia; na verdade, você quer brigar commigo... Pois isto é cousa que se faça... um presente tão caro...

—Thật đấy, Marcela nói với tôi, khi tôi mang cho nàng một tấm lụa, một món trang sức; thật đấy, anh muốn cãi nhau với em... Chứ có ai làm thế... một món quà đắt như vậy...

E, se era joia, dizia isto a contemplal-a entre os dedos, a procurar melhor luz, a ensaial-a em si, e a rir, e a beijar-me com uma reincidencia impetuosa e sincera; mas, protestando, derramava-se-lhe a felicidade dos olhos, e eu sentia-me feliz com vêl-a assim. Gostava muito das nossas antigas dobras de ouro, e eu levava-lhe quantas podia obter; Marcella juntava-as todas dentro de uma caixinha de ferro, cuja chave ninguem nunca jámais soube onde ficava; escondia-a por medo dos escravos. A casa em que morava, nos Cajueiros, era propria. Eram solidos e bons os moveis, de jacarandá lavrado, e todas as demais alfaias, espelhos, jarras, baixella,—uma linda baixella da India, que lhe doára um desembargador. Baixella do diabo, deste-me grandes repellões aos nervos. Disse-o muita vez á própria dona; não lhe dissimulava o tedio que me faziam esses e outros despojos dos seus amores de antanho. Ella ouvia-me e ria, com uma expressão candida,—candida e outra cousa, que eu nesse tempo não entendia bem; mas agora, relembrando o caso, penso que era um riso mixto, como devia ter a creatura que nascesse, por exemplo, de uma bruxa de Shakespeare com um seraphim de Klopstock. Não sei se me explico. E porque tinha noticia dos meus zelos tardios, parece que gostava de os açular mais. Assim foi que um dia, como eu lhe não pudesse dar certo collar, que ella vira n'um joalheiro, retorquiu-me que era um simples gracejo, que o nosso amor não precisava de tão vulgar estimulo.

Và nếu là trang sức, nàng nói thế trong khi ngắm nó giữa các ngón, tìm ánh sáng tốt hơn, thử lên người, và cười, và hôn tôi với một sự lặp lại hăng hái và chân thành; nhưng, vừa phản đối, hạnh phúc tràn trong mắt nàng, và tôi thấy sung sướng khi thấy nàng như vậy. Nàng rất thích những đồng dobra vàng cũ của ta, và tôi mang cho nàng bao nhiêu có thể; Marcela gom tất cả vào một cái hộp sắt nhỏ, mà chìa khóa chẳng ai biết cất đâu; nàng giấu vì sợ nô lệ. Ngôi nhà nàng ở, ở Cajueiros, là của nàng. Đồ đạc chắc và tốt, bằng gỗ jacarandá chạm, và mọi đồ khác, gương, bình, bộ bát đĩa,—một bộ bát đĩa Ấn Độ rất đẹp, một vị thẩm phán tặng nàng. Bộ bát đĩa quỷ, ngươi đã giáng vào thần kinh tôi những cú đau. Tôi nói nhiều lần với chính bà chủ; không giấu nàng sự chán ghét của tôi với những thứ ấy và những tàn tích khác của các mối tình thuở trước. Nàng nghe tôi và cười, với vẻ trong sáng,—trong sáng và một thứ khác, mà thời ấy tôi chưa hiểu rõ; nhưng giờ, nhớ lại, tôi nghĩ đó là tiếng cười hỗn hợp, như của sinh vật sinh ra, chẳng hạn, từ một mụ phù thủy của Shakespeare và một thiên thần của Klopstock. Không biết tôi có nói rõ chưa. Và vì biết tin những cơn ghen muộn của tôi, nàng dường như thích khích thêm. Vì vậy một hôm, khi tôi không đưa được một chiếc vòng cổ nàng thấy ở tiệm kim hoàn, nàng đáp tôi rằng đó chỉ là đùa, rằng tình yêu của ta không cần cái kích thích tầm thường đến thế.

—Não lhe perdôo, se você fizer de mim essa triste idéa, concluiu ameaçando-me com o dedo.

—Em không tha cho anh nếu anh có ý nghĩ tội nghiệp ấy về em, nàng kết, dọa tôi bằng ngón tay.

E logo, subita como um passarinho, espalmou as mãos, cingiu-me com ellas o rosto, puxou-me a si e fez um tregeito gracioso, um momo de criança. Depois, reclinada na marqueza, continuou a fallar daquillo, com simplicidade e franqueza. Jámais consentiria que lhe comprassem os affectos. Vendera muita vez as apparencias, mas a realidade, guardava-a para poucos. O Duarte, por exemplo, o alferes Duarte, que ella amára devéras, dous annos antes, só a custo conseguia dar-lhe alguma cousa de valor, como me acontecia a mim; ella só lhe aceitava sem reluctancia os mimos de escasso preço, como a cruz de ouro, que lhe deu, uma vez, de festas.

Rồi lập tức, bất ngờ như con chim nhỏ, nàng xòe hai tay, ôm mặt tôi, kéo tôi về phía mình và làm một nét duyên, một cái nhăn mặt của trẻ con. Rồi, ngả trên ghế dài, tiếp tục nói về chuyện đó, đơn giản và thẳng thắn. Nàng sẽ không bao giờ cho phép ai mua tình cảm của mình. Nàng nhiều lần đã bán vẻ ngoài, nhưng thực tại, nàng giữ cho ít người. Chẳng hạn Duarte, thiếu úy Duarte, người nàng từng yêu thật lòng, hai năm trước, chỉ khó khăn mới đưa nàng được món gì có giá trị, như tôi; nàng chỉ nhận không ngần ngại những món quà rẻ, như cây thánh giá vàng ông tặng một lần, dịp lễ.

—Esta cruz...

—Cây thánh giá này...

Dizia isto, mettendo a mão no seio e tirando uma cruz fina, de ouro, presa a uma fita azul e pendurada ao collo.

Nói vậy, nàng thọc tay vào ngực, lôi ra một cây thánh giá vàng mảnh, buộc vào sợi ruy băng xanh và treo trên cổ.

—Mas essa cruz, observei eu, não me disseste que era teu pae que...

—Nhưng cây thánh giá ấy, tôi nhận xét, em chẳng bảo anh là cha em...

Marcella abanou a cabeça com um ar de lastima:

Marcela lắc đầu với vẻ thương hại:

—Não percebeste que era mentira, que eu dizia isso para te não molestar? Vem cá, chiquito, não sejas assim desconfiado commigo... Amei a outro; que importa, se acabou? Um dia, quando nos separarmos...

—Anh không hiểu là em nói dối sao, em nói thế để anh khỏi buồn? Lại đây, chiquito, đừng ngờ vực em như thế... Em yêu người khác; thì sao, nếu đã hết? Một ngày, khi chúng ta chia tay...

—Não digas isso! bradei eu.

—Đừng nói thế! tôi kêu.

—Tudo cessa! Um dia...

—Mọi thứ đều hết! Một ngày...

Não pôde acabar; um soluço estrangulou-lhe a voz; estendeu as mãos, tomou das minhas, conchegou-me ao seio, e sussurrou-me baixo ao ouvido:—Nunca, nunca, meu amor! Eu agradeci-lh'o com os olhos humidos. No dia seguinte levei-lhe o collar que havia recusado.

Nàng không nói hết; một tiếng nấc bóp nghẹt giọng; nàng duỗi tay, nắm tay tôi, ép tôi vào ngực, và thì thầm bên tai tôi:—Không bao giờ, không bao giờ, tình yêu của em! Tôi cảm ơn nàng bằng đôi mắt ướt. Hôm sau tôi mang cho nàng chiếc vòng cổ nàng đã từ chối.

—Para te lembrares de mim, quando nos separarmos, disse eu.

—Để em nhớ đến anh, khi chúng ta chia tay, tôi nói.

Marcella teve primeiro um silencio indignado; depois fez um gesto magnifico: tentou atirar o collar á rua. Eu retive-lhe o braço; pedi-lhe muito que não me fizesse tal desfeita, que ficasse com a joia. Sorriu e ficou.

Marcela đầu tiên im lặng phẫn nộ; rồi làm một cử chỉ tuyệt đẹp: định ném chiếc vòng ra phố. Tôi giữ tay nàng; xin nàng đừng làm tôi mất mặt thế, hãy giữ món trang sức. Nàng mỉm cười và giữ.

Entretanto, pagava-me á farta os sacrificios; espreitava os meus mais reconditos pensamentos; não havia desejo a que não acudisse com alma, sem esforço, por uma especie de lei da consciencia e necessidade do coração. Nunca o desejo era razoavel, mas um capricho puro, uma criancice, vel-a trajar de certo modo, com taes e taes enfeites, este vestido e não aquelle, ir a passeio ou outra cousa assim, e ella cedia a tudo, risonha e palreira.

Dù vậy, nàng trả tôi đủ đầy những hy sinh; rình những ý nghĩ sâu kín nhất của tôi; không có mong muốn nào mà nàng không chạy đến bằng cả tâm hồn, không gắng sức, như một quy luật của lương tâm và nhu cầu của trái tim. Mong muốn chẳng bao giờ hợp lý, mà là bốc đồng thuần túy, trò trẻ con, muốn thấy nàng ăn mặc kiểu nào đó, với những đồ trang trí nọ kia, áo này chứ không áo kia, đi dạo hay việc tương tự, và nàng chiều tất cả, tươi cười và ríu rít.

—Você é das Arabias, dizia-me.

—Anh đúng là ông hoàng Ả Rập, nàng bảo tôi.

E ia pôr o vestido, a renda, os brincos, com uma obediencia de encantar.

Và đi mặc áo, ren, hoa tai, với sự vâng lời đáng yêu.

CAPITULO XVI. Uma reflexão immoral

Chương XVI. Một suy nghĩ vô luân

Occorre-me uma reflexão immoral, que é ao mesmo tempo uma correcção de estylo. Cuido haver dito, no cap. XIII, que Marcella morria de amores pelo Xavier. Não morria, vivia. Viver não é a mesma cousa que morrer assim o affirmam todos os joalheiros desse mundo, gente muito vista na grammatica. Bons joalheiros, que seria do amor se não fossem os vossos dixes e fiados? Um terço ou um quinto do universal commercio dos corações. Esta é a reflexão immoral que eu pretendia fazer, a qual é ainda mais obscura do que immoral, porque não se entende bem o que eu quero dizer. O que eu quero dizer é que a mais bella testa do mundo não fica menos bella, se a cingir um diadema de pedras finas; nem menos bella, nem menos amada. Marcella, por exemplo, que era bem bonita, Marcella amou-me...

Tôi nảy ra một suy nghĩ vô luân, đồng thời là một sự sửa văn phong. Tôi nghĩ đã nói, ở chương XIII, rằng Marcela chết mê chết mệt Xavier. Nàng không chết, nàng sống. Sống không như chết, mọi thợ kim hoàn trên đời đều khẳng định, những người rất rành ngữ pháp. Các ông thợ kim hoàn tốt, tình yêu sẽ ra sao nếu không có đồ trang sức lặt vặt và món mua chịu của các ông? Một phần ba hoặc một phần năm thương mại phổ quát của các trái tim. Đây là suy nghĩ vô luân tôi định nói, còn tối nghĩa hơn là vô luân, vì chẳng ai hiểu rõ tôi muốn nói gì. Điều tôi muốn nói là vầng trán đẹp nhất thế giới không kém đẹp nếu được vòng trang sức đá quý ôm lấy; không kém đẹp, không kém được yêu. Marcela chẳng hạn, vốn khá xinh, Marcela đã yêu tôi...

CAPITULO XVII. Do trapezio e outras cousas

Chương XVII. Về cái xà đu và những thứ khác

... Marcella amou-me durante quinze mezes e onze contos de réis; nada menos. Meu pae, logo que teve aragem dos onze contos, sobresaltou-se devéras; achou que o caso excedia as raias de um capricho juvenil.

... Marcela yêu tôi mười lăm tháng và mười một conto réis; không kém. Cha tôi, ngay khi ngửi thấy mười một conto, giật mình thực sự; thấy chuyện vượt ranh giới của một sự bốc đồng tuổi trẻ.

—Desta vez, disse elle, vaes para a Europa; vaes cursar uma Universidade, provavelmente Coimbra; quero-te para homem serio e não para arruador e gatuno. E como eu fizesse um gesto de espanto:—Gatuno, sim, senhor; não é outra cousa um filho que me faz isto...

—Lần này, ông nói, con sẽ sang châu Âu; con sẽ học một trường Đại học, có lẽ Coimbra; ba muốn con thành người đứng đắn chứ không phải kẻ lang thang trộm cắp. Và khi tôi làm cử chỉ ngạc nhiên:—Trộm cắp, đúng thế đấy; đứa con làm thế này với ba không là gì khác...

Saccou da algibeira os meus titulos de divida, já resgatados por elle, e sacudiu-m'os na cara;—Vês, peralta? é assim que um moço deve zelar o nome dos seus? Pensas que eu e meus avós ganhámos o dinheiro em casas de jogo ou a vadiar pelas ruas? Pelintra! Desta vez ou tomas juizo, ou ficas sem cousa nenhuma.

Ông rút từ túi những giấy nợ của tôi, ông đã chuộc, và vẩy vào mặt tôi;—Thấy chưa, đồ ranh? Một chàng trai phải giữ gìn tên của người nhà như thế sao? Con nghĩ ba và ông bà con kiếm tiền ở sòng bạc hay lang thang ngoài phố? Đồ phá gia! Lần này hoặc con có óc, hoặc con chẳng còn gì.

Estava furioso; mas de um furor temperado e curto. Eu ouvi-o calado, e nada oppuz á ordem da viagem, como de outras vezes fizera; ruminava, a idéa de levar Marcella commigo. Fui ter com ella; expuz-lhe a crise e fiz-lhe a proposta. Marcella ouviu-me com os olhos no ar, sem responder logo; como insistisse, disse-me que ficava, que não podia ir para a Europa.

Ông giận dữ; nhưng giận đã được tiết chế và ngắn. Tôi nghe ông im lặng, và không chống lệnh đi như những lần trước; tôi nhai ý định đem Marcela theo. Tôi đến chỗ nàng; trình bày khủng hoảng và đề nghị. Marcela nghe tôi, mắt nhìn lên không, không đáp ngay; khi tôi nài, nàng bảo ở lại, không thể sang châu Âu.

—Porque não?

—Sao không?

—Não posso, disse ella com ar dolente; não posso ir respirar aquelles ares, emquanto me lembrar de meu pobre pae, morto por Napoleão...

—Em không thể, nàng nói với vẻ đau buồn; em không thể đi hít thứ không khí ấy, chừng nào còn nhớ người cha tội nghiệp bị Napoleon giết...

—Qual delles: o hortelão ou o advogado?

—Cha nào: người làm vườn hay người luật sư?

Marcella franziu a testa, cantarolou uma seguidilha, entre dentes; depois queixou-se do calor, e mandou vir um copo de aluá. Trouxe-lh'o a mucama, n'uma salva de prata, que fazia parte dos meus onze contos. Marcella offereceu-me polidamente o refresco; minha resposta foi dar com a mão no copo e na salva; entornou-se-lhe o liquido no regaço, a preta deu um grito, eu bradei-lhe que se fosse embora. Ficando a sós, derramei todo o desespero de meu coração; disse-lhe que ella era um monstro, que jámais me tivera amor, que me deixara descer a tudo, sem ter ao menos a desculpa da sinceridade; chamei-lhe muitos nomes feios, fazendo muitos gestos descompostos. Marcella deixára-se estar sentada, a estalar as unhas nos dentes, fria como um pedaço de marmore. Tive impetos de a estrangular, de a humiliar ao menos, subjugando-a a meus pés. Ia talvez fazel-o; mas a acção trocou-se n'outra; fui eu que me atirei aos pés della, contricto e supplice; beijei-lh'os, recordei aquelles mezes da nossa felicidade solitaria, repeti-lhe os nomes queridos de outro tempo, sentado no chão, com a cabeça entre os joelhos della, apertando-lhe muito as mãos; offegante, desvairado, pedi-lhe com lagrymas que me não desamparasse... Marcella esteve alguns instantes a olhar para mim, calados ambos, até que brandamente me desviou e, com um ar enfastiado:

Marcela cau trán, ngân nga một khúc seguidilla qua kẽ răng; rồi than nóng, và gọi mang một cốc aluá. Tỳ nữ mang vào, trên khay bạc, vốn thuộc mười một conto của tôi. Marcela lịch sự mời tôi; câu đáp của tôi là đập tay vào cốc và khay; chất lỏng đổ lên lòng nàng, chị da đen thét lên, tôi quát chị đi ra. Còn lại hai người, tôi trút hết tuyệt vọng của tim; bảo nàng là quái vật, chưa bao giờ yêu tôi, để tôi hạ mình mọi chuyện mà chẳng có ít nhất cái cớ thành thật; tôi gọi nàng nhiều tên xấu, làm nhiều cử chỉ lố bịch. Marcela cứ ngồi, gõ móng vào răng, lạnh như tảng cẩm thạch. Tôi có cơn muốn bóp cổ nàng, ít nhất làm nhục nàng, bắt nàng quỳ dưới chân. Có lẽ tôi định làm; nhưng hành động đổi sang khác; chính tôi quăng mình dưới chân nàng, ăn năn và van xin; tôi hôn chân nàng, nhắc những tháng hạnh phúc cô đơn của chúng ta, lặp lại những cái tên thân yêu thuở trước, ngồi dưới đất, đầu giữa hai gối nàng, siết chặt tay nàng; thở dốc, mất trí, tôi khóc xin nàng đừng bỏ tôi... Marcela nhìn tôi vài khoảnh khắc, cả hai lặng im, cho tới khi nàng nhẹ nhàng đẩy tôi ra và, với vẻ chán ngán:

—Não me aborreça, disse.

—Đừng làm em phiền, nàng nói.

Levantou-se, sacudiu o vestido, ainda molhado, e caminhou para a alcova.—Não! bradei eu; não has de entrar... não quero... Ia a lançar-lhe as mãos: era tarde; ella entrára e fechara-se.

Nàng đứng dậy, phủi chiếc áo còn ướt, và đi về phía phòng ngủ.—Không! tôi hét; em không được vào... anh không muốn... Tôi sắp chộp lấy nàng: muộn rồi; nàng đã vào và khóa cửa.

Sahi desatinado; gastei duas mortaes horas a vaguear pelos bairros mais excentricos e desertos, onde fosse difficil dar commigo. Ia mastigando o meu desespero, com uma especie de gula morbida; evocava os dias, as horas, os instantes de delirio, e ora me comprazia em crer que elles eram eternos, que tudo aquillo era um pesadelo, ora, enganando-me a mim mesmo, tentava rejeital-os de mim, como um fardo inutil. Então resolvia embarcar immediatamente para cortar a minha vida em duas metades, e deleitava-me com a idéa de que Marcella, sabendo da partida, ficaria ralada de saudades e remorsos. Que ella amara-me a tonta, devia de sentir alguma cousa, uma lembrança qualquer, como do alferes Duarte... Nisto, o dente do ciume enterrava-se-me no coração; e toda a natureza me bradava que era preciso levar Marcella commigo.

Tôi ra, điên dại; tôi mất hai giờ chết chóc lang thang những khu xa nhất và vắng nhất, nơi khó ai tìm thấy tôi. Tôi nhai nỗi tuyệt vọng với một thứ thèm ăn bệnh hoạn; gợi lại những ngày, những giờ, những khoảnh khắc mê cuồng, lúc thì thích tin chúng vĩnh cửu, mọi điều ấy chỉ là cơn ác mộng, lúc thì, tự lừa mình, cố vứt chúng khỏi mình như gánh nặng vô dụng. Rồi tôi quyết định xuống tàu ngay để chia đời mình làm hai nửa, và thích thú với ý nghĩ rằng Marcela, biết tôi đi, sẽ day dứt vì nhớ và hối hận. Rằng nàng đã yêu tôi, con bé khờ, hẳn phải cảm thấy điều gì, một kỷ niệm nào, như với thiếu úy Duarte... Lúc ấy, chiếc răng ghen cắm vào tim tôi; và cả thiên nhiên kêu với tôi rằng phải đem Marcela theo.

—Por força... por força... dizia eu ferindo o ar com uma punhada.

—Bằng mọi giá... bằng mọi giá... tôi nói, nện nắm đấm vào không khí.

Emfim, tive uma idéa salvadora... Ah! trapezio dos meus peccados, trapezio das concepções abstrusas! A idéa salvadora trabalhou nelle, como a do emplasto (cap. II.). Era nada menos que fascinal-a, fascinal-a muito, deslumbral-a, arrastal-a; lembrou-me pedir-lhe por um meio mais concreto do que a supplica. Não medi as consequencias; recorri a um derradeiro emprestimo; fui á rua dos Ourives, comprei a melhor joia da cidade, tres diamantes grandes, encastoados n'um pente de marfim; corri á casa de Marcella.

Cuối cùng, tôi có ý tưởng cứu rỗi... Ôi! xà đu của tội lỗi tôi, xà đu của những quan niệm tối nghĩa! Ý tưởng cứu rỗi làm việc trong đó, như ý tưởng cao dán (chương II.). Chẳng gì khác ngoài làm nàng mê hoặc, mê hoặc thật nhiều, làm nàng lóa mắt, cuốn nàng đi; tôi nhớ ra xin nàng bằng cách cụ thể hơn lời van. Tôi không đo hậu quả; viện đến một khoản vay cuối cùng; đến phố Ourives, mua món trang sức đẹp nhất thành phố, ba viên kim cương lớn, gắn vào một chiếc lược ngà; chạy đến nhà Marcela.

Marcella estava reclinada n'uma rede, o gesto molle e cançado, uma das pernas pendentes, a ver-se-lhe o pésinho calçado de meia de seda, os cabellos soltos, derramados, o olhar quieto e somnolento.

Marcela đang nằm trên võng, cử chỉ mềm và mệt, một chân thõng, thấy bàn chân nhỏ đi tất lụa, tóc xõa, đổ, ánh nhìn yên và buồn ngủ.

—Vem commigo, disse eu, arranjei recursos...temos muito dinheiro, terás tudo o que quizeres...Olha, toma.

—Đi với anh, tôi nói, anh đã có phương tiện... chúng ta có nhiều tiền, em sẽ có mọi thứ em muốn... Này, cầm đi.

E mostrei-lhe o ponte com os diamantes. Marcella teve um leve sobresalto; a pupilla rutilou como a de um gavião faminto; ella ergueu metade do corpo, e, apoiada n'um cotovello, olhou para o pente durante alguns instantes curtos; depois retirou os olhos; tinha se dominado. Então, eu lancei-lhe as mãos aos cabellos, colligi-os, enlacei-os á pressa, improvisei um toucado, sem nenhum alinho, e rematei-o com o pente de diamantes; recuei, tornei a aproximar-me, corrigi-lhe as madeixas, abaixei-as do um lado, busquei alguma symetria naquella desordem, tudo com unia minuciosidade e um carinho de mãe.

Và tôi cho nàng xem chiếc lược kim cương. Marcela giật nhẹ; con ngươi rực như của con diều hâu đói; nàng nhổm nửa người, chống một khuỷu tay, nhìn chiếc lược vài khoảnh khắc ngắn; rồi rút mắt đi; nàng đã tự chủ. Bấy giờ tôi đưa tay vào tóc nàng, gom lại, vội quấn, ứng biến một búi, chẳng chăm chút gì, và kết thúc bằng chiếc lược kim cương; tôi lùi lại, lại gần, chỉnh các lọn, hạ xuống một bên, tìm chút đối xứng trong cái hỗn độn ấy, tất cả với sự tỉ mỉ và âu yếm của người mẹ.

—Prompto, disse eu.

—Xong, tôi nói.

—Doudo! foi a sua primeira resposta.

—Đồ điên! đó là câu đáp đầu của nàng.

A segunda foi puxar-me para si, e pagar-me o sacrificio com um beijo, o mais ardente de todos. Depois tirou o pente, admirou muito a materia e o lavor, olhando a espaços para mim, e abanando a cabeça, com um ar de reprehensão:

Câu thứ hai là kéo tôi về phía mình, và trả hy sinh của tôi bằng một nụ hôn, nồng nhất trong tất cả. Rồi nàng gỡ chiếc lược, ngắm chất liệu và nét chạm, thỉnh thoảng nhìn tôi, lắc đầu, với vẻ trách:

—Ora você! dizia.

—Trời anh! nàng nói.

—Vens commigo?

—Em đi với anh không?

Marcella reflectiu um instante. Não gostei da expressão com que passeava os olhos de mim para a parede, e da parede para a joia; mas toda a má impressão se desvaneceu, quando ella me respondeu resolutamente:

Marcela suy nghĩ một lát. Tôi không thích vẻ nàng đảo mắt từ tôi sang tường, từ tường sang món trang sức; nhưng mọi ấn tượng xấu tan khi nàng quả quyết đáp:

—Vou. Quando embarcas?

—Đi. Anh xuống tàu khi nào?

—Daqui a dous ou tres dias.

—Hai ba ngày nữa.

—Vou.

—Em đi.

Agradeci-lh'o de joelhos. Tinha achado a minha Marcella dos primeiros dias, e disse-lh'o; ella sorriu, e foi guardar a joia, emquanto eu descia a escada.

Tôi quỳ cảm ơn. Tôi đã tìm lại Marcela của những ngày đầu, và nói với nàng; nàng mỉm cười, và đi cất món trang sức, trong khi tôi xuống thang.

CAPITULO XVIII. Visão do corredor

Chương XVIII. Hình ảnh ở hành lang

No fim da escada, ao fundo do corredor escuro, parei alguns instantes para respirar, apalpar-me, convocar as idéas dispersas, rehaver-me emfim no meio de tantas sensações profundas e contrarias. Achava-me feliz. Certo é que os diamantes corrompiam-me um pouco a felicidade; mas não é menos certo que uma dama bonita pode muito bem amar os gregos e os seus presentes. E depois eu confiava na minha boa Marcella; podia ter defeitos, mas amava-me...

Cuối cầu thang, ở cuối hành lang tối, tôi đứng lại vài khoảnh khắc để thở, sờ mình, gọi những ý tưởng tản mác, rốt cuộc định thần giữa bao cảm giác sâu và trái ngược. Tôi thấy hạnh phúc. Chắc chắn những viên kim cương làm hạnh phúc tôi hơi nhiễm; nhưng cũng chắc rằng một phụ nữ đẹp hoàn toàn có thể yêu người Hy Lạp và quà của họ. Và tôi tin Marcela tốt của tôi; có thể có khuyết điểm, nhưng nàng yêu tôi...

—Um anjo! murmurei eu olhando para o tecto do corredor.

—Một thiên thần! tôi lẩm bẩm, nhìn lên trần hành lang.

E ahi, como um escarneo, vi o olhar de Marcella, aquelle olhar que pouco antes me dera uma sombra de desconfiança, o qual chispava de cima de um nariz, que era ao mesmo tempo o nariz de Bakbarah e o meu. Pobre namorado das Mil e uma noites! Vi-te alli mesmo correr atraz da mulher do vizir, ao longo da galeria, ella a acenar-te com a posse, e tu a correr, a correr, a correr, até a alameda comprida, donde sahiste á rua, onde todos os correeiros te apuparam e desancaram. Então pareceu-me que o corredor de Marcella era a alameda, e que a rua era a de Bagdad. Com effeito, olhando para a porta, vi na calçada, tres dos correeiros, um de batina, outro de libré, outro á paisana, os quaes todos tres entraram no corredor, tomaram-me pelos braços, metteram-me n'uma sege, meu pae á direita, meu tio conego á esquerda, o da libré na boléa, e lá me levaram á casa do intendente de policia, donde fui transportado a uma galera que devia seguir para Lisboa. Imaginem se resisti; mas toda a resistencia era inutil.

Và ở đó, như nhạo báng, tôi thấy ánh mắt Marcela, ánh mắt mà lúc trước đã cho tôi một bóng ngờ vực, lóe từ trên một cái mũi, vừa là mũi của Bakbarah vừa là mũi của tôi. Chàng người yêu tội nghiệp của Nghìn lẻ một đêm! Tôi thấy chàng ngay đó chạy theo vợ viên vizir, dọc hành lang, nàng vẫy chàng bằng sự chiếm hữu, và chàng chạy, chạy, chạy, cho tới con đường dài, nơi chàng ra phố, nơi mọi thợ làm yên la ó và đánh chàng. Bấy giờ tôi tưởng hành lang của Marcela là con đường dài, và phố là phố Baghdad. Quả vậy, nhìn ra cửa, tôi thấy trên vỉa hè ba thợ làm yên, một mặc áo chùng, một mặc livrê, một mặc thường phục, cả ba vào hành lang, nắm tay tôi, nhét tôi vào một cỗ xe sege, cha tôi bên phải, chú kinh sĩ bên trái, người livrê ở ghế ngồi, và đưa tôi tới nhà viên giám đốc cảnh sát, rồi tôi bị chuyển lên một thuyền galera sẽ đi Lisboa. Hãy tưởng tượng tôi có kháng cự; nhưng mọi kháng cự đều vô ích.

Tres dias depois segui barra fóra, abatido e mudo. Não chorava sequer; tinha uma idéa fixa... Malditas idéas fixas! A dessa occasião era dar um mergulho no oceano, repetindo o nome de Marcella.

Ba ngày sau tôi ra khơi, rũ rượi và câm lặng. Tôi thậm chí không khóc; tôi có một ý tưởng ám ảnh... Đồ ý tưởng ám ảnh đáng nguyền! Lúc ấy ý tưởng của tôi là lao xuống đại dương, lặp tên Marcela.

CAPITULO XIX. A bordo

Chương XIX. Trên tàu

Eramos onze passageiros, um homem doudo, acompanhado pela mulher, dous rapazes que iam a passeio, quatro commerciantes e dous criados. Meu pae recommendou-me a todos, começando pelo capitão do navio, que aliás tinha muito que cuidar de si, porque, além do mais, levava a mulher tisica em ultimo gráu.

Chúng tôi là mười một hành khách, một người điên, đi cùng vợ, hai chàng trai đi dạo, bốn thương nhân và hai người hầu. Cha tôi gửi gắm tôi cho tất cả, bắt đầu từ thuyền trưởng, người thật ra có nhiều việc phải lo cho mình, vì ngoài ra còn mang vợ lao phổi giai đoạn cuối.

Não sei se o capitão suspeitou alguma cousa do meu funebre projecto, ou se meu pae o poz de sobreaviso; sei que não me tirava os olhos de cima; chamava-me para toda a parte. Quando não podia estar commigo, levava-me para a mulher. A mulher ia quasi sempre n'uma camilha raza, a tossir muito, e a afiançar que me havia de mostrar os arredores de Lisboa. Não estava magra, estava transparente; era impossivel que não morresse de uma hora para outra. O capitão fingia não crer na morte proxima, talvez por enganar-se a si mesmo. Eu não sabia nem pensava nada. Que me importava a mim o destino de uma mulher tisica, no meio do oceano? O mundo para mim era Marcella.

Tôi không biết thuyền trưởng có nghi ngờ gì về dự án u ám của tôi không, hay cha tôi dặn ông; tôi chỉ biết ông không rời mắt khỏi tôi; gọi tôi đi khắp nơi. Khi không ở với tôi được, ông đưa tôi tới chỗ vợ. Người vợ hầu như luôn nằm trên một chiếc cáng thấp, ho nhiều, và bảo đảm sẽ chỉ cho tôi những vùng quanh Lisboa. Bà không gầy, bà trong suốt; không thể không chết trong một giờ nào đó. Thuyền trưởng giả vờ không tin cái chết sắp tới, có lẽ để tự lừa mình. Tôi chẳng biết hay nghĩ gì. Số phận một người đàn bà lao phổi giữa đại dương thì liên quan gì đến tôi? Thế giới với tôi là Marcela.

Uma noite, logo no fim do uma semana, achei ensejo propicio para morrer. Subi cauteloso, mas encontrei o capitão, que junto á amurada, tinha os olhos fitos no horizonte.

Một đêm, ngay cuối tuần đầu, tôi thấy dịp thích hợp để chết. Tôi lên cẩn thận, nhưng gặp thuyền trưởng, đứng bên lan can, mắt dán chân trời.

—Algum temporal? disse eu.

—Có bão à? tôi nói.

—Não, respondeu elle estremecendo; não; admiro o explendor da noite. Veja; está celestial!

—Không, ông đáp, giật mình; không; tôi ngắm vẻ lộng lẫy của đêm. Xem; thật như trên trời!

O estylo desmentia da pessoa, assaz rude e apparentemente alheia a locuções rebuscadas. Fitei-o; elle pareceu saborear o meu espanto. No fim de alguns segundos, pegou-me na mão e apontou para a lua, perguntando-me porque não fazia uma ode á noite; respondi-lhe que não era poeta. O capitão rosnou alguma cousa, deu dous passos, metteu a mão no bolso, saccou um pedaço de papel, muito amarrotado; depois, á luz de uma lanterna, leu uma ode horaciana sobre a liberdade da vida maritima. Eram versos delle.

Lối nói trái với con người, khá thô và dường như xa lạ với những cách nói cầu kỳ. Tôi nhìn ông; ông có vẻ nếm sự ngạc nhiên của tôi. Sau vài giây, ông nắm tay tôi và chỉ mặt trăng, hỏi sao tôi không làm một bài ode cho đêm; tôi đáp tôi không phải thi sĩ. Thuyền trưởng càu nhàu gì đó, bước hai bước, thọc tay vào túi, rút một mảnh giấy rất nhàu; rồi, dưới ánh đèn lồng, đọc một bài ode kiểu Horace về tự do của đời thủy thủ. Thơ của ông.

—Que tal?

—Thế nào?

Não me lembra o que lhe disse; lembra-me que elle me apertou a mão com muita força e muitos agradecimentos; logo depois recitou-me dous sonetos; ia recitar-me outro, quando o vieram chamar da parte da mulher.—Lá vou, disse elle; e recitou-me o terceiro soneto, com pausa, com amor.

Tôi không nhớ đã nói gì với ông; nhớ rằng ông siết tay tôi rất mạnh và cảm ơn rối rít; ngay sau đó ông ngâm tôi nghe hai bài sonnet; sắp ngâm bài nữa thì người ta đến gọi từ phía vợ ông.—Tôi đến, ông nói; và ngâm tôi bài sonnet thứ ba, chậm rãi, với tình yêu.

Fiquei só; mas a musa do capitão varrera-me do espirito os pensamentos máus; preferi dormir, que é modo interino de morrer. No dia seguinte, acordamos debaixo de um temporal, que metteu medo a toda a gente, menos ao doudo; esse entrou a dar pulos, a dizer que a filha o mandava buscar, n'uma berlinda; a morte de uma filha fôra a causa da loucura. Não, nunca me ha de esquecer a figura hedionda do pobre homem, no meio do tumulto das gentes e dos uivos do furacão, a cantarolar e a bailar, com os olhos a saltarem-lhe da cara, pallido, a coma hirsuta, descomposta. Ás vezes parava, erguia ao ar as mãos ossudas, fazia umas cruzes com os dedos, depois um xadrez, depois umas argolas, e ria muito, desesperadamente. A mulher não podia já cuidar delle; entregue ao terror da morte, rezava por si mesma a todos os santos do céu. Emfim, a tempestade amainou depois de longas horas; e confesso que foi uma diversão excellente á tempestade do meu coração. Eu, que meditava ir ter com a morte, não ousei fital-a quando ella veiu ter commigo.

Tôi còn lại một mình; nhưng nàng thơ của thuyền trưởng đã quét khỏi tinh thần tôi những ý nghĩ xấu; tôi chọn ngủ, là cách chết tạm. Hôm sau, chúng tôi thức dậy dưới một cơn bão làm mọi người sợ, trừ người điên; ông ta bắt đầu nhảy, nói rằng con gái ông sai người đến rước, bằng một cỗ berlinda; cái chết của một cô con gái là nguyên nhân của chứng điên. Không, tôi sẽ không bao giờ quên dáng ghê tởm của người đàn ông tội nghiệp, giữa tiếng ồn của người và tiếng hú của cơn cuồng phong, ngân nga và nhảy, mắt lồi khỏi mặt, tái, tóc dựng, rối. Có lúc ông dừng, giơ lên không đôi tay xương, làm những chữ thập bằng ngón tay, rồi hình bàn cờ, rồi những vòng, và cười rất nhiều, tuyệt vọng. Người vợ không còn chăm ông được; chìm trong nỗi sợ chết, bà tự cầu nguyện mọi thánh trên trời. Cuối cùng, bão dịu sau nhiều giờ; và tôi thú nhận đó là một sự giải trí tuyệt vời cho cơn bão trong tim tôi. Tôi, kẻ đang tính đi gặp cái chết, không dám nhìn nó khi nó đến gặp tôi.

Amainou o temporal, o capitão veiu perguntar-me se tivera medo, se estivera em risco, se não achára sublime o expectaculo; tudo isso com um interesse de amigo. Naturalmente a conversa versou sobre a vida do mar; o capitão perguntou-me se não gostava de idyllios piscatorios; eu respondi-lhe ingenuamente que não sabia o que era.

Bão dịu, thuyền trưởng đến hỏi tôi có sợ không, có nguy hiểm không, có thấy cảnh tượng hùng vĩ không; tất cả với mối quan tâm của người bạn. Tự nhiên chuyện trò xoay về đời biển; thuyền trưởng hỏi tôi có thích thơ điền viên của dân chài không; tôi ngây thơ đáp không biết nó là gì.

—Vae ver, respondeu elle.

—Rồi anh sẽ thấy, ông đáp.

E recitou-me um poemasinho, depois outro,—uma egloga,—e emfim cinco sonetos, com os quaes rematou nesse dia a confidencia litteraria. No dia seguinte, antes de me recitar nada, explicou-me o capitão que só por motivos graves abraçara a profissão maritima, porque a avó queria que elle fosse padre, e com effeito possuia algumas lettras latinas; não chegou a ser padre, mas não deixou de ser poeta, que era a sua vocação natural; e em prova de que tal era a sua vocação, recitou-me logo, de corpo presente, uma centena de versos. Notei um phenomeno: os ademanes que elle usava eram taes, que uma vez me fizeram rir; mas o capitão, quando recitava, de tal sorte olhava para dentro de si mesmo, que não viu nem ouviu nada.

Và ông ngâm tôi một bài thơ nhỏ, rồi bài khác,—một khúc egloga,—và cuối cùng năm bài sonnet, kết thúc hôm ấy cuộc tâm sự văn chương. Hôm sau, trước khi ngâm gì, thuyền trưởng giải thích với tôi rằng chỉ vì lý do nghiêm trọng ông mới theo nghề biển, vì bà nội muốn ông làm linh mục, và thật ông có chút chữ Latin; ông không thành linh mục, nhưng không thôi làm thi sĩ, là thiên chức tự nhiên của ông; và để chứng minh thiên chức, ông ngâm ngay tại chỗ một trăm câu. Tôi để ý một hiện tượng: cử chỉ ông dùng khiến tôi có lần bật cười; nhưng thuyền trưởng, khi ngâm, nhìn vào trong mình đến nỗi chẳng thấy cũng chẳng nghe gì.

Os dias passavam, e as aguas, e os versos, e com elles ia tambem passando a vida da mulher. Estava por pouco. Um dia, logo depois do almoço, disse-me o capitão que a enferma talvez não chegasse ao fim da semana.

Các ngày trôi, và nước, và thơ, và cùng với chúng đời người vợ cũng trôi. Sắp hết rồi. Một hôm, ngay sau bữa sáng, thuyền trưởng bảo tôi có lẽ người bệnh không qua nổi tuần.

—Já! exclamei.

—Đã! tôi kêu.

—Passou muito mal a noite.

—Đêm qua bà rất tệ.

Fui vel-a; achei-a, na verdade, quasi moribunda, mas fallando ainda de descançar em Lisboa alguns dias, antes de ir commigo a Coimbra, porque era seu proposito levar-me á Universidade. Deixei-a consternado; fui achar o marido a olhar para as vagas, que vinham morrer na costado do navio, e tratei de o consolar; elle agradeceu-me, relatou-me a historia dos seus amores, elogiou a fidelidade e a dedicação da mulher, relembrou os versos que lhe fez, e recitou-m'os. Neste ponto vieram buscal-o da parte della; corremos ambos; era uma crise. Esse e o dia seguinte foram crueis; o terceiro foi o da morte; eu fugi ao expectaculo, tinha-lhe repugnancia. Meia hora depois encontrei o capitão, sentado n'um mólho de cabos, com a cabeça nas mãos; disse-lhe alguma cousa de conforto.

Tôi đi thăm bà; thấy, quả thật, gần hấp hối, nhưng vẫn nói chuyện nghỉ vài ngày ở Lisboa, trước khi đi cùng tôi tới Coimbra, vì bà định đưa tôi tới Đại học. Tôi rời bà, thương tâm; thấy người chồng đang nhìn những con sóng, đến chết nơi mạn tàu, và tôi tìm cách an ủi; ông cảm ơn, kể tôi chuyện tình của mình, khen sự chung thủy và tận tụy của vợ, nhắc những bài thơ ông làm cho bà, và ngâm cho tôi. Lúc ấy người ta đến gọi ông từ phía bà; cả hai chạy; là một cơn khủng hoảng. Ngày ấy và hôm sau tàn nhẫn; ngày thứ ba là ngày chết; tôi trốn cảnh tượng, ghê. Nửa giờ sau tôi gặp thuyền trưởng, ngồi trên một cuộn dây, đầu trong tay; tôi nói vài lời an ủi.

—Morreu como uma santa, respondeu elle; e, para que estas palavras não pudessem ser levadas á conta de fraqueza, ergueu-se logo, sacudiu a cabeça, e fitou o horizonte, com um gesto longo e profundo.—Vamos, continuou, entreguemol-a á cova que nunca mais se abre.

—Bà mất như một vị thánh, ông đáp; và, để những lời ấy khỏi bị coi là yếu đuối, ông đứng dậy ngay, lắc đầu, và nhìn chân trời, với một cử chỉ dài và sâu.—Nào, ông tiếp, ta hãy giao bà cho nấm mồ không bao giờ mở lại.

Effectivamente, poucas horas depois, era o cadaver lançado ao mar, com as ceremonias do costume. A tristeza murchára todos os rostos; o do viuvo trazia a expressão de um cabeço rijamente lascado pelo raio. Grande silencio. A vaga abriu o ventre, acolheu o despojo, fechou-se,—uma leve ruga,—e a galera foi andando. Eu deixei-me estar alguns minutos, á popa, com os olhos naquelle ponto incerto do mar em que ficava um de nós... Fui dalli ter com o capitão, para distrahil-o.

Thật vậy, vài giờ sau, thi hài bị ném xuống biển, với nghi lễ thường lệ. Nỗi buồn làm mọi gương mặt héo; gương mặt người góa mang vẻ của một mỏm đá bị sét bổ nứt. Im lặng lớn. Sóng mở bụng, đón di hài, khép lại,—một nếp nhăn nhẹ,—và thuyền đi. Tôi ở lại vài phút, ở đuôi tàu, mắt hướng điểm mơ hồ ấy của biển nơi còn lại một người trong chúng ta... Tôi từ đó đến thuyền trưởng, để làm ông khuây.

—Obrigado, disse-me elle comprehendendo a intenção; creia que nunca me esquecerei dos seus bons serviços. Deus é que lh'os ha de pagar. Pobre Leocadia! tu te lembrarás de nós no céu.

—Cảm ơn, ông bảo tôi, hiểu ý định; hãy tin tôi sẽ không bao giờ quên những giúp đỡ tốt của anh. Chính Chúa sẽ trả cho anh. Leocádia tội nghiệp! em sẽ nhớ đến chúng ta trên trời.

Enxugou com a manga uma lagrima importuna; eu busquei um derivativo na poesia, que era a paixão delle. Fallei-lhe dos versos, que me lera, e offereci-me para imprimil-os. Os olhos do capitão animaram-se um pouco.—Talvez aceite, disse elle; mas não sei... são bem frouxos versos. Jurei-lhe que não; pedi que os reunisse e me désse antes do desembarque.

Ông lau bằng tay áo một giọt nước mắt phiền; tôi tìm một đường rẽ trong thơ, niềm đam mê của ông. Tôi nói với ông về những bài ông đã đọc cho tôi, và đề nghị in chúng. Mắt thuyền trưởng sáng lên một chút.—Có lẽ tôi nhận, ông nói; nhưng không biết... thơ rất yếu. Tôi thề không; xin ông gom lại và đưa tôi trước khi lên bờ.

—Pobre Leocadia! murmurou elle sem responder ao pedido. Um cadaver... o mar... o céu... o navio...

—Leocádia tội nghiệp! ông lẩm bẩm không đáp lời xin. Một xác chết... biển... trời... con tàu...

No dia seguinte veiu ler-me um epicedio composto de fresco, em que estavam memoradas as circumstancias da morte e da sepultura da mulher; leu-m'o com a voz commovida devéras, e a mão tremula; no fim perguntou-me se os versos eram dignos do thesouro que perdera.

Hôm sau ông đến đọc tôi một bài thơ điếu mới soạn, trong đó nhắc hoàn cảnh cái chết và việc chôn vợ; ông đọc với giọng thật sự xúc động, tay run; cuối cùng hỏi tôi thơ có xứng với kho báu ông đã mất không.

—São, disse eu.

—Xứng, tôi nói.

—Não haverá estro, ponderou elle, no fim de um instante, mas ninguem me negará sentimento, se não é que o proprio sentimento prejudicou a perfeição....

—Có thể không có thi hứng, ông cân nhắc, một lúc sau, nhưng không ai chối cảm xúc của tôi, nếu không phải chính cảm xúc đã hại sự hoàn hảo....

—Não me parece; acho os versos perfeitos.

—Tôi không nghĩ vậy; tôi thấy thơ hoàn hảo.

—Sim, eu creio que... Versos de marujo.

—Vâng, tôi tin rằng... Thơ của thủy thủ.

—De marujo poeta.

—Của thủy thủ thi sĩ.

Elle levantou os hombros, olhou para o papel, e tornou a recitar a composição, mas já então sem tremuras, accentuando as intenções litterarias, dando relevo ás imagens e melodia aos versos. No fim, confessou-me que era a sua obra mais acabada, eu disse-lhe que sim; elle apertou-me muito a mão e predisse-me um grande futuro.

Ông nhún vai, nhìn tờ giấy, và lại ngâm tác phẩm, nhưng lúc ấy không còn run, nhấn các ý văn chương, làm nổi hình ảnh và đem giai điệu cho thơ. Cuối cùng, ông thú nhận với tôi đó là tác phẩm hoàn chỉnh nhất của ông, tôi bảo phải; ông siết tay tôi thật chặt và tiên đoán cho tôi một tương lai lớn.

CAPITULO XX. Bacharelo-me

Chương XX. Tôi thành cử nhân

Um grande futuro! Em quanto esta palavra me batia no ouvido, devolvia eu os olhos, ao longe, no horizonte mysterioso e vago. Uma idéa expellia outra, a ambição desmontava Marcella. Um grande futuro? Talvez naturalista, litterato, archeologo, banqueiro, politico, ou até bispo,—bispo que fosse,—uma vez que fosse um cargo, uma preeminencia, uma grande reputação, uma posição superior. A ambição, dado que fosse aguia, quebrou nessa occasião o ovo, e desvendou a pupilla fulva e penetrante. Adeus, amores; adeus, Marcella; dias de delirio, joias sem preço, vida sem regimen, adeus. Cá me vou ás fadigas e á gloria; deixo-vos com as calcinhas da primeira edade.

Một tương lai lớn! Trong khi chữ ấy vang bên tai, tôi đưa mắt, xa, về chân trời mờ và bí ẩn. Một ý đuổi ý khác, tham vọng hạ Marcela khỏi yên. Một tương lai lớn? Có lẽ nhà tự nhiên học, văn nhân, nhà khảo cổ, chủ ngân hàng, chính khách, hay cả giám mục,—dù là giám mục,—miễn là một chức vụ, một ưu thế, một danh tiếng lớn, một vị trí cao. Tham vọng, dù là đại bàng, lúc ấy đã vỡ trứng, và hé ra con ngươi vàng sắc. Tạm biệt, tình yêu; tạm biệt, Marcela; những ngày mê cuồng, món trang sức vô giá, đời không quy củ, tạm biệt. Ta đi tới nhọc nhằn và vinh quang; để lại các ngươi với chiếc quần nhỏ của thuở đầu đời.

E foi assim que desembarquei em Lisboa e segui para Coimbra. A Universidade esperava-me com as suas materias arduas, e não sei se profundas; estudei-as muito mediocremente, e nem por isso perdi o gráu de bacharel; deram-m'o com a solemnidade do estylo, após os annos da lei; uma bella festa que me encheu de orgulho e de saudades,—principalmente de saudades. Tinha eu conquistado em Coimbra uma grande nomeada de folião; era um academico estroina, superficial, tumultuario e petulante, dado ás aventuras, fazendo romantismo pratico e liberalismo theorico, vivendo na pura fé dos olhos pretos e das constituições escriptas. No dia em que a Universidade me attestou, em pergaminho, uma sciencia que eu estava longe de trazer arraigada no cerebro, confesso que me achei de de algum modo logrado, ainda que orgulhoso. Explico-me: o diploma era uma carta de alforria; se me dava a liberdade, dava-me a responsabilidade. Guardei-o, deixei as margens do Mondego, e vim por alli fóra assaz desconsolado, mas sentindo já uns impetos, uma curiosidade, um desejo de acotovellar os outros, de influir, de gozar, de viver,—de prolongar a Universidade pela vida adeante...

Và thế là tôi lên bờ ở Lisboa và đi Coimbra. Trường Đại học đón tôi với những môn khó, và không rõ có sâu không; tôi học chúng rất tầm thường, và vẫn không mất bằng cử nhân; họ trao tôi với nghi thức chuẩn, sau những năm luật; một buổi lễ đẹp làm tôi đầy tự hào và nhớ nhung,—nhất là nhớ nhung. Tôi đã chiếm được ở Coimbra tiếng lớn là kẻ ham vui; một sinh viên phóng đãng, hời hợt, náo loạn và xấc xược, thích phiêu lưu, làm chủ nghĩa lãng mạn thực hành và chủ nghĩa tự do lý thuyết, sống trong niềm tin thuần túy vào đôi mắt đen và những hiến pháp thành văn. Ngày Đại học chứng nhận tôi, trên giấy da, một khoa học tôi còn rất xa mới ăn sâu vào óc, tôi thú nhận thấy mình bằng cách nào đó bị lừa, dù tự hào. Tôi giải thích: văn bằng là một lá thư giải phóng; nếu cho tôi tự do, nó cũng cho tôi trách nhiệm. Tôi cất nó, rời bờ sông Mondego, và đi qua đó khá chán nản, nhưng đã cảm thấy những xung động, một tò mò, một ước muốn chen vai người khác, ảnh hưởng, hưởng thụ, sống,—kéo dài Đại học vào cuộc đời về sau...

CAPITULO XXI. O almocreve

Chương XXI. Người dắt lừa

Vae então, empacou o jumento em que eu vinha montado; fustiguei-o, elle deu dous corcovos, depois mais tres, emfim mais um, que me sacudiu fóra da sella, e com tal desastre, que o pé esquerdo me ficou preso no estribo; tento agarrar-me ao ventre do animal, mas já então, espantado, disparou pela estrada fóra. Digo mal: tentou disparar, e effectivamente deu dous saltos, mas um almocreve, que alli estava, acudiu atempo de lhe pegar na redea e detel-o, não sem esforço nem perigo. Dominado o bruto, desvencilhei-me do estribo e puz-me de pé.

Số là con lừa tôi đang cưỡi bỗng đứng lì; tôi quất nó, nó nhảy chồm hai cái, rồi ba cái nữa, rồi thêm một cái cuối hất tôi văng khỏi yên, hậu quả tai hại đến nỗi chân trái tôi kẹt cứng trong bàn đạp; tôi toan ôm lấy bụng con vật, nhưng lúc ấy nó đã hoảng sợ, phóng thẳng ra đường. Nói không đúng: nó định phóng, và quả có nhảy được hai cú, nhưng một người dắt lừa đứng đó kịp chộp lấy dây cương mà giữ nó lại, không phải không nhọc sức, không nguy hiểm. Con vật đã chế ngự xong, tôi gỡ chân khỏi bàn đạp và đứng dậy.

—Olhe do que vosmecê escapou, disse o almocreve.

—Cậu coi mình vừa thoát được cái gì kìa, người dắt lừa nói.

E era verdade; se o jumento corre por alli fóra, contundia-me devéras, e não sei se a morte não estaria no fim do desastre; cabeça partida, uma congestão, qualquer transtorno cá dentro; e lá se me ia a bacharelice em flor. O almocreve salvara-me talvez a vida; era positivo; eu sentia-o no sangue que me agitava o coração. Bom almocreve! emquanto eu tornava á consciencia de mim mesmo, elle cuidava de concertar os arreios do jumento, com muito zelo e arte. Resolvi dar-lho tres moedas de ouro das cinco que trazia commigo; não porque tal fosse o preço da minha vida,—essa era inestimavel; mas por que era uma recompensa digna da dedicação com que elle me salvou. Está dito, dou-lhe as tres moedas.

Đúng vậy; nếu con lừa chạy phăng ra kia, tôi dập mình thật, và chẳng biết cái chết có đợi sẵn ở cuối tai nạn không; vỡ đầu, xung huyết, một rối loạn nào đó bên trong; thế là cái tương lai cử nhân đang độ nở hoa của tôi đi tong. Người dắt lừa có lẽ đã cứu mạng tôi; chắc chắn; tôi cảm thấy điều đó trong dòng máu làm tim tôi rộn lên. Người dắt lừa tốt bụng! trong khi tôi dần tỉnh lại, anh ta lo sửa yên cương cho con lừa, rất sốt sắng và khéo tay. Tôi quyết định thưởng anh ba trong năm đồng vàng mang theo; không phải vì đó là giá mạng tôi,—mạng ấy vô giá; mà vì đó là phần thưởng xứng với lòng tận tụy mà anh đã cứu tôi. Quyết rồi, cho anh ba đồng.

—Prompto, disse elle apresentando-me a redea da cavalgadura.

—Xong rồi, anh nói, vừa chìa dây cương con vật ra cho tôi.

—Daqui a nada, respondi; deixa-me, que ainda não estou em mim...

—Một lát nữa, tôi đáp; để tôi yên, tôi còn chưa hoàn hồn...

—Ora qual!

—Ôi dào!

—Pois não é certo que ia morrendo?

—Chẳng phải tôi suýt chết sao?

—Se o jumento corre por ahi fóra, é possivel; mas, com a ajuda do Senhor, viu vosmecê que não aconteceu nada.

—Nếu con lừa chạy phăng ra kia thì có thể; nhưng nhờ ơn Chúa, cậu thấy đấy, có sao đâu.

Fui aos alforges, tirei um collete velho, em cujo bolso trazia as cinco moedas de ouro, e durante esse tempo cogitei se não era excessiva a gratificação, se não bastavam duas moedas. Talvez uma. Com effeito, uma moeda era bastante para lhe dar estremeções de alegria. Examinei-lhe a roupa; era um pobre diabo, que nunca jamais vira uma moeda de ouro. Portanto, uma moeda. Tirei-a, vi-a reluzir á luz do sol; não a viu o almocreve, por que eu tinha-lhe voltado as costas; mas suspeitou-o talvez, entrou a fallar ao jumento de um modo significativo; dava-lhe conselhos, dizia-lhe que tomasse juizo, que o «senhor doutor» podia castigal-o; um monologo paternal. Valha-me Deus! até ouvi estalar um beijo: era o almocreve que lhe beijava a testa.

Tôi lục túi yên, lấy ra cái áo gilê cũ, trong túi có năm đồng vàng, và trong lúc ấy tôi cân nhắc xem tiền thưởng như thế có quá tay không, hai đồng chẳng đủ sao. Có khi một. Quả thật, một đồng cũng đủ làm anh ta run lên vì mừng. Tôi xem xét quần áo anh; chỉ là một gã nghèo khổ chưa từng thấy đồng vàng bao giờ. Vậy thì một đồng. Tôi rút ra, thấy nó lấp lánh dưới nắng; người dắt lừa không thấy, vì tôi quay lưng về phía anh; nhưng có lẽ anh ngờ ngợ, bèn quay sang nói chuyện với con lừa bằng giọng đầy ẩn ý; khuyên nhủ nó, bảo nó phải biết điều, kẻo “ngài” có thể phạt nó; một độc thoại kiểu cha dạy con. Trời ơi! tôi còn nghe tiếng hôn chụt: anh dắt lừa đang hôn lên trán nó.

—Olé! exclamei.

—Ô hay! tôi kêu lên.

—Queira vosmecê perdoar, mas o diabo do bicho está a olhar para a gente com tanta graça...

—Xin cậu thứ lỗi, nhưng con vật quỷ quái này nó nhìn mình duyên dáng quá...

Ri-me, hesitei, metti-lhe na mão um cruzado em prata, cavalguei o jumento, e segui a trote largo, um pouco vexado, melhor direi um pouco incerto do effeito da pratinha. Mas a algumas braças de distancia, olhei para traz, o almocreve fazia-me grandes cortezias, com evidentes mostras de contentamento. Adverti que devia ser assim mesmo; eu pagara-lhe bem, pagara-lhe talvez de mais. Metti os dedos no bolso do collete que trazia no corpo e senti umas moedas de cobre; eram os vintens que eu devera ter dado ao almocreve, em logar do cruzado em prata. Porque, emfim, elle não levou em mira nenhuma recompensa ou virtude, cedeu a um impulso natural, ao temperamento, aos habitos do officio; accresce que a circumstancia de estar, não mais adeante nem mais atraz, mas justamente no ponto do desastre, parecia constituil-o simples instrumento de Providencia; e de um ou de outro modo, o merito do acto era positivamente nenhum. Fiquei desconsolado com esta reflexão, chamei-me prodigo, lancei o cruzado á conta das minhas dissipações antigas; tive (porque não direi tudo?) tive remorsos.

Tôi cười, lưỡng lự, nhét vào tay anh một đồng cruzado bạc, leo lên lưng con lừa, rồi phi nước đại, hơi mất mặt, đúng hơn là hơi không chắc về tác dụng của đồng bạc nhỏ ấy. Nhưng cách đó vài sải, tôi ngoái lại, người dắt lừa đang cúi chào tôi lia lịa, tỏ rõ vẻ hài lòng. Tôi nghĩ vậy cũng phải; tôi trả anh hậu, có khi trả quá. Tôi thọc ngón tay vào túi áo gilê đang mặc và sờ thấy mấy đồng xu đồng; đó là những vintém lẽ ra tôi phải đưa người dắt lừa, thay vì đồng cruzado bạc. Vì rốt cuộc anh ta đâu có nhắm tới phần thưởng hay đức hạnh gì, anh làm theo một xung động tự nhiên, theo tính khí, theo thói quen nghề nghiệp; thêm nữa, việc anh đứng không xa hơn không gần hơn mà đúng ngay chỗ xảy ra tai nạn, làm anh như chỉ là công cụ của Đấng Quan Phòng; và bằng cách này hay cách khác, công trạng của hành động ấy rõ ràng bằng không. Tôi buồn bã vì ý nghĩ đó, tự gọi mình là đồ hoang phí, ghi đồng cruzado vào sổ những trò phung phí thuở trước; tôi thấy (sao lại không nói hết?) tôi thấy hối hận.

CAPITULO XXII. Volta ao Rio

Chương XXII. Trở về Rio

Jumento de uma figa, cortaste-me o fio ás reflexões. Já agora não digo o que pensei dalli até Lisboa, nem o que fiz em Lisboa, na peninsula e em outros logares da Europa, da velha Europa, que nesse tempo parecia remoçar. Não, não direi que assisti ás alvoradas do romantismo, que tambem eu fui fazer poesia effectiva no regaço da Italia; não direi cousa nenhuma. Teria de escrever um diario de viagem e não umas memorias, como estas são, nas quaes só entra a substancia da vida.

Con lừa chết tiệt, mày đã cắt đứt mạch suy nghĩ của tao. Từ giờ tôi không kể tôi nghĩ gì từ đó cho tới Lisboa, cũng không kể tôi làm gì ở Lisboa, trên bán đảo, và ở những nơi khác của châu Âu, cái châu Âu già lúc ấy dường như đang trẻ lại. Không, tôi sẽ không kể rằng tôi đã chứng kiến buổi bình minh của chủ nghĩa lãng mạn, rằng tôi cũng đã làm thơ thật sự trong lòng nước Ý; tôi không kể gì hết. Nếu kể thì phải viết nhật ký du hành chứ không phải hồi ký thế này, nơi chỉ có phần cốt tủy của đời sống.

Ao cabo de alguns annos de peregrinação attendi ás supplicas de meu pae:—«Vem, dizia elle na ultima carta; se não vieres depressa, acharás tua mãe morta!» Esta ultima palavra foi para mim um golpe. Eu amava minha mãe; tinha ainda deante dos olhos as circumstancias da ultima benção que ella me dera, a bordo do navio. «Meu triste filho, nunca mais te verei», soluçava a pobre senhora apertando-me ao peito. E essas palavras resoavam-me agora, como uma prophecia realizada.

Sau vài năm lãng du, tôi nghe theo lời van nài của ba:—“Về đi, trong lá thư cuối ông viết; nếu con không về mau, con sẽ thấy má con đã chết!” Chữ cuối cùng ấy là một đòn giáng vào tôi. Tôi yêu má; mắt tôi vẫn còn thấy rõ cảnh bà ban phước lần cuối trên tàu. “Con tôi tội nghiệp, má sẽ không bao giờ gặp lại con nữa”, người đàn bà đáng thương nức nở, ghì tôi vào ngực. Và những lời ấy giờ vang trong tôi như một lời tiên tri đã ứng nghiệm.

Note-se que eu estava em Veneza, ainda rescendente aos versos de lord Byron; lá estava, mergulhado em pleno sonho, revivendo o preterito, crendo-me na Serenissima Republica. É verdade; uma vez aconteceu-me perguntar ao locandeiro se o doge ia a passeio nesse dia.—Que doge, signor mio? Cahi em mim, mas não confessei a illusão; disse-lhe que a minha pergunta era um genero de charada americana; elle mostrou comprehender, e accrescentou que gostava muito das charadas americanas. Era um locandeiro. Pois deixei tudo isso, o locandeiro, o doge, a ponte dos Suspiros, a gondola, os versos do lord, as damas do Rialto, deixei tudo, e disparei como uma bala na direcção do Rio de Janeiro.

Xin lưu ý rằng lúc ấy tôi đang ở Venezia, hãy còn thơm mùi thơ huân tước Byron; tôi ở đó, chìm hẳn trong mộng, sống lại quá khứ, tưởng mình ở Cộng hòa Serenissima. Đúng thế; có lần tôi hỏi chủ quán trọ hôm ấy vị doge có đi dạo không.—Doge nào, signor mio? Tôi sực tỉnh, nhưng không thú nhận ảo tưởng; tôi bảo ông ta câu hỏi của tôi là một thứ câu đố kiểu châu Mỹ; ông ta tỏ vẻ hiểu, và nói thêm rằng rất thích những câu đố châu Mỹ. Ông ta là một chủ quán trọ. Thế mà tôi bỏ hết, chủ quán, vị doge, cầu Thở Dài, chiếc gondola, thơ của huân tước, các nàng ở Rialto, bỏ hết, và lao như viên đạn về phía Rio de Janeiro.

Vim... Mas não; não alonguemos este capitulo. Ás vezes, esqueço-me a escrever, e a penna vae comendo papel, com grave prejuizo meu, que sou autor. Capitulos compridos quadram melhor a leitores pesadões; e nós não somos um publico in-folio, mas in-12, pouco texto, larga margem, typo elegante, córte dourado e vinhetas... principalmente vinhetas... Não, não alonguemos o capitulo.

Tôi về... Nhưng không; ta đừng kéo dài chương này. Có lúc tôi quên mình khi viết, ngòi bút cứ ăn giấy, thiệt hại nặng cho tôi, một tác giả. Chương dài hợp với độc giả nặng nề hơn; còn chúng ta không phải công chúng khổ in-folio mà là khổ in-12, ít chữ, lề rộng, kiểu chữ thanh nhã, mép giấy mạ vàng và tranh trang trí... nhất là tranh trang trí... Không, ta đừng kéo dài chương.

CAPITULO XXIII. Triste, mas curto

Chương XXIII. Buồn, nhưng ngắn

Vim; e não nego que, ao avistar a cidade natal, tive uma sensação nova. Não era effeito da minha patria politica; era-o do logar da infancia, a rua, a torre, o chafariz da esquina, a mulher de mantilha, o preto do ganho, as cousas e scenas da meninice, buriladas na memoria. Nada menos que uma renascença. O espirito, como um passaro, não se lhe deu da corrente dos annos, arrepiou o vôo na direcção da fonte original, e foi beber da agua fresca e pura, ainda não mesclada do enxurro da vida.

Tôi về; và tôi không chối, khi thấy thành phố quê hương, tôi có một cảm giác mới. Không phải do tổ quốc chính trị; mà do nơi chốn thời thơ ấu, con phố, tháp chuông, vòi nước ở góc đường, người đàn bà trùm mantilha, người da đen làm thuê, những sự vật và cảnh tượng tuổi nhỏ, được chạm khắc trong ký ức. Chẳng khác gì một cuộc phục sinh. Tinh thần, như con chim, chẳng màng dòng năm tháng, xòe cánh bay ngược về nguồn gốc, và uống nước mát tinh khiết, chưa lẫn nước cống của cuộc đời.

Reparando bem, ha ahi um logar-commum. Outro logar-commum, tristemente commum, foi a consternação da familia. Meu pae abraçou-me com lagrimas.—Tua mãe não póde viver, disse-me elle. Com effeito, não era já o rheumatismo que a matava, era um cancro no estomago. A infeliz padecia de um modo crú, porque o cancro é indifferente ás virtudes do sujeito; quando róe, róe; roer é o seu officio. Minha irmã Sabina, já então casada com o Cotrim, andava a cair de fadiga. Pobre moça! dormia tres horas por noite, nada mais. O proprio tio João estava abatido e triste. D. Eusebia e algumas outras senhoras lá estavam tambem, não menos tristes e não menos dedicadas.

Nhìn kỹ thì đây là một điều sáo mòn. Một điều sáo mòn khác, sáo mòn đến thảm, là nỗi bàng hoàng của gia đình. Ba ôm tôi, nước mắt chảy.—Má con không sống được nữa, ông nói. Thật vậy, không còn là chứng thấp khớp giết bà, mà là một khối ung thư dạ dày. Người khốn khổ chịu đau trần trụi, vì ung thư vô cảm với đức hạnh của người bệnh; khi gặm thì gặm; gặm là nghề của nó. Sabina em tôi, lúc ấy đã lấy anh Cotrim, mệt đến chực ngã. Cô gái tội nghiệp! mỗi đêm ngủ ba giờ, chẳng hơn. Ngay cả chú João cũng rũ rượi và buồn. Bà Eusébia và vài bà khác cũng có mặt, không kém buồn và không kém tận tụy.

—Meu filho!

—Con tôi!

A dor suspendeu por um pouco as tenazes; um sorriso allumiou o rosto da enferma, sobre o qual a morte batia a aza eterna. Era menos um rosto do que uma caveira; a belleza passára, como um dia brilhante; restavam os ossos, que não emmagrecem nunca. Mal poderia conhecel-a; havia oito ou nove annos que nos não viamos. Ajoelhado, ao pé da cama, com as mãos della entre as minhas, fiquei mudo e quieto, sem ousar fallar, porque cada palavra seria um soluço, e nós temiamos avisal-a do fim. Vão temor! Ella sabia que estava prestes a acabar; disse-m'o; verificamol-o na seguinte manhã.

Cơn đau tạm buông gọng kìm; một nụ cười thắp lên gương mặt người bệnh, trên đó cái chết đang vỗ cánh vĩnh hằng. Đó không còn là gương mặt mà là một cái sọ; nhan sắc đã qua, như một ngày rực rỡ; còn lại bộ xương, thứ không bao giờ gầy đi. Tôi khó mà nhận ra bà; tám chín năm rồi chúng tôi không gặp. Quỳ bên giường, tay bà trong tay tôi, tôi im lặng bất động, không dám nói, vì mỗi lời sẽ là một tiếng nấc, và chúng tôi sợ báo cho bà biết hồi kết. Nỗi sợ vô ích! Bà biết mình sắp tắt; bà nói với tôi; chúng tôi kiểm chứng điều đó vào sáng hôm sau.

Longa foi a agonia, longa e cruel, de uma crueldade minuciosa, fria, repisada, que me encheu de dor e estupefacção. Era a primeira vez que eu via morrer alguem. Conhecia a morte de outiva; quando muito, tinha-a visto já petrificada no rosto de algum cadaver, que acompanhei ao cemiterio, ou trazia-lhe a idéa embrulhada nas amplificações de rhetorica dos professores de cousas antigas,—a morte aleivosa de Cesar, a austera de Socrates, a orgulhosa de Catão. Mas esse duello do ser e do não ser, a morte em acção, dolorida, contrahida, convulsa, sem apparelho politico ou philosophico, a morte de uma pessoa amada, essa foi a primeira vez que a pude encarar. Não chorei; lembra-me que não chorei durante o expectaculo; tinha os olhos estupidos, a garganta presa, a consciencia boquiaberta. Que? uma creatura tão docil, tão meiga, tão santa, que nunca jamais fizera verter uma lagrima de desgosto, mãe carinhosa, esposa immaculada, era força que morresse assim, trateada, mordida pelo dente tenaz de uma doença sem misericordia? Confesso que tudo aquillo me pareceu obscuro, incongruente, insano...

Cơn hấp hối kéo dài, dài và tàn nhẫn, một sự tàn nhẫn tỉ mỉ, lạnh lùng, lặp đi lặp lại, làm tôi đầy đau đớn và sững sờ. Đó là lần đầu tôi thấy một người chết. Tôi biết cái chết qua lời đồn; cùng lắm đã thấy nó hóa đá trên mặt một xác chết nào đó tôi đưa tới nghĩa trang, hoặc ý niệm về nó gói trong những lời hoa mỹ của các giáo sư về chuyện cổ,—cái chết phản trắc của Caesar, cái chết nghiêm khắc của Socrates, cái chết kiêu hãnh của Cato. Nhưng cuộc đấu tay đôi giữa có và không ấy, cái chết đang hành động, đau đớn, co quắp, co giật, không bày vẽ chính trị hay triết học, cái chết của một người thương yêu, lần đầu tiên tôi mới có thể nhìn thẳng. Tôi không khóc; nhớ rằng suốt cảnh tượng ấy tôi không khóc; mắt tôi đờ đẫn, họng nghẹn, ý thức há hốc. Sao? một con người hiền lành, dịu dàng, thánh thiện đến thế, chưa từng làm ai rơi một giọt lệ buồn, người mẹ âu yếm, người vợ trong sạch, lại bắt buộc phải chết như thế này, bị hành hạ, bị chiếc răng bền bỉ của một căn bệnh không thương xót cắn xé? Tôi thú nhận rằng tất cả điều ấy hiện ra với tôi thật mờ mịt, phi lý, điên rồ...

Triste capitulo; passemos a outro mais alegre.

Chương buồn; ta sang chương khác vui hơn.

CAPITULO XXIV. Curto, mas alegre

Chương XXIV. Ngắn, nhưng vui

Fiquei prostrado. E comtudo era eu, nesse tempo, um fiel compendio de trivialidade e presumpção. Jamais o problema da vida e da morte me opprimira o cerebro; nunca até esse dia me debruçara sobre o abysmo do Inexplicavel; faltava-me o essencial, que é o estimulo, a vertigem...

Tôi gục ngã. Vậy mà thời ấy tôi là bản tóm lược trung thành của sự tầm thường và tự phụ. Bài toán sống chết chưa bao giờ đè lên óc tôi; cho tới hôm ấy tôi chưa từng cúi xuống vực thẳm của Điều Không Thể Giải Thích; tôi thiếu cái cốt yếu, là sự thôi thúc, là cơn chóng mặt...

Para lhes dizer a verdade toda, eu reflectia as opiniões de um cabelleireiro, que achei em Modena, o qual se distinguia por não as ter absolutamente. Era a flor dois cabelleireiros; por mais demorada que fosse a operação do toucado, não enfadava nunca; elle intercalava as penteadelas com muitos motes e pulhas, cheios de um pico, de um sabor... E não tinha outra philosophia. Nem eu. Não digo que a Universidade me não tivesse ensinado alguma; mas eu decorei-lhe só as formulas, o vocabulario, o esqueleto. Tratei-a, como tratei o latim: embolsei tres versos de Virgilio, dous de Horacio, uma duzia de locuções moraes e politicas, para as despezas da conversação. Tratei-os como tratei a historia e a jurisprudencia. Colhi de todas as cousas a phraseologia, a casca, a ornamentação, que eram para o meu espirito, vaidoso e nu, o mesmo que, para o peito do selvagem, são as conchas do mar e os dentes de pessoa morta.

Nói thật hết với các bạn, tôi phản chiếu ý kiến của một ông thợ cắt tóc tôi gặp ở Modena, người nổi bật vì tuyệt nhiên không có ý kiến nào. Ông là hoa của giới thợ cắt tóc; chải tóc dù lâu đến mấy, ông cũng không bao giờ làm người ta chán; ông chen vào giữa những lần chải bao câu đùa, bao lời giễu, đầy cay, đầy vị... Và ông chẳng có triết học nào khác. Tôi cũng vậy. Tôi không nói Đại học chưa dạy tôi chút gì; nhưng tôi chỉ học thuộc công thức, từ vựng, bộ xương của nó. Tôi đối xử với nó như với tiếng Latin: nhét túi ba câu thơ Virgil, hai câu Horace, một tá thành ngữ đạo đức và chính trị, để chi tiêu cho chuyện trò. Tôi đối xử với chúng như đã đối xử với sử học và luật học. Từ mọi thứ tôi hái lấy lối nói, cái vỏ, cái trang trí, thứ đối với tinh thần hư vinh và trần trụi của tôi cũng như vỏ sò và răng người chết đối với ngực của người man dã.

Talvez espante ao leitor a franqueza com que lhe exponho e realço a minha mediocridade; advirta que a franqueza é a primeira virtude de um defunto. Na vida, o olhar da opinião, o contraste dos interesses, a luta das cobiças obrigam a gente a calar os trapos velhos, a disfarçar os rasgões e os remendos, a não estender ao mundo as revelações que faz á consciencia; e o melhor da obrigação é quando, á força de embaçar os outros, embaça-se um homem a si mesmo, porque em tal caso poupa-se o vexame, que é uma sensação penosa, e a hypocrisia, que é um vicio hediondo. Mas, na morte, que differença! que desabafo! que liberdade! Como a gente póde sacudir fóra a capa, deitar ao fosso as lentejoulas, despregar-se, despintar-se, desaffeitar-se, confessar lisamente o que foi e o que deixou de ser! Porque, em summa, já não ha visinhos, nem amigos, nem inimigos, nem conhecidos, nem extranhos; não ha platéa. O olhar da opinião, esse olhar agudo e judicial, perde a virtude, logo que pisamos o territorio da morte; não digo que elle se não estenda para cá, e nos não examine e julgue; mas a nós é que não se nos dá do exame nem do julgamento. Senhores vivos, não ha nada tão incommensuravel como o desdem dos finados.

Có lẽ bạn đọc sẽ ngạc nhiên vì sự thẳng thắn tôi phơi bày và nhấn mạnh sự tầm thường của mình; xin lưu ý rằng thẳng thắn là đức hạnh đầu tiên của người chết. Khi sống, ánh mắt dư luận, sự đối chọi quyền lợi, cuộc chiến của lòng tham buộc người ta phải im về những mảnh giẻ cũ, che những vết rách và chỗ vá, đừng phơi ra với đời những điều mình thú nhận với lương tâm; và cái hay của nghĩa vụ ấy là khi, do lừa người mãi, người ta lừa luôn chính mình, vì khi đó khỏi phải xấu hổ, một cảm giác nặng nề, và khỏi phải đạo đức giả, một thói xấu ghê tởm. Nhưng trong cái chết, khác biệt biết bao! khoan khoái biết bao! tự do biết bao! Người ta có thể phủi áo choàng, quăng kim sa xuống hào, tháo mình ra, rửa son phấn, bỏ lốt, thú nhận thẳng thừng mình đã là gì và không còn là gì! Vì rốt cuộc, không còn hàng xóm, không bạn bè, không kẻ thù, không người quen, không người lạ; không có khán giả. Ánh mắt dư luận, ánh mắt sắc bén và phán xét ấy, mất hết tác dụng ngay khi ta đặt chân lên lãnh thổ cái chết; tôi không nói nó không vươn tới đây, không xét và xử chúng tôi; nhưng chúng tôi thì chẳng còn bận tâm xét hay xử. Thưa các ngài còn sống, không gì vô lượng bằng sự khinh miệt của người đã chết.

CAPITULO XXV. Na Tijuca

Chương XXV. Ở Tijuca

Ui! lá me ia a penna a escorregar para o emphatico. Sejamos simples, como era simples a vida que levei na Tijuca, durante as primeiras semanas depois da morte de minha mãe.

Ối! ngòi bút tôi lại trượt sang giọng trịnh trọng rồi. Ta hãy giản dị, như giản dị là cuộc sống tôi sống ở Tijuca trong những tuần đầu sau khi má mất.

No setimo dia, acabada a missa funebre, travei de uma espingarda, alguns livros, roupa, charutos, um moleque,—o Prudencio da capitulo XI,—e fui metter-me n'uma velha, casa de nossa propriedade. Meu pae forcejou por me torcer a resolução, mas eu é que não podia nem queria obedecer-lhe. Sabina desejava que eu fosse morar com ella algum tempo,—duas semanas, ao menos; meu cunhado esteve a ponto de me levar á fina força. Era um bom rapaz este Cotrim; passára de estroina a circumspecto. Agora commerciava em generos de estiva, labutava de manhã até á noite, com ardor, com perseverança. De noite, sentado á janella, a encaracolar as suiças, não pensava em outra cousa. Amava a mulher e um filho, que então tinha, e que lhe morreu alguns annos depois. Diziam que era avaro.

Ngày thứ bảy, xong lễ tang, tôi vơ lấy một khẩu súng, vài cuốn sách, quần áo, xì gà, một thằng nhóc,—Prudêncio ở chương XI,—và đi nhốt mình vào một căn nhà cũ của gia đình. Ba cố sức lay chuyển quyết định của tôi, nhưng tôi không thể và không muốn nghe theo. Sabina muốn tôi về ở với nó một thời gian,—ít nhất hai tuần; em rể tôi suýt dùng sức kéo tôi đi. Cotrim là một chàng tốt; đã từ một gã phóng đãng thành người chín chắn. Giờ anh buôn hàng tạp hóa, vất vả từ sáng đến tối, hăng hái, kiên trì. Buổi tối, ngồi bên cửa sổ, xoắn tóc mai, anh chẳng nghĩ gì khác. Anh yêu vợ và một đứa con lúc ấy đang có, nó mất vài năm sau. Người ta nói anh keo kiệt.

Renunciei tudo; tinha o espirito attonito. Creio que por então é que começou a desabotoar em mim a hypocondria, essa flor amarella, solitaria e morbida, de um cheiro inebriante e subtil.—«Que bom que é estar triste e não dizer cousa nenhuma!»—Quando esta palavra de Shakespeare me chamou a attenção, confesso que senti em mim um echo, um echo delicioso. Lembra-me que estava sentado, debaixo de um tamarineiro, com o livro do poeta aberto nas mãos, e o espirito ainda mais cabisbaixo do que a figura,—ou jururú, como dizemos das gallinhas tristes. Apertava ao peito a minha dor taciturna, com uma sensação unica, uma cousa a que poderia chamar volupia do aborrecimento. Volupia do aborrecimento: decora esta expressão, leitor; guarda-a, examina-a, e se não chegares a entendel-a, podes concluir que ignoras uma das sensações mais subtis desse mundo e daquelle tempo.

Tôi từ bỏ tất cả; tinh thần sững sờ. Tôi tin chính lúc ấy chứng u sầu bắt đầu nở trong tôi, đóa hoa vàng, cô độc và bệnh hoạn, hương nồng nàn mà tinh tế.—“Thật dễ chịu biết bao khi buồn mà chẳng nói gì!”—Khi câu này của Shakespeare lọt vào mắt tôi, tôi thú nhận thấy trong mình một tiếng vọng, một tiếng vọng ngọt ngào. Tôi nhớ mình đang ngồi dưới gốc me, cuốn sách của nhà thơ mở trong tay, tinh thần còn cúi đầu hơn dáng vẻ,—hoặc ủ rũ, như ta nói về gà buồn. Tôi ghì nỗi đau lặng lẽ vào ngực, với một cảm giác duy nhất, thứ tôi có thể gọi là khoái cảm của sự chán chường. Khoái cảm của sự chán chường: hãy học thuộc câu này, bạn đọc; giữ lấy, xem xét nó, và nếu không hiểu nổi, bạn có thể kết luận mình chưa biết một trong những cảm giác tinh tế nhất của thế giới ấy và thời ấy.

Ás vezes caçava, outras dormia, outras lia,—lia muito,—outras emfim não fazia nada; deixava-me atoar de idéa em idéa, de imaginação em imaginação, como uma borboleta vadia ou faminta; e as horas iam pingando uma a uma, o sol cahia, as sombras da noite velavam a montanha e a cidade. Ninguem me visitava; recommendei expressamente que me deixassem só. Um dia, dous dias, tres dias, uma semana inteira passada assim, sem dizer palavra, era bastante para sacudir-me da Tijuca fóra e restituir-me ao bulicio. Com effeito, ao cabo de sete dias, estava farto da solidão; a dor applacára; o espirito já se não contentava com o uso da espingarda e dos livros, nem com a vista do arvoredo e do céu. Reagia a mocidade, era preciso viver. Metti no bahú o problema da vida e da morte, os hypocondriacos do poeta, as camisas, as meditações, as gravatas, e ia fechal-o, quando o moleque Prudencio me disse que uma pessoa do meu conhecimento se mudára na vespera para uma casa roxa, situada a duzentos passos da nossa.

Có lúc tôi đi săn, lúc ngủ, lúc đọc,—đọc nhiều,—lúc rốt cuộc chẳng làm gì; tôi để mình trôi từ ý này sang ý khác, từ tưởng tượng này sang tưởng tượng khác, như con bướm lêu lổng hay đói; và những giờ rơi từng giọt, mặt trời lặn, bóng đêm phủ lên núi và thành phố. Không ai thăm tôi; tôi dặn rõ cứ để tôi một mình. Một ngày, hai ngày, ba ngày, cả một tuần qua như thế, không nói lời nào, đủ để hất tôi khỏi Tijuca và trả tôi về chốn ồn ào. Quả thật, hết bảy ngày, tôi chán cô độc; nỗi đau nguôi; tinh thần không còn bằng lòng với khẩu súng và sách vở, hay cảnh cây cối và bầu trời. Tuổi trẻ phản ứng, cần phải sống. Tôi nhét vào rương bài toán sống chết, những kẻ u uất của nhà thơ, áo sơ mi, những suy tư, cà vạt, và sắp đóng nắp thì thằng nhóc Prudêncio báo có một người quen của tôi hôm qua đã dọn tới một căn nhà sơn tím cách chúng tôi hai trăm bước.

—Quem?

—Ai?

—Nhonhô talvez não se lembre mais de D. Eusebia...

—Chắc nhonhô không còn nhớ bà Eusébia...

—Lembra-me... É ella?

—Nhớ chứ... Bà ấy hả?

—Ella e a filha. Vieram hontem de manhã.

—Bà ấy với con gái. Hôm qua, buổi sáng, họ mới đến.

Occorreu-me logo o episodio de 1814, e senti-me vexado; mas adverti que os acontecimentos tinham-me dado razão. Na verdade, fôra impossivel evitar as relações intimas do Villaça com a irmã do sargento-mór; antes mesmo do meu embarque, já se boquejava mysteriosamente no nascimento de uma menina. Meu tio João mandou-me dizer depois que o Villaça, ao morrer, deixara um bom legado a D. Eusebia, cousa que deu muito que fallar em todo o bairro. O proprio tio João, guloso de escandalos, não tratou de outro assumpto na carta, aliás de muitas folhas. Tinham-me dado razão os acontecimentos. Ainda porém que m'a não dessem, 1814 lá ia longe, e, com elle, a travessura, e o Villaça, e o beijo da moita; finalmente, nenhumas relações estreitas existiam entre mim e ella. Fiz commigo essa reflexão e acabei de fechar o bahú.

Tôi lập tức nhớ ra chuyện năm 1814, và thấy ngượng; nhưng nhận ra rằng các sự việc đã chứng minh tôi đúng. Thật vậy, không thể tránh được quan hệ thân mật giữa ông Vilaça và chị gái viên thiếu tá; ngay trước khi tôi xuống tàu, người ta đã xì xầm bí mật về sự ra đời của một bé gái. Sau đó chú João nhắn cho tôi rằng ông Vilaça khi chết đã để lại một món di sản hậu hĩnh cho bà Eusébia, điều làm cả xóm bàn tán. Chính chú João, ham chuyện tai tiếng, chẳng nói gì khác trong lá thư nhiều trang. Các sự việc đã chứng minh tôi đúng. Nhưng dù không thì 1814 đã xa, và theo nó, trò nghịch ngợm, và ông Vilaça, và nụ hôn sau bụi cây; rốt cuộc, giữa tôi và bà ấy chẳng có quan hệ thân thiết nào. Tôi nghĩ vậy trong bụng và đóng xong cái rương.

—Nhonhô não vae visitar sinhá D. Eusebia? perguntou-me o Prudencio. Foi ella quem vestiu o corpo da minha defunta senhora.

—Nhonhô không đi thăm sinhá bà Eusébia sao? Prudêncio hỏi tôi. Chính bà là người mặc quần áo cho thi hài bà chủ quá cố của tôi.

Lembrei-me que a vira, entre outras senhoras, por occasião da morte e do enterro; ignorava porém que ella houvesse prestado a minha mãe esse derradeiro obsequio. A ponderação do moleque era razoavel; eu devia-lhe uma visita; determinei fazel-a immediatamente, e descer.

Tôi nhớ đã thấy bà, giữa các bà khác, lúc mất và lúc đám tang; nhưng không biết bà đã làm cho má tôi cái ơn cuối cùng ấy. Lời nhắc của thằng nhóc có lý; tôi nợ bà một cuộc thăm; tôi quyết làm ngay, và xuống núi.

CAPITULO XXVI. O autor hesita

Chương XXVI. Tác giả do dự

Subito ouço uma voz:—Olá, meu rapaz, isto não é vida! Era meu pae, que chegava com duas propostas na algibeira. Sentei-me no bahú e recebi-o sem alvoroço. Elle esteve alguns instantes de pé, a olhar para mim; depois estendeu-me a mão com um gesto commovido:

Bỗng tôi nghe một giọng nói:—Này con, thế này không phải sống! Là ba tôi, vừa tới với hai đề nghị trong túi áo. Tôi ngồi lên rương và đón ông không hào hứng. Ông đứng vài khoảnh khắc nhìn tôi; rồi chìa tay ra với cử chỉ xúc động:

—Meu filho, conforma-te com a vontade de Deus.

—Con ơi, hãy chấp nhận ý Chúa.

—Já me conformei, foi a minha resposta, e beijei-lhe a mão.

—Con chấp nhận rồi, tôi đáp, và hôn tay ông.

Não tinha almoçado; almoçámos juntos. Nenhum de nós alludiu ao triste motivo da minha reclusão. Uma só vez fallámos nisso, de passagem, quando meu pae fez recahir a conversa na Regencia; foi então que alludiu á carta de pezames que um dos Regentes lhe mandara. Trazia a carta comsigo, já bastante amarrotada, talvez por havel-a lido a muitas outras pessoas. Creio haver dito que era de um dos Regentes. Leu-m'a duas vezes.

Tôi chưa ăn sáng; chúng tôi ăn cùng nhau. Không ai nhắc tới lý do buồn của việc tôi ẩn cư. Chỉ một lần chúng tôi nói qua chuyện đó, khi ba đưa câu chuyện sang Nhiếp chính; lúc đó ông nhắc tới thư chia buồn một vị Nhiếp chính gửi ông. Ông mang thư theo, đã nhàu nhiều, có lẽ vì đã cho nhiều người khác đọc. Hình như tôi đã nói thư là của một vị Nhiếp chính. Ông đọc cho tôi nghe hai lần.

—Já lhe fui agradecer este signal de consideração, concluiu meu pae, e acho que deves ir tambem...

—Ba đã tới cảm ơn dấu hiệu quan tâm ấy, ba tôi kết luận, và ba thấy con cũng nên đi...

—Eu?

—Con ư?

—Tu; é um homem notavel, faz hoje as vezes de Imperador. Demais trago commigo uma idéa, um projecto, ou... sim, digo-te tudo; trago dous projectos, um logar de deputado e um casamento.

—Con; ngài là người đáng kể, hôm nay làm công việc của Hoàng đế. Hơn nữa ba có một ý nghĩ, một dự án, hay... thôi, ba nói hết với con; ba có hai dự án, một ghế dân biểu và một đám cưới.

Meu pae disse isto com pausa, e não no mesmo tom, mas dando ás palavras um geito e disposição, cujo fim era caval-as mais profundamente no meu espirito. A proposta, porém, desdizia tanto das minhas sensações ultimas, que eu cheguei a não entendel-a bem. Meu pae não fraqueou e repetiu-a; encareceu o logar e a noiva.

Ba nói điều ấy thong thả, giọng không như trước, mà uốn nắn lời lẽ cho chúng đóng sâu hơn vào tinh thần tôi. Nhưng đề nghị trái với cảm giác gần đây của tôi đến mức tôi không hiểu nổi. Ba không nao núng và nhắc lại; ca ngợi cái ghế và cô dâu.

—Aceitas?

—Con nhận không?

—Não entendo de politica, disse eu depois de um instante; quanto á noiva... deixe-me viver como um urso, que sou.

—Con không hiểu chính trị, tôi nói sau một lát; còn cô dâu... xin để con sống như một con gấu, vì con vốn là gấu.

—Mas os ursos casam-se, replicou elle.

—Nhưng gấu cũng cưới vợ, ông đáp.

—Pois traga-me uma ursa. Olhe, a Ursa-Maior.

—Vậy ba mang cho con một nàng gấu. Chẳng hạn nàng Đại Hùng.

Riu-se meu pae, e depois de rir, tornou a fallar serio. Era-me necessaria a carreira politica, dizia elle, por vinte e tantas razões, que deduziu com singular volubilidade, illustrando-as com exemplos de pessoas do nosso conhecimento. Quanto á noiva, bastava que eu a visse; se a visse, iria logo pedil-a ao pae, logo, sem demora de um dia. Experimentou assim a fascinação, depois a persuasão, depois a intimação; eu não dava resposta, afiava a ponta de um palito ou fazia bolas de miolo de pão, a sorrir ou a reflectir; e, para tudo dizer, nem docil nem rebelde á proposta. Sentia-me aturdido. Uma parte de mim mesmo dizia que sim, que uma esposa formosa e uma posição politica eram bens dignos de apreço; outra dizia que não; e a morte de minha mãe me apparecia como um exemplo da fragilidade das cousas, das affeições, da familia...

Ba cười, rồi cười xong lại nói nghiêm. Con đường chính trị là cần thiết cho tôi, ông nói, vì hai mươi mấy lý do, ông suy ra với sự lưu loát lạ lùng, minh họa bằng ví dụ về những người chúng tôi quen. Còn cô dâu, chỉ cần tôi gặp; nếu gặp, tôi sẽ đi hỏi cưới ngay với cha cô, ngay, không chậm một ngày. Ông thử sức mê hoặc, rồi sức thuyết phục, rồi lời răn đe; tôi không đáp, mài nhọn một cây tăm hoặc vê viên ruột bánh mì, mỉm cười hay suy nghĩ; và nói cho hết, trước đề nghị ấy tôi chẳng ngoan ngoãn cũng chẳng chống cự. Tôi thấy choáng váng. Một phần con người tôi bảo được, rằng một người vợ đẹp và một địa vị chính trị là những của cải đáng quý; phần khác nói không; và cái chết của má hiện ra như một ví dụ về sự mong manh của vạn vật, của tình cảm, của gia đình...

—Não vou daqui sem uma resposta definitiva, disse meu pae. De-fi-ni-ti-va! repetiu, batendo as syllabas com o dedo.

—Ba không đi khỏi đây khi chưa có câu trả lời dứt khoát, ba tôi nói. Dứt-khoát! ông lặp lại, gõ ngón tay theo từng âm tiết.

Bebeu o ultimo gole de café; repotreou-se, e entrou a fallar de tudo, do senado, da camara, da Regencia, da restauração, do Evaristo, de um coche que pretendia comprar, da nossa casa de Matta-cavallos... Eu deixava-me estar ao canto da mesa, a escrever desvairadamente n'um pedaço de papel, com uma ponta de lapis; traçava uma palavra, uma phrase, um verso, um nariz, um triangulo, e repetia-os muitas vezes, sem ordem, ao acaso, assim:

Ông uống ngụm cà phê cuối; ngả người ra, và bắt đầu nói đủ chuyện, thượng viện, hạ viện, Nhiếp chính, phe Phục hồi, Evaristo, một cỗ xe ông định mua, nhà ta ở Mata-cavalos... Tôi cứ ngồi ở góc bàn, viết lơ đãng lên một mảnh giấy bằng đầu bút chì; vạch một chữ, một câu, một câu thơ, một cái mũi, một hình tam giác, rồi lặp chúng nhiều lần, không thứ tự, tình cờ, như thế này:

arma virumque cano A Arma virumque cano arma virumque cano arma virumque arma virumque cano virumque

arma virumque cano A Arma virumque cano arma virumque cano arma virumque arma virumque cano virumque

Machinalmente tudo isto; e, não obstante, havia certa logica, certa deducção; por exemplo, foi o virumque que me fez chegar ao nome do proprio poeta, por causa da primeira syllaba; ia a escrever virumque—e sae-me Virgilio, então continuei:

Máy móc cả; thế mà vẫn có chút lôgic, chút suy diễn; chẳng hạn, chính virumque đưa tôi tới tên nhà thơ, nhờ âm tiết đầu; định viết virumque—thì ra Virgilio, thế là tôi viết tiếp:

Vir Virgilio Virgilio Virgilio Virgilio Virgilio

Vir Virgilio Virgilio Virgilio Virgilio Virgilio

Meu pae, um pouco despeitado com aquella indifferença, ergueu-se, veiu a mim, lançou os olhos ao papel...

Ba, hơi tức vì sự thờ ơ ấy, đứng dậy, đến bên tôi, liếc mắt vào tờ giấy...

—Virgilio! exclamou. És tu, meu rapaz; a tua noiva chama-se justamente Virgilia.

—Virgilio! ông kêu lên. Là con đấy, con ạ; cô dâu của con tên đúng là Virgília.

CAPITULO XXVII. Virgilia?

Chương XXVII. Virgília?

Virgilia? Mas então era a mesma senhora que alguns annos depois...? A mesma; era justamente a senhora, que em 1869 devia assistir aos meus ultimos dias, e que antes, muito antes, teve larga parte nas minhas mais intimas sensações. Naquelle tempo contava apenas uns quinze ou dezeseis annos, e era talvez a mais atrevida creatura da nossa raça, e, com certeza, a mais voluntariosa. Não digo que já lhe coubesse a primazia da belleza, entre as mocinhas do tempo, porque isto não é romance, em que o autor sobredoura a realidade e fecha os olhos ás sardas e espinhas; mas tambem não digo que lhe maculasse o rosto nenhuma sarda ou espinha; não. Era bonita, fresca, sahia das mãos da natureza, cheia daquelle feitiço, precario e eterno, que o individuo passa a outro individuo, para os fins secretos da creação. Era isto Virgilia, e era clara, muito clara, faceira, ignorante, pueril, cheia de uns impetos mysteriosos; muita preguiça e alguma devoção,—devoção, ou talvez medo; creio que medo.

Virgília? Vậy là chính bà ấy sau vài năm...? Chính bà; đúng là người đàn bà năm 1869 sẽ có mặt trong những ngày cuối của tôi, và trước đó, rất lâu trước đó, đã chiếm phần lớn trong những cảm giác thầm kín nhất của tôi. Hồi đó nàng mới mười lăm mười sáu tuổi, và có lẽ là sinh vật liều lĩnh nhất giống nòi ta, và chắc chắn là bướng bỉnh nhất. Tôi không nói nàng đã đứng đầu về nhan sắc giữa các cô gái thời ấy, vì đây không phải tiểu thuyết, nơi tác giả mạ vàng sự thật và nhắm mắt trước tàn nhang và mụn; nhưng tôi cũng không nói tàn nhang hay mụn nào làm nhơ mặt nàng; không. Nàng xinh, tươi, vừa ra khỏi tay tạo hóa, đầy cái bùa phù du và vĩnh cửu mà cá thể truyền sang cá thể khác cho những mục đích bí mật của sáng tạo. Virgília là vậy, và nàng trắng, rất trắng, điệu, dốt, trẻ con, đầy những xung động bí ẩn; lười nhiều và có chút sùng đạo,—sùng đạo, hay có lẽ sợ; tôi nghĩ là sợ.

Ahi tem o leitor, em poucas linhas, o retrato physico e moral da pessoa que devia influir mais tarde na minha vida; era aquillo com dezeseis annos. Tu que me lês, se ainda fores viva, quando estas paginas vierem á luz,—tu que me lês, Virgilia amada, não reparas na differença entre a linguagem de hoje e a que primeiro empreguei quando te vi? Crê que era tão sincero então como agora; a morte não me tornou rabujento, nem injusto.

Đó, bạn đọc, trong vài dòng, là chân dung thể xác và tinh thần của người sau này sẽ ảnh hưởng nhất tới đời tôi; mười sáu tuổi nàng như thế. Em, người đọc tôi, nếu em còn sống khi những trang này ra đời,—em đọc tôi, Virgília yêu dấu, em không nhận thấy khác biệt giữa lời lẽ hôm nay và lời lẽ tôi dùng lần đầu khi thấy em sao? Hãy tin khi ấy tôi chân thành như bây giờ; cái chết không làm tôi cáu kỉnh hay bất công.

—Mas, dirás tu, se você não guardou na retina da memoria a imagem do que fui, como é que póde assim discernir a verdade daquelle tempo, e exprimil-a depois de tantos annos?

—Nhưng, em sẽ nói, nếu anh không giữ trên võng mạc ký ức hình ảnh em ngày ấy, thì làm sao anh phân biệt được sự thật thời ấy, và diễn tả nó sau bằng ấy năm?

Ah! indiscreta! ah! ignorantona! Mas é isso mesmo que nos faz senhores da terra, é esse poder de restaurar o passado, para tocar a instabilidade das nossas impressões e a vaidade dos nossos affectos. Deixa lá dizer o Pascal que o homem é um caniço pensante. Não; é uma errata pensante, isso sim. Cada estação da vida é uma edição, que corrige a anterior, e que será corrigida tambem, até a edição definitiva, que o editor dá de graça aos vermes.

A! đồ vô ý! a! đồ ngốc! Nhưng chính điều đó khiến ta làm chủ trái đất, chính quyền năng khôi phục quá khứ ấy, để chạm tới sự bất định của các ấn tượng và sự phù phiếm của các tình cảm. Mặc Pascal bảo con người là cây sậy biết suy nghĩ. Không; mà là một bản đính chính biết suy nghĩ, đúng vậy. Mỗi mùa đời là một ấn bản, sửa ấn bản trước, và sẽ được sửa nữa, cho tới ấn bản cuối cùng mà nhà xuất bản tặng không cho lũ giòi.

CAPITULO XXVIII. Contanto que...

Chương XXVIII. Miễn là...

—Virgilia? interrompi eu.

—Virgília? tôi ngắt lời.

—Sim, senhor; é o nome da noiva. Um anjo, meu pateta, um anjo sem azas. Imagina uma moça assim, desta altura, viva como um azougue, e uns olhos... filha do Dutra...

—Đúng rồi; tên cô dâu đấy. Một thiên thần, đồ ngốc, thiên thần không cánh. Hình dung một cô bé thế này, cao chừng này, lanh như thủy ngân, và đôi mắt... con gái ông Dutra...

—Que Dutra?

—Dutra nào?

—O Conselheiro Dutra; não conheces; uma influencia politica. Vamos lá; aceitas?

—Cố vấn Dutra; con không biết; một thế lực chính trị. Nào; con nhận không?

Não respondi logo; fitei por alguns segundos a ponta do botim; declarei depois que estava disposto a examinar as duas cousas, a candidatura e o casamento, comtanto que...

Tôi không đáp ngay; nhìn mũi giày vài giây; rồi tuyên bố sẵn lòng xem xét cả hai việc, ứng cử và hôn nhân, miễn là...

—Comtanto que?

—Miễn là gì?

—Comtanto que não fique obrigado a aceitar as duas; creio que posso ser separadamente homem casado ou homem publico...

—Miễn là con không bị buộc phải nhận cả hai; con nghĩ con có thể làm người có vợ hoặc người của công chúng riêng rẽ...

—Todo o homem publico deve ser casado, interrompeu sentenciosamente meu pae. Mas seja como queres; estou por tudo; fico certo de que a vista fará fé. Demais, a noiva e o casamento são a mesma cousa... isto é, não... saberás depois... Vá; aceito a dilação, comtanto que...

—Mọi người của công chúng đều phải có vợ, ba tôi ngắt lời bằng giọng giáo huấn. Nhưng cứ như con muốn; ba chịu hết; ba chắc rằng thấy tận mắt sẽ tin. Vả lại, cô dâu và cưới xin là một... nghĩa là, không... sau con sẽ biết... Thôi; ba chấp nhận hoãn, miễn là...

—Comtanto que?.. interrompi eu imitando-lhe a voz.

—Miễn là gì?.. tôi ngắt, bắt chước giọng ông.

—Ah! brejeiro! Comtanto que não te deixes ficar ahi inutil, obscuro, e triste; não gastei dinheiro, cuidados, empenhos, para te não ver brilhar, como deves, e te convem, e a todos nós; é preciso continuar o nosso nome, continual-o e illustral-o ainda mais. Olha, estou com sessenta annos, mas se fosse necessario começar vida nova, começava-a sem hesitar um só minuto. Teme a obscuridade, Braz; foge do que é infimo. Olha que os homens valem por differentes modos, e que o mais seguro de todos é valer pela opinião dos outros homens. Não estragues as vantagens da tua posição, os teus meios...

—A! đồ tinh nghịch! Miễn là con đừng ở lì đó vô dụng, mờ nhạt và buồn bã; ba không tốn tiền, tâm sức, chạy chọt để không thấy con tỏa sáng như con phải, như hợp với con, và với tất cả chúng ta; phải tiếp nối tên ta, tiếp nối và làm rạng rỡ thêm. Này, ba sáu mươi tuổi, nhưng nếu cần bắt đầu cuộc đời mới, ba bắt đầu không do dự một phút. Hãy sợ sự mờ nhạt, Brás; tránh cái hèn mọn. Này, người ta có giá trị bằng nhiều cách, mà chắc nhất là có giá trị trong mắt người khác. Đừng phí những lợi thế địa vị con, những phương tiện của con...

E foi por deante o magico, a agitar deante de mim um chocalho, como me faziam, em pequeno, para eu andar depressa, e a flor da hypocondria recolheu-se ao botão para deixar a outra flor menos amarella, e nada morbida,—o amor da nomeada, o emplasto Braz Cubas.

Và ông cứ thế làm thầy phù thủy, lắc trước mặt tôi một cái lục lạc, như hồi nhỏ người ta làm để tôi đi nhanh, và đóa hoa u sầu rút vào nụ nhường chỗ cho đóa hoa kia bớt vàng và chẳng bệnh hoạn chút nào,—tình yêu danh tiếng, cao dán Brás Cubas.

CAPITULO XXIX. A visita

Chương XXIX. Cuộc viếng thăm

Vencera meu pae; dispuz-me a aceitar o diploma e o casamento, Virgilia e a camara dos deputados.—As duas Virgilias, disse elle n'um assomo de ternura politica. Aceitei-os; meu pae deu-me dous fortes abraços. Era o seu proprio sangue que elle, emfim, reconhecia. Rigorosamente, o filho delle acabava de desembarcar naquelle instante, de rodaque de linho e mãos nos bolsos. Havia então nos olhos de meu pae alguma cousa do velho Cid; era a alma que colligira n'uma só flamma todas as ultimas scentelhas.

Ba đã thắng; tôi sẵn sàng nhận văn bằng và hôn nhân, Virgília và hạ viện.—Hai Virgília, ông nói trong cơn chính trị mềm lòng. Tôi nhận cả; ba ôm tôi hai cái thật chặt. Rốt cuộc ông nhận ra máu của chính mình. Nói đúng ra, con trai ông vừa mới lên bờ lúc ấy, trong chiếc áo khoác vải lanh, hai tay đút túi. Trong mắt ba khi đó có chút gì của Cid già; là linh hồn gom vào một ngọn lửa duy nhất mọi tia lửa cuối cùng.

—Desces commigo?

—Con xuống với ba chứ?

—Desço amanhã. Vou fazer primeiramente uma visita a D. Eusebia...

—Mai con xuống. Trước hết con đi thăm bà Eusébia...

Meu pae torceu o nariz, mas não disse nada; despediu-se e desceu. Eu, na tarde desse mesmo dia, fui visitar D. Eusebia. Achei-a a reprehender um preto jardineiro, mas deixou tudo para vir fallar-me, com um alvoroço, um prazer tão sincero, que me desacanhou logo. Creio que chegou a cingir-me com o seu par de braços robustos. Fez-me sentar ao pé de si, na varanda, entre muitas exclamações de contentamento:

Ba nhăn mũi, nhưng không nói gì; chào rồi xuống núi. Chiều hôm đó tôi đi thăm bà Eusébia. Thấy bà đang mắng một người làm vườn da đen, nhưng bà bỏ hết để ra nói chuyện với tôi, náo nức, vui thật lòng đến nỗi tôi hết ngượng ngay. Hình như bà còn ôm tôi bằng đôi cánh tay vạm vỡ. Bà bắt tôi ngồi cạnh bà trên hiên, giữa bao tiếng reo mừng:

—Ora, o Brázinho! Um homem! Quem diria, ha annos... Um homemzarrão! E bonito! Qual! Você não se lembra bem de mim...

—Ôi, Brázinho! Một người đàn ông! Ai ngờ, mấy năm trước... Đàn ông to xác rồi! Lại đẹp trai! Chà! Cậu không nhớ rõ tôi đâu...

Disse-lhe que sim, que não era possivel esquecer uma amiga tão familiar de nossa casa. D. Eusebia começou a fallar de minha mãe, com muitas saudades, com tantas saudades, que me captivou logo, posto me entristecesse. Ella percebeu-o nos meus olhos, e torceu a rédea á conversação; pediu-me que lhe contasse a viagem, os estudos, os namoros... Sim, os namoros tambem; confessou-me que era uma velha patusca. Nisto recordei-me do episodio de 1814, ella, o Villaça, a moita, o beijo, o meu grito; e estando a recordal-o, ouço um ranger de porta, um farfalhar de saias e esta palavra:

Tôi nói có, không thể quên một người bạn thân thiết với nhà tôi đến thế. Bà Eusébia nói về má tôi, bằng nỗi nhớ lắm, nhớ đến nỗi chinh phục tôi ngay, dù làm tôi buồn. Bà thấy điều đó trong mắt tôi, và quay đầu câu chuyện; bảo tôi kể chuyến đi, việc học, chuyện tình... Phải, cả chuyện tình; bà thú nhận mình là bà già vui tính. Lúc đó tôi nhớ chuyện 1814, bà, ông Vilaça, bụi cây, nụ hôn, tiếng kêu của tôi; đang nhớ thì nghe cửa kẽo kẹt, váy sột soạt và lời này:

—Mamãe... mamãe...

—Má ơi... má ơi...

CAPITULO XXX. A flor da moita

Chương XXX. Đóa hoa của bụi cây

A voz e as saias pertenciam a uma mocinha morena, que se deteve á porta, alguns instantes, ao ver gente extranha. Silencio curto e constrangido. D. Eusebia quebrou-o, enfim, com resolução e franqueza:

Giọng nói và váy thuộc về một cô gái nhỏ da nâu, đứng lại ở cửa vài khoảnh khắc khi thấy người lạ. Im lặng ngắn và gượng gạo. Rốt cuộc bà Eusébia phá vỡ nó bằng sự quyết đoán và thẳng thắn:

—Vem cá, Eugenia, disse ella, comprimenta o Dr. Braz Cubas, filho do Sr. Cubas; veiu da Europa.

—Lại đây, Eugênia, bà nói, chào cậu Brás Cubas, con ông Cubas; từ châu Âu về.

E voltando-se para mim:

Và quay sang tôi:

—Minha filha Eugenia.

—Con gái tôi, Eugênia.

Eugenia, a flor da moita, mal respondeu ao gesto de cortezia que lhe fiz; olhou-me admirada e acanhada, e lentamente se aproximou da cadeira da mãe. A mãe arranjou-lhe uma das tranças do cabello, cuja ponta se desmanchara.—Ah! travessa! dizia. Não imagina, doutor, o que isto é... E beijou-a com tão expansiva ternura que me commoveu um pouco; lembrou-me minha mãe, e,—direi tudo,—tive umas cocegas de ser pae.

Eugênia, đóa hoa của bụi cây, hầu như không đáp lại cử chỉ chào tôi; nàng nhìn tôi ngạc nhiên và e thẹn, rồi chậm chạp lại gần ghế mẹ. Bà mẹ chỉnh lại một bím tóc của nàng, mũi bím đã xổ ra.—A! đồ nghịch! bà nói. Cậu không tưởng tượng nổi đâu, thưa cậu... Và bà hôn nàng với sự âu yếm tràn trề làm tôi hơi xúc động; tôi nhớ má, và,—nói hết,—tôi thấy ngứa ngáy muốn làm cha.

—Travêssa? disse eu. Pois já não está em edade propria, ao que parece.

—Nghịch ư? tôi nói. Có vẻ cô ấy đã quá tuổi nghịch.

—Quantos lhe dá?

—Cậu cho là mấy tuổi?

—Dezesete.

—Mười bảy.

—Menos um.

—Kém một.

—Dezeseis. Pois então! é uma moça.

—Mười sáu. Thế thì! là thiếu nữ rồi.

Não pôde Eugenia encobrir a satisfação que sentia com esta minha palavra, mas emendou-se logo, e ficou como d'antes, erecta, fria e muda. Na verdade, ella parecia ainda mais mulher do que era; seria criança nos seus folgares de moça; mas assim quieta, impassivel, tinha a compostura da mulher casada. Talvez essa circumstancia lhe diminuia um pouco da graça virginal. Depressa nos familiarisámos; a mãe fazia-lhe grandes elogios, eu escutava-os de boa sombra; e ella sorria, com os olhos fulgidos, como se lá dentro do cerebro lhe estivesse a voar uma borboletinha de azas de ouro e olhos de diamante...

Eugênia không giấu được niềm vui vì lời tôi, nhưng sửa mình ngay, lại đứng thẳng, lạnh và câm như trước. Quả thật nàng trông còn là phụ nữ hơn thực tế; có thể nàng trẻ con trong những cuộc vui của thiếu nữ; nhưng yên lặng, bất động như vậy, nàng có dáng đoan trang của người đã có chồng. Có lẽ hoàn cảnh ấy bớt đi chút duyên trinh nữ. Chẳng mấy chốc chúng tôi thân; bà mẹ khen nàng hết lời, tôi nghe một cách dễ chịu; và nàng mỉm cười, mắt sáng lên, như thể trong đầu nàng đang bay một con bướm nhỏ cánh vàng mắt kim cương...

Digo lá dentro, porque cá fóra o que esvoaçou foi uma borboleta preta, que subitamente penetrou na varanda, e começou a bater as azas em derredor de D. Eusebia. D. Eusebia deu um grito, levantou-se, praguejou umas palavras soltas:—T'esconjuro!... sáe, diabo!... Virgem Nossa Senhora!...

Tôi nói trong đầu, vì bên ngoài bay vào là một con bướm đen, bất ngờ lọt vào hiên, và vỗ cánh quanh bà Eusébia. Bà Eusébia hét, đứng dậy, rủa vài tiếng rời rạc:—Tao trừ mày!... cút đi, quỷ!... Đức Mẹ Đồng trinh!...

—Não tenha medo, disse eu; e, tirando o lenço, expelli a borboleta. D. Eusebia sentou-se outra vez, offegante, um pouco envergonhada; a filha, pode ser que pallida de medo, dissimulava a impressão com muita força de vontade. Apertei-lhes a mão e saí, a rir commigo da superstição das duas mulheres, um rir philosophico, desinteressado, superior. De tarde, vi passar a cavallo a filha de D. Eusebia, seguida de um pagem; fez-me um comprimento com a ponta do chicote; e confesso que me lisongeei com a idéa de que, alguns passos adeante, ella voltaria a cabeça para traz; mas não voltou.

—Bà đừng sợ, tôi nói; và rút khăn tay, xua con bướm đi. Bà Eusébia ngồi lại, thở hổn hển, hơi xấu hổ; cô con gái, có lẽ tái đi vì sợ, che giấu ấn tượng bằng nghị lực lớn. Tôi bắt tay hai người rồi ra về, tự cười mình vì sự mê tín của hai người đàn bà, một tiếng cười triết học, vô tư, cao ngạo. Buổi chiều, tôi thấy con gái bà Eusébia cưỡi ngựa đi qua, theo sau một thằng hầu; nàng chào tôi bằng đầu roi; và tôi thú nhận mình tự đắc với ý nghĩ rằng đi thêm vài bước nàng sẽ ngoái đầu lại; nhưng nàng không ngoái.

CAPITULO XXXI. A borboleta preta

Chương XXXI. Con bướm đen

No dia seguinte, como eu estivesse a preparar-me para descer, entrou no meu quarto uma borboleta, tão negra como a outra, e muito maior do que ella. Lembrou-me o caso da vespera, e ri-me; entrei logo a pensar na filha de D. Eusebia, no susto que tivera, e na dignidade que, apezar delle, soube conservar. A borboleta, depois de esvoaçar muito em torno de mim, pousou-me na testa. Sacudi-a, ella foi pousar na vidraça; e, porque eu a sacudisse de novo, saíu dalli e veiu parar em cima de um velho retrato de meu pae. Era negra como a noite; e o gesto brando com que, uma vez posta, começou a mover as azas, tinha um certo ar escarninho, uma especie de ironia mephistophelica, que me aborreceu muito. Dei de hombros, saí do quarto; mas tornando lá, minutos depois, e achando-a ainda no mesmo logar, senti um repellão dos nervos, lancei mão de uma toalha, bati-lhe e ella caíu.

Hôm sau, khi tôi đang chuẩn bị xuống núi, một con bướm bay vào phòng, đen như con kia, và lớn hơn nhiều. Tôi nhớ chuyện hôm qua, cười; liền nghĩ tới con gái bà Eusébia, nỗi sợ của nàng, và phẩm giá nàng giữ được bất chấp nỗi sợ. Con bướm, sau khi vờn quanh tôi, đậu lên trán tôi. Tôi phẩy nó, nó đậu lên khung kính; tôi lại phẩy, nó bay từ đó đậu lên bức chân dung cũ của ba. Nó đen như đêm; và cử chỉ nhẹ nhàng nó vỗ cánh sau khi đậu có vẻ giễu cợt, một thứ mỉa mai quỷ Mephisto, làm tôi bực lắm. Tôi nhún vai, ra khỏi phòng; nhưng mấy phút sau quay lại, thấy nó còn ở chỗ cũ, tôi bị thần kinh xô đẩy, chộp một cái khăn, đập, và nó rơi.

Não caíu morta; ainda torcia o corpo e movia as farpinhas da cabeça. Apiedei-me; tomei-a na palma da mão e fui depol-a no peitoril da janella. Era tarde; a infeliz expirou dentro de alguns segundos. Fiquei um pouco aborrecido, incommodado.

Nó không chết hẳn; còn vặn mình và động đậy những sợi râu. Tôi thương hại; nâng nó trong lòng bàn tay, đặt lên bệ cửa sổ. Muộn rồi; kẻ khốn khổ tắt thở sau vài giây. Tôi hơi buồn bực, khó chịu.

—Tambem porque diabo não era ella azul? disse eu commigo.

—Mà sao quỷ nó lại không xanh nhỉ? tôi nói với mình.

E esta reflexão,—uma das mais profundas que se tem feito, desde a invenção das borboletas,—me consolou do maleficio, e me reconciliou commigo mesmo. Deixei-me estar a contemplar o cadaver, com alguma sympathia, confesso. Imaginei que ella saíra do mato, almoçada e feliz. A manhã era linda. Veiu por alli fóra, modesta e negra, espairecendo as suas borboletices sob a vasta cupula de um céo azul, que é sempre azul, para todas as azas. Passa pela minha janella, entra e dá commigo. Supponho que nunca teria visto um homem; não sabia, portanto, o que era o homem; descreveu infinitas voltas em torno do meu corpo, e viu que me movia, que tinha olhos, braços, pernas, um ar divino, uma estatura collossal. Então disse comsigo: «Este é provavelmente o inventor das borboletas.» A idéa subjugou-a, aterrou-a; mas o medo, que é tambem suggestivo, insinuou-lhe que o melhor modo de agradar ao seu creador era beijal-o na testa; e ella beijou-me na testa. Quando enxotada por mim, foi pousar na vidraça, viu dalli o retrato de meu pae, e não é impossivel que descobrisse meia verdade, a saber, que estava alli o pae do inventor das borboletas, e voou a pedir-lhe misericordia.

Và suy nghĩ này,—một trong những suy nghĩ sâu sắc nhất từ khi phát minh ra bướm,—an ủi tôi khỏi tội ác, hòa giải tôi với chính tôi. Tôi cứ ngắm xác nó, có phần cảm thông, tôi thú nhận. Tôi tưởng tượng nó ra khỏi rừng, đã ăn sáng và vui. Buổi sáng đẹp. Nó bay lại đây, khiêm tốn và đen, giải khuây cái tính bướm của mình dưới mái vòm bao la của bầu trời xanh, thứ luôn xanh với mọi đôi cánh. Nó qua cửa sổ tôi, vào, và gặp tôi. Tôi cho rằng nó chưa từng thấy một người; nên không biết người là gì; nó bay vô số vòng quanh thân tôi, và thấy tôi cử động, có mắt, tay, chân, một vẻ thần thánh, một tầm vóc khổng lồ. Rồi nó tự nhủ: “Đây hẳn là người đã phát minh ra loài bướm.” Ý nghĩ chinh phục nó, làm nó kinh hãi; nhưng nỗi sợ, cũng giàu gợi ý, mách nó rằng cách làm vừa lòng đấng tạo hóa là hôn lên trán ngài; và nó hôn lên trán tôi. Khi bị tôi xua, nó đậu lên khung kính, từ đó thấy chân dung ba tôi, và không phải không thể nó đoán ra nửa sự thật, tức là ở đó là cha của người phát minh ra loài bướm, và bay đến xin ông thương xót.

Pois um golpe de toalha rematou a aventura. Não lhe valeu a immensidade azul, nem a alegria das flores, nem a pompa das folhas verdes, contra uma toalha de rosto, dous palmos de linho crú. Vejam como é bom ser superior ás borboletas! Porque, é justo dizel-o, se ella fosse azul, ou cor de laranja, não teria mais segura a vida; não era impossivel que eu a atravessasse com um alfinete, para recreio dos olhos. Não era. Esta ultima idéa restituiu-me a consolação, uni o dedo grande ao polegar, despedi um piparote e o cadaver caiu no jardim. Era tempo; ahi vinham já as providas formigas... Não, volto á primeira idéa; creio que para ella era melhor ter nascido azul.

Vậy mà một nhát khăn kết thúc cuộc phiêu lưu. Biển xanh mênh mông, niềm vui của hoa, vẻ lộng lẫy của lá xanh chẳng cứu nổi nó khỏi cái khăn mặt, hai gang vải lanh thô. Xem đấy, làm kẻ bề trên loài bướm mới sướng làm sao! Vì, phải nói cho công bằng, nếu nó xanh, hay màu cam, mạng nó cũng chẳng an toàn hơn; không phải không thể tôi xuyên nó bằng cái ghim, để giải trí đôi mắt. Không phải không thể. Ý cuối này trả lại tôi sự an ủi, tôi chụm ngón cái với ngón trỏ, búng một cái và cái xác rơi xuống vườn. Vừa kịp; lũ kiến chu đáo đã kéo đến... Không, tôi quay về ý đầu; tôi cho rằng đối với nó sinh ra xanh thì hơn.

CAPITULO XXXII. Coxa de nascença

Chương XXXII. Què từ lúc sinh

Fui dalli acabar os preparativos da viagem. Já agora não me demoro mais. Desço immediatamente; desço ainda que algum leitor circumspecto me detenha para perguntar se o capitulo passado é apenas uma sensaboria ou se chega a empulhação... Ai de mim! Não contava com D. Eusebia. Estava prompto, quando me entrou por casa. Vinha convidar-me para transferir a descida, e ir lá jantar nesse dia. Cheguei a recusar; mas instou tanto, tanto, tanto, que não pude deixar de aceitar; demais, era-lhe devida aquella compensação; fui.

Tôi ở đó làm nốt việc chuẩn bị chuyến đi. Giờ tôi không chần chừ nữa. Xuống ngay; xuống dù có bạn đọc thận trọng nào giữ tôi lại hỏi chương trước chỉ là nhạt nhẽo hay đã tới mức lừa gạt... Than ôi! Tôi không tính tới bà Eusébia. Tôi vừa sẵn sàng thì bà vào nhà. Bà đến mời tôi hoãn việc xuống và sang ăn tối hôm ấy. Tôi định từ chối; nhưng bà nài, nài, nài, tôi không thể không nhận; vả lại, bà đáng được đền bù ấy; tôi đi.

Eugenia desataviou-se nesse dia por minha causa. Creio que foi por minha causa,—se é que não andava muita vez assim. Nem as bichas de ouro, que trazia na vespera, lhe pendiam agora das orelhas, duas orelhas finamente recortadas n'uma cabeça de nympha. Um simples vestido branco, de cassa, sem enfeites, tendo ao collo, em vez de broche, um botão de madreperola, e outro botão nos punhos, fechando as mangas, e nem sombra de pulseira.

Hôm ấy Eugênia bỏ trang sức vì tôi. Tôi cho là vì tôi,—nếu nàng không thường như vậy. Những chiếc khuyên vàng nhỏ đeo hôm qua không còn rủ ở tai nàng, đôi tai cắt tinh xảo trên cái đầu nữ thần. Chỉ một chiếc váy trắng bằng vải mỏng, không trang trí, ở cổ thay vì trâm là một chiếc cúc xà cừ, và một chiếc cúc khác ở cổ tay cài tay áo, và không một bóng vòng tay.

Era isso no corpo; não era outra cousa no espirito. Idéas claras, maneiras chãs, certa graça natural, um ar de senhora, e não sei se alguma outra cousa; sim, a boca, exactamente a boca da mãe, a qual me lembrava o episodio de 1814, e então dava-me impetos de glosar o mesmo mote á filha...

Đó là ở thân thể; ở tinh thần cũng chẳng khác. Ý tưởng sáng sủa, cử chỉ giản dị, chút duyên tự nhiên, dáng của một phu nhân, và tôi không biết còn gì nữa; có, cái miệng, đúng là cái miệng của mẹ, làm tôi nhớ chuyện 1814, và tôi sinh ra thôi thúc muốn diễn lại đề cũ với cô con gái...

—Agora vou mostrar-lhe a chacara, disse a mãe, logo que exgotámos o ultimo gole de café.

—Giờ tôi dẫn cậu đi xem chácara, bà mẹ nói, ngay khi chúng tôi cạn ngụm cà phê cuối.

Saímos á varanda, dalli á chacara; e foi então que notei uma circumstancia. Eugenia coxeava um pouco, tão pouco, que eu cheguei a perguntar-lhe se machucara o pé. A mãe calou-se; a filha respondeu sem titubear:

Chúng tôi ra hiên, rồi sang chácara; và lúc đó tôi nhận ra một điều. Eugênia đi hơi khập khiễng, ít đến nỗi tôi hỏi nàng có đau chân không. Bà mẹ im; cô con đáp không ngập ngừng:

—Não, senhor, sou coxa de nascença.

—Không, thưa ông, tôi què từ lúc sinh.

Mandei-me a todos os diabos; chamei-me desastrado, grosseirão. Com effeito, a simples possibilidade de ser coxa era bastante para lhe não perguntar nada. Então lembrou-me que da primeira vez que a vi na vespera—a moça chegára-se lentamente á cadeira da mãe, e que naquelle dia já a achei á mesa de jantar. Talvez fosse para encobrir o defeito; mas por que razão o confessava agora? Olhei para ella e reparei que ia triste.

Tôi tự rủa mình xuống tận địa ngục; tự gọi mình vụng về, thô lỗ. Quả vậy, chỉ cần có thể là què đã đủ để đừng hỏi gì. Rồi tôi nhớ lần đầu thấy nàng hôm qua—cô gái chậm chạp lại gần ghế mẹ, và hôm nay đã thấy nàng ở bàn ăn. Có lẽ để che khuyết tật; nhưng sao giờ nàng thú nhận? Tôi nhìn nàng và thấy nàng buồn.

Tratei de apagar os vestigios de meu desaso;—não me foi difficil, por que a mãe era, segundo confessára, uma velha patusca, e promptamente travou de conversa commigo. Vimos toda a chacara, arvores, flores, tanque de patos, tanque de lavar, uma infinidade de cousas, que ella me ia mostrando, e commentando, ao passo que eu, de soslaio, perscrutava os olhos de Eugenia...

Tôi tìm cách xóa dấu vết sự vụng về;—không khó, vì bà mẹ, như bà thú nhận, là bà già vui tính, và nhanh chóng bắt chuyện với tôi. Chúng tôi xem khắp chácara, cây, hoa, ao vịt, bể giặt, vô số thứ bà chỉ cho tôi và bình luận, trong khi tôi liếc ngang dò xét mắt Eugênia...

Palavra que o olhar de Eugenia não era coxo, mas direito, perfeitamente são; vinha de uns olhos pretos e tranquillos. Creio que duas ou tres vezes baixaram elles a terra, um pouco turvados; mas duas ou tres vezes sómente; em geral, fitavam-me com franqueza, sem temeridade, nem biocos.

Thề rằng ánh mắt Eugênia không què, mà thẳng, hoàn toàn lành; nó đến từ đôi mắt đen và điềm tĩnh. Tôi nghĩ hai ba lần chúng cúi xuống đất, hơi vẩn đục; nhưng chỉ hai ba lần; nhìn chung, chúng nhìn tôi thẳng thắn, không liều lĩnh, không lấm lét.

CAPITULO XXXIII. Bemaventurados os que não descem

Chương XXXIII. Phúc cho kẻ không xuống núi

O peor é que era coxa. Uns olhos tão lúcidos, uma boca tão fresca, uma compostura tão senhoril; e coxa! Esse contraste faria suspeitar que a natureza é ás vezes um immenso escarneo. Porque bonita, se coxa? porque coxa, se bonita? Tal era a pergunta que eu vinha fazendo a mim mesmo ao voltar para casa, de noite; e não atinava com a solução do enigma. O melhor que ha, quando se não resolve um enigma, é sacudil-o pela janella fóra; foi o que eu fiz; lancei mão de uma toalha e enxotei essa outra borboleta preta, que me adejava no cerebro. Fiquei alliviado e fui dormir. Mas o sonho, que é uma fresta do espirito, deixou novamente entrar o bichinho, e ahi fiquei eu a noite toda a cavar o mysterio, sem explical-o.

Điều tệ nhất là nàng què. Đôi mắt sáng thế, cái miệng tươi thế, dáng điệu phu nhân thế; mà què! Sự tương phản ấy khiến ta ngờ rằng tạo hóa đôi khi là một trò nhạo báng khổng lồ. Sao đẹp mà lại què? sao què mà lại đẹp? Đó là câu hỏi tôi tự hỏi khi đêm về nhà; mà không tìm ra lời giải. Điều tốt nhất khi không giải được câu đố là hất nó ra ngoài cửa sổ; tôi làm vậy; chộp cái khăn và xua con bướm đen khác đang vờn trong óc tôi. Tôi nhẹ nhõm và đi ngủ. Nhưng giấc mơ, khe hở của tinh thần, lại cho con vật nhỏ lọt vào, và tôi suốt đêm đào bới bí ẩn, không giải được.

Amanheceu chovendo, transferi a descida; mas no outro dia, a manhã era limpida e azul, e apezar disso deixei-me ficar, não menos que no terceiro dia, e no quarto, até o fim da semana. Manhãs bonitas, frescas, convidativas; lá em baixo a familia a chamar-me, e a noiva, e o parlamento, e eu sem acudir a cousa nenhuma, enlevado ao pé da minha Venus Manca. Enlevado é uma maneira de realçar o estylo; não havia enlevo, mas gosto, uma certa satisfação physica e moral. Queria-lhe, é verdade; ao pé dessa creatura tão singela, filha espuria e coxa, feita de amor e desprezo, ao pé della sentia-me bem, e ella creio que ainda se sentia melhor ao pé de mim. E isto na Tijuca. Uma simples egloga. D. Eusebia vigiava-nos, mas pouco; temperava a necessidade com a conveniencia; e a filha, nessa primeira explosão da natureza, entregava-me a alma em flôr.

Sáng ra trời mưa, tôi hoãn việc xuống; nhưng hôm sau, buổi sáng trong và xanh, vậy mà tôi vẫn ở lại, ngày thứ ba cũng thế, và ngày thứ tư, cho tới hết tuần. Những buổi sáng đẹp, mát, mời gọi; dưới kia gia đình gọi tôi, và cô dâu, và nghị viện, mà tôi chẳng đáp lại gì, say mê bên nàng Venus Què của tôi. Say mê là cách tô điểm văn phong; không phải say mê mà là thích, một sự thỏa mãn thể xác và tinh thần. Tôi thương nàng, thật vậy; bên sinh vật giản dị ấy, con gái hoang và què, làm từ yêu và khinh, bên nàng tôi thấy dễ chịu, và nàng, tôi nghĩ, còn dễ chịu hơn bên tôi. Và đó là ở Tijuca. Một bài điền viên thuần túy. Bà Eusébia canh chừng chúng tôi, nhưng ít; bà dung hòa nhu cầu với tiện lợi; và cô con gái, trong cơn bùng nổ đầu tiên của thiên nhiên, trao tôi tâm hồn đang nở.

—O senhor desce amanhã? disse-me ella no sabbado.

—Mai ông xuống ạ? nàng hỏi tôi hôm thứ bảy.

—Pretendo.

—Có ý định.

—Não desça.

—Đừng xuống.

Não desci; e accrescentei um versiculo ao Evangelho:—Bemaventurados os que não descem, porque delles é o primeiro beijo das damas. Com effeito, foi no domingo esse primeiro beijo de Eugenia,—o primeiro que nenhum outro varão jámais lhe tomára, e não furtado ou arrebatado, mas candidamente entregue, como um devedor honesto paga uma divida. Pobre Eugenia! Se tu soubesses que idéas me vagavam pela mente fóra n'aquella occasião! Tu, tremula de commoção, com os braços nos meus hombros, a contemplar em mim o teu bemvindo esposo, e eu com os olhos em 1814, na moita, no Villaça, e a suspeitar que não podias mentir ao teu sangue, á tua origem...

Tôi không xuống; và thêm một câu vào Phúc Âm:—Phúc cho kẻ không xuống núi, vì của họ là nụ hôn đầu của các quý bà. Thật vậy, chủ nhật là nụ hôn đầu ấy của Eugênia,—nụ đầu chưa người đàn ông nào lấy, không phải trộm hay cướp, mà trao ngây thơ, như con nợ lương thiện trả nợ. Eugênia tội nghiệp! Nếu em biết những ý nghĩ lang thang trong đầu anh lúc đó! Em, run vì xúc động, hai tay trên vai anh, ngắm anh như vị hôn phu mong đợi, còn anh, mắt hướng về 1814, bụi cây, ông Vilaça, và ngờ rằng em không thể nói dối dòng máu, nguồn gốc của em...

D. Eusebia entrou inesperadamente, mas não tão subita, que nos apanhasse ao pé um do outro. Eu fui até á janella: Eugenia sentou-se a concertar uma das tranças. Que dissimulação graciosa! que arte infinita e delicada! que tartufice profunda! e tudo isso natural vivo, não estudado, natural como o appetite, natural como o somno. Tanto melhor! D. Eusebia não suspeitou nada.

Bà Eusébia vào bất ngờ, nhưng không đột ngột đến mức bắt gặp hai chúng tôi bên nhau. Tôi ra tận cửa sổ: Eugênia ngồi sửa một bím tóc. Sự giấu giếm duyên dáng làm sao! nghệ thuật tinh tế vô cùng! sự giả hình sâu thẳm! mà tất cả tự nhiên sống động, không dụng công, tự nhiên như cơn đói, như giấc ngủ. Càng hay! Bà Eusébia chẳng ngờ gì.

CAPITULO XXXIV. A uma alma sensivel

Chương XXXIV. Gửi một tâm hồn đa cảm

Ha ahi, entre as cinco ou dez pessoas que me leem, ha ahi uma alma sensivel, que está de certo um pouquito agastada com o capitulo anterior, começa a tremer pela sorte de Eugenia, e talvez... sim, talvez, lá no fundo de si mesma, me chame cynico. Eu cynico, alma sensivel? Pela coxa de Diana! esta injuria merecia ser lavada com sangue, se o sangue lavasse alguma cousa nesse mundo. Não, alma sensivel, eu não sou cynico, eu fui homem; meu cerebro foi um tablado em que se deram peças de todo o genero, o drama sacro, o austero, o piegas, a comedia louçã, a desgrenhada farça, os autos, as bufonerias, um pandemonium, alma sensivel, uma barafunda de cousas e pessoas, em que podias ver tudo, desde a rosa de Smyrna até a arruda do teu quintal, desde o magnifico leito de Cleopatra até o recanto da praia em que o mendigo tirita o seu somno. Cruzavam-se nelle pensamentos de varia casta e feição. Não havia alli a atmosphera sómente da aguia e do beija-flor, havia tambem a da lesma e do sapo. Retira, pois, a expressão, alma sensivel, castiga os nervos, limpa os oculos,—que isso ás vezes é dos oculos,—e acabemos de uma vez com esta flor da moita.

Trong năm mười người đọc tôi, hẳn có một tâm hồn đa cảm, đang hơi giận vì chương trước, bắt đầu run cho số phận Eugênia, và có lẽ... phải, có lẽ, ở tận đáy lòng, gọi tôi là kẻ hoài nghi trơ trẽn. Tôi trơ trẽn ư, tâm hồn đa cảm? Thề đùi nữ thần Diana! lời sỉ nhục này đáng được rửa bằng máu, nếu máu rửa được gì ở cõi đời này. Không, tâm hồn đa cảm, tôi không trơ trẽn, tôi đã là một con người; óc tôi là sân khấu diễn đủ loại vở, kịch thánh, kịch nghiêm, kịch sướt mướt, hài kịch lộng lẫy, hề kịch bù xù, tuồng thánh, trò hề, một pandemonium, tâm hồn đa cảm, một mớ hỗn độn việc và người, bạn có thể thấy tất cả, từ hoa hồng Smyrna tới cây cửu lý hương trong vườn bạn, từ chiếc giường huy hoàng của Cleopatra tới góc bãi nơi kẻ ăn mày run rẩy ngủ. Trong đó giao nhau những ý nghĩ đủ loại. Không chỉ có bầu khí của đại bàng và chim ruồi, còn có của ốc sên và cóc. Vậy hãy rút lời, tâm hồn đa cảm, trấn tĩnh thần kinh, lau kính,—vì đôi khi là do kính,—và ta kết thúc chuyện đóa hoa bụi cây này.

CAPITULO XXXV. O caminho de damasco

Chương XXXV. Con đường Damas

Ora aconteceu, que, oito dias depois, como eu estivesse no caminho de Damasco, ouvi uma voz mysteriosa, que me sussurrou as palavras da Escriptura (Act., IX, 7): «Levanta-te, e entra na cidade.» Essa voz saia de mim mesmo, e tinha duas origens: a piedade, que me desarmava ante a candura da pequena, e o terror de vir a amar devéras, e desposal-a. Uma mulher coxa! Quanto a este motivo da minha descida, não ha duvidar que ella o achou e m'o disse. Foi na varanda, na tarde de uma segunda-feira, ao annunciar-lhe que na seguinte manhã viria para baixo.—Adeus, suspirou ella estendendo-me a mão com simplicidade; faz bem.—E como eu nada dissesse, continuou:—Faz bem em fugir ao ridiculo de casar commigo. Ia dizer-lhe que não; ella retirou-se lentamente, engolindo as lagrimas. Alcancei-a a poucos passos, e jurei-lhe por todos os santos do ceu que eu era obrigado a descer, mas que não deixava de lhe querer e muito; tudo hyperboles frias, que ella escutou sem dizer nada.

Số là tám ngày sau, khi tôi đang trên con đường Damas, tôi nghe một giọng bí ẩn thì thầm lời Kinh Thánh (Công vụ, IX, 7): “Hãy đứng dậy và vào thành.” Giọng ấy phát ra từ chính tôi, và có hai nguồn: lòng thương, làm tôi buông vũ khí trước sự ngây thơ của cô bé, và nỗi kinh hãi sẽ yêu thật và cưới nàng. Một người đàn bà què! Còn về lý do xuống núi này của tôi, không nghi ngờ gì nàng đã tìm ra và nói cho tôi. Ấy là trên hiên, chiều thứ hai, khi tôi báo rằng sáng mai tôi sẽ xuống.—Vĩnh biệt, nàng thở dài chìa tay ra giản dị; ông làm phải.—Và vì tôi không nói gì, nàng tiếp:—Ông làm phải khi tránh cái lố bịch của việc cưới tôi. Tôi định nói không; nàng chậm rãi đi, nuốt nước mắt. Tôi đuổi kịp sau vài bước, và thề với mọi thánh trên trời rằng tôi buộc phải xuống nhưng vẫn thương nàng, thương nhiều; toàn những lời ngoa lạnh lẽo, nàng nghe mà không nói gì.

—Acredita-me? perguntei eu no fim.

—Em có tin anh không? tôi hỏi sau cùng.

—Não; e digo-lhe que faz bem.

—Không; và tôi nói với ông là ông làm phải.

Quiz retel-a, mas o olhar que me lançou não foi já de supplica, senão de imperio. Eu desci da Tijuca, na manhã seguinte, um pouco amargurado, outro pouco satisfeito; e vinha dizendo a mim mesmo que era justo obedecer a meu pae, que era conveniente abraçar a carreira politica... que a constituição... que a minha noiva... que o meu cavallo...

Tôi muốn giữ nàng lại, nhưng cái nhìn nàng ném cho tôi không còn là van xin mà là ra lệnh. Sáng hôm sau tôi từ Tijuca xuống, hơi đắng cay, hơi thỏa mãn; và vừa đi vừa tự nhủ phải vâng lời ba, nên theo con đường chính trị... rằng hiến pháp... rằng vị hôn thê của tôi... rằng con ngựa của tôi...

CAPITULO XXXVI. A proposito de botas

Chương XXXVI. Nhân chuyện đôi ủng

Meu pae, que me não esperava, abraçou-me cheio de ternura e agradecimento.—Agora é devéras? disse elle. Posso emfim....?

Ba, không đợi tôi, ôm tôi đầy âu yếm và biết ơn.—Giờ là thật hả? ông nói. Vậy ba có thể rốt cuộc....?

Deixei-o nessa reticencia, e fui descalçar as botas, que estavam apertadas. Uma vez alliviado, respirei á larga, e deitei-me a fio comprido, emquanto os pés, e todo eu atraz delles, entravamos n'uma relativa bem-aventurança. Então considerei que as botas apertadas são uma das maiores venturas da terra, porque, fazendo doer os pés, dão azo ao prazer de as descalçar. Mortifica os pés, desgraçado, desmortifica-os depois, e ahi tens a felicidade barata, ao sabor dos sapateiros e de Epicuro. Emquanto esta idéa me trabalhava no famoso trapezio, lançava eu os olhos para a Tijuca, e via a aleijadinha perder-se no horizonte do preterito, e sentia que o meu coração não tardaria tambem a descalçar as suas botas. E descalçou-as o lascivo. Quatro ou cinco dias depois, saboreava esse rapido, ineffavel e incoercivel momento de gozo, que succede a uma dôr pungente, a uma preoccupação, a um incommodo... Daqui inferi eu que a vida é o mais engenhoso dos phenomenos, porque só aguça a fome, com o fim de deparar a occasião de comer, e não inventou os callos, senão porque elles aperfeiçoam a felicidade terrestre. Em verdade vos digo que toda a sabedoria humana não vale um par de botas curtas.

Tôi để ông lơ lửng ở đó, và đi cởi đôi ủng đang chật. Nhẹ rồi, tôi thở dài thoải mái, nằm dài ra, trong khi đôi chân, và cả tôi theo sau, bước vào một niềm phúc tương đối. Khi đó tôi nghĩ rằng ủng chật là một trong những hạnh phúc lớn nhất trần gian, vì làm đau chân, chúng tạo cớ cho thú vui cởi chúng. Hành hạ chân đi, đồ khốn, rồi thôi hành hạ, và đó là hạnh phúc rẻ, theo khẩu vị thợ giày và Epicurus. Trong khi ý nghĩ ấy giày vò tôi trên cái xà đu nổi tiếng, tôi ném mắt về Tijuca, thấy cô bé tật nguyền khuất vào chân trời quá khứ, và cảm thấy tim tôi cũng sắp cởi ủng. Và nó cởi, đồ dâm đãng. Bốn năm ngày sau, tôi nếm khoảnh khắc khoái lạc nhanh, khó tả và không cưỡng nổi, đến sau cơn đau nhói, một nỗi bận tâm, một sự khó chịu... Từ đó tôi suy ra đời là hiện tượng tinh xảo nhất, vì chỉ mài sắc cơn đói để có dịp ăn, và chỉ phát minh ra chai chân vì chúng hoàn thiện hạnh phúc trần thế. Thật tôi bảo các bạn, mọi khôn ngoan nhân loại không đáng một đôi ủng chật.

Tu, minha Eugenia, é que não as descalçaste nunca; foste ahi pela estrada da vida, manquejando da perna e do amor, triste como os enterros pobres, solitaria, calada, laboriosa, até que vieste tambem para esta outra margem... O que eu não sei é se a tua existencia era muito necessaria ao seculo. Quem sabe? Talvez um comparsa de menos fizesse patear a tragedia humana.

Còn em, Eugênia của anh, em thì chẳng bao giờ cởi ủng; em đi trên đường đời, khập khiễng cả chân lẫn tình, buồn như đám tang nghèo, cô độc, lặng lẽ, cần cù, cho tới khi em cũng sang bờ bên này... Điều anh không biết là sự tồn tại của em có thật cần cho thế kỷ không. Biết đâu? Có lẽ thiếu một vai phụ, vở bi kịch nhân loại sẽ bị khán giả giậm chân la ó.

CAPITULO XXXVII. Emfim

Chương XXXVII. Cuối cùng

Emfim! eis aqui Virgilia. Antes de ir á casa do Conselheiro Dutra, perguntei a meu pae se havia algum ajuste prévio de casamento.

Cuối cùng! đây là Virgília. Trước khi đến nhà Cố vấn Dutra, tôi hỏi ba đã có sắp đặt gì trước về hôn nhân chưa.

—Nenhum ajuste. Ha tempos, conversando com elle a teu respeito, confessei-lhe o desejo que tinha de te ver deputado; e de tal modo fallei, que elle prometteu fazer alguma cousa, e creio que o fará. Quanto á noiva, é o nome que dou a uma creaturinha, que é uma joia, uma flôr, uma estrella, uma cousa rara... é a filha delle; imaginei que, se casasses com ella, mais depressa serias deputado.

—Không sắp đặt gì. Hôm nọ nói chuyện với ông ấy về con, ba thú nhận mong muốn thấy con làm dân biểu; và ba nói khéo đến nỗi ông hứa sẽ làm chút gì, và ba tin ông sẽ làm. Còn cô dâu, là tên ba đặt cho một cô bé, là viên ngọc, bông hoa, vì sao, một thứ hiếm... là con gái ông; ba nghĩ nếu con cưới nó, con sẽ làm dân biểu nhanh hơn.

—Só isto?

—Chỉ vậy thôi?

—Só isto.

—Chỉ vậy.

Fomos dalli á casa do Dutra. Era uma perola esse homem, risonho, jovial, patriota, um pouco irritado com os males publicos, mas não desesperando de os curar depressa. Achou que a minha candidatura era legitima; convinha, porém, esperar alguns mezes. E logo me apresentou á mulher,—uma estimavel senhora,—e á filha, que não desmentiu em nada o panegyrico de meu pae. Juro-vos que em nada. Relêde o Cap. XXVIII. Eu, que levava idéas a respeito da pequena, fitei-a de certo modo; ella, que não sei se as tinha, não me fitou de modo differente; e o nosso olhar primeiro foi pura e simplesmente conjugal. No fim de um mez estavamos intimos.

Từ đó chúng tôi đến nhà Dutra. Ông là người quý như ngọc, tươi cười, vui vẻ, yêu nước, hơi bực vì tệ nạn công cộng nhưng không tuyệt vọng sẽ chữa chúng mau. Ông thấy ứng cử của tôi là chính đáng; nhưng nên đợi vài tháng. Rồi ông giới thiệu tôi với vợ,—một bà đáng mến,—và với con gái, người không phụ chút nào lời tán dương của ba. Tôi thề với các bạn không chút nào. Hãy đọc lại Chương XXVIII. Tôi, mang theo ý nghĩ về cô bé, nhìn nàng một cách nào đó; nàng, không biết có ý nghĩ không, không nhìn tôi khác đi; và cái nhìn đầu tiên của chúng tôi thuần túy là cái nhìn vợ chồng. Hết một tháng chúng tôi đã thân.

CAPITULO XXXVIII. A quarta edição

Chương XXXVIII. Ấn bản thứ tư

—Venha cá jantar amanhã, disse-me o Dutra uma noite.

—Mai qua đây ăn tối, Dutra bảo tôi một đêm.

Aceitei o convite. No dia seguinte, mandei que a sege me esperasse no largo de S. Francisco de Paula, e fui dar varias voltas. Lembra-vos ainda a minha theoria das edições humanas? Pois sabei que, naquelle tempo, estava eu na quarta edição, revista e emendada, mas ainda inçada de descuidos e barbarismos; defeito que, aliás, achava alguma compensação no typo, que era elegante, e na encadernação, que era luxuosa. Dadas as voltas, ao passar pela rua dos Ourives, consulto o relogio e cáe-me o vidro na calçada. Entro na primeira loja que tinha á mão; era um cubiculo,—pouco mais,—empoeirado e escuro.

Tôi nhận lời mời. Hôm sau, tôi bảo xe sege đợi ở largo São Francisco de Paula, rồi đi dạo vài vòng. Các bạn còn nhớ thuyết ấn bản nhân loại của tôi chứ? Thì biết rằng lúc đó tôi ở ấn bản thứ tư, đã xem lại và sửa, nhưng còn đầy sơ suất và lỗi man rợ; khuyết điểm mà, vả lại, có phần bù ở kiểu chữ thanh nhã và bìa đóng xa hoa. Đi vài vòng xong, qua phố Ourives, tôi xem đồng hồ và mặt kính rơi xuống vỉa hè. Tôi vào tiệm đầu tiên gần nhất; là một gian nhỏ,—chẳng hơn gì,—bụi bặm và tối.

Ao fundo, por traz do balcão, estava sentada uma mulher, cujo rosto amarello e bexiguento não se destacava logo, á primeira vista; mas logo que se destacava era um expectaculo curioso. Não podia ter sido feia; ao contrario, via-se que fora bonita, e não pouco bonita; mas a doença e uma velhice precoce, destruiram-lhe a flor das graças. As bexigas tinham sido terriveis; os signaes, grandes e muitos, faziam saliencias e encarnas, declives e acclives; e davam uma sensação de lixa grossa, enormemente grossa. Eram os olhos a melhor parte do vulto, e aliás tinham uma expressão singular e repugnante, que mudou, entretanto, logo que eu comecei a fallar. Quanto ao cabello, penteado ao desdem, estava ruço e quasi tão poento como os portaes do loja. N'um dos dedos da mão esquerda fulgia-lhe um diamante. Crel-o-heis, posteros? essa mulher era Marcella.

Ở cuối, sau quầy, một người đàn bà ngồi, gương mặt vàng vọt và rỗ hoa không nổi lên ngay từ cái nhìn đầu; nhưng khi nổi lên thì là một cảnh tượng lạ. Chắc không từng xấu; trái lại, thấy rõ từng đẹp, và chẳng ít; nhưng bệnh tật và tuổi già sớm đã hủy hoa duyên của nàng. Đậu mùa rất khủng khiếp; những vết lớn và nhiều, gồ lên và hõm xuống, dốc lên dốc xuống; cho cảm giác giấy nhám thô, thô khủng khiếp. Đôi mắt là phần đẹp nhất của dáng, vả lại mang vẻ kỳ lạ và ghê tởm, mà đổi ngay khi tôi bắt đầu nói. Còn tóc, chải ẩu, đã xám và gần như đầy bụi như các cánh cổng của tiệm. Trên một ngón tay trái lấp lánh một viên kim cương. Các bạn đời sau có tin không? người đàn bà ấy là Marcela.

Não a conheci logo; era difficil; ella porém conheceu-me apenas lhe dirigi a palavra. Os olhos chisparam e trocaram a expressão usual por outra, meia doce e meia triste. Vi-lhe um movimento como para esconder-se ou fugir; era o instincto da vaidade, que não durou mais de um instante. Marcella accommodou-se e sorriu.

Tôi không nhận ra ngay; khó; nhưng nàng nhận ra tôi ngay khi tôi cất lời. Mắt nàng lóe, đổi vẻ thường sang vẻ khác, nửa ngọt nửa buồn. Tôi thấy nàng có cử động như muốn giấu mình hay chạy; là bản năng hư vinh, không kéo dài quá một thoáng. Marcela ổn định và mỉm cười.

—Quer comprar alguma cousa? disse ella estendendo-me a mão.

—Anh muốn mua gì không? nàng nói, chìa tay ra cho tôi.

Não respondi nada; Marcella comprehendeu a causa do meu silencio (não era difficil), e só hesitou, creio eu, em decidir o que dominava mais, se o assombro do presente, se a memoria do passado. Deu-me uma cadeira, e, com o balcão permeio, fallou-me longamente de si, da vida que levára, das lagrimas que eu lhe fizera verter, das saudades, dos desastres, emfim das bexigas, que lhe escalavraram o rosto, e do tempo, que ajudou a molestia, adiantando-lhe a decadencia. Verdade é que tinha a alma decrepita. Vendera tudo, quasi tudo; um homem, que a amára outr'ora, e lhe morreu nos braços, deixara-lhe aquella loja de ourivesaria, mas, para que a desgraça fosse completa, era agora pouco buscada a loja—talvez pela singularidade de a dirigir uma mulher. Em seguida pediu-me que lhe contasse a minha vida. Gastei pouco tempo em dizer-ll'a; não era longa, nem interessante.

Tôi không đáp; Marcela hiểu nguyên nhân sự im lặng (không khó), và chỉ do dự, tôi nghĩ, không biết điều gì chi phối hơn, nỗi kinh ngạc về hiện tại hay ký ức về quá khứ. Nàng mời tôi ghế, và, qua cái quầy ở giữa, kể dài về mình, về cuộc đời đã sống, những giọt nước mắt tôi đã khiến nàng rơi, nỗi nhớ, tai họa, rốt cuộc là đậu mùa, làm nát mặt nàng, và thời gian, thứ giúp bệnh đẩy nhanh sự tàn tạ. Quả thật tâm hồn nàng cũng đã già nua. Nàng bán hết, gần hết; một người từng yêu nàng và chết trong tay nàng để lại cho nàng tiệm kim hoàn ấy, nhưng, để bất hạnh trọn vẹn, giờ tiệm ít người tìm—có lẽ vì chuyện lạ là do một đàn bà điều hành. Rồi nàng xin tôi kể đời tôi. Tôi mất ít thời gian kể; nó không dài, cũng không thú vị.

—Casou? disse Marcella no fim de minha narração.

—Anh lấy vợ chưa? Marcela hỏi sau khi tôi kể xong.

—Ainda não, respondi seccamente.

—Chưa, tôi đáp cộc lốc.

Marcella lançou os olhos para a rua, com a atonia de quem reflecte ou relembra; eu deixei-me ir então ao passado, e, no meio das recordações e saudades, perguntei a mim mesmo por que motivo fizera tanto desatino. Não era esta certamente a Marcella de 1822; mas a belleza de outro tempo valia uma terça parte dos meus sacrificios? Era o que eu buscava saber, interrogando o rosto de Marcella. O rosto dizia-me que não; ao mesmo tempo os olhos me contavam que, já outr'ora, como hoje, ardia nelles a flamma da cobiça. Os meus é que não souberam ver-lh'a; eram olhos da primeira edição.

Marcela ném mắt ra phố, với vẻ uể oải của người đang suy nghĩ hay nhớ lại; tôi để mình đi vào quá khứ, và giữa kỷ niệm và nỗi nhớ, tự hỏi vì sao đã làm bao điều dại dột. Chắc chắn đây không phải Marcela của năm 1822; nhưng nhan sắc ngày xưa có đáng một phần ba những hy sinh của tôi không? Đó là điều tôi tìm, hỏi gương mặt Marcela. Gương mặt bảo không; đồng thời đôi mắt kể rằng ngày xưa, cũng như hôm nay, ngọn lửa tham lam đã cháy trong đó. Chỉ mắt tôi không biết thấy; đó là mắt ấn bản đầu.

—Mas por que entrou aqui? viu-me da rua? porguntou ella, saindo daquella especie de torpor.

—Nhưng sao anh vào đây? anh thấy em từ ngoài phố à? nàng hỏi, thoát khỏi cơn mê mệt kia.

—Não, suppunha entrar n'uma casa de relojoeiro; queria comprar um vidro para este relogio; vou a outra parte; desculpe-me; tenho pressa.

—Không, anh tưởng vào tiệm thợ đồng hồ; muốn mua cái mặt kính cho chiếc đồng hồ này; anh đi chỗ khác; xin lỗi; anh vội.

Marcella suspirou com tristeza. A verdade é que eu me sentia pungido e aborrecido, ao mesmo tempo, e anciava por me ver fóra daquella casa. Marcella, entretanto, chamou um moleque, deu-lhe o relogio, e, apezar da minha opposição, mandou-o, a uma loja na visinhança, comprar o vidro. Não havia remedio; sentei-me outra vez. Disse ella então que desejava ter a protecção dos conhecidos de outro tempo; ponderou que mais tarde ou mais cedo era natural que me casasse, e afiançou que me daria finas joias por preços baratos. Não disse preços baratos, mas usou uma metaphora delicada e transparente. Entrei a desconfiar que não padecera nenhum desastre (salvo a molestia), que tinha o dinheiro a bom recado, e que negociava com o unico fim de acudir á paixão do lucro, que era o verme roedor daquella existencia; foi isso mesmo que me disseram depois.

Marcela thở dài buồn. Sự thật là tôi vừa nhói vừa chán, và nóng lòng ra khỏi nhà ấy. Nhưng Marcela gọi một thằng nhóc, đưa nó đồng hồ, và bất chấp tôi phản đối, sai nó tới tiệm gần đó mua mặt kính. Hết cách; tôi ngồi lại. Nàng nói muốn có sự bảo trợ của những người quen thuở trước; nhắc rằng sớm muộn tự nhiên tôi sẽ cưới vợ, và đảm bảo bán cho tôi trang sức tốt giá rẻ. Nàng không nói giá rẻ, mà dùng một ẩn dụ tế nhị và trong suốt. Tôi bắt đầu ngờ rằng nàng không gặp tai họa nào (trừ bệnh), tiền vẫn cất kỹ, và buôn bán chỉ để chiều đam mê lợi nhuận, con sâu gặm nhấm đời nàng; chính điều ấy người ta kể tôi nghe sau.

CAPITULO XXXIX. O visinho

Chương XXXIX. Người hàng xóm

Emquanto eu fazia commigo mesmo aquella reflexão, entrou na loja um sujeito baixo, sem chapeu, trazendo pela mão uma menina de quatro annos.

Trong lúc tôi tự nghĩ như thế, một gã thấp, không đội mũ, bước vào tiệm, tay dắt một bé gái bốn tuổi.

—Como passou de hoje de manhã? disse elle a Marcella.

—Sáng nay bà thế nào? gã nói với Marcela.

—Assim, assim. Vem cá, Maricota.

—Thế thế. Lại đây, Maricota.

O sujeito levantou a criança pelos braços e passou-a para dentro do balcão.

Gã nhấc đứa bé qua hai cánh tay và đưa nó vào bên trong quầy.

—Anda, disse elle; pergunta a D. Marcella como passou a noite. Estava anciosa por vir cá, mas a mãe não tinha podido vestil-a... Então, Maricota? Toma a benção. .. Olha a vara de marmelo! Assim... Não imagina o que ella é lá em casa; falla na senhora a todos os instantes, e aqui parece uma pamonha. Ainda hontem... Digo, Maricota?

—Đi, gã nói; hỏi bà Marcela đêm qua bà thế nào. Nó nôn nóng muốn tới đây, nhưng mẹ nó chưa kịp mặc đồ cho... Sao nào, Maricota? Xin phước đi... Coi chừng roi cành mộc qua! Thế... Bà không tưởng tượng nổi nó ở nhà ra sao; lúc nào cũng nói về bà, mà ở đây trông như cục bột. Mới hôm qua... Nói không, Maricota?