Hồi ký của người chết Brás Cubas Machado de Assis Original title: Memórias Póstumas de Brás Cubas Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: machado-memorias-postumas-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/machado-memorias-postumas-de-bras-cubas/machado-memorias-postumas-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.68/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/machado-memorias-postumas-de-bras-cubas/machado-memorias-postumas-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-04.json Source edition: machado-memorias-postumas-pt-pg54829 Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/machado-memorias-postumas-de-bras-cubas/machado-memorias-postumas-pt-pg54829/ Source: Machado de Assis, Memorias Posthumas de Braz Cubas (Rio de Janeiro: Typographia Nacional, 1881). Project Gutenberg #54829. Source witness URL: https://www.gutenberg.org/cache/epub/54829/pg54829-images.html Source catalog URL: https://www.gutenberg.org/ebooks/54829 Source witness description: The complete text of Project Gutenberg #54829, from ‘Ao leitor’ to the last line of the final chapter. No claim of a newly inspected printed copy. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified original-language source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: b4d1cdf51665c576d8b35b4ac1378ca10ab8984abd427d0a81e66dc4d29b95d2 Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:1.1] Gửi bạn đọc [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:1.2] Việc Stendhal, ngay đầu cuốn sách lớn nhất của mình, thú nhận rằng ông viết nó cho một trăm người đọc, là điều khiến người ta vừa kinh ngạc vừa rầu lòng. Còn điều không làm ai kinh ngạc, và có lẽ cũng chẳng làm ai rầu lòng, là cuốn sách này của tôi không có nổi một trăm người đọc của Stendhal, không có năm mươi, không có hai mươi, cùng lắm là mười. Mười ư? Có thể chỉ năm. Thật ra đây là một tác phẩm lan man, trong đó tôi, Brás Cubas, nếu đã chọn lối viết phóng túng của một Sterne, một Lamb hay một de Maistre, thì không rõ có lỡ pha vào đó mấy cơn cáu kỉnh của chủ nghĩa bi quan hay không. Cũng có thể. Công trình của người chết mà. Tôi viết nó bằng ngòi bút của trò đùa và thứ mực của nỗi u sầu; và chẳng khó gì mà đoán ra cuộc kết hôn ấy sẽ sinh ra cái gì. Lại thêm, người nghiêm trang sẽ thấy trong sách vài dáng vẻ của tiểu thuyết thuần túy, còn kẻ phù phiếm lại chẳng thấy ở đó thứ tiểu thuyết quen dùng của họ; thế là nó đứng đó, mất lòng quý của người nghiêm trang lẫn tình yêu của kẻ phù phiếm, hai cây cột trụ lớn nhất của dư luận. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:1.3] Nhưng tôi vẫn hy vọng giành được cảm tình của dư luận, và cách hữu hiệu nhất là tránh một lời tựa dài dòng, rõ ràng. Lời tựa hay nhất là lời chứa ít điều nhất, hoặc nói những điều ấy một cách mờ mịt và cụt lủn. Cho nên tôi không kể ra cái phương pháp phi thường mà tôi đã dùng để soạn những hồi ký này, được mài giũa ở bên kia, trong một thế kỷ khác. Chuyện ấy hẳn thú vị, nhưng quá dài, mà vả lại cũng không cần để hiểu tác phẩm. Tác phẩm tự nó là tất cả: nếu nó làm bạn vừa lòng, bạn đọc tinh tế ạ, tôi coi như được trả công; nếu không, tôi trả bạn bằng một cái búng mũi, và xin chào. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:1.4] Brás Cubas. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:2.1] Tặng con giòi đã gặm những miếng thịt lạnh đầu tiên của xác tôi, với nỗi nhớ thương, những hồi ký sau khi chết này [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:3.1] Chương I. Cái chết của tác giả [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:3.2] Có một thời gian tôi phân vân không biết nên mở những hồi ký này từ đầu hay từ cuối, nghĩa là đặt lên trước ngày sinh hay ngày chết của mình. Dẫu thói quen thông thường là bắt đầu bằng ngày sinh, có hai lẽ khiến tôi chọn một phương pháp khác: thứ nhất, tôi không hẳn là một tác giả đã chết, mà là một người chết làm tác giả, đối với tôi nấm mồ chỉ là một chiếc nôi khác; thứ hai, làm vậy cuốn sách sẽ duyên dáng hơn và mới mẻ hơn. Moses, người cũng kể chuyện cái chết của mình, đã không đặt nó ở đoạn mở đầu mà ở cuối: một khác biệt căn bản giữa cuốn sách này và bộ Ngũ Thư. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:3.3] Nói xong, tôi tắt thở vào hai giờ chiều một ngày thứ Sáu tháng Tám năm 1869, trong khu chácara xinh đẹp của tôi ở Catumbi. Tôi vào khoảng sáu mươi bốn tuổi, còn cứng cáp và sung túc, độc thân, có chừng ba trăm conto, và được mười một người bạn đưa ra nghĩa trang. Mười một người bạn! Đúng là chẳng có thư mời hay cáo phó nào. Lại thêm trời mưa, mưa bụi, một cơn mưa nhỏ, buồn và dai dẳng, dai dẳng và buồn đến mức khiến một trong những kẻ trung thành giờ chót ấy xen vào bài diễn văn đọc bên mép huyệt tôi một ý rất khéo: “Thưa quý vị, quý vị đã biết ông ấy, quý vị cùng tôi có thể nói rằng thiên nhiên dường như đang khóc cái mất không gì bù đắp được của một trong những tính cách đẹp nhất từng làm vinh dự cho loài người. Bầu không khí u ám này, những giọt nước của trời này, những đám mây đen kia phủ lên màu xanh như tấm vải tang, tất cả là nỗi đau sống sượng và nghiệt ngã đang gặm những ruột gan sâu kín nhất của thiên nhiên; tất cả là một lời ca ngợi cao cả dành cho vị quá cố lẫy lừng của chúng ta.” [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:3.4] Người bạn tốt và trung thành! Không, tôi không hối tiếc hai mươi trái phiếu đã để lại cho anh ta. Và thế là tôi đi tới điều khoản cuối cùng của đời mình; thế là tôi lên đường tới undiscovered country của Hamlet, không có nỗi hoảng hốt hay ngờ vực của chàng hoàng tử trẻ, mà chậm rãi và loạng choạng, như người bỏ rạp ra về muộn. Muộn và chán. Chín mười người nhìn tôi đi, trong đó có ba phụ nữ,—em gái tôi Sabina, vợ anh Cotrim,—con gái của họ, một đóa huệ thung lũng,—và... Xin kiên nhẫn! lát nữa tôi sẽ nói người đàn bà thứ ba là ai. Chỉ cần biết rằng người vô danh ấy, dù không phải họ hàng, đã đau đớn hơn những bà họ hàng. Phải, đau hơn. Tôi không nói bà thảm thiết, không nói bà lăn lộn dưới đất như người động kinh. Cái chết của tôi cũng chẳng phải chuyện bi thảm gì lắm... Một gã độc thân tắt thở ở tuổi sáu mươi bốn, chưa chắc đã gom đủ mọi yếu tố của một tấn bi kịch. Mà dẫu có đi nữa, thì người vô danh ấy là người ít có lý do nhất để làm ra vẻ như vậy. Đứng cạnh đầu giường, mắt đờ đẫn, miệng hé mở, người đàn bà tội nghiệp khó mà tin rằng tôi đã tắt hơi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:3.5] —Chết rồi! chết rồi! bà tự nhủ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:3.6] Và trí tưởng tượng của bà, như đàn cò mà một nhà du hành lẫy lừng thấy tung cánh từ sông Ilissos tới bờ châu Phi, bất chấp phế tích và thời gian,—trí tưởng tượng của người đàn bà ấy cũng bay qua đống đổ nát hiện tại, đến những bờ của một châu Phi thanh xuân... Cứ để bà đi; ta sẽ tới đó sau; ta sẽ tới khi tôi trở lại những năm đầu đời. Còn bây giờ, tôi muốn chết thật yên ả, thật có phương pháp, nghe tiếng nức nở của các bà, tiếng thì thầm của đàn ông, tiếng mưa lộp độp trên lá khoai môn của khu chácara, và tiếng rít của con dao cạo mà một người thợ mài đang mài ngoài kia, trước cửa tiệm thợ làm yên. Tôi thề với quý vị rằng dàn nhạc của cái chết ấy bớt buồn hơn nhiều so với vẻ ngoài; và từ một lúc nào đó trở đi, nó thành ra êm dịu. Sự sống quẫy đạp trong ngực tôi, từng đợt trào lên như sóng biển, ý thức tuột khỏi tôi, tôi chìm dần vào sự bất động của thể xác và tinh thần, thân thể hóa thành cây, thành đá, thành bùn, thành hư vô. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:3.7] Tôi chết vì viêm phổi; nhưng nếu tôi nói rằng nguyên nhân cái chết của tôi không hẳn là viêm phổi mà là một ý tưởng vĩ đại và hữu ích, thì có thể bạn đọc không tin tôi, thế mà đó là sự thật. Tôi sẽ trình bày vắn tắt sự việc. Bạn cứ tự mình phán xét. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:4.1] Chương II. Cao dán [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:4.2] Quả vậy, một buổi sáng nọ, đang đi dạo trong chácara, tôi thấy một ý tưởng treo mình lên cái xà đu trong óc tôi. Một khi đã treo lên, nó bắt đầu quờ tay, đạp chân, làm những cú nhào lộn liều lĩnh nhất mà người ta có thể tin được ở một diễn viên xiếc. Tôi cứ đứng đó ngắm nó. Bỗng nó nhảy một bước lớn, dang tay dang chân thành hình chữ X: hãy giải ta hay ta nuốt ngươi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:4.3] Ý tưởng ấy không gì khác hơn là phát minh ra một thứ thuốc tuyệt diệu, một miếng cao dán chống u uất, nhằm làm dịu nhân loại sầu muộn của chúng ta. Trong đơn xin cấp đặc quyền tôi thảo lúc ấy, tôi lưu ý chính phủ đến hậu quả đó, quả thật mang tinh thần Ki-tô. Tuy vậy tôi không giấu bạn bè những lợi ích tiền bạc sẽ thu được từ việc phân phối một sản phẩm có hiệu quả lớn lao và sâu xa đến thế. Nhưng giờ đây, khi đã ở bên kia của cuộc sống, tôi có thể thú nhận tất cả: điều chủ yếu cuốn hút tôi là cái thú được thấy, trên báo chí, trên bảng hiệu, trên tờ rơi, ở các góc phố, và rốt cuộc trên những hộp thuốc nhỏ, ba chữ này in ra: cao dán Brás Cubas. Chối làm gì? Tôi mê tiếng ồn, mê áp phích, mê pháo hoa nước mắt. Có lẽ những người khiêm tốn sẽ trách tôi tật ấy; nhưng tôi tin những người khôn khéo sẽ nhìn nhận ở tôi cái tài đó; và tôi khôn khéo. Vậy ý tưởng của tôi có hai mặt như đồng huy chương, một mặt hướng ra công chúng, một mặt hướng về tôi. Một bên là lòng nhân ái và lợi nhuận; bên kia là cơn khát danh. Ta cứ gọi là:—lòng yêu vinh quang. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:4.4] Một ông chú của tôi, kinh sĩ hưởng đủ bổng lộc, hay nói rằng lòng yêu vinh quang trần thế là sự sa đọa của các linh hồn, vốn chỉ nên thèm khát vinh quang đời đời. Một ông chú khác, sĩ quan của một trong những trung đoàn bộ binh cũ, thì đáp rằng lòng yêu vinh quang là điều thật sự nhân loại nhất có trong con người, và do đó là nét chân thực nhất của nó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:4.5] Xin bạn đọc tự chọn giữa người lính và vị kinh sĩ; còn tôi trở về với miếng cao dán. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:5.1] Chương III. Gia phả [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:5.2] Nhưng đã nhắc đến hai ông chú, xin cho phép tôi phác ở đây một bản gia phả ngắn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:5.3] Người sáng lập dòng họ tôi là một Damião Cubas nào đó, sống thịnh vào nửa đầu thế kỷ XVIII. Ông làm nghề đóng thùng, người gốc Rio de Janeiro, nơi hẳn ông sẽ chết trong cùng quẫn và vô danh nếu chỉ làm nghề đóng thùng. Nhưng không; ông làm nông, trồng trọt, gặt hái, đổi sản phẩm lấy những đồng pataca tử tế và lương thiện, cho tới khi mất, để lại gia sản lớn cho một người con trai, cử nhân Luiz Cubas. Chính nơi chàng thanh niên này, dãy tổ tiên của tôi mới thật sự bắt đầu,—những tổ tiên mà gia đình tôi luôn nhận,—vì rốt cuộc Damião Cubas chỉ là một thợ đóng thùng, và có lẽ là thợ đóng thùng dở, còn Luiz Cubas thì học ở Coimbra, nổi bật trong Nhà nước, và là một trong những bạn riêng của phó vương bá tước da Cunha. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:5.4] Vì họ Cubas ấy nồng mùi thợ đóng thùng quá, nên cha tôi, chắt của Damião, khẳng định rằng họ ấy được ban cho một hiệp sĩ, anh hùng trong các cuộc viễn chinh châu Phi, để thưởng chiến công cướp ba trăm cái thùng của người Moor. Cha tôi là người có óc tưởng tượng; ông thoát khỏi nghề đóng thùng nhờ đôi cánh của một trò chơi chữ. Cha tôi là người tốt, một đấng nam nhi đàng hoàng và trung thực hiếm có. Đúng là ông hơi có tính khoe khoang; nhưng ở đời này ai mà chẳng khoe khoang chút ít? Cần nói thêm rằng ông chỉ nhờ đến sự bịa đặt sau khi đã thử làm giả; trước hết ông gắn mình vào họ của người trùng tên lừng danh kia của tôi, đại úy Brás Cubas, người lập nên thị trấn S. Vicente, mất ở đó năm 1592, và chính vì thế ông đặt tôi tên Brás. Nhưng họ nhà đại úy phản đối; và lúc ấy ông mới nghĩ ra ba trăm cái thùng của người Moor. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:5.5] Vẫn còn sống vài người trong họ tôi, như cháu gái tôi Venância, đóa huệ thung lũng, bông hoa của các quý bà thời nàng; còn sống cha nàng, anh Cotrim, một người mà... Nhưng đừng chạy trước sự việc; hãy dứt điểm miếng cao dán của ta cái đã. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:6.1] Chương IV. Ý tưởng ám ảnh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:6.2] Ý tưởng của tôi, sau bao nhiêu cú nhào lộn, đã thành ý tưởng ám ảnh. Cầu Chúa cho bạn khỏi một ý tưởng ám ảnh, bạn đọc ạ; thà vướng hạt bụi, thà vướng cả cái xà trong mắt. Xem Cavour kìa; chính ý tưởng ám ảnh về sự thống nhất nước Ý đã giết ông. Đúng là Bismarck không chết; nhưng phải nhắc rằng thiên nhiên là kẻ rất hay thất thường và lịch sử là một mụ lẳng lơ muôn thuở. Chẳng hạn Suetonius đưa ta một Claudius đúng là đồ ngốc,—hay “quả bí” như Seneca gọi,—và một Titus xứng đáng là niềm vui của Roma. Thời gần đây có một giáo sư tìm cách chứng minh cả hai nhận định ấy đều sai và khó hiểu, rằng trong hai vị hoàng đế thì kẻ khả ái, kẻ thật sự khả ái, chính là “quả bí” của Seneca. Còn nàng, bà Lucrezia, hoa của nhà Borgia, nếu một nhà thơ vẽ nàng thành Messalina Công giáo, thì lại xuất hiện một Gregorovius không tin đã gột bớt cái tiếng ấy đi, và nếu nàng không thành huệ thì cũng chẳng còn là đầm lầy. Tôi cứ đứng giữa nhà thơ và nhà thông thái. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:6.3] Vậy xin muôn năm lịch sử, thứ lịch sử đổi dạng, cái gì cũng chịu; và trở lại ý tưởng ám ảnh, tôi nói rằng chính nó làm nên những bậc mạnh mẽ và những kẻ điên; còn ý tưởng nay đây mai đó, mơ hồ hay đổi sắc là thứ làm nên những Claudius,—công thức của Suetonius. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:6.4] Ý tưởng của tôi cố định, cố định như... Tôi chẳng nghĩ ra được gì đủ cố định trên đời này: có lẽ mặt trăng, có lẽ các kim tự tháp Ai Cập, có lẽ Nghị viện Đức quá cố. Bạn đọc cứ chọn phép so sánh nào hợp nhất, chọn đi và đừng nhăn mũi với tôi chỉ vì ta chưa tới phần kể chuyện của những hồi ký này. Rồi ta sẽ tới đó. Tôi tin bạn thích giai thoại hơn suy ngẫm, như những bạn đọc khác, đồng bạn của bạn, và tôi thấy thế là rất phải. Vậy rồi ta sẽ tới đó. Tuy thế cần nói rằng cuốn sách này được viết thong thả, với sự thong thả của một người đã thoát khỏi cái ngắn ngủi của thế kỷ, một tác phẩm triết lý đến mức tột bậc, thứ triết lý không đều tay, lúc nghiêm khắc, lúc bông đùa, không xây dựng cũng không phá hủy, không nung nóng cũng không làm lạnh, nhưng vẫn hơn một trò tiêu khiển và kém hơn một sứ mệnh truyền đạo. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:6.5] Nào, bạn sửa lại cái mũi đi, và ta quay về miếng cao dán. Cứ để lịch sử với những thói thất thường của nàng quý phu nhân kiểu cách. Không ai trong chúng ta đánh trận Salamis, không ai viết bản Tuyên xưng Augsburg; về phần tôi, nếu có khi nào nhớ đến Cromwell, thì chỉ vì ý nghĩ rằng Hộ quốc công, bằng chính bàn tay đã khóa cửa nghị viện, hẳn đã áp đặt cho người Anh miếng cao dán Brás Cubas. Đừng cười chiến thắng chung ấy của dược khoa và đạo Thanh giáo. Ai chẳng biết rằng bên cạnh mỗi lá cờ lớn, công khai, phô trương, thường có nhiều lá cờ khác khiêm tốn và riêng tư, được kéo lên và phấp phới dưới bóng lá cờ ấy, cùng nó rơi xuống, và chẳng ít khi còn vượt qua nó? So sánh khập khiễng, như đám dân nhỏ từng nương dưới bóng lâu đài phong kiến; lâu đài đổ rồi, đám dân nhỏ vẫn còn. Đúng là họ đã thành to và thành lãnh chúa... Không, phép so sánh không ổn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:7.1] Chương V. Trong đó lộ ra cái tai của một phụ nữ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:7.2] Bỗng nhiên, đang lúc tôi bận chuẩn bị và gọt giũa phát minh của mình, tôi hứng trọn một cơn gió lùa; lập tức ngã bệnh, và không chữa. Miếng cao dán còn ở trong óc; tôi mang theo mình cái ý tưởng ám ảnh của kẻ điên và người mạnh. Từ xa tôi thấy mình từ nền đất của đám đông bay lên và vút tới trời, như con đại bàng bất tử; và trước một cảnh tượng cao cả như thế, người ta đâu thể cảm thấy nỗi đau đang đâm mình. Hôm sau tôi nặng hơn; cuối cùng tôi cũng chữa, nhưng dở dang, không phương pháp, không cẩn thận, không kiên trì; đó là nguồn gốc của căn bệnh đưa tôi đến cõi vĩnh hằng. Quý vị đã biết tôi chết vào một ngày thứ Sáu, ngày xui xẻo, và tôi tin đã chứng minh rằng chính phát minh của tôi giết tôi. Có những chứng minh kém sáng sủa hơn mà không kém đắc thắng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:7.3] Tuy nhiên, chẳng phải không thể tôi leo được đến đỉnh một thế kỷ và có tên trên báo giữa những người sống lâu. Tôi khỏe mạnh và cường tráng. Giả sử thay vì đặt nền móng cho một phát minh dược phẩm, tôi đang gom các yếu tố của một thiết chế chính trị hay một cải cách tôn giáo. Cơn gió, thứ lấn át mọi tính toán của con người, ập đến, và thế là tiêu tan tất cả. Một hơi gió, vậy là hạt cát Cromwell của tôi. Số phận con người là thế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:7.4] Với suy nghĩ ấy tôi từ biệt người đàn bà, không dám nói là khôn ngoan hơn, nhưng chắc chắn xinh đẹp hơn mọi người cùng thời, người vô danh của chương đầu, người mà trí tưởng tượng giống như đàn cò sông Ilissos... Khi ấy bà năm mươi bốn tuổi, là một phế tích, một phế tích uy nghi. Bạn đọc hãy hình dung rằng chúng tôi đã yêu nhau, bà và tôi, nhiều năm trước, và một hôm, khi tôi đã ốm, tôi thấy bà hiện ra nơi cửa phòng ngủ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.1] Chương VI. Chimène, qui l'eut dit?—Rodrigue, qui l'eut cru? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.2] Tôi thấy bà hiện ra nơi cửa phòng ngủ, tái nhợt, xúc động, mặc đồ đen, và đứng đó chừng mười giây, không dám vào, hoặc bị ngăn lại bởi có một người đàn ông đang ở với tôi. Từ trên giường nơi nằm, tôi ngắm bà suốt lúc đó, quên mất nói một lời hay làm một cử chỉ. Đã hai năm chúng tôi không gặp; và giờ tôi thấy bà không phải như bà là, mà như bà đã là, như cả hai chúng tôi đã là, bởi một Hezekiah huyền bí đã khiến mặt trời lùi về những ngày trẻ. Mặt trời lùi, tôi rũ bỏ mọi khốn khó; và nắm bụi này, mà cái chết sắp rắc vào cõi vĩnh hằng của hư vô, đã mạnh hơn thời gian, kẻ hầu việc của cái chết. Chẳng dòng nước Tuổi trẻ nào sánh nổi với nỗi nhớ giản dị ấy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.3] Tin tôi đi, thứ đỡ tệ nhất là nhớ lại; đừng ai tin vào hạnh phúc hiện tại; trong nó có một giọt nước bọt của Cain. Khi thời gian đã trôi và cơn co thắt đã qua, khi ấy, chỉ khi ấy có lẽ ta mới hưởng được thật sự, vì trong hai thứ ảo tưởng ấy, thứ nào hưởng mà không đau thì hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.4] Cuộc gợi nhớ không kéo dài; thực tại thắng ngay; hiện tại đuổi quá khứ ra. Có thể tôi sẽ trình bày cùng bạn đọc ở một góc nào đó của cuốn sách này thuyết về các ấn bản của con người. Điều cần biết lúc này là Virgília,—bà tên là Virgília,—bước vào phòng, vững vàng, với vẻ trang nghiêm do y phục và tuổi tác ban cho, và đến bên giường tôi. Người lạ đứng dậy và đi ra. Đó là một gã tới thăm tôi mỗi ngày để nói chuyện hối suất, di dân, và sự cần thiết phát triển đường sắt; chẳng có gì thú vị hơn với một người hấp hối. Gã đi ra; Virgília vẫn đứng; một lúc lâu chúng tôi nhìn nhau không thốt một lời. Ai ngờ? Từ hai người yêu nhau cuồng nhiệt, hai cơn đam mê không dây cương, hai mươi năm sau chẳng còn gì ở đó; chỉ có hai trái tim héo, bị cuộc đời tàn phá và chán ngán nó, không biết có đều nhau không, nhưng dù sao cũng chán ngán. Virgília giờ có vẻ đẹp của tuổi già, một dáng nghiêm nghị và như người mẹ; bà đã đầy đặn hơn lần cuối tôi thấy bà, trong một ngày hội S. João ở Tijuca; và vì là loại người chịu được thời gian, đến giờ mới bắt đầu có vài sợi bạc xen vào tóc đen. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.5] —Em đi thăm người chết à? tôi nói.—Thôi đi, người chết! Virgília đáp, bĩu môi. Rồi sau khi siết tay tôi:—Em đang tính xem có tống được lũ ăn không ngồi rồi ra đường không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.6] Bà không còn cái vuốt ve đẫm nước mắt ngày xưa; nhưng giọng nói vẫn thân thiện và dịu dàng. Bà ngồi xuống. Tôi ở một mình trong nhà, chỉ có một người y tá; chúng tôi có thể nói chuyện mà không nguy hiểm. Virgília kể tôi nghe nhiều tin bên ngoài, kể một cách duyên dáng, với chút vị chua của lưỡi hay đàm tiếu, là muối của cuộc chuyện trò; còn tôi, sắp rời thế giới, cảm thấy một khoái cảm ma quỷ khi giễu nó, khi tự thuyết phục rằng mình chẳng bỏ lại gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.7] —Ý nghĩ gì kỳ vậy! Virgília ngắt lời, hơi giận. Coi chừng, em không quay lại nữa đâu. Chết! Ai rồi cũng phải chết, chỉ cần đang sống. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.8] Rồi bà nhìn đồng hồ: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.9] —Chúa ơi! ba giờ rồi. Em đi đây. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.10] —Đã? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.11] —Đã; mai hay mốt em sẽ tới. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.12] —Anh không biết có nên không, tôi đáp; người bệnh là gã độc thân và nhà không có phụ nữ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.13] —Em gái anh? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.14] —Sẽ đến ở vài ngày, nhưng không thể trước thứ Bảy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.15] Virgília suy nghĩ một lát, nhún vai và nói trang trọng: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.16] —Em già rồi! Chẳng ai để ý em nữa. Nhưng để khỏi ai dị nghị, em sẽ đến cùng Nhonhô. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.17] Nhonhô là một cử nhân, đứa con trai duy nhất của bà trong cuộc hôn nhân ấy, từ năm tuổi đã vô tình tiếp tay cho mối tình của chúng tôi. Hai ngày sau họ đến cùng nhau; và tôi thú nhận, thấy họ ở đó, trong phòng ngủ của tôi, tôi ngượng đến mức không đáp ngay những lời tử tế của chàng trai. Virgília đoán ra và bảo con: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.18] —Nhonhô, con đừng để ý ông bạn già ranh của chúng ta ở đó; ông ấy không muốn nói để người ta tưởng ông sắp chết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.19] Người con mỉm cười; tôi tin tôi cũng mỉm cười; và mọi chuyện kết thúc trong trò đùa thuần túy. Virgília điềm tĩnh và tươi tắn, có dáng của những cuộc đời không tì vết. Không một ánh nhìn đáng ngờ, không một cử chỉ nào có thể tố giác điều gì; một sự đều đặn của lời nói và tinh thần, một sự làm chủ bản thân, có vẻ hiếm và có lẽ đúng là hiếm. Khi chúng tôi tình cờ nhắc đến vài mối tình bất chính, nửa kín nửa lộ, tôi thấy bà nói với vẻ khinh miệt và chút phẫn nộ về người đàn bà đang được nhắc, vốn là bạn bà; còn người con thì hài lòng khi nghe lời lẽ xứng đáng và mạnh mẽ ấy, và tôi tự hỏi bọn diều hâu sẽ nói gì về chúng tôi, nếu Buffon sinh ra là diều hâu... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:8.20] Đó là lúc cơn mê sảng của tôi bắt đầu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.1] Chương VII. Cơn mê sảng [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.2] Theo tôi biết, chưa ai kể lại cơn mê sảng của riêng mình; tôi làm điều ấy, và khoa học sẽ cảm ơn tôi. Nếu bạn không thích ngẫm về những hiện tượng tinh thần này, cứ bỏ qua chương, đi thẳng vào chuyện kể. Nhưng dù ít tò mò đến đâu, tôi cũng xin nói rằng biết điều đã diễn ra trong đầu tôi suốt hai ba mươi phút là điều thú vị. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.3] Trước hết tôi mang hình một ông thợ cạo người Tàu, bụng phệ, khéo tay, đang cạo mặt cho một quan mandarin, kẻ trả công tôi bằng những cái véo và kẹo bánh: tính thất thường của quan mandarin. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.4] Ngay sau đó, tôi thấy mình biến thành cuốn Summa Theologica của thánh Thomas, in trong một tập, đóng bìa da dê thuộc, có khóa bạc và tranh in; ý này khiến thân thể tôi hoàn toàn bất động; và đến nay tôi còn nhớ rằng, vì hai bàn tay tôi là khóa cuốn sách, mà tôi khoanh chúng trên bụng, thì có người gỡ chúng ra (chắc chắn là Virgília), vì tư thế ấy gợi cho bà hình ảnh một xác chết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.5] Cuối cùng, trở lại hình người, tôi thấy một con hà mã tới, chộp lấy tôi. Tôi để mặc nó đưa đi, lặng thinh, không biết vì sợ hay tin, nhưng chẳng bao lâu cuộc chạy trở nên chóng mặt đến nỗi tôi dám hỏi nó, và khéo léo nói rằng chuyến đi dường như không có đích. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.6] —Anh nhầm rồi, con vật đáp, chúng ta đi tới nguồn gốc của các thế kỷ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.7] Tôi gợi ý rằng hẳn phải rất xa; nhưng con hà mã không hiểu tôi hoặc không nghe, nếu nó không giả vờ cả hai; và khi tôi hỏi nó, vì nó biết nói, rằng nó có phải hậu duệ của con ngựa của Achilles hay con lừa cái của Balaam không, nó đáp tôi bằng cử chỉ riêng của hai loài bốn chân ấy: vẫy tai. Phần tôi, tôi nhắm mắt và để mặc vận may. Giờ tôi chẳng ngại thú nhận rằng tôi cảm thấy chút nhột nhạt tò mò muốn biết nguồn gốc các thế kỷ nằm ở đâu, có bí ẩn như nguồn sông Nile không, và nhất là nó đáng giá hơn hay kém hơn sự hoàn tất của chính các thế kỷ ấy; toàn những suy nghĩ của một bộ óc bệnh. Vì đi với mắt nhắm, tôi không thấy đường; chỉ nhớ rằng cảm giác lạnh tăng theo hành trình, và có lúc tôi tưởng như đi vào vùng băng vĩnh cửu. Quả thật, tôi mở mắt và thấy con vật của tôi phi nước đại trên một đồng bằng trắng tuyết, với đôi ba ngọn núi tuyết, cây cỏ bằng tuyết, và nhiều con thú lớn bằng tuyết. Toàn là tuyết; một mặt trời tuyết thậm chí làm chúng tôi đông cứng. Tôi cố nói, nhưng chỉ càu nhàu ra được câu hỏi lo âu này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.8] —Ta đang ở đâu? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.9] —Chúng ta đã qua Eden rồi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.10] —Được; hãy dừng ở lều của Abraham. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.11] —Nhưng chúng ta đang đi lùi mà! con vật chở tôi đáp, nhạo. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.12] Tôi bối rối và choáng váng. Chuyến đi bắt đầu có vẻ nhàm chán và lố bịch, cái lạnh khó chịu, cách chở thô bạo, và kết quả không sờ thấy. Rồi—những suy tính của người bệnh—giả như chúng tôi tới được đích đã chỉ, chẳng phải không thể các thế kỷ, bực vì bị dò xét nguồn gốc, sẽ nghiền nát tôi giữa những móng vuốt, chắc cũng cổ xưa như chúng. Trong khi tôi nghĩ thế, chúng tôi vẫn nuốt đường, đồng bằng bay dưới chân, cho đến khi con vật dừng khựng, và tôi có thể nhìn quanh bình tĩnh hơn. Chỉ nhìn; tôi chẳng thấy gì ngoài màu trắng mênh mông của tuyết, lần này đã xâm cả bầu trời, vốn xanh cho đến lúc ấy. Có lẽ thỉnh thoảng hiện ra một hai cây to lớn, thô kệch, đung đưa trong gió những tàu lá rộng. Sự im lặng của miền ấy bằng sự im lặng của nấm mồ: người ta bảo sự sống của vạn vật đã đờ ra trước con người. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.13] Từ trên trời rơi xuống? tách ra từ đất? tôi không biết; chỉ biết một bóng khổng lồ, hình một người đàn bà, hiện ra trước tôi, nhìn tôi bằng đôi mắt rực như mặt trời. Mọi thứ nơi hình hài ấy mang cái bao la của những hình thể hoang dại, và mọi thứ vượt khỏi tầm hiểu của mắt người, vì các đường nét tan vào không khí, và cái tưởng là dày lại chỉ là quá trong suốt. Sững sờ, tôi không nói gì, không kịp thét một tiếng; nhưng sau một lúc, vốn ngắn, tôi hỏi bà là ai và tên gì; cái tò mò của cơn mê. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.14] —Ta tên là Thiên nhiên hay Pandora; ta là mẹ ngươi và là kẻ thù của ngươi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.15] Nghe đến chữ cuối, tôi hoảng sợ lùi lại một chút. Hình hài bật cười một tràng, tạo quanh chúng tôi hiệu ứng của cơn bão; cây cối vặn mình và một tiếng rên dài phá tan sự câm lặng của vạn vật bên ngoài. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.16] —Đừng sợ, bà nói, sự thù địch của ta không giết người; nó khẳng định mình chủ yếu qua sự sống. Ngươi sống: ta không muốn tai ương nào khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.17] —Tôi sống? tôi hỏi, bấm móng vào tay như để chắc rằng mình tồn tại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.18] —Phải, con giòi, ngươi sống. Đừng sợ mất cái giẻ rách là niềm kiêu hãnh của ngươi; ngươi còn nếm thêm vài giờ nữa bánh mì của đau đớn và rượu của khốn cùng. Ngươi sống: ngay lúc này khi ngươi đã loạn trí, ngươi sống; và nếu lương tri ngươi có một thoáng sáng suốt trở lại, ngươi sẽ nói ngươi muốn sống. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.19] Nói vậy, bóng hình duỗi tay, nắm tóc tôi và nhấc tôi lên không như nhấc một chiếc lông. Chỉ khi ấy tôi mới nhìn rõ gương mặt bà, khổng lồ. Không gì yên tĩnh hơn; không một cái nhăn dữ dội, không biểu lộ căm ghét hay hung tợn; nét duy nhất, chung, trọn vẹn là sự lãnh đạm vị kỷ, cái điếc muôn đời, ý chí bất động. Nếu bà có cơn giận, chúng nằm khóa trong tim. Đồng thời, trên gương mặt biểu cảm băng giá ấy lại có vẻ thanh xuân, sự pha trộn giữa sức mạnh và nhựa sống, trước nó tôi thấy mình là sinh vật yếu ớt và già nua nhất. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.20] —Ngươi hiểu ta chưa? bà nói, sau một lúc ngắm nhau. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.21] —Chưa, tôi đáp; mà tôi cũng không muốn hiểu bà; bà vô lý, bà là một truyện ngụ ngôn. Chắc tôi đang mơ, hoặc nếu quả tôi đã phát điên, thì bà chỉ là một quan niệm của kẻ loạn trí, tức là một thứ hão huyền mà lý trí vắng mặt không thể điều khiển hay sờ nắm. Thiên nhiên, bà ư? Thiên nhiên tôi biết chỉ là mẹ chứ không phải kẻ thù; không biến sự sống thành tai ương, cũng không mang gương mặt dửng dưng như mồ như bà. Và sao lại Pandora? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.22] —Vì ta mang trong túi những điều lành và những điều dữ, và điều lớn nhất trong tất cả, hy vọng, niềm an ủi của loài người. Ngươi run à? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.23] —Phải; ánh mắt bà làm tôi mê hoặc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.24] —Ta tin; ta không chỉ là sự sống; ta còn là cái chết, và ngươi sắp trả lại ta những gì ta cho ngươi mượn. Kẻ dâm đãng lớn, khoái lạc của hư vô đang đợi ngươi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.25] Khi chữ ấy vang lên như sấm trong thung lũng mênh mông đó, tôi tưởng nó là âm thanh cuối cùng đến tai tôi; tôi như cảm thấy mình tan rã đột ngột. Bấy giờ tôi nhìn bà bằng đôi mắt van nài, và xin thêm vài năm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.26] —Phút tội nghiệp! bà kêu. Ngươi muốn thêm vài khoảnh khắc sống để làm gì? Để nuốt rồi bị nuốt? Ngươi chưa chán cảnh tượng và cuộc đấu ư? Ngươi quá biết mọi thứ ta đã bày cho ngươi bớt hèn hay bớt khổ: rạng đông, nỗi sầu buổi chiều, sự yên ắng ban đêm, các cảnh sắc của đất, giấc ngủ, rốt cuộc, ơn huệ lớn nhất của tay ta. Ngươi còn muốn gì nữa, tên ngốc cao cả? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.27] —Chỉ sống, tôi không xin gì hơn. Ai đặt vào tim tôi lòng yêu sự sống này, nếu không phải bà? và nếu tôi yêu sự sống, sao bà lại tự đâm mình, giết tôi? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.28] —Vì ta không còn cần ngươi. Thời gian chẳng quan tâm phút đang qua, mà phút sắp tới. Phút sắp tới thì mạnh, vui, tưởng mang theo cõi vĩnh hằng, và mang theo cái chết, rồi chết như phút trước, nhưng thời gian vẫn còn. Ích kỷ, ngươi bảo? Phải, ích kỷ, ta không có luật nào khác. Ích kỷ, bảo tồn. Con báo giết con bê vì lý lẽ của con báo là nó phải sống, và nếu con bê mềm thì càng tốt: đó là quy chế phổ quát. Hãy lên và nhìn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.29] Nói vậy, bà đưa tôi lên đỉnh một ngọn núi. Tôi cúi mắt nhìn một sườn dốc, và trong một thời gian dài, qua màn sương, tôi chiêm ngưỡng một thứ duy nhất ở xa. Bạn đọc hãy tưởng tượng một sự thu nhỏ của các thế kỷ, và cuộc diễu hành của tất cả, mọi chủng tộc, mọi đam mê, sự náo loạn của các đế quốc, cuộc chiến của dục vọng và hận thù, sự tiêu diệt lẫn nhau của sinh vật và vạn vật. Cảnh tượng là thế, cảnh tượng chua xót và kỳ lạ. Lịch sử con người và trái đất mang một cường độ mà trí tưởng tượng lẫn khoa học đều không cho được, vì khoa học chậm hơn và tưởng tượng mơ hồ hơn, trong khi điều tôi thấy ở đó là sự cô đặc sống động của mọi thời. Để mô tả nó phải níu được tia chớp. Các thế kỷ diễu qua trong cơn lốc, thế mà, vì mắt của cơn mê là mắt khác, tôi thấy hết những gì đi qua trước mặt,—tai ương và lạc thú,—từ thứ gọi là vinh quang đến thứ gọi là khốn cùng, và tôi thấy tình yêu nhân lên khốn cùng, và thấy khốn cùng làm nặng thêm yếu đuối. Kìa lòng tham nuốt chửng, cơn giận bốc lửa, lòng đố kỵ chảy dãi, và cái cuốc và cây bút, ướt mồ hôi, và tham vọng, cái đói, hư vinh, u sầu, giàu sang, tình yêu, tất cả lắc con người như lắc cái lục lạc, cho đến khi phá nó thành một mảnh giẻ. Đó là những dạng khác nhau của một điều ác, khi thì cắn vào nội tạng, khi thì cắn vào tư tưởng, và muôn đời dạo quanh loài người trong chiếc áo hề sặc sỡ. Nỗi đau thỉnh thoảng nhường chỗ, nhưng nhường cho sự dửng dưng, một giấc ngủ không mộng, hoặc cho khoái lạc, một nỗi đau lai căng. Rồi con người, bị quất và nổi loạn, chạy trước định mệnh của vạn vật, đuổi theo một hình bóng mờ ảo và lẩn tránh, làm bằng những mảnh vụn, một mảnh không sờ thấy, mảnh khác khó tin, mảnh khác không nhìn thấy, tất cả khâu cẩu thả bằng cây kim tưởng tượng; và hình bóng ấy,—chẳng phải gì khác ngoài ảo vọng hạnh phúc,—hoặc trốn khỏi nó mãi, hoặc để người ta túm được vạt áo, và con người ôm nó vào ngực, và rồi nó cười, như nhạo báng, và biến mất, như ảo ảnh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.30] Ngắm bấy nhiêu tai ương, tôi không kìm được một tiếng kêu thống khổ, mà Thiên nhiên hay Pandora nghe thấy không phản đối cũng không cười; và không biết do quy luật rối loạn não nào, chính tôi lại bật cười,—một tiếng cười lệch nhịp và ngu ngốc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.31] —Bà có lý, tôi nói, chuyện vui đấy và đáng xem,—có lẽ đơn điệu,—nhưng đáng xem. Khi Job nguyền rủa ngày mình được thụ thai, là vì ông thèm được xem cảnh tượng này từ trên cao. Nào, Pandora, mở bụng ra, và tiêu hóa tôi đi; chuyện vui đấy, nhưng tiêu hóa tôi đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:9.32] Lời đáp là ép tôi mạnh mẽ nhìn xuống, và thấy các thế kỷ vẫn tiếp tục trôi qua, nhanh và hỗn loạn, các thế hệ chồng lên các thế hệ, kẻ buồn như người Do Thái lưu đày, kẻ vui như bọn trác táng của Commodus, và tất cả đều đúng hẹn nơi nấm mồ. Tôi muốn trốn, nhưng một sức mạnh bí ẩn giữ chân tôi; bèn tự nhủ:—“Được, các thế kỷ cứ trôi, thế kỷ của ta sẽ đến, và cũng sẽ qua, cho tới thế kỷ cuối cùng, nó sẽ giải mã cho ta cõi vĩnh hằng.” Và tôi dán mắt, tiếp tục nhìn các thời đại đến rồi đi, lúc ấy đã bình tĩnh và quả quyết, không rõ có cả vui nữa không. Có lẽ vui. Mỗi thế kỷ mang phần bóng và phần sáng của nó, phần thờ ơ và phần đấu tranh, chân lý và sai lầm, và đoàn hộ tống các hệ thống, ý tưởng mới, ảo tưởng mới; trong mỗi thế kỷ cây cỏ của một mùa xuân nảy mầm, rồi úa vàng, để trẻ lại về sau. Trong khi cuộc sống mang tính đều đặn của cuốn lịch như thế, thì lịch sử và văn minh được làm nên, và con người, trần trụi và không vũ khí, tự trang bị và mặc áo, dựng túp lều và cung điện, làng quê thô sơ và Thebes trăm cửa, tạo ra khoa học tìm tòi và nghệ thuật làm say mê, thành nhà hùng biện, thợ máy, triết gia, chạy khắp mặt địa cầu, chui vào bụng đất, lên tới tầng mây, cộng tác như vậy vào công trình bí ẩn mà nhờ đó nó giải trí cho nhu cầu của sự sống và nỗi u sầu của sự bơ vơ. Cái nhìn của tôi, chán ngán và lơ đễnh, cuối cùng thấy thế kỷ hiện tại đến, và sau nó các thế kỷ tương lai. Nó đến nhanh nhẹn, khéo léo, rung động, đầy tự mãn, hơi lan man, táo bạo, hiểu biết, nhưng rốt cuộc cũng khốn khổ như những thế kỷ đầu, và nó qua như vậy, và các thế kỷ khác qua như vậy, cùng tốc độ và cùng sự đơn điệu. Tôi tăng chú ý; dán mắt; rốt cuộc sắp thấy thế kỷ cuối cùng,—cuối cùng!; nhưng lúc ấy tốc độ đã nhanh đến mức vượt mọi hiểu biết; bên nó tia chớp cũng là một thế kỷ. Có lẽ vì thế mà các vật bắt đầu đổi chỗ; vật thì lớn lên, vật thì nhỏ đi, vật thì tan vào không khí; một màn sương phủ tất cả,—trừ con hà mã đã đưa tôi tới đó, mà cũng bắt đầu nhỏ lại, nhỏ lại, nhỏ lại, cho đến cỡ một con mèo. Quả nhiên là một con mèo. Tôi nhìn kỹ nó; đó là con mèo Sultão của tôi, đang chơi trước cửa phòng ngủ với một viên giấy... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.1] Chương VIII. Lý trí chống Điên rồ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.2] Bạn đọc hẳn đã hiểu rằng đó là Lý trí trở về nhà, và mời Điên rồ ra đi, kêu lên, với quyền hơn, những lời của Tartuffe: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.3] La maison est à moi, c'est à vous d'en sortir. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.4] Nhưng Điên rồ có tật cũ là say mê nhà người khác, nên hễ làm chủ được một nhà thì khó ai đuổi nó đi. Đó là tật; không bỏ được; từ lâu nó đã chai sạn xấu hổ. Giờ, nếu để ý đến vô số nhà nó chiếm, nhà thì chiếm luôn, nhà thì chiếm trong các mùa nóng của nó, ta sẽ kết luận rằng người lữ khách dễ mến này là nỗi kinh hoàng của các chủ nhà. Trong trường hợp của ta, trước cửa óc tôi gần như xảy ra một cuộc náo loạn, vì kẻ ngoại lai không chịu trao nhà, còn bà chủ không rời ý định lấy lại cái của mình. Cuối cùng, Điên rồ đã chịu bằng lòng một góc nhỏ trên gác xép. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.5] —Không, thưa bà, Lý trí đáp, tôi chán nhường gác xép cho bà rồi, chán và từng trải, điều bà muốn là từ gác xép lặng lẽ chuyển xuống phòng ăn, rồi phòng khách và những chỗ còn lại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.6] —Được rồi, cho tôi ở thêm một lúc, tôi đang lần theo một bí ẩn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.7] —Bí ẩn nào? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.8] —Hai, Điên rồ sửa; bí ẩn sự sống và bí ẩn cái chết; tôi chỉ xin mười phút. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.9] Lý trí bật cười. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.10] —Bà sẽ luôn chỉ như vậy... luôn chỉ như vậy... luôn chỉ như vậy... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:10.11] Nói đoạn, bà túm cổ tay Điên rồ và lôi ra ngoài; rồi bước vào và khóa cửa. Điên rồ còn rên vài lời van xin; còn gầm gừ vài cơn giận; nhưng chóng vỡ mộng, lè lưỡi ra, kiểu trêu chọc, rồi đi... đi mãi... Có lẽ nó sẽ đi cho tới tận thế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:11.1] Chương IX. Chuyển tiếp [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:11.2] Và giờ hãy xem tôi khéo léo, tinh xảo thế nào khi thực hiện sự chuyển tiếp lớn nhất của cuốn sách này. Xem nhé: cơn mê của tôi bắt đầu trước mặt Virgília; Virgília là tội lỗi lớn thời trẻ của tôi; không có thanh xuân mà không có thời thơ ấu; thơ ấu hàm ý sự ra đời; và thế là ta đến, không cần gắng sức, ngày 20 tháng Mười năm 1805, ngày tôi chào đời. Thấy chưa? Không một chỗ nối lộ ra, không gì làm xao nhãng sự chú ý thong thả của bạn đọc; không gì cả. Nhờ vậy cuốn sách có mọi lợi thế của phương pháp mà không có sự cứng nhắc của phương pháp. Quả thật đã đến lúc. Vì phương pháp, dù là thứ không thể thiếu, vẫn hay hơn khi không cà vạt, không dây đeo quần, hơi thoáng và buông thả, như người chẳng ngại cô hàng xóm bên kia đường, cũng chẳng ngại viên thanh tra khu phố. Cũng như hùng biện, có thứ chân thực và rung động, của một nghệ thuật tự nhiên và mê hoặc, và thứ khác cứng đơ, hồ bột, nhạt thếch. Ta đến ngày 20 tháng Mười. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.1] Chương X. Hôm ấy... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.2] Hôm ấy, cây nhà Cubas nở một đóa hoa duyên dáng. Tôi ra đời; bà Pascoela đón tôi vào tay, một bà đỡ nổi danh người Minho, tự hào đã mở cửa đời cho cả một thế hệ quý tộc. Không phải không thể cha tôi nghe bà tuyên bố thế; tuy vậy tôi tin chính tình phụ tử khiến ông thưởng bà hai đồng nửa dobra. Tắm rửa và quấn tã xong, tôi lập tức thành anh hùng của nhà chúng tôi. Ai cũng tiên đoán về tôi điều hợp khẩu vị mình nhất. Chú João tôi, viên sĩ quan bộ binh cũ, thấy tôi có chút cái nhìn của Bonaparte, điều cha tôi nghe mà buồn nôn; chú Ildefonso tôi, lúc ấy mới là linh mục thường, đánh hơi ra một kinh sĩ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.3] —Kinh sĩ là điều nó sẽ là, tôi không nói hơn kẻo thành ra kiêu căng; nhưng tôi chẳng ngạc nhiên nếu Chúa định cho nó một tòa giám mục... Phải, một tòa giám mục; không phải chuyện bất khả. Anh nghĩ sao, anh Bento? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.4] Cha tôi đáp mọi người rằng tôi sẽ là điều Chúa muốn; và nâng tôi lên không, như muốn trình tôi cho thành phố và thế giới; hỏi mọi người tôi có giống ông không, có thông minh, đẹp trai không... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.5] Tôi kể những điều ấy sơ lược, như đã nghe kể nhiều năm sau; phần lớn chi tiết của ngày nổi tiếng ấy tôi không biết. Tôi biết rằng hàng xóm đã đến hoặc sai người đến chúc mừng đứa bé mới sinh, và trong những tuần đầu có rất nhiều khách đến nhà. Không cỗ kiệu nào không làm việc; bao nhiêu áo casaca và quần ngắn được phủi bụi; nếu tôi không đếm những quà, những cái hôn, những lời trầm trồ, những lời chúc phúc, là vì nếu đếm, chương này sẽ không bao giờ hết, mà cần phải cho nó hết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.6] Lại nữa, tôi không nói được gì về lễ rửa tội của mình, vì chẳng ai kể gì về việc ấy, ngoài việc đó là một trong những lễ hội lộng lẫy nhất của năm sau, 1806; tôi được rửa tội ở nhà thờ S. Domingos, vào một ngày thứ Ba tháng Ba, ngày sáng, rực rỡ và trong, với cha đỡ đầu là đại tá Rodrigues de Mattos và phu nhân. Cả hai đều xuất thân từ những gia đình cổ miền Bắc và thật sự làm vinh dự dòng máu chảy trong huyết quản, ngày xưa đã đổ trong cuộc chiến với Hà Lan. Tôi tin tên cả hai là một trong những điều đầu tiên tôi học; và chắc tôi đọc chúng rất duyên, hoặc bộc lộ chút tài sớm, vì không có người lạ nào trước mặt mà người ta không bắt tôi đọc lại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.7] —Nhonhô, nói với các ông đây xem cha đỡ đầu con tên gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.8] —Cha đỡ đầu của con? là đại tá Paulo Vaz Lobo Cezar de Andrade e Souza Rodrigues de Mattos; mẹ đỡ đầu của con là bà Maria Luiza de Macedo Rezende e Souza Rodrigues de Mattos, kính thưa phu nhân. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.9] —Thằng bé nhà ông lanh lắm, những người nghe nhận xét. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.10] —Lanh lắm, cha tôi đồng ý; mắt ông đắm đuối vì kiêu hãnh, và ông xòe bàn tay lên đầu tôi, nhìn tôi hồi lâu, say mê, đầy tự mãn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:12.11] Lại nữa, tôi bắt đầu đi, không rõ khi nào, nhưng sớm hơn lệ. Có lẽ để thúc thiên nhiên, người ta bắt tôi sớm bám vào ghế, nắm vạt áo tôi, đưa cho tôi những chiếc xe gỗ nhỏ.—Một mình, một mình nè, nhonhô, tỳ nữ bảo tôi. Còn tôi, bị cuốn hút bởi cái lục lạc thiếc mà mẹ tôi lắc trước mặt, cứ tiến lên, ngã bên này, ngã bên kia; và tôi đi, có lẽ đi dở, nhưng đi, và tôi đã đi mãi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.1] Chương XI. Đứa trẻ là cha của người lớn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.2] Tôi lớn; trong chuyện này gia đình không can thiệp; tôi lớn tự nhiên, như hoa mộc lan và mèo lớn. Có lẽ mèo bớt tinh ranh, và chắc chắn hoa mộc lan bớt bồn chồn hơn tôi thời thơ ấu. Một nhà thơ nói đứa trẻ là cha của người lớn. Nếu đúng thế, ta hãy xem vài nét của đứa trẻ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.3] Từ năm tuổi tôi đã xứng đáng có biệt danh “thằng bé quỷ”; và thật ra nó chẳng là gì khác; tôi là một trong những đứa ác nhất thời mình, sắc sảo, vô ý, nghịch ngợm và bướng bỉnh. Chẳng hạn một hôm tôi đập vỡ đầu một nữ nô vì chị không cho tôi một thìa mứt dừa chị đang nấu, và không bằng lòng với việc ác, tôi bỏ một nắm tro vào nồi, và không thỏa với trò nghịch, tôi đi nói với mẹ rằng chính chị nô làm hỏng mứt “vì giận dỗi”; mà tôi mới sáu tuổi. Prudêncio, một thằng nhóc trong nhà, là con ngựa hằng ngày của tôi; nó chống tay xuống đất, nhận sợi dây dưới cằm làm dây cương, tôi leo lên lưng, tay cầm cái que, quất nó, quay trăm vòng bên này bên kia, và nó vâng lời,—đôi khi rên rỉ,—nhưng vâng lời không nói tiếng nào, hoặc nhiều lắm là một—“ái, nhonhô!”—mà tôi đáp:—“Câm miệng, đồ súc vật!”—Giấu mũ của khách, treo đuôi giấy lên người đứng đắn, giật bím tóc giả, véo cánh tay các bà đứng tuổi, và nhiều chiến công khác cùng loại, là những dấu hiệu của một bản tính khó dạy, nhưng tôi phải tin chúng cũng là biểu hiện của một tinh thần cường tráng, vì cha tôi rất ngưỡng mộ tôi; và nếu đôi khi ông quở trách trước mặt người, thì chỉ là hình thức: riêng tư ông hôn tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.4] Đừng kết luận từ đây rằng suốt phần đời còn lại tôi đi đập đầu người ta hay giấu mũ họ; nhưng ngoan cố, ích kỷ và có phần khinh người thì tôi có; nếu không dành thời gian giấu mũ họ, thì đôi lần tôi đã giật bím tóc giả của họ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.5] Ngoài ra, tôi say mê chiêm ngắm sự bất công của con người, nghiêng về chỗ giảm nhẹ nó, giải thích nó, phân loại nó từng phần, hiểu nó, không theo một khuôn mẫu cứng nhắc, mà tùy hoàn cảnh và nơi chốn. Mẹ tôi giáo huấn tôi theo kiểu bà, bắt tôi thuộc lòng vài điều răn và kinh; nhưng tôi cảm thấy, hơn cả các kinh, thần kinh và máu cai quản tôi, và quy tắc tốt mất đi tinh thần làm nó sống, để thành một công thức suông. Sáng, trước bữa cháo, và tối, trước khi ngủ, tôi xin Chúa tha thứ cho tôi, như tôi tha cho kẻ mắc nợ tôi; nhưng giữa sáng và tối tôi làm một việc ác lớn, và cha tôi, hết cơn náo động, vỗ nhẹ vào mặt tôi, và cười kêu lên: Ôi! đồ tinh quái! ôi! đồ tinh quái! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.6] Phải, cha tôi yêu tôi, ông có thứ tình yêu không công trạng ấy, chỉ là một xung động đơn giản và mạnh của máu thịt; tình yêu mà lý trí không cưỡng lại cũng không điều khiển. Mẹ tôi là một bà yếu đuối, ít óc nhiều tim, khá cả tin, ngoan đạo thành thật,—ở nhà dù xinh, và khiêm tốn dù giàu; sợ sấm sét và sợ chồng. Chồng là vị thần của bà trên đời. Từ sự cộng tác của hai con người đó sinh ra nền giáo dục của tôi, mà nếu có điều gì tốt, thì nhìn chung vẫn là hư hỏng, thiếu sót và có chỗ phủ định. Chú kinh sĩ của tôi đôi khi nhận xét với cha tôi, bảo ông cho tôi tự do nhiều hơn dạy dỗ, và thương yêu nhiều hơn uốn nắn; nhưng cha tôi đáp rằng ông áp dụng vào việc giáo dục tôi một hệ thống hoàn toàn cao hơn hệ thống thông thường; và như thế, không làm người anh bối rối, ông đã tự lừa mình. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.7] Mẹ tôi có một bóng sầu muộn, tôi thừa hưởng, như tôi thừa hưởng của cha tính tự phụ. Các cảnh đời càng tăng xu hướng tự nhiên của bà. Bà có quá nhiều tim, một sự nhạy cảm mong manh, đòi hỏi, ốm yếu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.8] Cùng với di truyền và giáo dục còn có tấm gương ngoại lai, môi trường gia đình. Ta đã xem cha mẹ; hãy xem các chú. Một người, João, là người lưỡi buông thả, đời phong tình, chuyện trò tục tĩu. Từ năm mười một tuổi ông bắt đầu cho tôi nghe các giai thoại, thật hay không, đều nhuốm tục tĩu hay nhơ bẩn. Ông không nể tuổi thiếu niên của tôi, như không nể áo chùng của anh mình; chỉ khác là người anh bỏ đi ngay khi ông rẽ vào đề tài hiểm hóc. Tôi thì không; tôi ở lại, ban đầu chẳng hiểu gì, sau hiểu, rồi thấy hay. Sau một thời gian, chính tôi tìm ông; và ông rất thích tôi, cho tôi kẹo, dẫn tôi đi dạo. Ở nhà, khi tôi đến ở vài ngày, chẳng ít lần tôi gặp ông ở cuối chácara, chỗ giặt, tán chuyện với các nữ nô đang đập quần áo; ở đó là cả chuỗi giai thoại, câu nói, câu hỏi, và tiếng cười rộ, mà không ai nghe được vì chỗ giặt rất xa nhà. Những chị da đen, quấn vải ngang bụng, vén váy lên một gang, kẻ trong bể, kẻ ngoài, cúi xuống đống đồ, đập, xát xà phòng, vắt, nghe và đáp những câu đùa của chú João, và thỉnh thoảng bình luận bằng câu này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.9] —Thánh giá, quỷ!... Ông sinhô João này là quỷ! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.10] Chú kinh sĩ khác hẳn. Ông rất khắc khổ và trong sạch; nhưng những đức ấy không làm nổi bật một tinh thần cao, chỉ bù cho một tinh thần tầm thường. Ông không phải người thấy phần cốt yếu của giáo hội; ông thấy mặt ngoài, trật tự, ưu tiên, áo lễ trắng, những cái khom mình. Ông thuộc về phòng thánh nhiều hơn về bàn thờ. Một chỗ trống trong nghi thức khiến ông bực hơn một vi phạm điều răn. Giờ, cách bao nhiêu năm, tôi không chắc ông có dễ tìm ra một đoạn Tertullian, hay trình bày không ngập ngừng lịch sử Kinh Tin Kính Nicaea; nhưng không ai, trong các lễ hát, biết rõ hơn số lượng và cách thức những cái cúi chào dành cho vị chủ lễ. Kinh sĩ là tham vọng duy nhất của đời ông; và ông nói thật lòng rằng đó là phẩm vị cao nhất ông có thể mong. Ngoan đạo, nghiêm khắc trong phong hóa, tỉ mỉ trong tuân giữ quy tắc, yếu đuối, rụt rè, cấp dưới, ông có vài đức tính, về đó ông là gương mẫu, nhưng hoàn toàn thiếu sức mạnh để gieo chúng vào, để áp đặt chúng lên người khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:13.11] Tôi không nói gì về dì bên mẹ, bà Emerenciana, mà thật ra là người có nhiều quyền nhất với tôi; bà khác hẳn những người kia; nhưng ở với chúng tôi không lâu, chừng hai năm. Những họ hàng khác và vài người thân thiết không đáng nhắc; chúng tôi không có đời sống chung, mà gián đoạn, với những khoảng cách rất lớn. Điều quan trọng là diện mạo chung của môi trường gia đình, và nó đã được chỉ ra đó,—tầm thường về tính cách, ưa vẻ ngoài rực rỡ, ồn ào, ý chí yếu đuối, thói bốc đồng thống trị, và những thứ còn lại. Từ đất ấy và phân ấy mới nảy ra đóa hoa này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.1] Chương XII. Một giai thoại năm 1814 [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.2] Nhưng tôi không muốn đi tiếp mà không kể vắn tắt một giai thoại thú vị năm 1814; tôi chín tuổi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.3] Napoleon, khi tôi sinh, đã ở trong toàn bộ huy hoàng của vinh quang và quyền lực; ông là hoàng đế và đã hoàn toàn chiếm được lòng ngưỡng mộ của người đời. Cha tôi, do ra sức thuyết phục người khác về quý tộc của chúng tôi, rốt cuộc tự thuyết phục chính mình, nuôi đối với ông một mối căm thuần túy tinh thần. Đó là lý do những cuộc tranh cãi gay gắt trong nhà, vì chú João tôi, không biết do tinh thần giai cấp hay đồng cảm nghề nghiệp, tha ở bạo chúa điều ông ngưỡng mộ ở viên tướng, chú linh mục tôi thì cứng rắn chống người Corse, các họ hàng khác chia phe; từ đó có tranh luận và cãi vã. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.4] Khi tin Napoleon thất bại lần đầu đến Rio de Janeiro, tất nhiên nhà tôi chấn động lớn, nhưng không châm chọc hay mỉa mai. Những kẻ bại trận, chứng kiến niềm vui công chúng, thấy im lặng thì đứng đắn hơn; vài người đi xa hơn và vỗ tay. Dân chúng, vui vẻ chân thành, không tiếc biểu lộ tình cảm với hoàng gia; có đèn đuốc, súng chào, Te-Deum, rước và tung hô. Những ngày ấy tôi xuất hiện với một thanh gươm nhỏ mới, cha đỡ đầu tặng ngày thánh Antonio; và, thẳng thắn, tôi quan tâm đến thanh gươm hơn việc Bonaparte đổ. Tôi chưa bao giờ quên hiện tượng ấy. Tôi chưa bao giờ thôi tự nhủ rằng thanh gươm nhỏ của ta bao giờ cũng lớn hơn thanh kiếm của Napoleon. Và nhớ cho, tôi nghe nhiều diễn văn khi còn sống, đọc nhiều trang ồn ào toàn ý lớn và lời lớn hơn, nhưng không hiểu sao, dưới đáy những tràng vỗ tay họ kéo từ miệng tôi, đôi khi lại vang lên ý nghĩ của người từng trải này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.5] —Thôi đi, mày chỉ lo cái gươm nhỏ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.6] Gia đình tôi không bằng lòng với chỗ đứng vô danh trong niềm vui chung; thấy cần thiết, thậm chí không thể thiếu, phải mừng việc hoàng đế bị truất ngôi bằng một bữa tiệc, và bữa tiệc phải lớn đến mức tiếng tung hô vọng tới tai Điện hạ, hoặc ít nhất tới tai các bộ trưởng của ngài. Nói là làm. Toàn bộ đồ bạc cũ thừa kế từ ông nội Luiz Cubas được đem xuống; khăn trải bàn Flandres, những chiếc bình lớn của Ấn Độ cũng ra hết; người ta giết một con heo thiến; đặt các nữ tu Ajuda làm mứt và mứt mộc qua; phòng ốc, cầu thang, chân đèn, đèn treo tường, những chụp đèn thủy tinh lớn, mọi thứ xa hoa kiểu cổ điển đều được rửa, chà, đánh bóng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.7] Đến giờ, một hội khách chọn lọc đã đông đủ: vị quan tòa do triều đình cử đến, ba bốn sĩ quan, vài thương nhân và văn nhân, nhiều viên chức trong chính quyền, người đi với vợ con, người đi một mình, nhưng ai cũng chung một ước muốn là chôn ký ức về Bonaparte vào diều một con gà tây. Đây không phải bữa tiệc mà là lễ Te-Deum; ít nhiều đó là lời của một văn nhân có mặt, ông Villaça, nhà ứng tác thơ lừng danh, người đã thêm vào các món của nhà một món ngon của các nàng thơ. Tôi nhớ như mới hôm qua cảnh ông đứng dậy, mái tóc dài thắt bím, áo lụa, ngọc lục bảo trên ngón tay, nhờ chú linh mục của tôi nhắc lại câu đề, nghe xong thì nhìn chằm chằm lên trán một bà, ho một tiếng, giơ bàn tay phải nắm lại, chỉ chừa ngón trỏ chỉ lên trần; và trong tư thế ấy, ông trả lại câu đề đã được diễn giải thành thơ. Không phải một bài mà ba bài; rồi ông thề với các thần của mình là không chịu dừng. Ông xin một câu đề, người ta đưa, ông diễn thơ ngay, rồi lại xin câu khác, câu khác nữa; đến nỗi một trong các bà có mặt không giấu nổi lòng thán phục. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.8] —Bà nói thế, Villaça khiêm tốn đáp, là vì bà chưa nghe Bocage như tôi đã nghe, hồi cuối thế kỷ, ở Lisboa. Thế mới là tài chứ! Dễ dàng làm sao! Thơ gì mà hay thế! Chúng tôi đấu nhau một hai giờ liền ở quán Nicola, đối đáp thơ giữa tiếng vỗ tay và tiếng hoan hô. Tài của Bocage lớn vô cùng! Mới hôm nọ bà công tước Cadaval cũng nói với tôi y như vậy... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.9] Và ba chữ cuối ấy, thốt ra với nhiều nhấn nhá, gây cho cả hội một cơn rùng mình thán phục và sững sờ. Thì ra con người giản dị, dễ gần ấy, ngoài chuyện đấu thơ với thi sĩ, còn trò chuyện với cả công tước phu nhân! Một Bocage và một Cadaval! Bên cạnh người như thế, các bà thấy mình thanh tao hẳn lên; đàn ông nhìn ông bằng con mắt kính trọng, một số bằng con mắt ganh tị, không ít người bằng con mắt hồ nghi. Còn ông cứ thế tiến lên, chất tính từ lên tính từ, trạng từ lên trạng từ, vắt kiệt mọi vần với bạo chúa và kẻ tiếm quyền. Lúc ấy đang đến món tráng miệng; chẳng ai còn nghĩ chuyện ăn. Giữa các bài thơ, một tiếng ồn vui vẻ nổi lên, tiếng chuyện của những cái bụng đã no; những ánh mắt, hoặc lờ đờ ướt át, hoặc tinh nhanh nóng rực, lúc uể oải, lúc nhảy nhót từ đầu này sang đầu kia chiếc bàn đầy bánh kẹo trái cây, chỗ này thơm cắt lát, chỗ kia dưa cắt múi, những lọ pha lê để lộ mứt dừa bào nhỏ, vàng như lòng đỏ trứng,—hay mật đen sệt, cách pho mát và khoai mỡ không xa. Thỉnh thoảng một tràng cười vui, rộng rãi, phóng khoáng, tiếng cười của người trong nhà, lại phá vỡ vẻ nghiêm trang chính trị của bữa tiệc. Giữa mối quan tâm lớn và chung, những mối quan tâm nhỏ và riêng cũng xôn xao. Các cô gái bàn nhau những khúc modinha sẽ hát với đàn harpsichord, điệu minuet và điệu solo kiểu Anh; cũng chẳng thiếu bà hứa sẽ múa vài nhịp, chỉ để cho thấy hồi bé mình từng vui chơi thế nào. Một người ngồi cạnh tôi đang báo cho người khác tin mới về lô nô lệ da đen sắp tới, theo thư ông nhận từ Loanda, một bức thư người cháu viết rằng đã mua xong chừng bốn mươi đầu người, và một bức khác nói rằng... Ông đang có cả hai trong túi, nhưng lúc ấy không thể đọc. Điều ông bảo đảm là chỉ riêng chuyến này, ta có thể tính ít nhất một trăm hai mươi người da đen. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.10] —Bép... bép... bép... Villaça vừa nói vừa vỗ hai bàn tay vào nhau. Tiếng ồn tắt đột ngột, như dàn nhạc bị chặn nhịp, mọi con mắt đổ về phía người ứng tác thơ. Ai ngồi xa thì khum tay sau tai để khỏi sót lời nào; phần đông, chưa nghe bài thơ đã sẵn nửa nụ cười tán thưởng, tầm thường và ngây thơ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.11] Còn tôi, tôi ngồi đó, lẻ loi và bị bỏ quên, đắm đuối nhìn một đĩa mứt hợp khẩu vị. Hết mỗi bài thơ tôi lại mừng, mong đó là bài cuối; nhưng không, món tráng miệng vẫn còn nguyên. Chẳng ai nhớ ra mà khai tiệc. Cha tôi, ngồi đầu bàn, nhấm nháp từng ngụm dài niềm vui của khách, thấy mình phản chiếu trong những gương mặt hớn hở, trong đĩa, trong hoa, mãn nguyện với sự thân tình nảy ra giữa những tâm hồn vốn xa cách, ảnh hưởng của một bữa ăn ngon. Tôi thấy hết, vì cứ đảo mắt từ đĩa mứt sang ông rồi từ ông về đĩa mứt, như xin ông dọn cho tôi; nhưng vô ích. Ông chẳng thấy gì; ông chỉ thấy chính mình. Và các bài thơ nối nhau, như những trận mưa rào, buộc tôi phải nuốt lại lòng thèm và lời xin. Tôi kiên nhẫn hết mức; mà hết mức cũng chẳng bao nhiêu. Tôi nhỏ giọng xin món ngọt; rồi gào, rồi hét, rồi giậm chân. Cha tôi, người có thể cho tôi cả mặt trời nếu tôi đòi, gọi một nô lệ dọn mứt cho tôi; nhưng đã muộn. Dì Emerenciana đã lôi tôi khỏi ghế và giao cho một nữ nô, mặc tôi kêu la giằng co. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.12] Tội của người ứng tác thơ chẳng gì khác: làm chậm món mứt và khiến tôi bị đuổi khỏi bàn. Thế là đủ để tôi nghĩ đến một cuộc trả thù, thế nào cũng được, miễn lớn và làm gương, miễn bằng cách nào đó khiến ông ta thành trò cười. Mà ông Villaça là người nghiêm trang đấy, điềm đạm và chậm rãi, bốn mươi bảy tuổi, có vợ có con. Cái đuôi giấy hay cái bím tóc giả không làm tôi hài lòng; phải là thứ gì tệ hơn. Tôi bắt đầu rình ông suốt buổi chiều còn lại, theo ông vào chácara, nơi mọi người kéo xuống đi dạo. Tôi thấy ông chuyện trò với bà Eusébia, em gái thiếu tá Domingues, một thiếu nữ to khỏe, nếu không đẹp thì cũng chẳng xấu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.13] —Tôi giận ông lắm, bà nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.14] —Vì sao? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.15] —Vì... tôi không biết vì sao... vì đó là số phận tôi... đôi khi tôi tin chết thì hơn... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.16] Họ đã bước vào một bụi cây nhỏ; chạng vạng; tôi theo sau. Villaça mang trong mắt những tia lửa của rượu và dục vọng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.17] —Để tôi yên, bà nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.18] —Không ai thấy chúng ta. Chết, thiên thần của anh? Ý nghĩ gì vậy! Em biết anh cũng sẽ chết... anh nói gì thế?... anh chết mỗi ngày, vì đam mê, vì nhớ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.19] Bà Eusébia đưa khăn lên mắt. Người ứng tác thơ lục trong trí nhớ một đoạn văn chương, và tìm được đoạn này, sau tôi kiểm lại thì là của một vở opera do nhà soạn opera gốc Do Thái viết: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.20] —Đừng khóc, em yêu; đừng để ngày rạng với hai bình minh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.21] Nói vậy; ông kéo bà về phía mình; bà cưỡng một chút, nhưng để mặc; hai gương mặt chạm nhau, và tôi nghe một tiếng nhẹ như không, một nụ hôn, nụ hôn rụt rè nhất trong các nụ hôn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.22] —Ông Villaça hôn bà Eusébia! tôi hét, chạy khắp chácara. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:14.23] Câu nói của tôi như một tiếng nổ; sự kinh ngạc làm mọi người đứng im; mắt đảo bên này bên kia; những nụ cười, những lời thì thầm trao nhau vụng trộm, các bà mẹ kéo con gái đi, viện cớ sương đêm. Cha tôi véo tai tôi, kín đáo, thực sự bực vì sự vô ý; nhưng hôm sau, bữa sáng, nhớ chuyện, ông lắc mũi tôi và cười:—Ôi! đồ tinh quái! ôi! đồ tinh quái! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:15.1] Chương XIII. Một bước nhảy [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:15.2] Giờ hãy chụm chân và nhảy một bước qua trường học, ngôi trường buồn tẻ, nơi tôi học đọc, viết, đếm, cho cốc đầu, nhận cốc đầu, và đi nghịch dại, khi thì trên đồi, khi thì ngoài bãi biển, bất cứ nơi nào thuận cho kẻ rảnh rỗi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:15.3] Thời ấy có cay đắng; có la mắng, trừng phạt, bài học khó và dài, và chẳng gì hơn, rất ít và rất nhẹ. Chỉ cái thước là nặng, mà dù vậy... Ôi cái thước, nỗi khiếp của những ngày thơ ấu của tôi, ngươi là cái compelle intrare mà một thầy già, xương xẩu và hói, dùng để nhồi vào óc tôi bảng chữ cái, ngữ âm, cú pháp, và điều gì ông biết nữa, cái thước thiêng liêng, bị người thời nay chửi rủa đến thế, ước gì tôi được ở dưới ách ngươi mãi, với linh hồn chưa râu, những dốt nát của tôi, và thanh gươm nhỏ của tôi, thanh gươm nhỏ năm 1814 ấy, vượt xa kiếm Napoleon! Rốt cuộc ngươi muốn gì, thầy cũ của tôi dạy chữ đầu đời? Bài thuộc lòng và nết ngồi trong lớp; không hơn không kém điều cuộc đời đòi, cuộc đời là thầy của những chữ cuối; chỉ khác ngươi, nếu làm tôi sợ, thì chưa bao giờ làm tôi giận. Tôi vẫn thấy ngươi bước vào lớp, với đôi dép da trắng, áo choàng, khăn trong tay, đầu hói lộ ra, râu cạo; thấy ngươi ngồi, thở phì, càu nhàu, hít một hơi thuốc đầu, rồi gọi chúng tôi lên học. Và ngươi làm thế suốt hai mươi ba năm, lặng lẽ, vô danh, đúng giờ, nhốt trong ngôi nhà nhỏ trên phố Piolho, không làm phiền đời bằng sự tầm thường của mình, cho tới ngày ngươi lặn sâu vào bóng tối, và chẳng ai khóc ngươi, trừ một ông già da đen,—không ai, kể cả tôi, người nợ ngươi những nét chữ đầu tiên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:15.4] Thầy tên Ludgero; tôi muốn viết cả tên thầy ra trên trang này: Ludgero Barata (barata là con gián),—một cái tên chẳng lành, làm đề tài trêu chọc muôn đời cho lũ trẻ. Một đứa trong bọn tôi, Quincas Borba, thì tàn nhẫn với ông già tội nghiệp ấy. Hai ba lần một tuần, nó lại để vào túi quần của thầy,—chiếc quần rộng xỏ chân,—hoặc trong ngăn bàn, hoặc cạnh lọ mực, một con gián chết. Nếu thầy gặp nó ngay trong giờ học, thầy giật nảy, đảo cặp mắt bốc lửa, gọi chúng tôi bằng những cái tên cuối cùng; chúng tôi là đồ ký sinh, đồ lang thang, đồ vô giáo dục, đồ thằng nhóc.—Đứa run, đứa gầm gừ; Quincas Borba thì cứ ngồi yên, mắt dán lên không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:15.5] Một đóa hoa, Quincas Borba. Chưa bao giờ trong thời thơ ấu, chưa bao giờ trong cả đời, tôi gặp đứa trẻ nào duyên dáng, sáng tạo và nghịch ngợm hơn. Nó là đóa hoa, không chỉ của trường, mà của cả thành phố. Mẹ nó, góa chồng, có chút của riêng, yêu con và nuông nó, giữ nó sạch sẽ, trang điểm, với một chú tiểu đồng lộng lẫy theo sau, chú tiểu đồng để chúng tôi trốn học, đi bắt tổ chim, hoặc đuổi thằn lằn trên đồi Livramento và Conceição, hoặc chỉ lang thang vu vơ, như hai thằng bất cần không việc làm. Và hoàng đế! Thật vui khi thấy Quincas Borba đóng hoàng đế trong lễ Chúa Thánh Thần. Vả lại, trong trò chơi trẻ con của chúng tôi, nó luôn chọn vai vua, bộ trưởng, tướng quân, một vị thế tối cao, bất cứ thứ gì. Thằng nghịch ngợm có phong độ, và nghiêm trang, một vẻ lộng lẫy nhất định trong dáng điệu, cử chỉ. Ai ngờ rằng... Hãy dừng bút; đừng chạy trước sự việc. Nhất là hãy trốn quá khứ xa xôi này, bị phủ, than ôi, bởi những cây thánh giá tang. Ta nhảy một bước tới năm 1822, năm độc lập chính trị của chúng ta, và là sự bị giam cầm cá nhân đầu tiên của tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:16.1] Chương XIV. Nụ hôn đầu [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:16.2] Tôi mười bảy tuổi; một chòm ria non làm tôi tự hào, tôi cố nuôi thành ria mép. Đôi mắt, sống động và quả quyết, là nét thật sự đàn ông của tôi. Vì tôi phô chút kiêu ngạo, không phân biệt rõ là một đứa trẻ có vẻ đàn ông, hay một người đàn ông có dáng đứa trẻ. Rốt cuộc, tôi là chàng trai đẹp, đẹp và táo bạo, bước vào đời trong ủng và đinh thúc ngựa, roi trong tay và máu trong huyết quản, cưỡi một con tuấn mã thần kinh, cứng cáp, nhanh, như con tuấn mã trong các bản ballad cổ, mà chủ nghĩa lãng mạn đi lôi từ lâu đài trung cổ để quăng ra những phố của thế kỷ chúng ta. Tệ hơn là họ làm nó kiệt sức đến mức phải vứt bên đường, nơi chủ nghĩa hiện thực tìm thấy nó, bị ghẻ lở và giòi bọ ăn, và, vì thương, đem nó vào sách của mình. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:16.3] Phải, tôi là chàng trai đẹp, thanh lịch, giàu có ấy; và dễ tưởng tượng rằng hơn một phụ nữ đã cúi vầng trán trầm tư trước tôi, hoặc ngước đôi mắt thèm muốn về tôi. Nhưng trong số tất cả, người chiếm tôi ngay là một... một... không biết có nên nói; cuốn sách này đoan chính, ít nhất trong ý định; trong ý định thì rất đoan chính. Nhưng thôi; hoặc nói tất cả hoặc không gì. Người chiếm tôi là một phụ nữ Tây Ban Nha, Marcela, “Marcela xinh đẹp”, như bọn trai thời ấy gọi. Và bọn trai có lý. Nàng là con gái một người làm vườn ở Asturias; chính nàng kể tôi, một hôm thật lòng, vì dư luận chấp nhận là nàng sinh bởi một văn nhân Madrid, nạn nhân cuộc xâm lăng của Pháp, bị thương, bị tù, bị bắn, khi nàng mới mười hai tuổi. Cosas de España. Dù cha là ai, văn nhân hay người làm vườn, sự thật là Marcela không có sự ngây thơ thôn dã, và khó hiểu nổi đạo lý của bộ luật. Nàng là cô gái tốt, nhanh nhẹn, không câu nệ, hơi bị trói bởi sự nghiêm khắc của thời, không cho nàng kéo lê những trò bốc đồng và cỗ xe berlinda trên phố; xa hoa, sốt ruột, thích tiền và thích trai trẻ. Năm ấy, nàng chết mê chết mệt một gã Xavier nào đó, người giàu và lao phổi,—một viên ngọc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:16.4] Tôi thấy nàng lần đầu ở Rocio Grande, đêm đèn đuốc, ngay khi tin tuyên bố độc lập lan ra, một lễ hội xuân, một bình minh của tâm hồn công chúng. Chúng tôi là hai chàng trai, dân chúng và tôi; chúng tôi từ thơ ấu ra, với mọi cuồng nhiệt của tuổi trẻ. Tôi thấy nàng bước ra từ một cỗ kiệu, duyên dáng và rực rỡ, thân hình thon, uốn lượn, một vẻ phóng túng, điều gì tôi chưa từng thấy ở những người đàn bà trong sạch. —Theo ta, nàng nói với tiểu đồng. Và tôi theo nàng, làm tiểu đồng như người kia, như thể lệnh dành cho tôi, tôi bước đi say đắm, rung động, đầy những bình minh đầu tiên. Giữa đường, họ gọi nàng “Marcela xinh đẹp”, tôi nhớ đã nghe cái tên ấy từ chú João, và tôi đứng lại, thú thật là choáng váng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:16.5] Ba ngày sau chú tôi hỏi tôi, bí mật, có muốn đi một bữa tối của các cô gái ở Cajueiros không. Chúng tôi đi; ở nhà Marcela. Xavier, với mọi nốt lao của mình, chủ trì bữa tiệc đêm, tôi ăn ít hoặc chẳng ăn gì, vì chỉ có mắt cho bà chủ nhà. Nàng Tây Ban Nha duyên dáng làm sao! Còn nửa tá phụ nữ khác,—tất cả là gái làng chơi—, xinh, đầy duyên, nhưng nàng Tây Ban Nha... Sự nhiệt tình, vài ngụm rượu, bản tính ngang ngạnh, bốc đồng, tất cả khiến tôi làm một việc duy nhất; ra tới cửa phố, tôi bảo chú đợi một lát, và tôi lên cầu thang lần nữa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:16.6] —Anh quên gì sao? Marcela hỏi, đứng ở chiếu nghỉ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:16.7] —Cái khăn tay. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:16.8] Nàng định mở đường cho tôi quay vào phòng; tôi nắm tay nàng, kéo nàng về phía mình, và hôn nàng. Tôi không biết nàng nói gì không, có la không, có gọi ai không; tôi chẳng biết gì; chỉ biết tôi lại xuống cầu thang, nhanh như cơn bão, và chập chờn như kẻ say. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.1] Chương XV. Marcela [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.2] Tôi mất ba mươi ngày để đi từ Rocio Grande đến trái tim Marcela, không còn cưỡi tuấn mã của dục vọng mù, mà cưỡi con lừa của kiên nhẫn, vừa ranh vừa bướng. Vì quả thật có hai cách chiếm ý muốn của đàn bà: cách mạnh bạo, như con bò của Europa, và cách dụ dỗ, như con thiên nga của Leda và trận mưa vàng của Danaë, ba phát minh của cha Zeus, vì lỗi thời nên được đổi thành con ngựa và con lừa. Tôi không kể những mưu mẹo tôi giăng, những lời nịnh, những lúc tin và sợ xen nhau, những cuộc chờ vô ích, hay các việc sơ bộ khác. Tôi bảo đảm với quý vị rằng con lừa xứng với tuấn mã,—con lừa của Sancho, thật sự là triết gia, đã đưa tôi tới nhà nàng, hết thời gian đã nêu; tôi xuống, vỗ vào mông nó và thả nó đi gặm cỏ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.3] Xúc động đầu tiên của tuổi trẻ tôi, ngươi ngọt ngào làm sao! Hẳn như, trong sáng thế Kinh Thánh, tác động của mặt trời đầu tiên. Bạn hãy tưởng tượng tác động của mặt trời đầu tiên ấy, rọi thẳng vào gương mặt một thế giới đang nở hoa. Thế đấy, bạn đọc thân mến, và nếu bạn từng mười tám tuổi, bạn hẳn nhớ cũng đúng như vậy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.4] Đam mê của chúng tôi, hay mối liên hệ, hay tên nào khác, tôi chẳng quan tâm tên, có hai giai đoạn; giai đoạn chấp chính và giai đoạn đế chế. Trong giai đoạn đầu, ngắn, Xavier và tôi cùng cai trị, mà ông ta chẳng bao giờ tin mình chia chính quyền Roma với tôi; nhưng khi cả tin không còn chống nổi bằng chứng, Xavier bỏ huy hiệu, và tôi thu mọi quyền lực vào tay; đó là giai đoạn caesar. Vũ trụ là của tôi; nhưng, than ôi! không phải miễn phí. Tôi phải gom tiền, nhân tiền, phát minh tiền. Trước hết tôi khai thác sự rộng rãi của cha; ông cho tôi mọi thứ tôi xin, không quở, không chậm, không lạnh; ông bảo mọi người tôi là chàng trai và ông cũng từng thế. Nhưng lạm dụng đến mức quá, ông hạn chế đôi chút sự thoải mái, rồi nhiều hơn, rồi nhiều hơn nữa. Bấy giờ tôi chạy đến mẹ, và xúi bà bớt chút gì, bà đưa tôi lén. Ít; tôi dùng biện pháp cuối: bắt đầu rút trên gia tài của cha, ký các cam kết, sẽ phải chuộc một ngày bằng lãi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.5] —Thật đấy, Marcela nói với tôi, khi tôi mang cho nàng một tấm lụa, một món trang sức; thật đấy, anh muốn cãi nhau với em... Chứ có ai làm thế... một món quà đắt như vậy... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.6] Và nếu là trang sức, nàng nói thế trong khi ngắm nó giữa các ngón, tìm ánh sáng tốt hơn, thử lên người, và cười, và hôn tôi với một sự lặp lại hăng hái và chân thành; nhưng, vừa phản đối, hạnh phúc tràn trong mắt nàng, và tôi thấy sung sướng khi thấy nàng như vậy. Nàng rất thích những đồng dobra vàng cũ của ta, và tôi mang cho nàng bao nhiêu có thể; Marcela gom tất cả vào một cái hộp sắt nhỏ, mà chìa khóa chẳng ai biết cất đâu; nàng giấu vì sợ nô lệ. Ngôi nhà nàng ở, ở Cajueiros, là của nàng. Đồ đạc chắc và tốt, bằng gỗ jacarandá chạm, và mọi đồ khác, gương, bình, bộ bát đĩa,—một bộ bát đĩa Ấn Độ rất đẹp, một vị thẩm phán tặng nàng. Bộ bát đĩa quỷ, ngươi đã giáng vào thần kinh tôi những cú đau. Tôi nói nhiều lần với chính bà chủ; không giấu nàng sự chán ghét của tôi với những thứ ấy và những tàn tích khác của các mối tình thuở trước. Nàng nghe tôi và cười, với vẻ trong sáng,—trong sáng và một thứ khác, mà thời ấy tôi chưa hiểu rõ; nhưng giờ, nhớ lại, tôi nghĩ đó là tiếng cười hỗn hợp, như của sinh vật sinh ra, chẳng hạn, từ một mụ phù thủy của Shakespeare và một thiên thần của Klopstock. Không biết tôi có nói rõ chưa. Và vì biết tin những cơn ghen muộn của tôi, nàng dường như thích khích thêm. Vì vậy một hôm, khi tôi không đưa được một chiếc vòng cổ nàng thấy ở tiệm kim hoàn, nàng đáp tôi rằng đó chỉ là đùa, rằng tình yêu của ta không cần cái kích thích tầm thường đến thế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.7] —Em không tha cho anh nếu anh có ý nghĩ tội nghiệp ấy về em, nàng kết, dọa tôi bằng ngón tay. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.8] Rồi lập tức, bất ngờ như con chim nhỏ, nàng xòe hai tay, ôm mặt tôi, kéo tôi về phía mình và làm một nét duyên, một cái nhăn mặt của trẻ con. Rồi, ngả trên ghế dài, tiếp tục nói về chuyện đó, đơn giản và thẳng thắn. Nàng sẽ không bao giờ cho phép ai mua tình cảm của mình. Nàng nhiều lần đã bán vẻ ngoài, nhưng thực tại, nàng giữ cho ít người. Chẳng hạn Duarte, thiếu úy Duarte, người nàng từng yêu thật lòng, hai năm trước, chỉ khó khăn mới đưa nàng được món gì có giá trị, như tôi; nàng chỉ nhận không ngần ngại những món quà rẻ, như cây thánh giá vàng ông tặng một lần, dịp lễ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.9] —Cây thánh giá này... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.10] Nói vậy, nàng thọc tay vào ngực, lôi ra một cây thánh giá vàng mảnh, buộc vào sợi ruy băng xanh và treo trên cổ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.11] —Nhưng cây thánh giá ấy, tôi nhận xét, em chẳng bảo anh là cha em... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.12] Marcela lắc đầu với vẻ thương hại: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.13] —Anh không hiểu là em nói dối sao, em nói thế để anh khỏi buồn? Lại đây, chiquito, đừng ngờ vực em như thế... Em yêu người khác; thì sao, nếu đã hết? Một ngày, khi chúng ta chia tay... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.14] —Đừng nói thế! tôi kêu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.15] —Mọi thứ đều hết! Một ngày... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.16] Nàng không nói hết; một tiếng nấc bóp nghẹt giọng; nàng duỗi tay, nắm tay tôi, ép tôi vào ngực, và thì thầm bên tai tôi:—Không bao giờ, không bao giờ, tình yêu của em! Tôi cảm ơn nàng bằng đôi mắt ướt. Hôm sau tôi mang cho nàng chiếc vòng cổ nàng đã từ chối. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.17] —Để em nhớ đến anh, khi chúng ta chia tay, tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.18] Marcela đầu tiên im lặng phẫn nộ; rồi làm một cử chỉ tuyệt đẹp: định ném chiếc vòng ra phố. Tôi giữ tay nàng; xin nàng đừng làm tôi mất mặt thế, hãy giữ món trang sức. Nàng mỉm cười và giữ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.19] Dù vậy, nàng trả tôi đủ đầy những hy sinh; rình những ý nghĩ sâu kín nhất của tôi; không có mong muốn nào mà nàng không chạy đến bằng cả tâm hồn, không gắng sức, như một quy luật của lương tâm và nhu cầu của trái tim. Mong muốn chẳng bao giờ hợp lý, mà là bốc đồng thuần túy, trò trẻ con, muốn thấy nàng ăn mặc kiểu nào đó, với những đồ trang trí nọ kia, áo này chứ không áo kia, đi dạo hay việc tương tự, và nàng chiều tất cả, tươi cười và ríu rít. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.20] —Anh đúng là ông hoàng Ả Rập, nàng bảo tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:17.21] Và đi mặc áo, ren, hoa tai, với sự vâng lời đáng yêu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:18.1] Chương XVI. Một suy nghĩ vô luân [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:18.2] Tôi nảy ra một suy nghĩ vô luân, đồng thời là một sự sửa văn phong. Tôi nghĩ đã nói, ở chương XIII, rằng Marcela chết mê chết mệt Xavier. Nàng không chết, nàng sống. Sống không như chết, mọi thợ kim hoàn trên đời đều khẳng định, những người rất rành ngữ pháp. Các ông thợ kim hoàn tốt, tình yêu sẽ ra sao nếu không có đồ trang sức lặt vặt và món mua chịu của các ông? Một phần ba hoặc một phần năm thương mại phổ quát của các trái tim. Đây là suy nghĩ vô luân tôi định nói, còn tối nghĩa hơn là vô luân, vì chẳng ai hiểu rõ tôi muốn nói gì. Điều tôi muốn nói là vầng trán đẹp nhất thế giới không kém đẹp nếu được vòng trang sức đá quý ôm lấy; không kém đẹp, không kém được yêu. Marcela chẳng hạn, vốn khá xinh, Marcela đã yêu tôi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.1] Chương XVII. Về cái xà đu và những thứ khác [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.2] ... Marcela yêu tôi mười lăm tháng và mười một conto réis; không kém. Cha tôi, ngay khi ngửi thấy mười một conto, giật mình thực sự; thấy chuyện vượt ranh giới của một sự bốc đồng tuổi trẻ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.3] —Lần này, ông nói, con sẽ sang châu Âu; con sẽ học một trường Đại học, có lẽ Coimbra; ba muốn con thành người đứng đắn chứ không phải kẻ lang thang trộm cắp. Và khi tôi làm cử chỉ ngạc nhiên:—Trộm cắp, đúng thế đấy; đứa con làm thế này với ba không là gì khác... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.4] Ông rút từ túi những giấy nợ của tôi, ông đã chuộc, và vẩy vào mặt tôi;—Thấy chưa, đồ ranh? Một chàng trai phải giữ gìn tên của người nhà như thế sao? Con nghĩ ba và ông bà con kiếm tiền ở sòng bạc hay lang thang ngoài phố? Đồ phá gia! Lần này hoặc con có óc, hoặc con chẳng còn gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.5] Ông giận dữ; nhưng giận đã được tiết chế và ngắn. Tôi nghe ông im lặng, và không chống lệnh đi như những lần trước; tôi nhai ý định đem Marcela theo. Tôi đến chỗ nàng; trình bày khủng hoảng và đề nghị. Marcela nghe tôi, mắt nhìn lên không, không đáp ngay; khi tôi nài, nàng bảo ở lại, không thể sang châu Âu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.6] —Sao không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.7] —Em không thể, nàng nói với vẻ đau buồn; em không thể đi hít thứ không khí ấy, chừng nào còn nhớ người cha tội nghiệp bị Napoleon giết... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.8] —Cha nào: người làm vườn hay người luật sư? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.9] Marcela cau trán, ngân nga một khúc seguidilla qua kẽ răng; rồi than nóng, và gọi mang một cốc aluá. Tỳ nữ mang vào, trên khay bạc, vốn thuộc mười một conto của tôi. Marcela lịch sự mời tôi; câu đáp của tôi là đập tay vào cốc và khay; chất lỏng đổ lên lòng nàng, chị da đen thét lên, tôi quát chị đi ra. Còn lại hai người, tôi trút hết tuyệt vọng của tim; bảo nàng là quái vật, chưa bao giờ yêu tôi, để tôi hạ mình mọi chuyện mà chẳng có ít nhất cái cớ thành thật; tôi gọi nàng nhiều tên xấu, làm nhiều cử chỉ lố bịch. Marcela cứ ngồi, gõ móng vào răng, lạnh như tảng cẩm thạch. Tôi có cơn muốn bóp cổ nàng, ít nhất làm nhục nàng, bắt nàng quỳ dưới chân. Có lẽ tôi định làm; nhưng hành động đổi sang khác; chính tôi quăng mình dưới chân nàng, ăn năn và van xin; tôi hôn chân nàng, nhắc những tháng hạnh phúc cô đơn của chúng ta, lặp lại những cái tên thân yêu thuở trước, ngồi dưới đất, đầu giữa hai gối nàng, siết chặt tay nàng; thở dốc, mất trí, tôi khóc xin nàng đừng bỏ tôi... Marcela nhìn tôi vài khoảnh khắc, cả hai lặng im, cho tới khi nàng nhẹ nhàng đẩy tôi ra và, với vẻ chán ngán: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.10] —Đừng làm em phiền, nàng nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.11] Nàng đứng dậy, phủi chiếc áo còn ướt, và đi về phía phòng ngủ.—Không! tôi hét; em không được vào... anh không muốn... Tôi sắp chộp lấy nàng: muộn rồi; nàng đã vào và khóa cửa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.12] Tôi ra, điên dại; tôi mất hai giờ chết chóc lang thang những khu xa nhất và vắng nhất, nơi khó ai tìm thấy tôi. Tôi nhai nỗi tuyệt vọng với một thứ thèm ăn bệnh hoạn; gợi lại những ngày, những giờ, những khoảnh khắc mê cuồng, lúc thì thích tin chúng vĩnh cửu, mọi điều ấy chỉ là cơn ác mộng, lúc thì, tự lừa mình, cố vứt chúng khỏi mình như gánh nặng vô dụng. Rồi tôi quyết định xuống tàu ngay để chia đời mình làm hai nửa, và thích thú với ý nghĩ rằng Marcela, biết tôi đi, sẽ day dứt vì nhớ và hối hận. Rằng nàng đã yêu tôi, con bé khờ, hẳn phải cảm thấy điều gì, một kỷ niệm nào, như với thiếu úy Duarte... Lúc ấy, chiếc răng ghen cắm vào tim tôi; và cả thiên nhiên kêu với tôi rằng phải đem Marcela theo. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.13] —Bằng mọi giá... bằng mọi giá... tôi nói, nện nắm đấm vào không khí. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.14] Cuối cùng, tôi có ý tưởng cứu rỗi... Ôi! xà đu của tội lỗi tôi, xà đu của những quan niệm tối nghĩa! Ý tưởng cứu rỗi làm việc trong đó, như ý tưởng cao dán (chương II.). Chẳng gì khác ngoài làm nàng mê hoặc, mê hoặc thật nhiều, làm nàng lóa mắt, cuốn nàng đi; tôi nhớ ra xin nàng bằng cách cụ thể hơn lời van. Tôi không đo hậu quả; viện đến một khoản vay cuối cùng; đến phố Ourives, mua món trang sức đẹp nhất thành phố, ba viên kim cương lớn, gắn vào một chiếc lược ngà; chạy đến nhà Marcela. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.15] Marcela đang nằm trên võng, cử chỉ mềm và mệt, một chân thõng, thấy bàn chân nhỏ đi tất lụa, tóc xõa, đổ, ánh nhìn yên và buồn ngủ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.16] —Đi với anh, tôi nói, anh đã có phương tiện... chúng ta có nhiều tiền, em sẽ có mọi thứ em muốn... Này, cầm đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.17] Và tôi cho nàng xem chiếc lược kim cương. Marcela giật nhẹ; con ngươi rực như của con diều hâu đói; nàng nhổm nửa người, chống một khuỷu tay, nhìn chiếc lược vài khoảnh khắc ngắn; rồi rút mắt đi; nàng đã tự chủ. Bấy giờ tôi đưa tay vào tóc nàng, gom lại, vội quấn, ứng biến một búi, chẳng chăm chút gì, và kết thúc bằng chiếc lược kim cương; tôi lùi lại, lại gần, chỉnh các lọn, hạ xuống một bên, tìm chút đối xứng trong cái hỗn độn ấy, tất cả với sự tỉ mỉ và âu yếm của người mẹ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.18] —Xong, tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.19] —Đồ điên! đó là câu đáp đầu của nàng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.20] Câu thứ hai là kéo tôi về phía mình, và trả hy sinh của tôi bằng một nụ hôn, nồng nhất trong tất cả. Rồi nàng gỡ chiếc lược, ngắm chất liệu và nét chạm, thỉnh thoảng nhìn tôi, lắc đầu, với vẻ trách: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.21] —Trời anh! nàng nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.22] —Em đi với anh không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.23] Marcela suy nghĩ một lát. Tôi không thích vẻ nàng đảo mắt từ tôi sang tường, từ tường sang món trang sức; nhưng mọi ấn tượng xấu tan khi nàng quả quyết đáp: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.24] —Đi. Anh xuống tàu khi nào? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.25] —Hai ba ngày nữa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.26] —Em đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:19.27] Tôi quỳ cảm ơn. Tôi đã tìm lại Marcela của những ngày đầu, và nói với nàng; nàng mỉm cười, và đi cất món trang sức, trong khi tôi xuống thang. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:20.1] Chương XVIII. Hình ảnh ở hành lang [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:20.2] Cuối cầu thang, ở cuối hành lang tối, tôi đứng lại vài khoảnh khắc để thở, sờ mình, gọi những ý tưởng tản mác, rốt cuộc định thần giữa bao cảm giác sâu và trái ngược. Tôi thấy hạnh phúc. Chắc chắn những viên kim cương làm hạnh phúc tôi hơi nhiễm; nhưng cũng chắc rằng một phụ nữ đẹp hoàn toàn có thể yêu người Hy Lạp và quà của họ. Và tôi tin Marcela tốt của tôi; có thể có khuyết điểm, nhưng nàng yêu tôi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:20.3] —Một thiên thần! tôi lẩm bẩm, nhìn lên trần hành lang. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:20.4] Và ở đó, như nhạo báng, tôi thấy ánh mắt Marcela, ánh mắt mà lúc trước đã cho tôi một bóng ngờ vực, lóe từ trên một cái mũi, vừa là mũi của Bakbarah vừa là mũi của tôi. Chàng người yêu tội nghiệp của Nghìn lẻ một đêm! Tôi thấy chàng ngay đó chạy theo vợ viên vizir, dọc hành lang, nàng vẫy chàng bằng sự chiếm hữu, và chàng chạy, chạy, chạy, cho tới con đường dài, nơi chàng ra phố, nơi mọi thợ làm yên la ó và đánh chàng. Bấy giờ tôi tưởng hành lang của Marcela là con đường dài, và phố là phố Baghdad. Quả vậy, nhìn ra cửa, tôi thấy trên vỉa hè ba thợ làm yên, một mặc áo chùng, một mặc livrê, một mặc thường phục, cả ba vào hành lang, nắm tay tôi, nhét tôi vào một cỗ xe sege, cha tôi bên phải, chú kinh sĩ bên trái, người livrê ở ghế ngồi, và đưa tôi tới nhà viên giám đốc cảnh sát, rồi tôi bị chuyển lên một thuyền galera sẽ đi Lisboa. Hãy tưởng tượng tôi có kháng cự; nhưng mọi kháng cự đều vô ích. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:20.5] Ba ngày sau tôi ra khơi, rũ rượi và câm lặng. Tôi thậm chí không khóc; tôi có một ý tưởng ám ảnh... Đồ ý tưởng ám ảnh đáng nguyền! Lúc ấy ý tưởng của tôi là lao xuống đại dương, lặp tên Marcela. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.1] Chương XIX. Trên tàu [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.2] Chúng tôi là mười một hành khách, một người điên, đi cùng vợ, hai chàng trai đi dạo, bốn thương nhân và hai người hầu. Cha tôi gửi gắm tôi cho tất cả, bắt đầu từ thuyền trưởng, người thật ra có nhiều việc phải lo cho mình, vì ngoài ra còn mang vợ lao phổi giai đoạn cuối. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.3] Tôi không biết thuyền trưởng có nghi ngờ gì về dự án u ám của tôi không, hay cha tôi dặn ông; tôi chỉ biết ông không rời mắt khỏi tôi; gọi tôi đi khắp nơi. Khi không ở với tôi được, ông đưa tôi tới chỗ vợ. Người vợ hầu như luôn nằm trên một chiếc cáng thấp, ho nhiều, và bảo đảm sẽ chỉ cho tôi những vùng quanh Lisboa. Bà không gầy, bà trong suốt; không thể không chết trong một giờ nào đó. Thuyền trưởng giả vờ không tin cái chết sắp tới, có lẽ để tự lừa mình. Tôi chẳng biết hay nghĩ gì. Số phận một người đàn bà lao phổi giữa đại dương thì liên quan gì đến tôi? Thế giới với tôi là Marcela. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.4] Một đêm, ngay cuối tuần đầu, tôi thấy dịp thích hợp để chết. Tôi lên cẩn thận, nhưng gặp thuyền trưởng, đứng bên lan can, mắt dán chân trời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.5] —Có bão à? tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.6] —Không, ông đáp, giật mình; không; tôi ngắm vẻ lộng lẫy của đêm. Xem; thật như trên trời! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.7] Lối nói trái với con người, khá thô và dường như xa lạ với những cách nói cầu kỳ. Tôi nhìn ông; ông có vẻ nếm sự ngạc nhiên của tôi. Sau vài giây, ông nắm tay tôi và chỉ mặt trăng, hỏi sao tôi không làm một bài ode cho đêm; tôi đáp tôi không phải thi sĩ. Thuyền trưởng càu nhàu gì đó, bước hai bước, thọc tay vào túi, rút một mảnh giấy rất nhàu; rồi, dưới ánh đèn lồng, đọc một bài ode kiểu Horace về tự do của đời thủy thủ. Thơ của ông. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.8] —Thế nào? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.9] Tôi không nhớ đã nói gì với ông; nhớ rằng ông siết tay tôi rất mạnh và cảm ơn rối rít; ngay sau đó ông ngâm tôi nghe hai bài sonnet; sắp ngâm bài nữa thì người ta đến gọi từ phía vợ ông.—Tôi đến, ông nói; và ngâm tôi bài sonnet thứ ba, chậm rãi, với tình yêu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.10] Tôi còn lại một mình; nhưng nàng thơ của thuyền trưởng đã quét khỏi tinh thần tôi những ý nghĩ xấu; tôi chọn ngủ, là cách chết tạm. Hôm sau, chúng tôi thức dậy dưới một cơn bão làm mọi người sợ, trừ người điên; ông ta bắt đầu nhảy, nói rằng con gái ông sai người đến rước, bằng một cỗ berlinda; cái chết của một cô con gái là nguyên nhân của chứng điên. Không, tôi sẽ không bao giờ quên dáng ghê tởm của người đàn ông tội nghiệp, giữa tiếng ồn của người và tiếng hú của cơn cuồng phong, ngân nga và nhảy, mắt lồi khỏi mặt, tái, tóc dựng, rối. Có lúc ông dừng, giơ lên không đôi tay xương, làm những chữ thập bằng ngón tay, rồi hình bàn cờ, rồi những vòng, và cười rất nhiều, tuyệt vọng. Người vợ không còn chăm ông được; chìm trong nỗi sợ chết, bà tự cầu nguyện mọi thánh trên trời. Cuối cùng, bão dịu sau nhiều giờ; và tôi thú nhận đó là một sự giải trí tuyệt vời cho cơn bão trong tim tôi. Tôi, kẻ đang tính đi gặp cái chết, không dám nhìn nó khi nó đến gặp tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.11] Bão dịu, thuyền trưởng đến hỏi tôi có sợ không, có nguy hiểm không, có thấy cảnh tượng hùng vĩ không; tất cả với mối quan tâm của người bạn. Tự nhiên chuyện trò xoay về đời biển; thuyền trưởng hỏi tôi có thích thơ điền viên của dân chài không; tôi ngây thơ đáp không biết nó là gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.12] —Rồi anh sẽ thấy, ông đáp. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.13] Và ông ngâm tôi một bài thơ nhỏ, rồi bài khác,—một khúc egloga,—và cuối cùng năm bài sonnet, kết thúc hôm ấy cuộc tâm sự văn chương. Hôm sau, trước khi ngâm gì, thuyền trưởng giải thích với tôi rằng chỉ vì lý do nghiêm trọng ông mới theo nghề biển, vì bà nội muốn ông làm linh mục, và thật ông có chút chữ Latin; ông không thành linh mục, nhưng không thôi làm thi sĩ, là thiên chức tự nhiên của ông; và để chứng minh thiên chức, ông ngâm ngay tại chỗ một trăm câu. Tôi để ý một hiện tượng: cử chỉ ông dùng khiến tôi có lần bật cười; nhưng thuyền trưởng, khi ngâm, nhìn vào trong mình đến nỗi chẳng thấy cũng chẳng nghe gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.14] Các ngày trôi, và nước, và thơ, và cùng với chúng đời người vợ cũng trôi. Sắp hết rồi. Một hôm, ngay sau bữa sáng, thuyền trưởng bảo tôi có lẽ người bệnh không qua nổi tuần. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.15] —Đã! tôi kêu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.16] —Đêm qua bà rất tệ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.17] Tôi đi thăm bà; thấy, quả thật, gần hấp hối, nhưng vẫn nói chuyện nghỉ vài ngày ở Lisboa, trước khi đi cùng tôi tới Coimbra, vì bà định đưa tôi tới Đại học. Tôi rời bà, thương tâm; thấy người chồng đang nhìn những con sóng, đến chết nơi mạn tàu, và tôi tìm cách an ủi; ông cảm ơn, kể tôi chuyện tình của mình, khen sự chung thủy và tận tụy của vợ, nhắc những bài thơ ông làm cho bà, và ngâm cho tôi. Lúc ấy người ta đến gọi ông từ phía bà; cả hai chạy; là một cơn khủng hoảng. Ngày ấy và hôm sau tàn nhẫn; ngày thứ ba là ngày chết; tôi trốn cảnh tượng, ghê. Nửa giờ sau tôi gặp thuyền trưởng, ngồi trên một cuộn dây, đầu trong tay; tôi nói vài lời an ủi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.18] —Bà mất như một vị thánh, ông đáp; và, để những lời ấy khỏi bị coi là yếu đuối, ông đứng dậy ngay, lắc đầu, và nhìn chân trời, với một cử chỉ dài và sâu.—Nào, ông tiếp, ta hãy giao bà cho nấm mồ không bao giờ mở lại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.19] Thật vậy, vài giờ sau, thi hài bị ném xuống biển, với nghi lễ thường lệ. Nỗi buồn làm mọi gương mặt héo; gương mặt người góa mang vẻ của một mỏm đá bị sét bổ nứt. Im lặng lớn. Sóng mở bụng, đón di hài, khép lại,—một nếp nhăn nhẹ,—và thuyền đi. Tôi ở lại vài phút, ở đuôi tàu, mắt hướng điểm mơ hồ ấy của biển nơi còn lại một người trong chúng ta... Tôi từ đó đến thuyền trưởng, để làm ông khuây. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.20] —Cảm ơn, ông bảo tôi, hiểu ý định; hãy tin tôi sẽ không bao giờ quên những giúp đỡ tốt của anh. Chính Chúa sẽ trả cho anh. Leocádia tội nghiệp! em sẽ nhớ đến chúng ta trên trời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.21] Ông lau bằng tay áo một giọt nước mắt phiền; tôi tìm một đường rẽ trong thơ, niềm đam mê của ông. Tôi nói với ông về những bài ông đã đọc cho tôi, và đề nghị in chúng. Mắt thuyền trưởng sáng lên một chút.—Có lẽ tôi nhận, ông nói; nhưng không biết... thơ rất yếu. Tôi thề không; xin ông gom lại và đưa tôi trước khi lên bờ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.22] —Leocádia tội nghiệp! ông lẩm bẩm không đáp lời xin. Một xác chết... biển... trời... con tàu... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.23] Hôm sau ông đến đọc tôi một bài thơ điếu mới soạn, trong đó nhắc hoàn cảnh cái chết và việc chôn vợ; ông đọc với giọng thật sự xúc động, tay run; cuối cùng hỏi tôi thơ có xứng với kho báu ông đã mất không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.24] —Xứng, tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.25] —Có thể không có thi hứng, ông cân nhắc, một lúc sau, nhưng không ai chối cảm xúc của tôi, nếu không phải chính cảm xúc đã hại sự hoàn hảo.... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.26] —Tôi không nghĩ vậy; tôi thấy thơ hoàn hảo. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.27] —Vâng, tôi tin rằng... Thơ của thủy thủ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.28] —Của thủy thủ thi sĩ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:21.29] Ông nhún vai, nhìn tờ giấy, và lại ngâm tác phẩm, nhưng lúc ấy không còn run, nhấn các ý văn chương, làm nổi hình ảnh và đem giai điệu cho thơ. Cuối cùng, ông thú nhận với tôi đó là tác phẩm hoàn chỉnh nhất của ông, tôi bảo phải; ông siết tay tôi thật chặt và tiên đoán cho tôi một tương lai lớn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:22.1] Chương XX. Tôi thành cử nhân [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:22.2] Một tương lai lớn! Trong khi chữ ấy vang bên tai, tôi đưa mắt, xa, về chân trời mờ và bí ẩn. Một ý đuổi ý khác, tham vọng hạ Marcela khỏi yên. Một tương lai lớn? Có lẽ nhà tự nhiên học, văn nhân, nhà khảo cổ, chủ ngân hàng, chính khách, hay cả giám mục,—dù là giám mục,—miễn là một chức vụ, một ưu thế, một danh tiếng lớn, một vị trí cao. Tham vọng, dù là đại bàng, lúc ấy đã vỡ trứng, và hé ra con ngươi vàng sắc. Tạm biệt, tình yêu; tạm biệt, Marcela; những ngày mê cuồng, món trang sức vô giá, đời không quy củ, tạm biệt. Ta đi tới nhọc nhằn và vinh quang; để lại các ngươi với chiếc quần nhỏ của thuở đầu đời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:22.3] Và thế là tôi lên bờ ở Lisboa và đi Coimbra. Trường Đại học đón tôi với những môn khó, và không rõ có sâu không; tôi học chúng rất tầm thường, và vẫn không mất bằng cử nhân; họ trao tôi với nghi thức chuẩn, sau những năm luật; một buổi lễ đẹp làm tôi đầy tự hào và nhớ nhung,—nhất là nhớ nhung. Tôi đã chiếm được ở Coimbra tiếng lớn là kẻ ham vui; một sinh viên phóng đãng, hời hợt, náo loạn và xấc xược, thích phiêu lưu, làm chủ nghĩa lãng mạn thực hành và chủ nghĩa tự do lý thuyết, sống trong niềm tin thuần túy vào đôi mắt đen và những hiến pháp thành văn. Ngày Đại học chứng nhận tôi, trên giấy da, một khoa học tôi còn rất xa mới ăn sâu vào óc, tôi thú nhận thấy mình bằng cách nào đó bị lừa, dù tự hào. Tôi giải thích: văn bằng là một lá thư giải phóng; nếu cho tôi tự do, nó cũng cho tôi trách nhiệm. Tôi cất nó, rời bờ sông Mondego, và đi qua đó khá chán nản, nhưng đã cảm thấy những xung động, một tò mò, một ước muốn chen vai người khác, ảnh hưởng, hưởng thụ, sống,—kéo dài Đại học vào cuộc đời về sau... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.1] Chương XXI. Người dắt lừa [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.2] Số là con lừa tôi đang cưỡi bỗng đứng lì; tôi quất nó, nó nhảy chồm hai cái, rồi ba cái nữa, rồi thêm một cái cuối hất tôi văng khỏi yên, hậu quả tai hại đến nỗi chân trái tôi kẹt cứng trong bàn đạp; tôi toan ôm lấy bụng con vật, nhưng lúc ấy nó đã hoảng sợ, phóng thẳng ra đường. Nói không đúng: nó định phóng, và quả có nhảy được hai cú, nhưng một người dắt lừa đứng đó kịp chộp lấy dây cương mà giữ nó lại, không phải không nhọc sức, không nguy hiểm. Con vật đã chế ngự xong, tôi gỡ chân khỏi bàn đạp và đứng dậy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.3] —Cậu coi mình vừa thoát được cái gì kìa, người dắt lừa nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.4] Đúng vậy; nếu con lừa chạy phăng ra kia, tôi dập mình thật, và chẳng biết cái chết có đợi sẵn ở cuối tai nạn không; vỡ đầu, xung huyết, một rối loạn nào đó bên trong; thế là cái tương lai cử nhân đang độ nở hoa của tôi đi tong. Người dắt lừa có lẽ đã cứu mạng tôi; chắc chắn; tôi cảm thấy điều đó trong dòng máu làm tim tôi rộn lên. Người dắt lừa tốt bụng! trong khi tôi dần tỉnh lại, anh ta lo sửa yên cương cho con lừa, rất sốt sắng và khéo tay. Tôi quyết định thưởng anh ba trong năm đồng vàng mang theo; không phải vì đó là giá mạng tôi,—mạng ấy vô giá; mà vì đó là phần thưởng xứng với lòng tận tụy mà anh đã cứu tôi. Quyết rồi, cho anh ba đồng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.5] —Xong rồi, anh nói, vừa chìa dây cương con vật ra cho tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.6] —Một lát nữa, tôi đáp; để tôi yên, tôi còn chưa hoàn hồn... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.7] —Ôi dào! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.8] —Chẳng phải tôi suýt chết sao? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.9] —Nếu con lừa chạy phăng ra kia thì có thể; nhưng nhờ ơn Chúa, cậu thấy đấy, có sao đâu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.10] Tôi lục túi yên, lấy ra cái áo gilê cũ, trong túi có năm đồng vàng, và trong lúc ấy tôi cân nhắc xem tiền thưởng như thế có quá tay không, hai đồng chẳng đủ sao. Có khi một. Quả thật, một đồng cũng đủ làm anh ta run lên vì mừng. Tôi xem xét quần áo anh; chỉ là một gã nghèo khổ chưa từng thấy đồng vàng bao giờ. Vậy thì một đồng. Tôi rút ra, thấy nó lấp lánh dưới nắng; người dắt lừa không thấy, vì tôi quay lưng về phía anh; nhưng có lẽ anh ngờ ngợ, bèn quay sang nói chuyện với con lừa bằng giọng đầy ẩn ý; khuyên nhủ nó, bảo nó phải biết điều, kẻo “ngài” có thể phạt nó; một độc thoại kiểu cha dạy con. Trời ơi! tôi còn nghe tiếng hôn chụt: anh dắt lừa đang hôn lên trán nó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.11] —Ô hay! tôi kêu lên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.12] —Xin cậu thứ lỗi, nhưng con vật quỷ quái này nó nhìn mình duyên dáng quá... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:23.13] Tôi cười, lưỡng lự, nhét vào tay anh một đồng cruzado bạc, leo lên lưng con lừa, rồi phi nước đại, hơi mất mặt, đúng hơn là hơi không chắc về tác dụng của đồng bạc nhỏ ấy. Nhưng cách đó vài sải, tôi ngoái lại, người dắt lừa đang cúi chào tôi lia lịa, tỏ rõ vẻ hài lòng. Tôi nghĩ vậy cũng phải; tôi trả anh hậu, có khi trả quá. Tôi thọc ngón tay vào túi áo gilê đang mặc và sờ thấy mấy đồng xu đồng; đó là những vintém lẽ ra tôi phải đưa người dắt lừa, thay vì đồng cruzado bạc. Vì rốt cuộc anh ta đâu có nhắm tới phần thưởng hay đức hạnh gì, anh làm theo một xung động tự nhiên, theo tính khí, theo thói quen nghề nghiệp; thêm nữa, việc anh đứng không xa hơn không gần hơn mà đúng ngay chỗ xảy ra tai nạn, làm anh như chỉ là công cụ của Đấng Quan Phòng; và bằng cách này hay cách khác, công trạng của hành động ấy rõ ràng bằng không. Tôi buồn bã vì ý nghĩ đó, tự gọi mình là đồ hoang phí, ghi đồng cruzado vào sổ những trò phung phí thuở trước; tôi thấy (sao lại không nói hết?) tôi thấy hối hận. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:24.1] Chương XXII. Trở về Rio [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:24.2] Con lừa chết tiệt, mày đã cắt đứt mạch suy nghĩ của tao. Từ giờ tôi không kể tôi nghĩ gì từ đó cho tới Lisboa, cũng không kể tôi làm gì ở Lisboa, trên bán đảo, và ở những nơi khác của châu Âu, cái châu Âu già lúc ấy dường như đang trẻ lại. Không, tôi sẽ không kể rằng tôi đã chứng kiến buổi bình minh của chủ nghĩa lãng mạn, rằng tôi cũng đã làm thơ thật sự trong lòng nước Ý; tôi không kể gì hết. Nếu kể thì phải viết nhật ký du hành chứ không phải hồi ký thế này, nơi chỉ có phần cốt tủy của đời sống. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:24.3] Sau vài năm lãng du, tôi nghe theo lời van nài của ba:—“Về đi, trong lá thư cuối ông viết; nếu con không về mau, con sẽ thấy má con đã chết!” Chữ cuối cùng ấy là một đòn giáng vào tôi. Tôi yêu má; mắt tôi vẫn còn thấy rõ cảnh bà ban phước lần cuối trên tàu. “Con tôi tội nghiệp, má sẽ không bao giờ gặp lại con nữa”, người đàn bà đáng thương nức nở, ghì tôi vào ngực. Và những lời ấy giờ vang trong tôi như một lời tiên tri đã ứng nghiệm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:24.4] Xin lưu ý rằng lúc ấy tôi đang ở Venezia, hãy còn thơm mùi thơ huân tước Byron; tôi ở đó, chìm hẳn trong mộng, sống lại quá khứ, tưởng mình ở Cộng hòa Serenissima. Đúng thế; có lần tôi hỏi chủ quán trọ hôm ấy vị doge có đi dạo không.—Doge nào, signor mio? Tôi sực tỉnh, nhưng không thú nhận ảo tưởng; tôi bảo ông ta câu hỏi của tôi là một thứ câu đố kiểu châu Mỹ; ông ta tỏ vẻ hiểu, và nói thêm rằng rất thích những câu đố châu Mỹ. Ông ta là một chủ quán trọ. Thế mà tôi bỏ hết, chủ quán, vị doge, cầu Thở Dài, chiếc gondola, thơ của huân tước, các nàng ở Rialto, bỏ hết, và lao như viên đạn về phía Rio de Janeiro. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:24.5] Tôi về... Nhưng không; ta đừng kéo dài chương này. Có lúc tôi quên mình khi viết, ngòi bút cứ ăn giấy, thiệt hại nặng cho tôi, một tác giả. Chương dài hợp với độc giả nặng nề hơn; còn chúng ta không phải công chúng khổ in-folio mà là khổ in-12, ít chữ, lề rộng, kiểu chữ thanh nhã, mép giấy mạ vàng và tranh trang trí... nhất là tranh trang trí... Không, ta đừng kéo dài chương. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:25.1] Chương XXIII. Buồn, nhưng ngắn [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:25.2] Tôi về; và tôi không chối, khi thấy thành phố quê hương, tôi có một cảm giác mới. Không phải do tổ quốc chính trị; mà do nơi chốn thời thơ ấu, con phố, tháp chuông, vòi nước ở góc đường, người đàn bà trùm mantilha, người da đen làm thuê, những sự vật và cảnh tượng tuổi nhỏ, được chạm khắc trong ký ức. Chẳng khác gì một cuộc phục sinh. Tinh thần, như con chim, chẳng màng dòng năm tháng, xòe cánh bay ngược về nguồn gốc, và uống nước mát tinh khiết, chưa lẫn nước cống của cuộc đời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:25.3] Nhìn kỹ thì đây là một điều sáo mòn. Một điều sáo mòn khác, sáo mòn đến thảm, là nỗi bàng hoàng của gia đình. Ba ôm tôi, nước mắt chảy.—Má con không sống được nữa, ông nói. Thật vậy, không còn là chứng thấp khớp giết bà, mà là một khối ung thư dạ dày. Người khốn khổ chịu đau trần trụi, vì ung thư vô cảm với đức hạnh của người bệnh; khi gặm thì gặm; gặm là nghề của nó. Sabina em tôi, lúc ấy đã lấy anh Cotrim, mệt đến chực ngã. Cô gái tội nghiệp! mỗi đêm ngủ ba giờ, chẳng hơn. Ngay cả chú João cũng rũ rượi và buồn. Bà Eusébia và vài bà khác cũng có mặt, không kém buồn và không kém tận tụy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:25.4] —Con tôi! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:25.5] Cơn đau tạm buông gọng kìm; một nụ cười thắp lên gương mặt người bệnh, trên đó cái chết đang vỗ cánh vĩnh hằng. Đó không còn là gương mặt mà là một cái sọ; nhan sắc đã qua, như một ngày rực rỡ; còn lại bộ xương, thứ không bao giờ gầy đi. Tôi khó mà nhận ra bà; tám chín năm rồi chúng tôi không gặp. Quỳ bên giường, tay bà trong tay tôi, tôi im lặng bất động, không dám nói, vì mỗi lời sẽ là một tiếng nấc, và chúng tôi sợ báo cho bà biết hồi kết. Nỗi sợ vô ích! Bà biết mình sắp tắt; bà nói với tôi; chúng tôi kiểm chứng điều đó vào sáng hôm sau. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:25.6] Cơn hấp hối kéo dài, dài và tàn nhẫn, một sự tàn nhẫn tỉ mỉ, lạnh lùng, lặp đi lặp lại, làm tôi đầy đau đớn và sững sờ. Đó là lần đầu tôi thấy một người chết. Tôi biết cái chết qua lời đồn; cùng lắm đã thấy nó hóa đá trên mặt một xác chết nào đó tôi đưa tới nghĩa trang, hoặc ý niệm về nó gói trong những lời hoa mỹ của các giáo sư về chuyện cổ,—cái chết phản trắc của Caesar, cái chết nghiêm khắc của Socrates, cái chết kiêu hãnh của Cato. Nhưng cuộc đấu tay đôi giữa có và không ấy, cái chết đang hành động, đau đớn, co quắp, co giật, không bày vẽ chính trị hay triết học, cái chết của một người thương yêu, lần đầu tiên tôi mới có thể nhìn thẳng. Tôi không khóc; nhớ rằng suốt cảnh tượng ấy tôi không khóc; mắt tôi đờ đẫn, họng nghẹn, ý thức há hốc. Sao? một con người hiền lành, dịu dàng, thánh thiện đến thế, chưa từng làm ai rơi một giọt lệ buồn, người mẹ âu yếm, người vợ trong sạch, lại bắt buộc phải chết như thế này, bị hành hạ, bị chiếc răng bền bỉ của một căn bệnh không thương xót cắn xé? Tôi thú nhận rằng tất cả điều ấy hiện ra với tôi thật mờ mịt, phi lý, điên rồ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:25.7] Chương buồn; ta sang chương khác vui hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:26.1] Chương XXIV. Ngắn, nhưng vui [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:26.2] Tôi gục ngã. Vậy mà thời ấy tôi là bản tóm lược trung thành của sự tầm thường và tự phụ. Bài toán sống chết chưa bao giờ đè lên óc tôi; cho tới hôm ấy tôi chưa từng cúi xuống vực thẳm của Điều Không Thể Giải Thích; tôi thiếu cái cốt yếu, là sự thôi thúc, là cơn chóng mặt... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:26.3] Nói thật hết với các bạn, tôi phản chiếu ý kiến của một ông thợ cắt tóc tôi gặp ở Modena, người nổi bật vì tuyệt nhiên không có ý kiến nào. Ông là hoa của giới thợ cắt tóc; chải tóc dù lâu đến mấy, ông cũng không bao giờ làm người ta chán; ông chen vào giữa những lần chải bao câu đùa, bao lời giễu, đầy cay, đầy vị... Và ông chẳng có triết học nào khác. Tôi cũng vậy. Tôi không nói Đại học chưa dạy tôi chút gì; nhưng tôi chỉ học thuộc công thức, từ vựng, bộ xương của nó. Tôi đối xử với nó như với tiếng Latin: nhét túi ba câu thơ Virgil, hai câu Horace, một tá thành ngữ đạo đức và chính trị, để chi tiêu cho chuyện trò. Tôi đối xử với chúng như đã đối xử với sử học và luật học. Từ mọi thứ tôi hái lấy lối nói, cái vỏ, cái trang trí, thứ đối với tinh thần hư vinh và trần trụi của tôi cũng như vỏ sò và răng người chết đối với ngực của người man dã. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:26.4] Có lẽ bạn đọc sẽ ngạc nhiên vì sự thẳng thắn tôi phơi bày và nhấn mạnh sự tầm thường của mình; xin lưu ý rằng thẳng thắn là đức hạnh đầu tiên của người chết. Khi sống, ánh mắt dư luận, sự đối chọi quyền lợi, cuộc chiến của lòng tham buộc người ta phải im về những mảnh giẻ cũ, che những vết rách và chỗ vá, đừng phơi ra với đời những điều mình thú nhận với lương tâm; và cái hay của nghĩa vụ ấy là khi, do lừa người mãi, người ta lừa luôn chính mình, vì khi đó khỏi phải xấu hổ, một cảm giác nặng nề, và khỏi phải đạo đức giả, một thói xấu ghê tởm. Nhưng trong cái chết, khác biệt biết bao! khoan khoái biết bao! tự do biết bao! Người ta có thể phủi áo choàng, quăng kim sa xuống hào, tháo mình ra, rửa son phấn, bỏ lốt, thú nhận thẳng thừng mình đã là gì và không còn là gì! Vì rốt cuộc, không còn hàng xóm, không bạn bè, không kẻ thù, không người quen, không người lạ; không có khán giả. Ánh mắt dư luận, ánh mắt sắc bén và phán xét ấy, mất hết tác dụng ngay khi ta đặt chân lên lãnh thổ cái chết; tôi không nói nó không vươn tới đây, không xét và xử chúng tôi; nhưng chúng tôi thì chẳng còn bận tâm xét hay xử. Thưa các ngài còn sống, không gì vô lượng bằng sự khinh miệt của người đã chết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.1] Chương XXV. Ở Tijuca [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.2] Ối! ngòi bút tôi lại trượt sang giọng trịnh trọng rồi. Ta hãy giản dị, như giản dị là cuộc sống tôi sống ở Tijuca trong những tuần đầu sau khi má mất. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.3] Ngày thứ bảy, xong lễ tang, tôi vơ lấy một khẩu súng, vài cuốn sách, quần áo, xì gà, một thằng nhóc,—Prudêncio ở chương XI,—và đi nhốt mình vào một căn nhà cũ của gia đình. Ba cố sức lay chuyển quyết định của tôi, nhưng tôi không thể và không muốn nghe theo. Sabina muốn tôi về ở với nó một thời gian,—ít nhất hai tuần; em rể tôi suýt dùng sức kéo tôi đi. Cotrim là một chàng tốt; đã từ một gã phóng đãng thành người chín chắn. Giờ anh buôn hàng tạp hóa, vất vả từ sáng đến tối, hăng hái, kiên trì. Buổi tối, ngồi bên cửa sổ, xoắn tóc mai, anh chẳng nghĩ gì khác. Anh yêu vợ và một đứa con lúc ấy đang có, nó mất vài năm sau. Người ta nói anh keo kiệt. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.4] Tôi từ bỏ tất cả; tinh thần sững sờ. Tôi tin chính lúc ấy chứng u sầu bắt đầu nở trong tôi, đóa hoa vàng, cô độc và bệnh hoạn, hương nồng nàn mà tinh tế.—“Thật dễ chịu biết bao khi buồn mà chẳng nói gì!”—Khi câu này của Shakespeare lọt vào mắt tôi, tôi thú nhận thấy trong mình một tiếng vọng, một tiếng vọng ngọt ngào. Tôi nhớ mình đang ngồi dưới gốc me, cuốn sách của nhà thơ mở trong tay, tinh thần còn cúi đầu hơn dáng vẻ,—hoặc ủ rũ, như ta nói về gà buồn. Tôi ghì nỗi đau lặng lẽ vào ngực, với một cảm giác duy nhất, thứ tôi có thể gọi là khoái cảm của sự chán chường. Khoái cảm của sự chán chường: hãy học thuộc câu này, bạn đọc; giữ lấy, xem xét nó, và nếu không hiểu nổi, bạn có thể kết luận mình chưa biết một trong những cảm giác tinh tế nhất của thế giới ấy và thời ấy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.5] Có lúc tôi đi săn, lúc ngủ, lúc đọc,—đọc nhiều,—lúc rốt cuộc chẳng làm gì; tôi để mình trôi từ ý này sang ý khác, từ tưởng tượng này sang tưởng tượng khác, như con bướm lêu lổng hay đói; và những giờ rơi từng giọt, mặt trời lặn, bóng đêm phủ lên núi và thành phố. Không ai thăm tôi; tôi dặn rõ cứ để tôi một mình. Một ngày, hai ngày, ba ngày, cả một tuần qua như thế, không nói lời nào, đủ để hất tôi khỏi Tijuca và trả tôi về chốn ồn ào. Quả thật, hết bảy ngày, tôi chán cô độc; nỗi đau nguôi; tinh thần không còn bằng lòng với khẩu súng và sách vở, hay cảnh cây cối và bầu trời. Tuổi trẻ phản ứng, cần phải sống. Tôi nhét vào rương bài toán sống chết, những kẻ u uất của nhà thơ, áo sơ mi, những suy tư, cà vạt, và sắp đóng nắp thì thằng nhóc Prudêncio báo có một người quen của tôi hôm qua đã dọn tới một căn nhà sơn tím cách chúng tôi hai trăm bước. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.6] —Ai? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.7] —Chắc nhonhô không còn nhớ bà Eusébia... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.8] —Nhớ chứ... Bà ấy hả? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.9] —Bà ấy với con gái. Hôm qua, buổi sáng, họ mới đến. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.10] Tôi lập tức nhớ ra chuyện năm 1814, và thấy ngượng; nhưng nhận ra rằng các sự việc đã chứng minh tôi đúng. Thật vậy, không thể tránh được quan hệ thân mật giữa ông Vilaça và chị gái viên thiếu tá; ngay trước khi tôi xuống tàu, người ta đã xì xầm bí mật về sự ra đời của một bé gái. Sau đó chú João nhắn cho tôi rằng ông Vilaça khi chết đã để lại một món di sản hậu hĩnh cho bà Eusébia, điều làm cả xóm bàn tán. Chính chú João, ham chuyện tai tiếng, chẳng nói gì khác trong lá thư nhiều trang. Các sự việc đã chứng minh tôi đúng. Nhưng dù không thì 1814 đã xa, và theo nó, trò nghịch ngợm, và ông Vilaça, và nụ hôn sau bụi cây; rốt cuộc, giữa tôi và bà ấy chẳng có quan hệ thân thiết nào. Tôi nghĩ vậy trong bụng và đóng xong cái rương. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.11] —Nhonhô không đi thăm sinhá bà Eusébia sao? Prudêncio hỏi tôi. Chính bà là người mặc quần áo cho thi hài bà chủ quá cố của tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:27.12] Tôi nhớ đã thấy bà, giữa các bà khác, lúc mất và lúc đám tang; nhưng không biết bà đã làm cho má tôi cái ơn cuối cùng ấy. Lời nhắc của thằng nhóc có lý; tôi nợ bà một cuộc thăm; tôi quyết làm ngay, và xuống núi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.1] Chương XXVI. Tác giả do dự [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.2] Bỗng tôi nghe một giọng nói:—Này con, thế này không phải sống! Là ba tôi, vừa tới với hai đề nghị trong túi áo. Tôi ngồi lên rương và đón ông không hào hứng. Ông đứng vài khoảnh khắc nhìn tôi; rồi chìa tay ra với cử chỉ xúc động: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.3] —Con ơi, hãy chấp nhận ý Chúa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.4] —Con chấp nhận rồi, tôi đáp, và hôn tay ông. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.5] Tôi chưa ăn sáng; chúng tôi ăn cùng nhau. Không ai nhắc tới lý do buồn của việc tôi ẩn cư. Chỉ một lần chúng tôi nói qua chuyện đó, khi ba đưa câu chuyện sang Nhiếp chính; lúc đó ông nhắc tới thư chia buồn một vị Nhiếp chính gửi ông. Ông mang thư theo, đã nhàu nhiều, có lẽ vì đã cho nhiều người khác đọc. Hình như tôi đã nói thư là của một vị Nhiếp chính. Ông đọc cho tôi nghe hai lần. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.6] —Ba đã tới cảm ơn dấu hiệu quan tâm ấy, ba tôi kết luận, và ba thấy con cũng nên đi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.7] —Con ư? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.8] —Con; ngài là người đáng kể, hôm nay làm công việc của Hoàng đế. Hơn nữa ba có một ý nghĩ, một dự án, hay... thôi, ba nói hết với con; ba có hai dự án, một ghế dân biểu và một đám cưới. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.9] Ba nói điều ấy thong thả, giọng không như trước, mà uốn nắn lời lẽ cho chúng đóng sâu hơn vào tinh thần tôi. Nhưng đề nghị trái với cảm giác gần đây của tôi đến mức tôi không hiểu nổi. Ba không nao núng và nhắc lại; ca ngợi cái ghế và cô dâu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.10] —Con nhận không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.11] —Con không hiểu chính trị, tôi nói sau một lát; còn cô dâu... xin để con sống như một con gấu, vì con vốn là gấu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.12] —Nhưng gấu cũng cưới vợ, ông đáp. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.13] —Vậy ba mang cho con một nàng gấu. Chẳng hạn nàng Đại Hùng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.14] Ba cười, rồi cười xong lại nói nghiêm. Con đường chính trị là cần thiết cho tôi, ông nói, vì hai mươi mấy lý do, ông suy ra với sự lưu loát lạ lùng, minh họa bằng ví dụ về những người chúng tôi quen. Còn cô dâu, chỉ cần tôi gặp; nếu gặp, tôi sẽ đi hỏi cưới ngay với cha cô, ngay, không chậm một ngày. Ông thử sức mê hoặc, rồi sức thuyết phục, rồi lời răn đe; tôi không đáp, mài nhọn một cây tăm hoặc vê viên ruột bánh mì, mỉm cười hay suy nghĩ; và nói cho hết, trước đề nghị ấy tôi chẳng ngoan ngoãn cũng chẳng chống cự. Tôi thấy choáng váng. Một phần con người tôi bảo được, rằng một người vợ đẹp và một địa vị chính trị là những của cải đáng quý; phần khác nói không; và cái chết của má hiện ra như một ví dụ về sự mong manh của vạn vật, của tình cảm, của gia đình... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.15] —Ba không đi khỏi đây khi chưa có câu trả lời dứt khoát, ba tôi nói. Dứt-khoát! ông lặp lại, gõ ngón tay theo từng âm tiết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.16] Ông uống ngụm cà phê cuối; ngả người ra, và bắt đầu nói đủ chuyện, thượng viện, hạ viện, Nhiếp chính, phe Phục hồi, Evaristo, một cỗ xe ông định mua, nhà ta ở Mata-cavalos... Tôi cứ ngồi ở góc bàn, viết lơ đãng lên một mảnh giấy bằng đầu bút chì; vạch một chữ, một câu, một câu thơ, một cái mũi, một hình tam giác, rồi lặp chúng nhiều lần, không thứ tự, tình cờ, như thế này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.17] arma virumque cano A Arma virumque cano arma virumque cano arma virumque arma virumque cano virumque [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.18] Máy móc cả; thế mà vẫn có chút lôgic, chút suy diễn; chẳng hạn, chính virumque đưa tôi tới tên nhà thơ, nhờ âm tiết đầu; định viết virumque—thì ra Virgilio, thế là tôi viết tiếp: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.19] Vir Virgilio Virgilio Virgilio Virgilio Virgilio [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.20] Ba, hơi tức vì sự thờ ơ ấy, đứng dậy, đến bên tôi, liếc mắt vào tờ giấy... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:28.21] —Virgilio! ông kêu lên. Là con đấy, con ạ; cô dâu của con tên đúng là Virgília. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:29.1] Chương XXVII. Virgília? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:29.2] Virgília? Vậy là chính bà ấy sau vài năm...? Chính bà; đúng là người đàn bà năm 1869 sẽ có mặt trong những ngày cuối của tôi, và trước đó, rất lâu trước đó, đã chiếm phần lớn trong những cảm giác thầm kín nhất của tôi. Hồi đó nàng mới mười lăm mười sáu tuổi, và có lẽ là sinh vật liều lĩnh nhất giống nòi ta, và chắc chắn là bướng bỉnh nhất. Tôi không nói nàng đã đứng đầu về nhan sắc giữa các cô gái thời ấy, vì đây không phải tiểu thuyết, nơi tác giả mạ vàng sự thật và nhắm mắt trước tàn nhang và mụn; nhưng tôi cũng không nói tàn nhang hay mụn nào làm nhơ mặt nàng; không. Nàng xinh, tươi, vừa ra khỏi tay tạo hóa, đầy cái bùa phù du và vĩnh cửu mà cá thể truyền sang cá thể khác cho những mục đích bí mật của sáng tạo. Virgília là vậy, và nàng trắng, rất trắng, điệu, dốt, trẻ con, đầy những xung động bí ẩn; lười nhiều và có chút sùng đạo,—sùng đạo, hay có lẽ sợ; tôi nghĩ là sợ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:29.3] Đó, bạn đọc, trong vài dòng, là chân dung thể xác và tinh thần của người sau này sẽ ảnh hưởng nhất tới đời tôi; mười sáu tuổi nàng như thế. Em, người đọc tôi, nếu em còn sống khi những trang này ra đời,—em đọc tôi, Virgília yêu dấu, em không nhận thấy khác biệt giữa lời lẽ hôm nay và lời lẽ tôi dùng lần đầu khi thấy em sao? Hãy tin khi ấy tôi chân thành như bây giờ; cái chết không làm tôi cáu kỉnh hay bất công. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:29.4] —Nhưng, em sẽ nói, nếu anh không giữ trên võng mạc ký ức hình ảnh em ngày ấy, thì làm sao anh phân biệt được sự thật thời ấy, và diễn tả nó sau bằng ấy năm? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:29.5] A! đồ vô ý! a! đồ ngốc! Nhưng chính điều đó khiến ta làm chủ trái đất, chính quyền năng khôi phục quá khứ ấy, để chạm tới sự bất định của các ấn tượng và sự phù phiếm của các tình cảm. Mặc Pascal bảo con người là cây sậy biết suy nghĩ. Không; mà là một bản đính chính biết suy nghĩ, đúng vậy. Mỗi mùa đời là một ấn bản, sửa ấn bản trước, và sẽ được sửa nữa, cho tới ấn bản cuối cùng mà nhà xuất bản tặng không cho lũ giòi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.1] Chương XXVIII. Miễn là... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.2] —Virgília? tôi ngắt lời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.3] —Đúng rồi; tên cô dâu đấy. Một thiên thần, đồ ngốc, thiên thần không cánh. Hình dung một cô bé thế này, cao chừng này, lanh như thủy ngân, và đôi mắt... con gái ông Dutra... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.4] —Dutra nào? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.5] —Cố vấn Dutra; con không biết; một thế lực chính trị. Nào; con nhận không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.6] Tôi không đáp ngay; nhìn mũi giày vài giây; rồi tuyên bố sẵn lòng xem xét cả hai việc, ứng cử và hôn nhân, miễn là... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.7] —Miễn là gì? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.8] —Miễn là con không bị buộc phải nhận cả hai; con nghĩ con có thể làm người có vợ hoặc người của công chúng riêng rẽ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.9] —Mọi người của công chúng đều phải có vợ, ba tôi ngắt lời bằng giọng giáo huấn. Nhưng cứ như con muốn; ba chịu hết; ba chắc rằng thấy tận mắt sẽ tin. Vả lại, cô dâu và cưới xin là một... nghĩa là, không... sau con sẽ biết... Thôi; ba chấp nhận hoãn, miễn là... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.10] —Miễn là gì?.. tôi ngắt, bắt chước giọng ông. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.11] —A! đồ tinh nghịch! Miễn là con đừng ở lì đó vô dụng, mờ nhạt và buồn bã; ba không tốn tiền, tâm sức, chạy chọt để không thấy con tỏa sáng như con phải, như hợp với con, và với tất cả chúng ta; phải tiếp nối tên ta, tiếp nối và làm rạng rỡ thêm. Này, ba sáu mươi tuổi, nhưng nếu cần bắt đầu cuộc đời mới, ba bắt đầu không do dự một phút. Hãy sợ sự mờ nhạt, Brás; tránh cái hèn mọn. Này, người ta có giá trị bằng nhiều cách, mà chắc nhất là có giá trị trong mắt người khác. Đừng phí những lợi thế địa vị con, những phương tiện của con... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:30.12] Và ông cứ thế làm thầy phù thủy, lắc trước mặt tôi một cái lục lạc, như hồi nhỏ người ta làm để tôi đi nhanh, và đóa hoa u sầu rút vào nụ nhường chỗ cho đóa hoa kia bớt vàng và chẳng bệnh hoạn chút nào,—tình yêu danh tiếng, cao dán Brás Cubas. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:31.1] Chương XXIX. Cuộc viếng thăm [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:31.2] Ba đã thắng; tôi sẵn sàng nhận văn bằng và hôn nhân, Virgília và hạ viện.—Hai Virgília, ông nói trong cơn chính trị mềm lòng. Tôi nhận cả; ba ôm tôi hai cái thật chặt. Rốt cuộc ông nhận ra máu của chính mình. Nói đúng ra, con trai ông vừa mới lên bờ lúc ấy, trong chiếc áo khoác vải lanh, hai tay đút túi. Trong mắt ba khi đó có chút gì của Cid già; là linh hồn gom vào một ngọn lửa duy nhất mọi tia lửa cuối cùng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:31.3] —Con xuống với ba chứ? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:31.4] —Mai con xuống. Trước hết con đi thăm bà Eusébia... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:31.5] Ba nhăn mũi, nhưng không nói gì; chào rồi xuống núi. Chiều hôm đó tôi đi thăm bà Eusébia. Thấy bà đang mắng một người làm vườn da đen, nhưng bà bỏ hết để ra nói chuyện với tôi, náo nức, vui thật lòng đến nỗi tôi hết ngượng ngay. Hình như bà còn ôm tôi bằng đôi cánh tay vạm vỡ. Bà bắt tôi ngồi cạnh bà trên hiên, giữa bao tiếng reo mừng: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:31.6] —Ôi, Brázinho! Một người đàn ông! Ai ngờ, mấy năm trước... Đàn ông to xác rồi! Lại đẹp trai! Chà! Cậu không nhớ rõ tôi đâu... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:31.7] Tôi nói có, không thể quên một người bạn thân thiết với nhà tôi đến thế. Bà Eusébia nói về má tôi, bằng nỗi nhớ lắm, nhớ đến nỗi chinh phục tôi ngay, dù làm tôi buồn. Bà thấy điều đó trong mắt tôi, và quay đầu câu chuyện; bảo tôi kể chuyến đi, việc học, chuyện tình... Phải, cả chuyện tình; bà thú nhận mình là bà già vui tính. Lúc đó tôi nhớ chuyện 1814, bà, ông Vilaça, bụi cây, nụ hôn, tiếng kêu của tôi; đang nhớ thì nghe cửa kẽo kẹt, váy sột soạt và lời này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:31.8] —Má ơi... má ơi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.1] Chương XXX. Đóa hoa của bụi cây [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.2] Giọng nói và váy thuộc về một cô gái nhỏ da nâu, đứng lại ở cửa vài khoảnh khắc khi thấy người lạ. Im lặng ngắn và gượng gạo. Rốt cuộc bà Eusébia phá vỡ nó bằng sự quyết đoán và thẳng thắn: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.3] —Lại đây, Eugênia, bà nói, chào cậu Brás Cubas, con ông Cubas; từ châu Âu về. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.4] Và quay sang tôi: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.5] —Con gái tôi, Eugênia. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.6] Eugênia, đóa hoa của bụi cây, hầu như không đáp lại cử chỉ chào tôi; nàng nhìn tôi ngạc nhiên và e thẹn, rồi chậm chạp lại gần ghế mẹ. Bà mẹ chỉnh lại một bím tóc của nàng, mũi bím đã xổ ra.—A! đồ nghịch! bà nói. Cậu không tưởng tượng nổi đâu, thưa cậu... Và bà hôn nàng với sự âu yếm tràn trề làm tôi hơi xúc động; tôi nhớ má, và,—nói hết,—tôi thấy ngứa ngáy muốn làm cha. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.7] —Nghịch ư? tôi nói. Có vẻ cô ấy đã quá tuổi nghịch. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.8] —Cậu cho là mấy tuổi? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.9] —Mười bảy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.10] —Kém một. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.11] —Mười sáu. Thế thì! là thiếu nữ rồi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.12] Eugênia không giấu được niềm vui vì lời tôi, nhưng sửa mình ngay, lại đứng thẳng, lạnh và câm như trước. Quả thật nàng trông còn là phụ nữ hơn thực tế; có thể nàng trẻ con trong những cuộc vui của thiếu nữ; nhưng yên lặng, bất động như vậy, nàng có dáng đoan trang của người đã có chồng. Có lẽ hoàn cảnh ấy bớt đi chút duyên trinh nữ. Chẳng mấy chốc chúng tôi thân; bà mẹ khen nàng hết lời, tôi nghe một cách dễ chịu; và nàng mỉm cười, mắt sáng lên, như thể trong đầu nàng đang bay một con bướm nhỏ cánh vàng mắt kim cương... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.13] Tôi nói trong đầu, vì bên ngoài bay vào là một con bướm đen, bất ngờ lọt vào hiên, và vỗ cánh quanh bà Eusébia. Bà Eusébia hét, đứng dậy, rủa vài tiếng rời rạc:—Tao trừ mày!... cút đi, quỷ!... Đức Mẹ Đồng trinh!... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:32.14] —Bà đừng sợ, tôi nói; và rút khăn tay, xua con bướm đi. Bà Eusébia ngồi lại, thở hổn hển, hơi xấu hổ; cô con gái, có lẽ tái đi vì sợ, che giấu ấn tượng bằng nghị lực lớn. Tôi bắt tay hai người rồi ra về, tự cười mình vì sự mê tín của hai người đàn bà, một tiếng cười triết học, vô tư, cao ngạo. Buổi chiều, tôi thấy con gái bà Eusébia cưỡi ngựa đi qua, theo sau một thằng hầu; nàng chào tôi bằng đầu roi; và tôi thú nhận mình tự đắc với ý nghĩ rằng đi thêm vài bước nàng sẽ ngoái đầu lại; nhưng nàng không ngoái. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:33.1] Chương XXXI. Con bướm đen [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:33.2] Hôm sau, khi tôi đang chuẩn bị xuống núi, một con bướm bay vào phòng, đen như con kia, và lớn hơn nhiều. Tôi nhớ chuyện hôm qua, cười; liền nghĩ tới con gái bà Eusébia, nỗi sợ của nàng, và phẩm giá nàng giữ được bất chấp nỗi sợ. Con bướm, sau khi vờn quanh tôi, đậu lên trán tôi. Tôi phẩy nó, nó đậu lên khung kính; tôi lại phẩy, nó bay từ đó đậu lên bức chân dung cũ của ba. Nó đen như đêm; và cử chỉ nhẹ nhàng nó vỗ cánh sau khi đậu có vẻ giễu cợt, một thứ mỉa mai quỷ Mephisto, làm tôi bực lắm. Tôi nhún vai, ra khỏi phòng; nhưng mấy phút sau quay lại, thấy nó còn ở chỗ cũ, tôi bị thần kinh xô đẩy, chộp một cái khăn, đập, và nó rơi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:33.3] Nó không chết hẳn; còn vặn mình và động đậy những sợi râu. Tôi thương hại; nâng nó trong lòng bàn tay, đặt lên bệ cửa sổ. Muộn rồi; kẻ khốn khổ tắt thở sau vài giây. Tôi hơi buồn bực, khó chịu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:33.4] —Mà sao quỷ nó lại không xanh nhỉ? tôi nói với mình. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:33.5] Và suy nghĩ này,—một trong những suy nghĩ sâu sắc nhất từ khi phát minh ra bướm,—an ủi tôi khỏi tội ác, hòa giải tôi với chính tôi. Tôi cứ ngắm xác nó, có phần cảm thông, tôi thú nhận. Tôi tưởng tượng nó ra khỏi rừng, đã ăn sáng và vui. Buổi sáng đẹp. Nó bay lại đây, khiêm tốn và đen, giải khuây cái tính bướm của mình dưới mái vòm bao la của bầu trời xanh, thứ luôn xanh với mọi đôi cánh. Nó qua cửa sổ tôi, vào, và gặp tôi. Tôi cho rằng nó chưa từng thấy một người; nên không biết người là gì; nó bay vô số vòng quanh thân tôi, và thấy tôi cử động, có mắt, tay, chân, một vẻ thần thánh, một tầm vóc khổng lồ. Rồi nó tự nhủ: “Đây hẳn là người đã phát minh ra loài bướm.” Ý nghĩ chinh phục nó, làm nó kinh hãi; nhưng nỗi sợ, cũng giàu gợi ý, mách nó rằng cách làm vừa lòng đấng tạo hóa là hôn lên trán ngài; và nó hôn lên trán tôi. Khi bị tôi xua, nó đậu lên khung kính, từ đó thấy chân dung ba tôi, và không phải không thể nó đoán ra nửa sự thật, tức là ở đó là cha của người phát minh ra loài bướm, và bay đến xin ông thương xót. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:33.6] Vậy mà một nhát khăn kết thúc cuộc phiêu lưu. Biển xanh mênh mông, niềm vui của hoa, vẻ lộng lẫy của lá xanh chẳng cứu nổi nó khỏi cái khăn mặt, hai gang vải lanh thô. Xem đấy, làm kẻ bề trên loài bướm mới sướng làm sao! Vì, phải nói cho công bằng, nếu nó xanh, hay màu cam, mạng nó cũng chẳng an toàn hơn; không phải không thể tôi xuyên nó bằng cái ghim, để giải trí đôi mắt. Không phải không thể. Ý cuối này trả lại tôi sự an ủi, tôi chụm ngón cái với ngón trỏ, búng một cái và cái xác rơi xuống vườn. Vừa kịp; lũ kiến chu đáo đã kéo đến... Không, tôi quay về ý đầu; tôi cho rằng đối với nó sinh ra xanh thì hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.1] Chương XXXII. Què từ lúc sinh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.2] Tôi ở đó làm nốt việc chuẩn bị chuyến đi. Giờ tôi không chần chừ nữa. Xuống ngay; xuống dù có bạn đọc thận trọng nào giữ tôi lại hỏi chương trước chỉ là nhạt nhẽo hay đã tới mức lừa gạt... Than ôi! Tôi không tính tới bà Eusébia. Tôi vừa sẵn sàng thì bà vào nhà. Bà đến mời tôi hoãn việc xuống và sang ăn tối hôm ấy. Tôi định từ chối; nhưng bà nài, nài, nài, tôi không thể không nhận; vả lại, bà đáng được đền bù ấy; tôi đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.3] Hôm ấy Eugênia bỏ trang sức vì tôi. Tôi cho là vì tôi,—nếu nàng không thường như vậy. Những chiếc khuyên vàng nhỏ đeo hôm qua không còn rủ ở tai nàng, đôi tai cắt tinh xảo trên cái đầu nữ thần. Chỉ một chiếc váy trắng bằng vải mỏng, không trang trí, ở cổ thay vì trâm là một chiếc cúc xà cừ, và một chiếc cúc khác ở cổ tay cài tay áo, và không một bóng vòng tay. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.4] Đó là ở thân thể; ở tinh thần cũng chẳng khác. Ý tưởng sáng sủa, cử chỉ giản dị, chút duyên tự nhiên, dáng của một phu nhân, và tôi không biết còn gì nữa; có, cái miệng, đúng là cái miệng của mẹ, làm tôi nhớ chuyện 1814, và tôi sinh ra thôi thúc muốn diễn lại đề cũ với cô con gái... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.5] —Giờ tôi dẫn cậu đi xem chácara, bà mẹ nói, ngay khi chúng tôi cạn ngụm cà phê cuối. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.6] Chúng tôi ra hiên, rồi sang chácara; và lúc đó tôi nhận ra một điều. Eugênia đi hơi khập khiễng, ít đến nỗi tôi hỏi nàng có đau chân không. Bà mẹ im; cô con đáp không ngập ngừng: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.7] —Không, thưa ông, tôi què từ lúc sinh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.8] Tôi tự rủa mình xuống tận địa ngục; tự gọi mình vụng về, thô lỗ. Quả vậy, chỉ cần có thể là què đã đủ để đừng hỏi gì. Rồi tôi nhớ lần đầu thấy nàng hôm qua—cô gái chậm chạp lại gần ghế mẹ, và hôm nay đã thấy nàng ở bàn ăn. Có lẽ để che khuyết tật; nhưng sao giờ nàng thú nhận? Tôi nhìn nàng và thấy nàng buồn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.9] Tôi tìm cách xóa dấu vết sự vụng về;—không khó, vì bà mẹ, như bà thú nhận, là bà già vui tính, và nhanh chóng bắt chuyện với tôi. Chúng tôi xem khắp chácara, cây, hoa, ao vịt, bể giặt, vô số thứ bà chỉ cho tôi và bình luận, trong khi tôi liếc ngang dò xét mắt Eugênia... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:34.10] Thề rằng ánh mắt Eugênia không què, mà thẳng, hoàn toàn lành; nó đến từ đôi mắt đen và điềm tĩnh. Tôi nghĩ hai ba lần chúng cúi xuống đất, hơi vẩn đục; nhưng chỉ hai ba lần; nhìn chung, chúng nhìn tôi thẳng thắn, không liều lĩnh, không lấm lét. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:35.1] Chương XXXIII. Phúc cho kẻ không xuống núi [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:35.2] Điều tệ nhất là nàng què. Đôi mắt sáng thế, cái miệng tươi thế, dáng điệu phu nhân thế; mà què! Sự tương phản ấy khiến ta ngờ rằng tạo hóa đôi khi là một trò nhạo báng khổng lồ. Sao đẹp mà lại què? sao què mà lại đẹp? Đó là câu hỏi tôi tự hỏi khi đêm về nhà; mà không tìm ra lời giải. Điều tốt nhất khi không giải được câu đố là hất nó ra ngoài cửa sổ; tôi làm vậy; chộp cái khăn và xua con bướm đen khác đang vờn trong óc tôi. Tôi nhẹ nhõm và đi ngủ. Nhưng giấc mơ, khe hở của tinh thần, lại cho con vật nhỏ lọt vào, và tôi suốt đêm đào bới bí ẩn, không giải được. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:35.3] Sáng ra trời mưa, tôi hoãn việc xuống; nhưng hôm sau, buổi sáng trong và xanh, vậy mà tôi vẫn ở lại, ngày thứ ba cũng thế, và ngày thứ tư, cho tới hết tuần. Những buổi sáng đẹp, mát, mời gọi; dưới kia gia đình gọi tôi, và cô dâu, và nghị viện, mà tôi chẳng đáp lại gì, say mê bên nàng Venus Què của tôi. Say mê là cách tô điểm văn phong; không phải say mê mà là thích, một sự thỏa mãn thể xác và tinh thần. Tôi thương nàng, thật vậy; bên sinh vật giản dị ấy, con gái hoang và què, làm từ yêu và khinh, bên nàng tôi thấy dễ chịu, và nàng, tôi nghĩ, còn dễ chịu hơn bên tôi. Và đó là ở Tijuca. Một bài điền viên thuần túy. Bà Eusébia canh chừng chúng tôi, nhưng ít; bà dung hòa nhu cầu với tiện lợi; và cô con gái, trong cơn bùng nổ đầu tiên của thiên nhiên, trao tôi tâm hồn đang nở. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:35.4] —Mai ông xuống ạ? nàng hỏi tôi hôm thứ bảy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:35.5] —Có ý định. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:35.6] —Đừng xuống. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:35.7] Tôi không xuống; và thêm một câu vào Phúc Âm:—Phúc cho kẻ không xuống núi, vì của họ là nụ hôn đầu của các quý bà. Thật vậy, chủ nhật là nụ hôn đầu ấy của Eugênia,—nụ đầu chưa người đàn ông nào lấy, không phải trộm hay cướp, mà trao ngây thơ, như con nợ lương thiện trả nợ. Eugênia tội nghiệp! Nếu em biết những ý nghĩ lang thang trong đầu anh lúc đó! Em, run vì xúc động, hai tay trên vai anh, ngắm anh như vị hôn phu mong đợi, còn anh, mắt hướng về 1814, bụi cây, ông Vilaça, và ngờ rằng em không thể nói dối dòng máu, nguồn gốc của em... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:35.8] Bà Eusébia vào bất ngờ, nhưng không đột ngột đến mức bắt gặp hai chúng tôi bên nhau. Tôi ra tận cửa sổ: Eugênia ngồi sửa một bím tóc. Sự giấu giếm duyên dáng làm sao! nghệ thuật tinh tế vô cùng! sự giả hình sâu thẳm! mà tất cả tự nhiên sống động, không dụng công, tự nhiên như cơn đói, như giấc ngủ. Càng hay! Bà Eusébia chẳng ngờ gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:36.1] Chương XXXIV. Gửi một tâm hồn đa cảm [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:36.2] Trong năm mười người đọc tôi, hẳn có một tâm hồn đa cảm, đang hơi giận vì chương trước, bắt đầu run cho số phận Eugênia, và có lẽ... phải, có lẽ, ở tận đáy lòng, gọi tôi là kẻ hoài nghi trơ trẽn. Tôi trơ trẽn ư, tâm hồn đa cảm? Thề đùi nữ thần Diana! lời sỉ nhục này đáng được rửa bằng máu, nếu máu rửa được gì ở cõi đời này. Không, tâm hồn đa cảm, tôi không trơ trẽn, tôi đã là một con người; óc tôi là sân khấu diễn đủ loại vở, kịch thánh, kịch nghiêm, kịch sướt mướt, hài kịch lộng lẫy, hề kịch bù xù, tuồng thánh, trò hề, một pandemonium, tâm hồn đa cảm, một mớ hỗn độn việc và người, bạn có thể thấy tất cả, từ hoa hồng Smyrna tới cây cửu lý hương trong vườn bạn, từ chiếc giường huy hoàng của Cleopatra tới góc bãi nơi kẻ ăn mày run rẩy ngủ. Trong đó giao nhau những ý nghĩ đủ loại. Không chỉ có bầu khí của đại bàng và chim ruồi, còn có của ốc sên và cóc. Vậy hãy rút lời, tâm hồn đa cảm, trấn tĩnh thần kinh, lau kính,—vì đôi khi là do kính,—và ta kết thúc chuyện đóa hoa bụi cây này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:37.1] Chương XXXV. Con đường Damas [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:37.2] Số là tám ngày sau, khi tôi đang trên con đường Damas, tôi nghe một giọng bí ẩn thì thầm lời Kinh Thánh (Công vụ, IX, 7): “Hãy đứng dậy và vào thành.” Giọng ấy phát ra từ chính tôi, và có hai nguồn: lòng thương, làm tôi buông vũ khí trước sự ngây thơ của cô bé, và nỗi kinh hãi sẽ yêu thật và cưới nàng. Một người đàn bà què! Còn về lý do xuống núi này của tôi, không nghi ngờ gì nàng đã tìm ra và nói cho tôi. Ấy là trên hiên, chiều thứ hai, khi tôi báo rằng sáng mai tôi sẽ xuống.—Vĩnh biệt, nàng thở dài chìa tay ra giản dị; ông làm phải.—Và vì tôi không nói gì, nàng tiếp:—Ông làm phải khi tránh cái lố bịch của việc cưới tôi. Tôi định nói không; nàng chậm rãi đi, nuốt nước mắt. Tôi đuổi kịp sau vài bước, và thề với mọi thánh trên trời rằng tôi buộc phải xuống nhưng vẫn thương nàng, thương nhiều; toàn những lời ngoa lạnh lẽo, nàng nghe mà không nói gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:37.3] —Em có tin anh không? tôi hỏi sau cùng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:37.4] —Không; và tôi nói với ông là ông làm phải. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:37.5] Tôi muốn giữ nàng lại, nhưng cái nhìn nàng ném cho tôi không còn là van xin mà là ra lệnh. Sáng hôm sau tôi từ Tijuca xuống, hơi đắng cay, hơi thỏa mãn; và vừa đi vừa tự nhủ phải vâng lời ba, nên theo con đường chính trị... rằng hiến pháp... rằng vị hôn thê của tôi... rằng con ngựa của tôi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:38.1] Chương XXXVI. Nhân chuyện đôi ủng [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:38.2] Ba, không đợi tôi, ôm tôi đầy âu yếm và biết ơn.—Giờ là thật hả? ông nói. Vậy ba có thể rốt cuộc....? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:38.3] Tôi để ông lơ lửng ở đó, và đi cởi đôi ủng đang chật. Nhẹ rồi, tôi thở dài thoải mái, nằm dài ra, trong khi đôi chân, và cả tôi theo sau, bước vào một niềm phúc tương đối. Khi đó tôi nghĩ rằng ủng chật là một trong những hạnh phúc lớn nhất trần gian, vì làm đau chân, chúng tạo cớ cho thú vui cởi chúng. Hành hạ chân đi, đồ khốn, rồi thôi hành hạ, và đó là hạnh phúc rẻ, theo khẩu vị thợ giày và Epicurus. Trong khi ý nghĩ ấy giày vò tôi trên cái xà đu nổi tiếng, tôi ném mắt về Tijuca, thấy cô bé tật nguyền khuất vào chân trời quá khứ, và cảm thấy tim tôi cũng sắp cởi ủng. Và nó cởi, đồ dâm đãng. Bốn năm ngày sau, tôi nếm khoảnh khắc khoái lạc nhanh, khó tả và không cưỡng nổi, đến sau cơn đau nhói, một nỗi bận tâm, một sự khó chịu... Từ đó tôi suy ra đời là hiện tượng tinh xảo nhất, vì chỉ mài sắc cơn đói để có dịp ăn, và chỉ phát minh ra chai chân vì chúng hoàn thiện hạnh phúc trần thế. Thật tôi bảo các bạn, mọi khôn ngoan nhân loại không đáng một đôi ủng chật. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:38.4] Còn em, Eugênia của anh, em thì chẳng bao giờ cởi ủng; em đi trên đường đời, khập khiễng cả chân lẫn tình, buồn như đám tang nghèo, cô độc, lặng lẽ, cần cù, cho tới khi em cũng sang bờ bên này... Điều anh không biết là sự tồn tại của em có thật cần cho thế kỷ không. Biết đâu? Có lẽ thiếu một vai phụ, vở bi kịch nhân loại sẽ bị khán giả giậm chân la ó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:39.1] Chương XXXVII. Cuối cùng [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:39.2] Cuối cùng! đây là Virgília. Trước khi đến nhà Cố vấn Dutra, tôi hỏi ba đã có sắp đặt gì trước về hôn nhân chưa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:39.3] —Không sắp đặt gì. Hôm nọ nói chuyện với ông ấy về con, ba thú nhận mong muốn thấy con làm dân biểu; và ba nói khéo đến nỗi ông hứa sẽ làm chút gì, và ba tin ông sẽ làm. Còn cô dâu, là tên ba đặt cho một cô bé, là viên ngọc, bông hoa, vì sao, một thứ hiếm... là con gái ông; ba nghĩ nếu con cưới nó, con sẽ làm dân biểu nhanh hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:39.4] —Chỉ vậy thôi? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:39.5] —Chỉ vậy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:39.6] Từ đó chúng tôi đến nhà Dutra. Ông là người quý như ngọc, tươi cười, vui vẻ, yêu nước, hơi bực vì tệ nạn công cộng nhưng không tuyệt vọng sẽ chữa chúng mau. Ông thấy ứng cử của tôi là chính đáng; nhưng nên đợi vài tháng. Rồi ông giới thiệu tôi với vợ,—một bà đáng mến,—và với con gái, người không phụ chút nào lời tán dương của ba. Tôi thề với các bạn không chút nào. Hãy đọc lại Chương XXVIII. Tôi, mang theo ý nghĩ về cô bé, nhìn nàng một cách nào đó; nàng, không biết có ý nghĩ không, không nhìn tôi khác đi; và cái nhìn đầu tiên của chúng tôi thuần túy là cái nhìn vợ chồng. Hết một tháng chúng tôi đã thân. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.1] Chương XXXVIII. Ấn bản thứ tư [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.2] —Mai qua đây ăn tối, Dutra bảo tôi một đêm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.3] Tôi nhận lời mời. Hôm sau, tôi bảo xe sege đợi ở largo São Francisco de Paula, rồi đi dạo vài vòng. Các bạn còn nhớ thuyết ấn bản nhân loại của tôi chứ? Thì biết rằng lúc đó tôi ở ấn bản thứ tư, đã xem lại và sửa, nhưng còn đầy sơ suất và lỗi man rợ; khuyết điểm mà, vả lại, có phần bù ở kiểu chữ thanh nhã và bìa đóng xa hoa. Đi vài vòng xong, qua phố Ourives, tôi xem đồng hồ và mặt kính rơi xuống vỉa hè. Tôi vào tiệm đầu tiên gần nhất; là một gian nhỏ,—chẳng hơn gì,—bụi bặm và tối. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.4] Ở cuối, sau quầy, một người đàn bà ngồi, gương mặt vàng vọt và rỗ hoa không nổi lên ngay từ cái nhìn đầu; nhưng khi nổi lên thì là một cảnh tượng lạ. Chắc không từng xấu; trái lại, thấy rõ từng đẹp, và chẳng ít; nhưng bệnh tật và tuổi già sớm đã hủy hoa duyên của nàng. Đậu mùa rất khủng khiếp; những vết lớn và nhiều, gồ lên và hõm xuống, dốc lên dốc xuống; cho cảm giác giấy nhám thô, thô khủng khiếp. Đôi mắt là phần đẹp nhất của dáng, vả lại mang vẻ kỳ lạ và ghê tởm, mà đổi ngay khi tôi bắt đầu nói. Còn tóc, chải ẩu, đã xám và gần như đầy bụi như các cánh cổng của tiệm. Trên một ngón tay trái lấp lánh một viên kim cương. Các bạn đời sau có tin không? người đàn bà ấy là Marcela. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.5] Tôi không nhận ra ngay; khó; nhưng nàng nhận ra tôi ngay khi tôi cất lời. Mắt nàng lóe, đổi vẻ thường sang vẻ khác, nửa ngọt nửa buồn. Tôi thấy nàng có cử động như muốn giấu mình hay chạy; là bản năng hư vinh, không kéo dài quá một thoáng. Marcela ổn định và mỉm cười. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.6] —Anh muốn mua gì không? nàng nói, chìa tay ra cho tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.7] Tôi không đáp; Marcela hiểu nguyên nhân sự im lặng (không khó), và chỉ do dự, tôi nghĩ, không biết điều gì chi phối hơn, nỗi kinh ngạc về hiện tại hay ký ức về quá khứ. Nàng mời tôi ghế, và, qua cái quầy ở giữa, kể dài về mình, về cuộc đời đã sống, những giọt nước mắt tôi đã khiến nàng rơi, nỗi nhớ, tai họa, rốt cuộc là đậu mùa, làm nát mặt nàng, và thời gian, thứ giúp bệnh đẩy nhanh sự tàn tạ. Quả thật tâm hồn nàng cũng đã già nua. Nàng bán hết, gần hết; một người từng yêu nàng và chết trong tay nàng để lại cho nàng tiệm kim hoàn ấy, nhưng, để bất hạnh trọn vẹn, giờ tiệm ít người tìm—có lẽ vì chuyện lạ là do một đàn bà điều hành. Rồi nàng xin tôi kể đời tôi. Tôi mất ít thời gian kể; nó không dài, cũng không thú vị. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.8] —Anh lấy vợ chưa? Marcela hỏi sau khi tôi kể xong. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.9] —Chưa, tôi đáp cộc lốc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.10] Marcela ném mắt ra phố, với vẻ uể oải của người đang suy nghĩ hay nhớ lại; tôi để mình đi vào quá khứ, và giữa kỷ niệm và nỗi nhớ, tự hỏi vì sao đã làm bao điều dại dột. Chắc chắn đây không phải Marcela của năm 1822; nhưng nhan sắc ngày xưa có đáng một phần ba những hy sinh của tôi không? Đó là điều tôi tìm, hỏi gương mặt Marcela. Gương mặt bảo không; đồng thời đôi mắt kể rằng ngày xưa, cũng như hôm nay, ngọn lửa tham lam đã cháy trong đó. Chỉ mắt tôi không biết thấy; đó là mắt ấn bản đầu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.11] —Nhưng sao anh vào đây? anh thấy em từ ngoài phố à? nàng hỏi, thoát khỏi cơn mê mệt kia. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.12] —Không, anh tưởng vào tiệm thợ đồng hồ; muốn mua cái mặt kính cho chiếc đồng hồ này; anh đi chỗ khác; xin lỗi; anh vội. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:40.13] Marcela thở dài buồn. Sự thật là tôi vừa nhói vừa chán, và nóng lòng ra khỏi nhà ấy. Nhưng Marcela gọi một thằng nhóc, đưa nó đồng hồ, và bất chấp tôi phản đối, sai nó tới tiệm gần đó mua mặt kính. Hết cách; tôi ngồi lại. Nàng nói muốn có sự bảo trợ của những người quen thuở trước; nhắc rằng sớm muộn tự nhiên tôi sẽ cưới vợ, và đảm bảo bán cho tôi trang sức tốt giá rẻ. Nàng không nói giá rẻ, mà dùng một ẩn dụ tế nhị và trong suốt. Tôi bắt đầu ngờ rằng nàng không gặp tai họa nào (trừ bệnh), tiền vẫn cất kỹ, và buôn bán chỉ để chiều đam mê lợi nhuận, con sâu gặm nhấm đời nàng; chính điều ấy người ta kể tôi nghe sau. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.1] Chương XXXIX. Người hàng xóm [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.2] Trong lúc tôi tự nghĩ như thế, một gã thấp, không đội mũ, bước vào tiệm, tay dắt một bé gái bốn tuổi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.3] —Sáng nay bà thế nào? gã nói với Marcela. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.4] —Thế thế. Lại đây, Maricota. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.5] Gã nhấc đứa bé qua hai cánh tay và đưa nó vào bên trong quầy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.6] —Đi, gã nói; hỏi bà Marcela đêm qua bà thế nào. Nó nôn nóng muốn tới đây, nhưng mẹ nó chưa kịp mặc đồ cho... Sao nào, Maricota? Xin phước đi... Coi chừng roi cành mộc qua! Thế... Bà không tưởng tượng nổi nó ở nhà ra sao; lúc nào cũng nói về bà, mà ở đây trông như cục bột. Mới hôm qua... Nói không, Maricota? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.7] —Không, đừng nói, không, ba. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.8] —Vậy là chuyện xấu? Marcela hỏi, vỗ vào má đứa bé. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.9] —Tôi kể cho; mẹ nó dạy nó mỗi tối đọc một kinh Lạy Cha và một kinh Kính Mừng, dâng cho Đức Mẹ; nhưng hôm qua con bé đến xin tôi bằng giọng rất khiêm nhường... bà đoán gì?... rằng nó muốn dâng cho Thánh Marcela. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.10] —Tội nghiệp! Marcela nói, hôn nó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.11] —Là mê, là si, bà không tưởng tượng nổi... Mẹ nó bảo là bùa... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.12] Gã còn kể thêm vài chuyện, đều rất dễ chịu, rồi đi, dắt đứa bé, không quên ném cho tôi một cái nhìn dò hỏi hoặc nghi ngờ. Tôi hỏi Marcela gã là ai. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.13] —Là một thợ đồng hồ hàng xóm, người tốt; vợ cũng vậy; và đứa con gái dễ thương, phải không? Họ có vẻ quý em lắm... là người tử tế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:41.14] Khi thốt những lời ấy, giọng Marcela run lên vì vui; và trên mặt nàng dường như một làn sóng hạnh phúc lan ra... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:42.1] Chương XL. Trên xe sege [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:42.2] Lúc đó thằng nhóc vào, mang đồng hồ với mặt kính mới. Kịp lúc; tôi đã khó ở nơi ấy. Tôi cho thằng nhóc một đồng bạc nhỏ; bảo Marcela lần khác tôi sẽ quay lại, và rảo bước ra. Nói cho hết, phải thú nhận tim tôi đập hơi mạnh; nhưng như một hồi chuông tang. Tinh thần bị ghì bởi những ấn tượng ngược nhau. Hãy lưu ý hôm ấy trời sáng vui với tôi. Ba, bữa sáng, nhắc lại trước cho tôi bài diễn văn đầu tiên tôi phải đọc ở hạ viện; chúng tôi cười nhiều, và cả mặt trời, rực rỡ như những ngày đẹp nhất thế gian; như Virgília hẳn cười, khi tôi kể những tưởng tượng bữa sáng. Bỗng mặt kính đồng hồ rơi xuống; tôi vào tiệm gần nhất; và kìa quá khứ trồi lên, nó xé và hôn tôi; nó chất vấn tôi, bằng một gương mặt cắt xén bởi nỗi nhớ và rỗ hoa... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:42.3] Tôi bỏ nó lại đó; vội vã chui vào xe sege đợi ở largo São Francisco de Paula, và bảo người đánh xe cứ chạy qua các phố. Anh ta quất ngựa, xe lắc tôi, lò xo rên, bánh xe rạch nhanh qua bùn trận mưa vừa để lại, và tất cả với tôi như đứng yên. Chẳng phải có đôi khi một thứ gió, ấm mà không oi, không mạnh không gắt, nhưng ngột ngạt, không thổi bay mũ khỏi đầu, không cuốn váy đàn bà, vậy mà là hoặc có vẻ là tệ hơn nếu làm cả hai, vì nó làm ủ rũ, buông lỏng, như hòa tan tinh thần sao? Thì tôi có thứ gió ấy bên mình; và chắc rằng nó thổi vì tôi ở trong cái cổ họng giữa quá khứ và hiện tại, tôi khao khát ra tới đồng bằng tương lai. Tệ nhất là xe không đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:42.4] —João ơi! tôi quát người đánh xe. Cái xe này có đi hay không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:42.5] —Ủa! nhonhô! Mình đã đậu ngay trước cửa sinhô Cố vấn rồi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.1] Chương XLI. Ảo giác [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.2] Và đúng vậy. Tôi vội bước vào; thấy Virgília nôn nóng, cau có, trán u ám. Bà mẹ, vốn điếc, ở trong phòng cùng nàng. Cuối màn chào hỏi, cô gái nói với tôi khô khan: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.3] —Chúng tôi mong ông đến sớm hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.4] Tôi tự bào chữa tốt nhất có thể; nói về con ngựa đứng lì và một người bạn giữ tôi lại. Bỗng tiếng chết trên môi, tôi cứng đờ vì kinh ngạc. Virgília... đây có phải Virgília không? Tôi nhìn nàng chăm chú; và cảm giác đau đớn đến nỗi tôi lùi một bước và quay mắt. Tôi nhìn lại. Đậu mùa đã ăn mất gương mặt nàng; làn da, hôm trước còn mịn, hồng, trong, giờ vàng vọt, mang dấu bao nhiêu tai ương đã tàn phá mặt người đàn bà Tây Ban Nha. Đôi mắt nghịch ngợm thành héo hon; môi buồn và dáng mệt mỏi. Tôi nhìn kỹ; cầm tay nàng, nhẹ nhàng kéo nàng lại. Tôi không nhầm; là đậu mùa. Tôi nghĩ mình đã có một cử chỉ ghê sợ, lùi lại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.5] Virgília lui ra, ngồi xuống ghế dài. Tôi đứng một lúc nhìn chân mình. Nên đi hay ở? Tôi gạt phương án đầu, đơn giản là phi lý, và đi về phía Virgília, nàng ngồi đó im lặng. Trời ơi! Lại là Virgília tươi, trẻ, đang nở. Tôi tìm trên mặt nàng chút dấu bệnh; không có; vẫn làn da trắng mịn như thường. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.6] —Ông chưa từng thấy tôi sao? Virgília hỏi, thấy tôi nhìn chăm chăm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.7] —Xinh thế, chưa bao giờ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.8] Tôi ngồi xuống, còn Virgília im lặng, bẻ khớp móng tay. Vài giây ngưng. Tôi nói với nàng những chuyện xa lạ với sự cố; nhưng nàng không đáp, cũng không nhìn tôi. Trừ tiếng khớp, nàng là bức tượng của Sự Im Lặng. Chỉ một lần nàng ném mắt cho tôi, nhưng từ rất cao, nhếch mép trái, nhíu lông mày tới mức dính vào nhau; và cả tổng thể ấy cho gương mặt nàng một vẻ trung bình, giữa hài và bi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:43.9] Có chút giả tạo trong sự khinh ấy; là phấn son của cử chỉ. Bên trong nàng đau, không ít,—dù là xót thuần túy, hay chỉ tức; và vì nỗi đau giấu đi lại đau hơn, rất có thể Virgília đau gấp đôi mức thật sự phải đau. Tôi nghĩ đây là siêu hình học. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:44.1] Chương XLII. Điều Aristoteles bỏ sót [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:44.2] Một điều khác tôi cũng thấy là siêu hình học là thế này:—Cho một quả bóng chuyển động, chẳng hạn; nó lăn, gặp quả bóng khác, truyền xung lực, và quả bóng thứ hai lăn như quả thứ nhất. Giả sử quả thứ nhất tên là... Marcela,—chỉ là giả sử; quả thứ hai, Brás Cubas;—quả thứ ba, Virgília. Ta có Marcela, nhận cái búng của quá khứ, lăn tới chạm Brás Cubas,—người, nhường lực đẩy, cũng bắt đầu lăn tới đụng Virgília, kẻ chẳng dính dáng gì tới quả đầu; và thế là, chỉ bằng truyền một lực, hai cực xã hội chạm nhau, và lập nên cái ta có thể gọi—tình đoàn kết của nỗi chán chường nhân loại. Sao chương này lọt khỏi Aristoteles? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:45.1] Chương XLIII. Hầu tước phu nhân, vì tôi sẽ là hầu tước [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:45.2] Rõ ràng Virgília là một yêu tinh nhỏ, một yêu tinh nhỏ thiên thần, nếu muốn, nhưng là yêu tinh, và thế là... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:45.3] Và thế là Lobo Neves xuất hiện, một người không thon hơn tôi, không lịch sự hơn, không đọc nhiều hơn, không dễ mến hơn, vậy mà đã cướp Virgília và ứng cử khỏi tôi, trong vài tuần, bằng cú xung kích đúng kiểu Caesar. Không hề có tức tối trước; không có chút bạo lực gia đình. Một ngày Dutra tới bảo tôi chờ làn gió khác, vì ứng cử của Lobo Neves được các thế lực lớn ủng hộ. Tôi nhường; và đó là khởi đầu thất bại của tôi. Một tuần sau, Virgília hỏi Lobo Neves, mỉm cười, khi nào ông làm bộ trưởng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:45.4] —Theo ý tôi thì ngay; theo ý người khác thì một năm nữa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:45.5] Virgília đáp: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:45.6] —Ông hứa một ngày nào đó sẽ cho tôi làm nam tước phu nhân chứ? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:45.7] —Hầu tước phu nhân, vì tôi sẽ là hầu tước. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:45.8] Từ đó tôi mất hết. Virgília so đại bàng với công, và chọn đại bàng, để con công với nỗi kinh ngạc, nỗi tức, và ba bốn nụ hôn nàng đã trao. Có lẽ năm nụ; nhưng mười nụ cũng chẳng nghĩa lý gì. Môi người đàn ông không như móng ngựa của Attila làm cằn mặt đất nó giậm; mà đúng ngược lại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:46.1] Chương XLIV. Một Cubas! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:46.2] Ba sững sờ trước kết cục, và tôi cho rằng ông chết chẳng vì gì khác. Quá nhiều lâu đài ông đã dựng, quá nhiều, quá nhiều giấc mơ, ông không thể thấy chúng đổ nát mà cơ thể không chịu cú sốc mạnh. Lúc đầu ông không muốn tin. Một Cubas! một cành của cây Cubas lừng danh! Và ông nói điều đó với niềm tin mạnh đến nỗi tôi, vốn đã biết chuyện nghề làm thùng của chúng tôi, quên một lúc người đàn bà hay đổi, chỉ để ngắm hiện tượng không hiếm nhưng lạ ấy: một trí tưởng tượng được thăng cấp thành lương tâm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:46.3] —Một Cubas! ông lặp lại với tôi sáng hôm sau, lúc ăn sáng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:46.4] Bữa sáng không vui; chính tôi cũng gần gục vì buồn ngủ. Tôi thức một phần đêm. Vì tình ư? Không thể; người ta không yêu hai lần cùng một người đàn bà, và tôi, kẻ về sau phải yêu nàng, giờ không bị trói buộc bởi sợi dây nào khác ngoài một ảo tưởng thoáng qua, chút vâng lời và nhiều tự phụ. Thế đủ giải thích sự thức đêm; là tức, một cái tức nhỏ nhọn như đầu kim, tan đi cùng xì gà, những cú đấm, những trang sách đọc dở, cho tới khi rạng đông, buổi rạng đông yên tĩnh nhất. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:46.5] Nhưng tôi trẻ, thuốc chữa ở ngay trong tôi. Ba mới là người không dễ chịu nổi cú đánh. Nghĩ kỹ, có thể ông không chết hẳn vì tai họa; nhưng nó làm phức tạp những cơn đau cuối của ông là chắc chắn. Ông chết bốn tháng sau,—nặng nề, buồn, với một nỗi bận tâm mạnh và liên miên, tựa hối hận, một sự vỡ mộng chết người thay chỗ chứng thấp khớp và ho. Ông còn được nửa giờ vui; là khi một vị bộ trưởng tới thăm. Tôi thấy,—nhớ rõ,—tôi thấy nụ cười biết ơn ngày xưa, và trong mắt một sự tập trung ánh sáng, có thể nói là tia chớp cuối của linh hồn đang tắt. Nhưng nỗi buồn trở lại ngay, nỗi buồn chết đi mà không thấy tôi được đặt vào một chỗ cao nào, như thật ra tôi xứng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:46.6] —Một Cubas! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:46.7] Ông mất vài ngày sau chuyến thăm của bộ trưởng, một sáng tháng năm, giữa hai người con, Sabina và tôi, cùng chú Ildefonso và em rể tôi. Ông mất mà khoa học thầy thuốc, tình yêu của chúng tôi, những chăm sóc, rất nhiều, hay gì khác cũng không cứu được; phải chết, ông đã chết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:46.8] —Một Cubas! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:47.1] Chương XLV. Ghi chú [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:47.2] Nức nở, nước mắt, nhà giăng màn, nhung đen trên cổng, một người đến mặc cho thi hài, một người khác đo quan tài, quan tài, giá đặt quan, nến, thiệp mời, khách mời bước vào, chậm, bước khẽ, bắt tay gia đình, vài người buồn, tất cả nghiêm và lặng, linh mục và thầy phụ, kinh cầu, rảy nước thánh, tiếng đóng nắp quan bằng đinh và búa, sáu người nhấc nó khỏi giá đặt quan, và nhấc lên, và khó nhọc hạ xuống cầu thang, mặc tiếng kêu, nấc, và nước mắt mới của gia đình, và đi tới xe tang, và đặt lên, và luồn và siết dây đai, tiếng xe tang lăn, tiếng xe ngựa lăn, từng chiếc một... Cái thoạt trông chỉ là bản kiểm kê, là những ghi chú tôi đã ghi cho một chương cực kỳ đậm đà, trong đó tôi chứng minh trái đất phải tiếp tục quay quanh mặt trời; bởi vì:—a) tạo hóa chỉ phát minh ra cái chết nhằm tạo sống cho vài ngành nghề,—thợ giăng màn, thợ xe, hãng tang lễ, nhà in, và những ngành khác nó khôn ngoan đã thấy trước;—b) khi những ngành ấy chết vì không có cái chết của người, không phải không thể các chủ ngành cũng chết theo; thì cũng thế. Nhưng tất cả chỉ là ghi chú cho một chương tôi không viết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.1] Chương XLVI. Gia tài [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.2] Giờ bạn đọc hãy nhìn chúng tôi, tám ngày sau cái chết của ba,—em gái tôi ngồi trên ghế dài,—xa hơn một chút, Cotrim đứng, tựa vào bàn consolo, khoanh tay cắn ria,—tôi đi qua đi lại, mắt nhìn đất. Tang nặng. Im lặng sâu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.3] —Nhưng rốt cuộc, Cotrim nói; căn nhà này đáng giá chẳng hơn ba mươi conto, cho là ba mươi lăm... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.4] —Đáng năm mươi, tôi lưu ý; Sabina biết nó mua giá năm mươi tám... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.5] —Có thể mua tới sáu mươi, Cotrim đáp; nhưng không suy ra nó đáng thế, càng không phải hôm nay. Cậu biết nhà cửa mấy năm nay sụt giá nhiều. Này, nếu căn này đáng năm mươi conto, thì căn cậu muốn cho mình, căn ở Campo, đáng bao nhiêu? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.6] —Đừng nhắc! Một căn nhà cũ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.7] —Cũ! Sabina kêu, giơ tay lên trần. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.8] —Chắc em cho nó mới? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.9] —Thôi anh ạ, bỏ mấy chuyện ấy đi, Sabina nói, đứng dậy khỏi ghế; ta có thể thu xếp mọi thứ trong tình thân, và ngay thẳng. Chẳng hạn, anh Cotrim không nhận những người da đen, chỉ muốn người đánh xe của ba và Paulo... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.10] —Người đánh xe thì không, tôi vội nói; tôi giữ cái xe sege và không đi mua cái khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.11] —Được; tôi lấy Paulo và Prudêncio. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.12] —Prudêncio được tự do rồi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.13] —Tự do? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.14] —Hai năm nay. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.15] —Tự do? Ông cụ thu xếp mấy chuyện này trong nhà mà chẳng báo ai! Hay lắm. Còn bạc... chắc ông không giải phóng cả bạc chứ? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.16] Chúng tôi đã nói về bạc, bộ đồ bạc cũ thời D. José I, phần nặng nhất của gia tài, vì chạm trổ, vì cổ, vì nguồn gốc sở hữu; ba tôi nói bá tước da Cunha, khi làm phó vương Brazil, đã tặng nó cho cụ tôi Luiz Cubas. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.17] —Còn bạc, Cotrim tiếp, tôi chẳng đặt vấn đề gì nếu không vì em cậu muốn giữ; và tôi thấy nó có lý. Sabina có chồng, cần một tủ chén bát xứng đáng, trình bày được. Cậu độc thân, không tiếp khách, không... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.18] —Nhưng tôi có thể cưới. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.19] —Để làm gì? Sabina ngắt. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.20] Câu hỏi cao siêu đến nỗi trong chốc lát tôi quên cả quyền lợi. Tôi mỉm cười; cầm tay Sabina, vỗ nhẹ vào lòng bàn tay, tất cả thật dễ thương, đến nỗi Cotrim diễn giải cử chỉ là đồng ý, và cảm ơn tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.21] —Gì thế? tôi vặn lại; tôi chẳng nhượng gì, và không nhượng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.22] —Không nhượng? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.23] Tôi lắc đầu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.24] —Thôi đi, anh Cotrim, em gái tôi nói với chồng; xem anh ấy có muốn giữ cả bộ quần áo trên người chúng ta không; chỉ còn thiếu cái đó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.25] —Không thiếu gì nữa. Cậu muốn xe, muốn người đánh xe, muốn bạc, muốn tất. Này, nhanh gọn hơn nhiều là kiện chúng tôi ra tòa và chứng minh bằng nhân chứng rằng Sabina không phải em cậu, tôi không phải em rể cậu, và Chúa không phải Chúa. Cứ làm thế, và cậu chẳng mất gì, không một cái thìa nhỏ. Thôi, bạn tôi, đổi nghề đi! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.26] Cotrim bực đến thế, và tôi không kém, đến nỗi tôi đề nghị một cách hòa giải: chia bạc. Anh cười và hỏi ai sẽ được ấm trà, ai được hũ đường; và sau câu hỏi ấy, tuyên bố ta sẽ có thời gian thanh lý yêu sách, ít nhất ở tòa. Trong khi đó, Sabina đã ra cửa sổ nhìn ra chácara,—và một lát sau quay lại, đề nghị nhường Paulo và một người da đen khác, với điều kiện giữ bạc; tôi định nói không hợp, nhưng Cotrim nhanh miệng nói cùng điều đó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.27] —Không bao giờ! tôi không làm từ thiện! anh nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.28] Chúng tôi ăn tối trong buồn bã. Chú giáo sĩ xuất hiện lúc tráng miệng, còn chứng kiến một cuộc cãi cọ nhỏ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.29] —Các cháu ạ, ông nói, hãy nhớ anh tôi để lại một ổ bánh mì thật to cho mọi người cùng chia. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.30] Nhưng Cotrim: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.31] —Tin, tin. Nhưng vấn đề không phải bánh mì mà là bơ. Bánh mì khô thì tôi không nuốt nổi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:48.32] Cuối cùng cũng chia xong, nhưng chúng tôi đã giận nhau. Và tôi nói với các bạn rằng dù thế, giận Sabina tôi rất khổ. Chúng tôi từng thân đến thế! Những trò trẻ con, những cơn giận trẻ thơ, tiếng cười và nỗi buồn tuổi trưởng thành, nhiều lần chúng tôi chia ổ bánh mì của niềm vui và khốn khổ ấy, như anh em, những người anh em tốt. Nhưng chúng tôi đã giận nhau. Y như nhan sắc Marcela tan đi cùng đậu mùa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:49.1] Chương XLVII. Kẻ ẩn dật [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:49.2] Marcela, Sabina, Virgília... thế là tôi trộn hết mọi tương phản, như thể những cái tên, những con người ấy chẳng phải gì hơn các cách hiện hữu của tình cảm bên trong tôi. Ngòi bút tật xấu, hãy thắt cà vạt hợp phong cách của mày, mặc cho nó cái gilê ít bẩn hơn; rồi hãy, rồi hãy theo tôi, vào ngôi nhà này, duỗi mình trên cái võng đã ru phần tốt nhất những năm trôi từ cuộc kiểm kê gia sản của ba đến 1842. Lại đây; nếu có thoảng mùi hương bàn trang điểm, đừng nghĩ tôi cho rưới để thưởng thức; đó là dấu vết của N. hay Z. hay U.—tất cả những chữ hoa ấy đã ru trong đây cái hèn hạ thanh lịch của chúng. Nhưng nếu ngoài hương, mày muốn gì khác, thì cứ thèm, vì tôi không giữ chân dung, thư từ, hay kỷ vật; chính xúc động cũng đã tan, chỉ còn lại các chữ cái đầu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:49.3] Tôi sống nửa ẩn dật, thỉnh thoảng đi dạ hội, nhà hát hay tán chuyện, nhưng phần lớn thời gian ở một mình với mình. Tôi sống; để mình trôi theo dòng đi về của biến cố và ngày tháng, khi náo nhiệt, khi lãnh đạm, giữa tham vọng và nản chí. Tôi viết chính trị và làm văn chương. Gửi bài và thơ cho báo, và đạt chút danh tiếng nhà luận chiến và nhà thơ. Khi nhớ tới Lobo Neves, đã là dân biểu, và Virgília, hầu tước phu nhân tương lai, tôi tự hỏi vì sao mình không phải dân biểu giỏi hơn, hầu tước giỏi hơn Lobo Neves,—tôi, người đáng giá hơn, nhiều hơn ông ta,—và nói điều đó trong khi nhìn đầu mũi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:50.1] Chương XLVIII. Một người em họ của Virgília [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:50.2] —Anh có biết hôm qua ai từ São Paulo tới không? Luís Dutra hỏi tôi một đêm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:50.3] Luís Dutra là một người em họ của Virgília, cũng thân với các nàng thơ. Thơ anh được ưa và hay hơn thơ tôi; nhưng anh cần sự chuẩn nhận của vài người, để xác nhận tiếng vỗ tay của người khác. Vì nhút nhát, anh không hỏi ai; nhưng khoái nghe đôi lời quý mến; rồi lấy thêm sức, lao vào việc như người trẻ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:50.4] Luís Dutra tội nghiệp! Vừa xuất bản gì là anh chạy tới nhà tôi, và bắt đầu quanh quẩn bên tôi, rình một lời phán, một lời, một cử chỉ, chấp thuận tác phẩm mới; còn tôi nói với anh nghìn chuyện khác nhau,—buổi dạ hội cuối ở Catete, tranh luận của nghị viện, xe berlinda và ngựa,—mọi thứ, trừ thơ hay văn xuôi của anh. Anh đáp tôi, ban đầu hăng hái, sau yếu dần, bẻ cương câu chuyện về đề tài của anh, mở sách, hỏi tôi có tác phẩm mới không, và tôi đáp có hoặc không, nhưng bẻ cương sang phía kia, và anh lẽo đẽo theo tôi, tới khi đứng lì hẳn rồi ra về buồn. Ý định của tôi là làm anh nghi ngờ bản thân, nản lòng, loại bỏ anh. Và tất cả trong khi nhìn đầu mũi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:51.1] Chương XLIX. Đầu mũi [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:51.2] Mũi ơi, lương tâm không hối hận, mày giúp tao nhiều trong đời... Bạn đọc yêu dấu đã bao giờ suy ngẫm về số phận cái mũi chưa? Lời giải của ông Pangloss là mũi được tạo ra để đeo kính,—và tôi thú nhận có thời gian lời giải thích ấy với tôi dường như là dứt khoát; nhưng một ngày kia, khi đang nhai lại điều đó và những điểm mờ tối khác của triết học, tôi tìm ra lời giải thích duy nhất, đúng và dứt khoát. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:51.3] Quả thật, chỉ cần để ý thói quen của fakir. Bạn đọc biết fakir dành nhiều giờ nhìn đầu mũi, với mục đích duy nhất là thấy ánh sáng thiên đường. Khi ghim mắt vào đầu mũi, ông mất cảm giác về sự vật bên ngoài, say sưa trong cái vô hình, nắm cái vô thể, thoát khỏi đất, tan ra, hóa thành khí. Sự thăng hoa của hiện hữu qua đầu mũi là hiện tượng cao nhất của tinh thần; và khả năng đạt được nó không chỉ của fakir; mà là phổ quát. Mỗi người cần và có quyền chiêm ngưỡng chính cái mũi mình, để thấy ánh sáng thiên đường; và sự chiêm ngưỡng ấy, hiệu quả của nó là khiến vũ trụ lệ thuộc vào duy nhất một cái mũi, cấu thành sự cân bằng của xã hội. Nếu các mũi chỉ chiêm ngưỡng lẫn nhau, loài người sẽ không kéo dài nổi hai thế kỷ: sẽ tuyệt diệt cùng các bộ tộc đầu tiên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:51.4] Tôi nghe từ đây một phản đối của bạn đọc:—Làm sao thế được, anh ta nói, nếu chưa từng ai thấy người ta đứng chiêm ngưỡng cái mũi của chính mình? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:51.5] Bạn đọc đần độn, điều đó chứng tỏ bạn chưa từng vào trong óc một người thợ mũ. Một người thợ mũ đi qua một tiệm mũ; là tiệm của đối thủ, mở cách đây hai năm; hồi ấy có hai cửa, nay có bốn; hứa sẽ có sáu và tám. Trên kính trưng mũ của đối thủ; qua cửa vào khách của đối thủ; và người thợ mũ so tiệm ấy với tiệm mình, cũ hơn mà chỉ hai cửa, và những chiếc mũ ấy với mũ mình, ít người tìm hơn dù cùng giá. Tự nhiên anh ta bực; nhưng cứ đi, mải mê, mắt nhìn xuống hoặc nhìn thẳng, truy tìm nguyên nhân thịnh vượng của kẻ kia và sự sa sút của mình, trong khi anh thợ mũ giỏi hơn nhiều người thợ mũ kia... Chính lúc ấy mắt anh ghim vào đầu mũi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:51.6] Kết luận vậy là có hai lực chủ yếu: tình yêu, nhân lên loài, và cái mũi, khiến nó lệ thuộc cá nhân. Sinh sản, cân bằng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.1] Chương L. Virgília đã có chồng [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.2] —Người từ São Paulo về là cô em họ tôi, Virgília, vợ ông Lobo Neves, Luís Dutra nói tiếp. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.3] —À! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.4] —Mà đến hôm nay tôi mới biết một chuyện, đồ quỷ sứ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.5] —Chuyện gì? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.6] —Là anh từng muốn cưới cô ấy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.7] —Ý của ba tôi thôi. Ai nói với anh thế? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.8] —Chính cô ấy. Tôi nhắc đến anh nhiều, thế là cô ấy kể hết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.9] Hôm sau, đang ở phố Ouvidor, trước cửa nhà in của Plancher, tôi thấy từ xa hiện ra một người đàn bà lộng lẫy. Là nàng; đến cách vài bước tôi mới nhận ra, nàng đã khác đến thế, thiên nhiên và nghệ thuật đã dành cho nàng nét chau chuốt sau cùng đến thế. Chúng tôi cúi chào nhau; nàng đi tiếp, cùng chồng lên chiếc xe đang đợi ở phía trên một quãng; còn tôi đứng sững. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.10] Tám ngày sau tôi gặp nàng trong một buổi dạ hội; hình như chúng tôi có trao đổi đôi ba lời. Nhưng ở một buổi dạ hội khác, một tháng sau đó, tại nhà một bà từng làm đẹp các phòng khách của triều đại thứ nhất và lúc ấy vẫn chưa thôi làm đẹp các phòng khách của triều đại thứ hai, chúng tôi đến gần nhau hơn và lâu hơn, vì đã trò chuyện và đã nhảy valse. Valse là một thứ tuyệt diệu. Chúng tôi nhảy; và tôi không chối, khi ghì vào người cái thân thể mềm mại và lộng lẫy ấy, tôi có một cảm giác kỳ lạ, cảm giác của kẻ bị cướp mất của. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.11] —Nóng quá, nàng nói ngay khi chúng tôi vừa nhảy xong. Ta ra hiên nhé? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.12] —Không; bà dễ cảm lạnh đấy. Ta sang phòng khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.13] Ở phòng bên có Lobo Neves, ông ta ngợi khen tôi hết lời về những bài viết chính trị, nói thêm rằng văn chương thì ông không bàn đến vì không hiểu, nhưng bài chính trị thì rất xuất sắc, nghĩ kỹ và viết hay. Tôi đáp lại bằng những lời lịch thiệp cũng chăm chút chẳng kém, và chúng tôi chia tay nhau, ai nấy đều hài lòng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:52.14] Chừng ba tuần sau, tôi nhận được thiếp mời của ông cho một buổi họp mặt thân mật. Tôi đến; Virgília đón tôi bằng câu nói duyên dáng này:—Hôm nay ông phải nhảy với tôi.—Thật vậy, tôi có tiếng và là một tay valse bậc thầy; chẳng lạ gì nàng chọn tôi. Chúng tôi nhảy một lần, rồi lại một lần nữa. Một cuốn sách đã làm hại Francesca; còn ở đây, chính điệu valse làm hại chúng tôi. Tôi nhớ đêm ấy tôi đã siết tay nàng rất chặt, và nàng cứ để yên, như quên mất, còn tôi thì ôm lấy nàng, mọi cặp mắt đổ dồn vào chúng tôi, và vào những cặp khác cũng đang ôm nhau mà xoay tròn... Một cơn mê. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.1] Chương LI. Của tôi! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.2] —Của tôi! tôi tự nhủ, ngay khi trao nàng cho một quý ông khác; và tôi thú nhận rằng suốt phần còn lại của đêm, ý nghĩ ấy cứ ngấm dần vào đầu, không phải bằng búa, mà bằng mũi khoan, thứ khéo len lỏi hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.3] —Của tôi! tôi nói khi đến cửa nhà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.4] Nhưng đến đó, như thể số phận, hay ngẫu nhiên, hay bất kể là gì, chợt nảy ra ý mớm chút thức ăn cho những cơn cuồng chiếm hữu của tôi, trên mặt đất lấp lánh một vật tròn và vàng. Tôi cúi xuống; là một đồng tiền vàng, nửa dobra. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.5] —Của tôi! tôi lặp lại và bật cười; rồi bỏ nó vào túi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.6] Đêm ấy tôi không nghĩ gì đến đồng tiền; nhưng hôm sau, nhớ lại chuyện đó, tôi thấy lương tâm xô đẩy mình, và một giọng hỏi sao quỷ quái gì mà đồng tiền ấy lại là của tôi, khi tôi không được thừa kế cũng không kiếm ra, mà chỉ nhặt ngoài đường. Rõ ràng nó không phải của tôi; nó là của người khác, người đã đánh mất, giàu hay nghèo, và có thể là nghèo, một người thợ nào đó không còn gì cho vợ con ăn; còn nếu giàu, bổn phận của tôi vẫn thế. Phải trả lại đồng tiền, và cách tốt nhất, cách duy nhất, là nhờ một tờ quảng cáo hoặc nhờ cảnh sát. Tôi gửi một bức thư cho ông trưởng sở cảnh sát, kèm vật nhặt được, xin ông bằng mọi cách trong tầm tay cho trả về tay chủ thật. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.7] Gửi thư xong, tôi ăn sáng thanh thản, thậm chí có thể nói là hớn hở. Hôm trước lương tâm tôi đã nhảy valse nhiều đến mức nghẹt thở, không còn hơi; nhưng việc trả lại nửa dobra là một khung cửa sổ mở ra phía bên kia của đạo đức; một luồng khí trong lành tràn vào, và vị quý bà tội nghiệp thở thật sâu. Hãy thông gió cho lương tâm! tôi không nói thêm gì nữa. Tuy nhiên, bỏ ra ngoài mọi tình tiết khác, hành động của tôi thật đẹp, vì nó biểu lộ một sự khắt khe chính đáng, một tình cảm của tâm hồn tinh tế. Đó là điều vị quý bà trong lòng tôi nói với tôi, bằng giọng vừa nghiêm khắc vừa dịu dàng; là điều bà nói, tựa mình bên bệ cửa sổ đang mở. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.8] —Anh làm phải lắm, Cubas; anh xử rất đúng. Không khí này không chỉ trong lành, mà còn thơm như dầu thuốc, một hơi thở của những khu vườn vĩnh cửu. Anh có muốn thấy mình đã làm gì không, Cubas? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.9] Và bà dame tốt bụng rút ra một chiếc gương, mở ra trước mắt tôi. Tôi thấy, thấy rành rành, đồng nửa dobra hôm trước, tròn, sáng, rõ nét, tự nhân lên mãi,—thành mười,—rồi ba mươi,—rồi năm trăm,—biểu thị lợi ích mà hành động trả lại đơn sơ kia sẽ đem đến cho tôi khi sống và khi chết. Và tôi phô trọn con người mình trong sự chiêm ngưỡng hành động ấy, nhìn thấy mình trong đó, thấy mình tốt, có lẽ còn lớn lao. Chỉ một đồng tiền, hả? Đấy, chỉ vì đã nhảy valse thêm một chút. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:53.10] Như thế đó, tôi, Brás Cubas, đã khám phá ra một định luật cao cả, định luật tương đương của những cánh cửa sổ, và tôi lập ra rằng cách bù cho một cửa sổ đóng là mở một cửa sổ khác, để đạo đức luôn luôn có thể thông thoáng lương tâm. Có lẽ bạn không hiểu những gì vừa nói; có lẽ bạn muốn thứ gì cụ thể hơn, một gói đồ chẳng hạn, một gói đồ bí ẩn. Vậy thì xin cầm lấy gói đồ bí ẩn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.1] Chương LII. Gói đồ bí ẩn [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.2] Chuyện là vài hôm sau, khi tôi đi Botafogo, tôi vấp phải một gói đồ nằm trên bãi biển. Nói thế chưa đúng; với một cú đá thì nhiều hơn là một cú vấp. Thấy một gói đồ, không lớn, nhưng sạch sẽ và gói cẩn thận, buộc bằng sợi dây cứng, một thứ trông như có cái gì bên trong, tôi chợt muốn dùng chân thử đá, và đã đá, và gói đồ chống lại. Tôi liếc nhìn quanh; bãi biển vắng tanh; xa xa mấy đứa trẻ đang chơi,—một người đánh cá vá lưới còn xa hơn nữa,—không ai có thể thấy hành động của tôi; tôi cúi xuống, nhặt gói đồ và đi tiếp. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.3] Đi tiếp, nhưng không phải không e ngại. Có thể là trò chơi khăm của lũ nhóc. Tôi định trả lại vật nhặt xuống bãi, nhưng sờ thử thì bỏ ý định. Đi xa hơn một chút, tôi quay lại và về nhà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.4] —Xem nào, tôi nói khi bước vào phòng làm việc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.5] Và tôi do dự một thoáng, tôi nghĩ vì xấu hổ; nỗi sợ trò chơi khăm lại ập đến. Đúng là ở đó không có người ngoài làm chứng; nhưng trong lòng tôi có một thằng nhóc sẽ huýt sáo, rít lên, khịt khịt, giậm chân, la ó, cục tác, làm đủ trò quỷ quái nếu thấy tôi mở gói ra và thấy bên trong là một tá khăn rách hoặc hai tá ổi xanh. Nhưng đã muộn; lòng tò mò đã bị mài sắc, như hẳn đang bị mài sắc trong lòng bạn đọc; tôi tháo gói ra, và thấy... tìm thấy... đếm... đếm lại, không ít hơn năm conto réis. Không ít hơn. Có lẽ hơn một chục nghìn réis. Năm conto bằng giấy bạc tốt và dobra, tất cả sạch sẽ gọn gàng, một món nhặt hiếm có. Tôi gói lại. Lúc ăn tối, tôi có cảm giác một trong những thằng nhóc đã nói gì đó với thằng kia bằng ánh mắt. Chúng có rình tôi không? Tôi kín đáo hỏi dò, và kết luận là không. Ăn tối xong, tôi lại vào phòng làm việc, xem xét số tiền, và tự cười những nỗi lo bà mẹ của mình vì năm conto,—tôi, người vốn giàu có. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.6] Để khỏi nghĩ về chuyện ấy nữa, tối đó tôi đến nhà Lobo Neves, người từng nằn nì tôi đừng bỏ các buổi tiếp khách của vợ ông. Ở đó tôi gặp ông trưởng sở cảnh sát; tôi được giới thiệu; ông nhớ ngay bức thư và nửa dobra tôi đã gửi vài hôm trước. Ông nhắc chuyện; Virgília có vẻ thưởng thức cách cư xử của tôi, và mỗi người có mặt đều kể một giai thoại tương tự, tôi nghe mà sốt ruột như đàn bà lên cơn cuồng loạn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.7] Đêm ấy, ngày hôm sau, suốt tuần ấy tôi cố nghĩ ít nhất đến năm conto, và thậm chí xin thú nhận, tôi để chúng nằm im lìm trong ngăn kéo bàn. Tôi thích nói về mọi thứ, trừ tiền, và nhất là tiền nhặt được; vậy mà nhặt tiền đâu phải tội, đó là một điều may, một dịp tốt, có lẽ là một nước đi của Thiên ý. Không thể khác được. Năm conto đâu thể mất như mất chiếc khăn hít thuốc. Năm conto người ta mang theo bằng ba mươi nghìn giác quan, sờ nắn liên hồi, mắt không rời, tay không rời, tư tưởng cũng không rời, và để mất ngớ ngẩn như thế trên một bãi biển thì cần phải... Còn tội thì việc nhặt chắc chắn không thể là; không phải tội, không phải nhục, không phải bất cứ thứ gì làm mờ nhân cách một con người. Đó là một món nhặt được, một cú trúng may, như trúng số độc đắc, như cá cược đua ngựa, như tiền thắng một ván bài ngay thẳng; và tôi còn nói rằng hạnh phúc của tôi là xứng đáng, vì tôi không thấy mình xấu, cũng không thấy mình bất xứng với những ân huệ của Thiên ý. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.8] —Năm conto này, tôi tự nhủ ba tuần sau, ta sẽ dùng vào một việc thiện nào đó, có lẽ làm của hồi môn cho một cô gái nghèo, hoặc việc gì đại loại... rồi sẽ xem... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:54.9] Ngay hôm đó tôi mang chúng đến Ngân hàng Brasil. Ở đó người ta tiếp tôi với nhiều ám chỉ tế nhị về chuyện nửa dobra, tin ấy đã lan khắp những người quen của tôi; tôi bực bội đáp rằng việc ấy không đáng ồn ào đến thế; họ liền khen sự khiêm tốn của tôi,—và vì tôi nổi giận, họ đáp rằng thế đơn giản là vĩ đại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:55.1] Chương LIII. .......... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:55.2] Chỉ có Virgília là đã không còn nhớ nửa dobra; toàn bộ con người nàng dồn vào tôi, vào mắt tôi, vào đời tôi, vào ý nghĩ của tôi;—nàng nói thế, và đó là sự thật. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:55.3] Có những loài cây mọc và lớn nhanh; có những loài chậm và còi. Tình yêu của chúng tôi thuộc loại đầu; nó nảy mầm với sức mạnh và nhựa sống đến nỗi chẳng bao lâu thành sinh vật rộng lớn, rậm lá và sum suê nhất của khu rừng. Tôi không thể nói chắc với các bạn cái sự lớn lên ấy kéo dài bao nhiêu ngày. Tôi chỉ nhớ rằng vào một đêm nọ, đóa hoa đã nở nụ, hay nụ hôn, nếu các bạn muốn gọi thế, nụ hôn nàng trao tôi, run rẩy,—tội nghiệp,—run rẩy vì sợ, bởi nó diễn ra ở cổng chácara, dưới mắt các vì sao,—những vì sao trinh bạch của Othello,—you chaste stars! Nụ hôn duy nhất ấy đã nối chúng tôi lại,—ngắn như cơ hội, nóng như tình yêu, khúc dạo đầu của một cuộc đời khoái lạc, kinh hoàng, hối hận, của những niềm vui kết thúc bằng đau đớn, những nỗi khổ nở ra thành vui mừng,—một sự giả dối kiên nhẫn và có hệ thống, cái hãm duy nhất của một đam mê không hãm,—cuộc đời của xáo động, giận dữ, tuyệt vọng và ghen tuông, mà một giờ trả đủ và dư; nhưng giờ khác lại đến và nuốt giờ ấy, cũng như mọi thứ, để nổi lên trên mặt những xáo động và phần còn lại, và phần còn lại của phần còn lại, là chán ngán và ngấy: đó là cuốn sách của khúc dạo đầu ấy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:56.1] Chương LIV. Chiếc đồng hồ quả lắc [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:56.2] Tôi rời đó, nếm lại nụ hôn. Tôi không ngủ được; tôi nằm dài trên giường, đúng thế, nhưng cũng như không. Tôi nghe hết mọi giờ của đêm. Thường thì khi mất ngủ, tiếng gõ của đồng hồ quả lắc làm tôi khổ sở lắm; tiếng tích tắc buồn tối, chậm chạp và khô khốc ấy như bảo ở mỗi nhịp rằng tôi lại bớt đi một thoáng sống. Tôi bèn tưởng tượng một con quỷ già ngồi giữa hai cái bao, bao của sự sống và bao của cái chết, lấy từng đồng tiền sống ra để đưa cho cái chết, và đếm như vầy: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:56.3] —Lại bớt một... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:56.4] —Lại bớt một... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:56.5] —Lại bớt một... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:56.6] —Lại bớt một... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:56.7] Điều lạ nhất là nếu đồng hồ ngừng, tôi lên dây cho nó, để nó không bao giờ thôi gõ và tôi có thể đếm hết những thoáng mình đánh mất. Có những phát minh biến đổi hoặc chết đi; các định chế cũng chết; chỉ đồng hồ là vĩnh viễn và bất diệt. Người cuối cùng, khi chia tay vầng mặt trời lạnh và kiệt, hẳn sẽ có một chiếc đồng hồ trong túi, để biết đúng giờ mình chết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:56.8] Đêm ấy tôi không chịu cảm giác chán nản buồn thảm ấy, mà một cảm giác khác, và êm ái. Những mộng tưởng náo loạn trong tôi, đến chồng lên nhau, như những bà sùng đạo xô nhau để nhìn thiên thần ca sĩ trong các đám rước. Tôi không nghe những thoáng đã mất mà nghe những phút đã được; và từ một lúc nào đó tôi chẳng nghe gì nữa, vì tư tưởng tôi, ranh mãnh và tinh nghịch, đã nhảy qua cửa sổ ra ngoài và vỗ cánh về hướng nhà Virgília. Ở đó, trên bệ một khung cửa sổ, nó gặp tư tưởng của Virgília; hai bên chào nhau và ở lại chuyện trò. Còn chúng tôi lăn lộn trên giường, có lẽ vì lạnh, cần nghỉ ngơi, và hai kẻ lêu lổng kia đặt ở đó, lặp lại cuộc đối thoại xưa cũ của Adão và Eva. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.1] Chương LV. Cuộc đối thoại xưa cũ của Adão và Eva [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.2] BRÁS CUBAS [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.3] . . . . ? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.4] VIRGÍLIA [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.5] . . [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.6] BRÁS CUBAS [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.7] . . . . . . . . . [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.8] . . . [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.9] VIRGÍLIA [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.10] . . . ! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.11] BRÁS CUBAS [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.12] . . [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.13] VIRGÍLIA [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.14] . . . . . . . . . . . . . . ? . . . . . . . . . . . . . . . . . [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.15] BRÁS CUBAS [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.16] . . . . . . [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.17] VIRGÍLIA [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.18] . . . . [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.19] BRÁS CUBAS [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.20] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ! . . . . ! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.21] VIRGÍLIA [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.22] . . . . . . . . . . . . .? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.23] BRÁS CUBAS [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.24] . . . . .! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.25] VIRGÍLIA [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:57.26] . . . . .! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:58.1] Chương LVI. Thời điểm thích hợp [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:58.2] Nhưng, chết tiệt! ai sẽ giải thích cho tôi lý do của sự khác biệt này? Một hôm chúng tôi gặp nhau, bàn chuyện hôn nhân, rồi hủy bỏ, rồi chia tay, lạnh lùng, không đau, vì chưa hề có đam mê nào; tôi chỉ bị cắn chút tự ái và không hơn. Năm tháng trôi, tôi gặp lại nàng, chúng tôi xoay ba bốn vòng valse, thế là yêu nhau điên cuồng. Đúng là nhan sắc Virgília đã đạt tới độ chau chuốt tột bậc, nhưng về bản chất chúng tôi vẫn như xưa, còn tôi, phần mình, không trở nên đẹp trai hơn hay lịch lãm hơn. Ai sẽ giải thích cho tôi lý do của sự khác biệt ấy? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:58.3] Lý do không thể là gì khác ngoài thời điểm thích hợp. Lần đầu không phải thời điểm thích hợp, vì nếu chẳng ai trong chúng tôi còn xanh đối với tình yêu, thì cả hai đều còn xanh đối với tình yêu của nhau: một sự phân biệt căn bản. Không có tình yêu nào khả dĩ nếu người trong cuộc không gặp đúng thời. Lời giải thích này chính tôi tìm ra, hai năm sau nụ hôn, một hôm Virgília than phiền với tôi về một gã công tử bột hay ghé nhà và cứ lì lợm tán tỉnh nàng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:58.4] —Đồ trái lúc! nàng nói, nhăn mặt giận dữ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:58.5] Tôi giật mình, nhìn nàng, thấy cơn phẫn nộ là thật; rồi chợt nghĩ có lẽ chính tôi đã có lần gây ra đúng cái nhăn mặt ấy, và tôi hiểu ngay trọn sự vĩ đại của bước tiến hóa của mình. Tôi đã đi từ kẻ trái lúc thành kẻ đúng lúc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:59.1] Chương LVII. Định mệnh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:59.2] Vâng thưa bạn, chúng tôi yêu nhau. Giờ đây, khi mọi luật lệ xã hội đều ngăn cấm, giờ đây chúng tôi mới thực sự yêu. Chúng tôi thấy mình bị cùm vào nhau, như hai linh hồn mà nhà thơ gặp ở Luyện ngục: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:59.3] Di pari, come buoi, che vanno a giogo; [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:59.4] và tôi nói sai khi so chúng tôi với bò, vì chúng tôi là một giống vật khác, ít chậm chạp hơn, láu cá và dâm đãng hơn. Thế là chúng tôi bước đi chẳng biết đến đâu, qua những con đường khuất nào; một vấn đề làm tôi hoảng trong vài tuần, nhưng lời giải tôi giao cho định mệnh. Định Mệnh tội nghiệp! Giờ này ngươi lang thang nơi nào, hỡi vị đại diện lớn của các việc nhân gian? Có lẽ ngươi đang lột lớp da mới, mặt mới, cách cư xử mới, tên mới, và không phải là không thể rằng... Tôi không còn nhớ mình đang ở đâu... A! ở những con đường khuất. Tôi tự nhủ rằng đến nước này thì Chúa muốn sao thì sao. Số của chúng tôi là yêu nhau; nếu không, ta giải thích điệu valse và phần còn lại ra sao? Virgília cũng nghĩ thế. Một hôm, sau khi thú nhận rằng có lúc nàng hối hận, tôi bảo nếu nàng hối hận thì là nàng không yêu tôi, Virgília ôm siết tôi trong đôi tay lộng lẫy, thì thầm: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:59.5] —Em yêu anh, đó là ý trời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:59.6] Và lời ấy không phải nói chơi; Virgília có chút sùng đạo. Nàng không dự lễ ngày Chủ nhật, đúng thế, và tôi tin nàng chỉ vào nhà thờ những ngày hội, và khi còn chỗ trống trong một ghế lô nào đó. Nhưng nàng cầu nguyện mỗi đêm, sốt sắng, hoặc ít ra là ngái ngủ. Nàng sợ sấm sét; những lúc ấy nàng bịt tai, lẩm nhẩm mọi kinh trong sách giáo lý. Trong buồng ngủ nàng có một khám thờ nhỏ bằng gỗ jacarandá, chạm trổ, cao ba gang tay, bên trong có ba pho tượng; nhưng nàng không nhắc đến nó với bạn bè; trái lại, nàng chê những người chỉ có đạo mà thôi là hạng mụ sùng đạo. Có một thời gian tôi ngờ trong nàng có chút ngượng khi tin, và tôn giáo của nàng là một loại áo lót flanen, để phòng thân và kín đáo; nhưng rõ ràng tôi đã nhầm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:60.1] Chương LVIII. Lời tâm sự [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:60.2] Lúc đầu Lobo Neves làm tôi sợ hết hồn. Hoàn toàn là ảo tưởng! Vì ông mê vợ, nên chẳng ngượng nói với tôi điều ấy nhiều lần; ông cho rằng Virgília chính là sự hoàn hảo, một tập hợp những phẩm chất vững vàng và tinh tế, đáng yêu, thanh lịch, nghiêm trang, một khuôn mẫu. Và sự tin cậy không dừng ở đó. Từ khe cửa, nó thành cánh cửa mở toang. Một hôm ông thú nhận rằng trong đời mình ông mang một con mọt buồn; ông thiếu vinh quang công chúng. Tôi khích lệ ông; nói nhiều điều hay ho, ông nghe với vẻ thành kính của một khát vọng không chịu chết hẳn; khi ấy tôi hiểu rằng tham vọng của ông đã mỏi vì đập cánh mà không giương nổi. Vài hôm sau ông kể tôi nghe mọi nỗi chán chường và rã rời, những cay đắng nuốt xuống, những cơn giận nén lại; ông nói đời chính trị là tấm vải dệt bằng đố kỵ, ghen ghét, mưu mô, phản bội, quyền lợi, hư danh. Rõ ràng đó là một cơn khủng hoảng u sầu; tôi lo chống lại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:60.3] —Tôi biết mình nói gì, ông đáp tôi, buồn bã. Ông không thể tưởng tượng những gì tôi đã trải qua. Tôi vào chính trị vì sở thích, vì gia đình, vì tham vọng, và một chút vì hư danh. Ông thấy đấy, tôi gom trong mình mọi lý do khiến người ta bước vào đời công; chỉ thiếu mỗi lợi ích thuộc loại khác. Tôi từng nhìn sân khấu từ phía khán đài; và thật lòng, nó đẹp! Bối cảnh tráng lệ, sự sống, chuyển động và duyên dáng trong buổi diễn. Tôi ký hợp đồng; người ta giao tôi một vai mà... Nhưng sao tôi lại làm ông mệt với chuyện này? Cứ để tôi với những phiền muộn của mình. Tin tôi đi, tôi đã trải qua hàng giờ hàng ngày... Không có sự bền vững của tình cảm, không có lòng biết ơn, không có gì... gì... gì cả... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:60.4] Ông im lặng, suy sụp sâu xa, mắt nhìn lên không, dường như không nghe thấy gì, ngoài tiếng vọng của những ý nghĩ của chính mình. Một lát sau, ông đứng dậy và chìa tay cho tôi:—Ông sẽ cười tôi, ông nói; nhưng xin thứ lỗi cho cơn xả hơi ấy; tôi có một việc cứ cắn rứt trong đầu. Và ông cười, một kiểu cười u ám và buồn; rồi nhờ tôi đừng kể cho ai chuyện đã xảy ra giữa chúng tôi; tôi nhận xét rằng nói cho đúng thì chẳng có gì xảy ra. Hai nghị sĩ và một thủ lĩnh chính trị của giáo khu bước vào. Lobo Neves tiếp họ vui vẻ, lúc đầu hơi gượng, nhưng chốc sau thì tự nhiên. Nửa giờ sau, chẳng ai nói được ông không phải người may mắn nhất đời; ông trò chuyện, pha trò, cười, và mọi người cùng cười. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.1] Chương LIX. Một cuộc gặp [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.2] Chính trị hẳn là thứ rượu mạnh lắm, tôi tự nhủ khi rời nhà Lobo Neves; và tôi cứ đi, cứ đi, cho đến khi ở phố Barbonos tôi thấy một chiếc xe sege, bên trong là một vị bộ trưởng, bạn học cũ của tôi. Chúng tôi chào nhau thân mật, xe chạy tiếp, còn tôi cứ đi... đi... đi.... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.3] —Sao tôi lại không thể làm bộ trưởng? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.4] Ý nghĩ ấy, rực rỡ và lớn lao,—ăn vận lộng lẫy, như cha Bernardes sẽ nói,—ý nghĩ ấy mở đầu một cơn chóng mặt những cú nhào lộn, và tôi cứ để mắt vào nó, thấy nó duyên. Và tôi không còn nghĩ đến nỗi buồn của Lobo Neves; tôi cảm thấy sức hút của vực thẳm. Tôi nhớ người bạn học ấy, những cuộc chạy nhảy trên đồi, những niềm vui và trò nghịch, và so đứa trẻ với người đàn ông, rồi tự hỏi sao tôi lại không thể như ông ta. Lúc ấy tôi bước vào Passeio Público; và mọi thứ dường như đều nói cùng một điều.—Sao anh không làm bộ trưởng, Cubas?—Cubas, sao anh không làm bộ trưởng Nhà nước? Nghe vậy, một cảm giác ngọt ngào làm tươi mát cả hệ thống người tôi. Tôi vào, ngồi xuống một chiếc ghế dài, đào sâu ý nghĩ ấy. Và Virgília hẳn sẽ thích biết bao! Vài phút sau tôi thấy một gương mặt đi về phía mình, trông không xa lạ. Tôi biết nó, dù từ đâu đó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.5] Hãy hình dung một người đàn ông ba mươi tám đến bốn mươi tuổi, cao, gầy và nhợt nhạt. Quần áo, trừ kiểu cách, dường như đã thoát khỏi cảnh nô lệ ở Babylon; chiếc mũ cùng thời với mũ của Gessler. Hãy hình dung thêm một chiếc áo choàng dài kiểu Âu, rộng hơn thịt,—hay nói đúng nghĩa đen, xương—của người mặc; màu đen đang nhường chỗ cho một màu vàng mờ; lông vải rụng dần; tám chiếc cúc ban đầu còn lại ba. Chiếc quần vải nâu có hai miếng vá đầu gối chắc chắn, trong khi gấu quần bị gót một đôi ủng thấp không thương xót cũng không xi đánh gặm nhấm. Quanh cổ phất phơ hai đầu một chiếc cà vạt hai màu, cả hai đều bạc, thắt trên một cổ áo đã tám ngày. Tôi tin hắn còn mặc gi-lê, một chiếc gi-lê lụa sẫm, rách từng chỗ, và không cài khuy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.6] —Cá là ông không nhận ra tôi, thưa ngài Cubas? ông ta nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.7] —Tôi không nhớ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.8] —Tôi là Borba, Quincas Borba. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.9] Tôi lùi lại kinh ngạc... Giá bây giờ tôi có được ngôn từ trang trọng của một Bossuet hay một Vieira để kể sự tiêu điều ấy! Đó là Quincas Borba, cậu bé duyên dáng ngày xưa, bạn học của tôi, rất thông minh và giàu có. Quincas Borba! Không, không thể; không thể như vậy. Tôi không tin nổi rằng dáng hình tiều tụy ấy, bộ râu nhuộm bạc ấy, kẻ rách rưới già nua ấy, cả cảnh đổ nát ấy lại là Quincas Borba. Mà đúng thế. Đôi mắt còn chút nét của ngày xưa; và nụ cười chưa mất vẻ chế giễu riêng có. Tuy vậy, anh ta chịu đựng vững vàng nỗi kinh ngạc của tôi. Một lúc sau tôi rời mắt đi; nếu hình dáng ấy đáng ghê, thì sự so sánh còn đè nặng hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.10] —Không cần kể gì với ông cả, cuối cùng ông ta nói; ông đoán ra hết. Một đời khốn khổ, hoạn nạn và vật lộn. Ông còn nhớ những buổi hội của chúng ta, tôi đóng vai vua không? Ngã mới đau làm sao! Rốt cuộc tôi thành ăn mày... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.11] Và nâng tay phải cùng đôi vai với vẻ dửng dưng, anh ta có vẻ cam chịu những cú đòn của vận mệnh, và tôi không biết có khi còn bằng lòng. Có lẽ bằng lòng. Chắc chắn là điềm nhiên. Nơi anh ta không có sự cam chịu kiểu Kitô giáo, cũng không có sự thuận theo kiểu triết học. Dường như cảnh khốn cùng đã chai cả tâm hồn anh, đến mức anh không còn cảm thấy bùn. Anh lê đống giẻ rách như ngày trước lê áo đỏ vương giả: với một vẻ duyên uể oải. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.12] —Hãy tìm tôi, tôi nói, có lẽ tôi lo được cho anh chút gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.13] Một nụ cười tuyệt đẹp nở trên môi.—Ông không phải người đầu tiên hứa với tôi điều gì, anh đáp; và tôi không biết ông có phải người cuối cùng sẽ chẳng làm gì cho tôi không. Mà để làm gì? Tôi không xin gì, ngoài tiền; tiền thì có, vì phải ăn, mà quán cơm không cho chịu. Các bà bán rong cũng không. Một thứ chẳng đáng gì, hai vintém cháo angú, cái đó mấy mụ bán rong chết tiệt cũng không cho chịu.... Một địa ngục, này... định nói này bạn.... Một địa ngục! quỷ! tất cả lũ quỷ! Ông xem, hôm nay tôi còn chưa ăn sáng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.14] —Chưa à? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.15] —Chưa; tôi ra khỏi nhà rất sớm. Ông biết tôi ở đâu không? Ở bậc thứ ba của cầu thang nhà thờ São Francisco, bên trái người đi lên; khỏi cần gõ cửa. Nhà mát, cực kỳ mát. Thế mà tôi ra từ sớm, và vẫn chưa ăn... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.16] Tôi rút ví, chọn một tờ năm nghìn réis,—tờ ít sạch nhất,—và đưa anh ta. Anh nhận lấy, mắt sáng lên vì thèm thuồng. Anh giơ tờ giấy lên không, vẫy vẫy hào hứng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.17] —In hoc signo vinces! anh hô. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.18] Rồi hôn nó, với nhiều điệu bộ âu yếm, và ồn ào đến mức tôi sinh ra một cảm giác pha lẫn ghê tởm và thương hại. Anh, vốn sắc sảo, hiểu tôi; trở nên nghiêm nghị, nghiêm nghị đến lố bịch, và xin lỗi vì niềm vui, nói rằng đó là niềm vui của kẻ nghèo đã bao năm không thấy một tờ năm nghìn réis. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.19] —Thì chính trong tay anh có thể thấy nhiều tờ khác nữa, tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.20] —Thật sao? anh đáp, nhảy xổ về phía tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.21] —Bằng cách làm việc, tôi kết luận. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.22] Anh làm một cử chỉ khinh miệt; im lặng một lúc; rồi nói thẳng với tôi rằng anh không muốn làm việc. Tôi phát ngán sự thấp hèn vừa hài vừa buồn ấy, và chuẩn bị rời đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:61.23] —Đừng đi khi tôi chưa dạy ông triết lý khốn cùng của tôi, anh nói, dạng chân đứng chắn trước mặt tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.1] Chương LX. Cái ôm [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.2] Tôi tưởng gã khố rách ấy điên, và định bước đi thì anh nắm cổ tay tôi, nhìn một lúc chiếc kim cương tôi đeo trên ngón tay. Tôi cảm thấy trong bàn tay anh những cơn rùng mình thèm khát, những cơn ngứa chiếm hữu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.3] —Tuyệt! anh nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.4] Rồi anh bắt đầu đi vòng quanh tôi và xem xét tôi kỹ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.5] —Ông chăm chút bản thân, anh nói. Nữ trang, quần áo đẹp, lịch lãm và... So đôi giày này với giày của tôi; khác nhau biết bao! Chứ còn gì nữa! Tôi bảo ông là ông chăm chút bản thân. Còn các cô? Họ sao rồi? Ông có vợ chưa? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.6] —Chưa... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.7] —Tôi cũng chưa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.8] —Tôi ở phố... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.9] —Tôi không muốn biết ông ở đâu, Quincas Borba ngắt lời. Nếu có lần nào gặp nhau, ông cho tôi tờ năm nghìn réis nữa; nhưng cho phép tôi khỏi phải đến nhà ông lấy. Đó là một thứ tự trọng.... Giờ thì tạm biệt; tôi thấy ông sốt ruột rồi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.10] —Tạm biệt! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.11] —Và cảm ơn. Cho tôi cảm ơn ông từ gần hơn nhé? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.12] Vừa nói, anh ôm tôi mạnh đến nỗi tôi không tránh kịp. Cuối cùng chúng tôi chia tay, tôi sải bước, áo sơ mi nhàu nát vì cái ôm, bực dọc và buồn. Phần thiện cảm của cảm giác không còn thống trị trong tôi, mà là phần kia. Tôi đã muốn thấy cảnh khốn cùng của anh ít ra cũng đàng hoàng. Tuy thế, tôi không thể không một lần nữa đem người đàn ông bây giờ so với người đàn ông ngày xưa, không thể không buồn đi, và không thể không nhìn vào vực thẳm ngăn cách những hy vọng của một thời với thực tại của một thời khác... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.13] —Thôi, mặc kệ! Đi ăn tối, tôi tự nhủ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:62.14] Tôi thò tay vào túi gi-lê mà không thấy đồng hồ. Vỡ mộng cuối cùng! Borba đã nẫng nó trong cái ôm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:63.1] Chương LXI. Một dự định [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:63.2] Tôi ăn tối buồn bã. Không phải thiếu đồng hồ làm tôi nhói, mà là hình ảnh kẻ trộm, những hoài niệm thời thơ ấu, và lại sự so sánh, và kết luận... Từ món súp, bông hoa vàng úa bệnh hoạn của chương XXV bắt đầu nở trong tôi, và tôi ăn vội để chạy đến nhà Virgília. Virgília là hiện tại; tôi muốn trú vào đó, để thoát khỏi những đè nén của quá khứ, vì cuộc gặp Quincas Borba đã khiến quá khứ hiện ra trước mắt tôi, không như nó đã thật sự, mà là một quá khứ rách nát, hèn mạt, ăn mày và ăn cắp. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:63.3] Tôi ra khỏi nhà, nhưng còn sớm; chắc đến đó sẽ thấy họ đang ăn. Tôi lại nghĩ đến Quincas Borba, và bỗng muốn quay lại Passeio Público xem có gặp không; ý nghĩ cải hóa anh trỗi dậy trong tôi như một nhu cầu mạnh. Tôi đến; nhưng không gặp nữa. Tôi hỏi người gác; ông nói quả thật “gã ấy” thỉnh thoảng có ghé. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:63.4] —Giờ nào? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:63.5] —Không có giờ nhất định. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:63.6] Gặp lại anh vào dịp khác không phải là không thể; tôi tự hứa sẽ quay lại. Nhu cầu cải hóa anh, đưa anh về với lao động và sự tôn trọng bản thân lấp đầy lòng tôi; tôi bắt đầu cảm thấy thoải mái, thăng hoa, ngưỡng mộ chính mình... Lúc ấy đêm xuống; tôi đến chỗ Virgília. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:64.1] Chương LXII. Chiếc gối [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:64.2] Tôi đến chỗ Virgília; chẳng bao lâu tôi quên Quincas Borba. Virgília là chiếc gối của tinh thần tôi, một chiếc gối mềm, ấm, thơm, bọc vải batiste và ren Bruxelles. Ở đó tinh thần tôi quen nghỉ ngơi khỏi mọi cảm giác xấu, chỉ đơn giản là buồn tẻ, hay thậm chí đau đớn. Và, cân nhắc kỹ, lý do tồn tại của Virgília không thể khác; không thể khác được. Năm phút là đủ để quên hẳn Quincas Borba; năm phút chiêm ngưỡng nhau, tay trong tay; năm phút và một nụ hôn. Và thế là ký ức về Quincas Borba bay đi... Bệnh tràng nhạc của cuộc đời, giẻ rách của quá khứ, ngươi tồn tại và làm đau mắt người khác thì can gì tôi, khi tôi có hai gang chiếc gối thiêng để nhắm mắt ngủ? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.1] Chương LXIII. Ta trốn đi! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.2] Than ôi! không phải lúc nào cũng ngủ được. Ba tuần sau, khi đến nhà Virgília,—lúc bốn giờ chiều,—tôi thấy nàng buồn và rã rời. Nàng không chịu nói là gì; nhưng khi tôi nài mãi: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.3] —Em nghĩ Damião nghi ngờ điều gì đó. Dạo này em thấy ở anh ấy những điều lạ... Em không biết... Anh ấy đối xử tử tế với em, chẳng có gì phải nói; nhưng ánh mắt hình như không còn như trước. Em ngủ không yên; ngay đêm qua em còn giật mình tỉnh dậy, kinh hoàng; em mơ thấy anh ấy sắp giết em. Có lẽ chỉ là ảo giác, nhưng em nghĩ anh ấy nghi ngờ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.4] Tôi trấn an nàng hết sức; nói có thể đó là những lo toan chính trị. Virgília đồng ý rằng có thể thế, nhưng vẫn rất bồn chồn và căng thẳng. Chúng tôi ở phòng khách, nhìn thẳng ra chácara, nơi chúng tôi trao nụ hôn đầu tiên. Một khung cửa sổ mở cho gió vào, lay nhẹ những tấm rèm; và tôi cứ nhìn các tấm rèm mà không thấy. Tôi đã cầm lấy ống nhòm của trí tưởng tượng; thấp thoáng ở xa một ngôi nhà của chúng tôi, một cuộc đời của chúng tôi, một thế giới của chúng tôi, nơi không có Lobo Neves, không có hôn nhân, không có đạo đức, không có bất kỳ ràng buộc nào cản ý muốn của chúng tôi dang rộng. Ý nghĩ ấy làm tôi say; thế giới, đạo đức và người chồng đã bị loại bỏ, chỉ còn bước vào nơi ở của thiên thần ấy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.5] —Virgília, tôi nói, anh đề nghị em một việc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.6] —Việc gì? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.7] —Em có yêu anh không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.8] —Ôi! nàng thở dài, vòng tay quanh cổ tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.9] Virgília yêu tôi dữ dội; câu trả lời ấy là sự thật hiển nhiên. Hai tay vòng cổ tôi, lặng im, thở dồn, nàng cứ thế nhìn tôi bằng đôi mắt to và đẹp, cho cảm giác kỳ lạ của ánh sáng ẩm ướt; và tôi cứ ngắm đôi mắt ấy, say đôi môi tươi như bình minh và vô độ như cái chết. Vẻ đẹp của Virgília giờ có một sắc thái hùng vĩ mà trước khi cưới nàng chưa có. Nàng thuộc những hình dáng đẽo từ đá Pentelikon, nét chạm cao quý, phóng khoáng và thuần khiết, đẹp tĩnh lặng như các bức tượng, nhưng không lãnh đạm cũng không lạnh. Trái lại, nàng có dáng của những bản tính nồng nhiệt, và có thể nói thực sự nàng tóm gọn mọi tình yêu. Tóm gọn nhất vào đúng lúc ấy, khi nàng không lời nói hết mọi điều con ngươi người có thể nói. Nhưng thời gian gấp; tôi gỡ tay nàng, nắm lấy cổ tay nàng, và, nhìn chằm chằm, hỏi nàng có can đảm không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.10] —Can đảm làm gì? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.11] —Trốn đi. Ta sẽ đến nơi nào thuận tiện nhất cho ta, một ngôi nhà lớn hay nhỏ, tùy ý em, ở quê hay thành phố, hoặc ở châu Âu, đâu em thấy hợp, nơi không ai làm phiền ta, và không có nguy hiểm cho em, nơi ta sống cho nhau... Đồng ý chứ? ta trốn đi. Sớm hay muộn, hắn có thể phát hiện điều gì, và em sẽ nguy... nghe không? nguy... chết... và hắn cũng chết, vì anh sẽ giết hắn, anh thề. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.12] Tôi ngừng; Virgília tái nhợt đi, buông tay xuống và ngồi xuống chiếc đi-văng. Nàng ở yên như vậy một lúc, không nói một lời, tôi không biết nàng đang phân vân lựa chọn hay hoảng hốt trước ý nghĩ bị phát hiện và cái chết. Tôi tiến đến, nài lại lời đề nghị, nói hết mọi lợi ích của một cuộc sống riêng, không ghen tuông, không kinh hoàng, không phiền não. Virgília nghe tôi im lặng; rồi nói: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.13] —Có lẽ ta không thoát được; anh ấy sẽ đuổi theo em và giết em như thế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.14] Tôi chứng tỏ là không. Thế giới đủ rộng, và tôi có phương tiện sống bất cứ nơi nào có không khí trong lành và nhiều nắng; ông ta không đến được đó; chỉ những đam mê lớn mới làm nên những hành động lớn, và ông ta không yêu nàng đến mức đi tìm nàng nếu nàng ở xa. Virgília làm một cử chỉ ngạc nhiên và gần như phẫn nộ; thì thầm rằng chồng nàng rất yêu nàng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.15] —Có thể, tôi đáp; có thể vậy... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.16] Và tôi đi ra cửa sổ, bắt đầu huýt sáo và gõ ngón tay lên bệ cửa; Virgília gọi tôi; tôi cứ đứng đó, nghiền ngẫm những cơn ghen, ước được bóp cổ người chồng nếu hắn ở ngay đó... Đúng lúc ấy Lobo Neves bước vào chácara. Đừng run thế, bạn đọc xanh xao; yên tâm, tôi sẽ không điểm trang này bằng một giọt máu. Ngay khi Lobo Neves vào chácara, tôi ra hiệu thân thiện, kèm một lời duyên dáng; Virgília vội rút khỏi phòng, và ba phút sau ông bước vào. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.17] —Ông đến lâu chưa? ông hỏi tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.18] —Chưa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.19] Ông bước vào nghiêm nghị, nặng nề, mắt đảo một cách lơ đãng, thói quen của ông, nhưng lập tức đổi thành sự tuôn trào vui vẻ thực sự khi thấy con trai chạy đến, cậu nhonhô, vị cử nhân tương lai của chương VIII; ông ẵm cậu, tung lên không, hôn nhiều lần. Tôi, vốn ghét thằng bé, tránh xa cả hai. Virgília trở lại phòng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.20] —A! Lobo Neves thở ra, ngả người uể oải xuống ghế sofa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.21] —Mệt à? tôi hỏi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.22] —Rất mệt; tôi vừa chịu hai cuộc phiền toái hạng nhất, một ở nghị viện và một ngoài phố. Mà còn cuộc thứ ba nữa, ông nói thêm, nhìn vợ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.23] —Gì vậy? Virgília hỏi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.24] —Một... Đoán xem! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.25] Virgília ngồi xuống cạnh ông, nắm một tay ông, chỉnh lại cà vạt cho ông, và hỏi lại là gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.26] —Không kém gì một lô ở nhà hát. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.27] —Xem Candiani à? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.28] —Xem Candiani. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.29] Virgília vỗ tay, đứng dậy, hôn con, với vẻ vui mừng trẻ con rất lạc điệu với dáng người; rồi hỏi lô ấy sát sân khấu hay ở giữa, hỏi nhỏ chồng về trang phục nàng sẽ mặc, về vở opera đang hát, và những chuyện gì nữa tôi không rõ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.30] —Ông ở lại ăn tối với chúng tôi nhé, cậu Cubas, Lobo Neves nói với tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.31] —Ông ấy đến chính vì thế, bà vợ xác nhận; ông ấy bảo nhà ta có thứ rượu ngon nhất Rio de Janeiro. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.32] —Nhưng cũng chẳng uống nhiều. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.33] Trong bữa tối, tôi chứng minh điều ngược lại; uống nhiều hơn thường lệ; dù vậy, vẫn ít hơn mức cần để mất trí. Tôi đã bị kích động, giờ càng thêm một chút. Đó là cơn giận lớn đầu tiên tôi cảm thấy với Virgília. Suốt bữa tối tôi không nhìn nàng một lần; tôi nói chuyện chính trị, báo chí, nội các, tôi tin tôi sẽ nói cả thần học, nếu biết hay nếu nhớ ra. Lobo Neves theo tôi rất thản nhiên và đàng hoàng, thậm chí với chút khoan dung bề trên; và tất cả điều đó cũng làm tôi cáu, khiến bữa tối đắng và dài hơn. Tôi cáo từ ngay khi vừa đứng dậy khỏi bàn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.34] —Lát nữa gặp nhé? Lobo Neves hỏi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.35] —Có thể. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:65.36] Và tôi đi ra. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.1] Chương LXIV. Cuộc thỏa hiệp [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.2] Tôi lang thang khắp phố rồi về nhà lúc chín giờ. Không ngủ được, tôi lao vào đọc và viết. Lúc mười một giờ tôi hối hận vì đã không đi nhà hát, xem đồng hồ, muốn mặc quần áo và ra ngoài. Nhưng tôi nghĩ sẽ đến muộn; vả lại, thế là tỏ ra yếu đuối. Rõ ràng Virgília bắt đầu chán tôi, tôi nghĩ. Và ý nghĩ ấy làm tôi lần lượt tuyệt vọng và lạnh lùng, sẵn sàng quên nàng và giết nàng. Tôi thấy nàng ngay tại đó, tựa trong lô, đôi cánh tay lộng lẫy để trần,—đôi cánh tay là của tôi, chỉ của tôi,—làm mê mọi con mắt, trong bộ váy tuyệt vời nàng hẳn mặc, cổ trắng như sữa, tóc búi hai bên theo mốt thời ấy, và những viên kim cương, kém sáng hơn đôi mắt nàng... Tôi thấy nàng như thế, và đau vì người khác thấy nàng. Rồi tôi bắt đầu cởi đồ cho nàng, gạt sang bên trang sức và lụa là, xõa tóc nàng bằng đôi tay thèm khát và dâm đãng của tôi, khiến nàng,—tôi không biết đẹp hơn hay tự nhiên hơn,—khiến nàng là của tôi, chỉ của tôi, duy nhất của tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.3] Hôm sau, tôi không nhịn được; sáng sớm tôi đến nhà Virgília; thấy mắt nàng đỏ hoe vì khóc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.4] —Có chuyện gì vậy? tôi hỏi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.5] —Anh không yêu em, đó là câu trả lời của nàng; anh chưa bao giờ có lấy một chút yêu em. Hôm qua anh đối xử với em như thể ghét em. Giá em ít nhất biết mình đã làm gì! Nhưng em không biết. Anh không nói cho em biết là gì sao? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.6] —Là gì cơ? Anh nghĩ không có gì cả. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.7] —Không có gì? Anh đối xử với em như người ta không đối xử với một con chó... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.8] Nghe từ ấy, tôi nắm tay nàng, hôn lên, và hai giọt lệ trào ra từ mắt nàng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.9] —Thôi, thôi, tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.10] Tôi không đủ gan trách móc, mà trách nàng điều gì? Việc chồng nàng yêu nàng đâu phải lỗi nàng. Tôi nói nàng không làm gì tôi cả, rằng tôi tất nhiên ghen với người kia, rằng không phải lúc nào tôi cũng chịu nổi hắn với bộ mặt vui; tôi thêm rằng có lẽ nơi ông ta có nhiều giả vờ, và cách tốt nhất để đóng cửa với nỗi sợ và bất hòa là chấp nhận ý của tôi hôm trước. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.11] —Em đã nghĩ đến điều đó, Virgília vội đáp; một ngôi nhà nhỏ chỉ của riêng mình, vắng vẻ, ẩn trong một khu vườn, trên con phố khuất nào đó, phải không? Em thấy ý ấy hay; nhưng sao phải trốn? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.12] Nàng nói thế với giọng ngây thơ và lười biếng của người chẳng nghĩ điều xấu, và nụ cười làm mềm khóe môi mang cùng vẻ trong trắng. Bấy giờ, tôi lùi ra và đáp: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.13] —Chính em chưa bao giờ yêu anh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.14] —Em ư? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.15] —Phải, em là kẻ ích kỷ! em thích nhìn anh đau khổ mỗi ngày... em ích kỷ không tên! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.16] Virgília bật khóc, và để khỏi thu hút người, nàng nhét khăn vào miệng, nén tiếng nức nở; một cơn bùng nổ làm tôi rối trí. Nếu ai nghe thấy, mất hết. Tôi cúi xuống nàng, giữ cổ tay nàng, thì thầm những cái tên ngọt ngào nhất của sự thân mật giữa chúng tôi; chỉ cho nàng thấy nguy hiểm; nỗi sợ làm nàng nguôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.17] —Em không thể, nàng nói một lát sau; em không bỏ con em; nếu mang nó theo, em chắc ông ấy sẽ tìm em đến tận chân trời. Em không thể; giết em đi nếu anh muốn, hay cứ để em chết... Ôi! trời ơi! trời ơi! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.18] —Bình tĩnh; coi chừng có người nghe thấy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.19] —Cứ để họ nghe! Em chẳng bận tâm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:66.20] Nàng còn kích động; tôi xin nàng quên hết, tha thứ cho tôi, rằng tôi là kẻ điên, nhưng cơn điên của tôi bắt nguồn từ nàng và sẽ chấm dứt với nàng. Virgília lau mắt và chìa tay cho tôi. Cả hai cùng mỉm cười; vài phút sau, chúng tôi lại quay về chuyện ngôi nhà nhỏ vắng vẻ, trên con phố khuất nào đó... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.1] Chương LXV. Tai mắt [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.2] Tiếng một cỗ xe trong chácara làm chúng tôi gián đoạn. Một người nô lệ đến báo là nam tước phu nhân X. Virgília hỏi ý tôi bằng mắt. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.3] —Nếu bà đang đau đầu thế này, tôi nói, hình như tốt nhất là đừng tiếp. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.4] —Bà ấy xuống xe rồi à? Virgília hỏi người nô lệ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.5] —Dạ xuống rồi; bà nói có việc rất cần gặp sinhá! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.6] —Cho vào! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.7] Chốc sau nam tước phu nhân bước vào. Tôi không biết bà có tính đến việc tôi ở phòng khách không; nhưng không thể tỏ ra rộn ràng hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.8] —Lâu lắm mới thấy mặt ông! bà bật ra. Ông chui vào đâu mà chẳng thấy xuất hiện ở đâu cả? Này, hôm qua tôi lấy làm lạ không thấy ông ở nhà hát. Candiani hát tuyệt. Thật là một người đàn bà! Ông có thích Candiani không? Dĩ nhiên rồi. Các ông ai cũng như ai. Hôm qua ông nam tước nói trong lô rằng một cô Ý đáng giá năm cô Brazil. Thật hỗn xược! mà là sự hỗn xược của ông già, còn tệ hơn. Nhưng sao hôm qua ông không đi nhà hát? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.9] —Chứng đau nửa đầu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.10] —Đâu có! Chắc là yêu đương gì rồi; chị không thấy sao, Virgília? Vậy thì, ông bạn, nhanh lên, vì ông chắc sắp bốn mươi tuổi... hoặc gần thế... Chưa bốn mươi sao? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.11] —Tôi không dám nói chắc, tôi đáp; nhưng nếu bà cho phép, tôi sẽ đi xem giấy rửa tội. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.12] —Đi đi, đi đi... Và chìa tay cho tôi:—Bao giờ gặp lại? Thứ Bảy chúng tôi ở nhà; ông nam tước đang nhớ ông lắm... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.13] Ra đến đường, tôi hối hận vì đã ra khỏi nhà. Nam tước phu nhân là một trong những người nghi ngờ chúng tôi nhiều nhất. Năm mươi lăm tuổi mà trông như bốn mươi, mềm mại, tươi cười, còn dấu vết nhan sắc, dáng thanh lịch và phong thái tinh tế. Bà không nói nhiều cũng không phải lúc nào; bà có nghệ thuật lớn là lắng nghe người khác, bằng cách rình họ; lúc ấy bà ngả người trên ghế, rút ra một ánh nhìn sắc và dài, rồi ở yên. Người khác, không biết đó là gì, cứ nói, nhìn, ra hiệu, trong khi bà chỉ nhìn, khi cố định, khi chuyển động, đẩy mưu mẹo đến mức đôi khi nhìn vào trong chính mình, vì bà để mi mắt sụp xuống; nhưng vì hàng mi là cửa chớp, ánh nhìn vẫn làm nghề của nó, khuấy tâm hồn và đời sống người khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.14] Người thứ hai là một người họ hàng của Virgília, ông Viegas, một lão khô cằn bảy mươi mùa đông, hốc hác và vàng vọt, mắc chứng thấp khớp lì lợm, chứng hen không kém lì, và một tổn thương tim: một bệnh viện thu nhỏ. Nhưng đôi mắt lại sáng đầy sức sống và sức khỏe. Mấy tuần đầu Virgília chẳng sợ ông chút nào; nàng bảo tôi, khi Viegas có vẻ rình mò với cái nhìn đăm đăm, ông chỉ đang đếm tiền. Quả thật, ông là kẻ hà tiện lớn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:67.15] Còn có em họ của Virgília, Luís Dutra, người mà tôi làm mất khả năng gây hại bằng cách nói chuyện thơ phú văn chương với anh và giới thiệu anh với người quen. Khi họ, nối tên với người, tỏ ra vui lòng được giới thiệu, chẳng nghi ngờ gì Luís Dutra sướng ngây ngất; nhưng tôi chữa hạnh phúc ấy bằng hy vọng rằng anh sẽ không bao giờ tố cáo chúng tôi. Rốt cuộc còn hai ba bà, vài chàng bảnh bao, và đám gia nhân, vốn tất nhiên trả thù cảnh tôi tớ theo cách ấy, và tất cả hợp thành một khu rừng tai mắt thực sự, giữa đó chúng tôi phải lách đi với mưu lược và sự mềm mại của loài rắn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:68.1] Chương LXVI. Đôi chân [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:68.2] Chà, trong khi tôi nghĩ về những người ấy, đôi chân cứ dẫn tôi đi xuống phố, đến nỗi lúc nào không hay tôi thấy mình ở cửa khách sạn Pharoux. Tôi thường ăn tối ở đó; nhưng vì tôi không có chủ ý đi, nên công trạng của hành động chẳng phải của tôi, mà của đôi chân đã làm nên nó. Đôi chân phước lành! Thế mà có người đối xử với các bạn bằng khinh miệt hay thờ ơ. Chính tôi, cho đến lúc ấy, cũng đánh giá thấp các bạn, bực mình khi các bạn mỏi, khi các bạn không thể đi quá một điểm nào đó, bỏ mặc tôi với ước muốn phất phơ, như con gà bị buộc chân. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:68.3] Nhưng chuyện ấy là một tia sáng. Phải, những đôi chân bạn hữu, các bạn để cái đầu tôi lo nghĩ về Virgília, và bảo nhau:—Anh ta cần ăn, đến giờ ăn tối rồi, ta đưa anh đến Pharoux; ta chia lương tâm của anh ra, một phần ở lại đó với người đàn bà, phần kia ta lấy, để anh đi thẳng, không va vào người và xe, ngả mũ chào người quen, và cuối cùng đến khách sạn bình an. Và các bạn thực hiện đúng ý định, những đôi chân đáng mến, điều ấy buộc tôi phải làm bất tử các bạn trên trang này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.1] Chương LXVII. Ngôi nhà nhỏ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.2] Tôi ăn tối rồi về nhà. Ở đó tôi thấy một hộp xì gà do Lobo Neves gửi, gói giấy lụa, trang trí bằng những dải ruy băng hồng. Tôi hiểu, mở ra, và lấy ra mẩu thư này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.3] “B... của em [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.4] “Người ta nghi ngờ chúng ta; mọi sự đã mất; xin anh hãy quên em mãi mãi. Chúng ta sẽ không gặp nhau nữa. Vĩnh biệt; xin anh quên kẻ bất hạnh này [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.5] “V...a” [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.6] Bức thư là một cú đánh; tuy vậy, vừa tối xuống, tôi chạy đến nhà Virgília. Kịp lúc; nàng đã hối hận. Trong vòm một khung cửa sổ, nàng kể tôi nghe chuyện với nam tước phu nhân. Nam tước phu nhân nói thẳng với nàng rằng ở nhà hát đêm trước người ta đã bàn tán nhiều vì tôi vắng mặt khỏi lô của Lobo Neves; họ đã bình luận quan hệ của tôi trong nhà; tóm lại, chúng tôi là đối tượng nghi ngờ của công chúng. Nàng kết luận rằng không biết làm gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.7] —Tốt nhất là ta trốn đi, tôi gợi ý. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.8] —Không bao giờ, nàng đáp, lắc đầu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.9] Tôi thấy không thể tách hai thứ mà trong đầu nàng hoàn toàn gắn liền: tình yêu của chúng tôi và danh tiếng trước công chúng. Virgília có thể hy sinh lớn ngang nhau để giữ cả hai; còn cuộc trốn chạy chỉ để lại cho nàng một. Có lẽ tôi cảm thấy điều gì tương tự như tự ái bị chạm; nhưng những xúc động của hai ngày ấy đã quá nhiều, và tự ái chết nhanh. Thôi được; ta lo ngôi nhà nhỏ vậy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.10] Quả thật, mấy hôm sau tôi tìm thấy một căn, như làm riêng, ở một góc Gamboa. Xinh như món đồ chơi! Mới, quét vôi tươi, mặt trước có bốn cửa sổ và mỗi bên hai,—tất cả lắp lá sách màu gạch,—dây leo ở các góc, vườn phía trước; bí ẩn và cô tịch. Xinh như món đồ chơi! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.11] Chúng tôi thỏa thuận một người đàn bà, quen biết Virgília, trước đây từng là thợ may và người ăn nhờ ở đậu trong nhà nàng, sẽ đến ở đó. Virgília có một sức mê hoặc thực sự đối với bà. Sẽ không nói hết với bà; phần còn lại bà sẽ dễ dàng chấp nhận. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:69.12] Với tôi đó là một tình thế mới của tình yêu chúng tôi, một vẻ chiếm hữu riêng, thống trị tuyệt đối, một điều khiến lương tâm tôi ngủ yên và gìn giữ thể diện. Tôi đã chán những tấm rèm của người kia, những chiếc ghế, tấm thảm, đi-văng, tất cả những thứ liên tục đưa trước mắt tôi sự hai mặt của chúng tôi. Giờ tôi có thể tránh những bữa tối thường xuyên, tách trà mỗi đêm, tóm lại là sự hiện diện của đứa con họ, đồng lõa và kẻ thù của tôi. Ngôi nhà chuộc lại cho tôi mọi thứ; thế giới tầm thường sẽ chấm dứt ở cửa;—từ đó trở vào là vô tận, một thế giới vĩnh cửu, cao hơn, đặc biệt, của chúng tôi, chỉ của chúng tôi, không luật lệ, không định chế, không nam tước phu nhân, không rình mò, không nghe lén,—một thế giới, một cặp đôi, một cuộc đời, một ý chí, một tình cảm,—sự thống nhất đạo đức của mọi thứ bằng cách loại bỏ những gì chống lại tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.1] Chương LXVIII. Cây roi da [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.2] Đó là những suy nghĩ tôi mang theo, đi dọc Valongo, ngay sau khi xem và thuê nhà. Một đám đông làm tôi gián đoạn; là một gã da đen đang quật roi một gã khác trên quảng trường. Gã kia không dám chạy; chỉ rên đúng mấy lời này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.3] —“Không, tha cho con, thưa ông chủ; thưa ông chủ, tha cho con!” Nhưng gã đầu chẳng để ý, và mỗi lời van lại đáp bằng một roi mới. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.4] —Nhận lấy, đồ quỷ! hắn nói; nhận thêm lời tha đây, đồ say rượu! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.5] —Thưa ông chủ! gã kia rên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.6] —Câm miệng, đồ súc vật! cây roi đáp. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.7] Tôi dừng lại, nhìn... Trời ơi! Ai lại là kẻ cầm roi? Không kém gì thằng nhóc Prudêncio của tôi,—đứa mà ba tôi đã giải phóng vài năm trước. Tôi lại gần; hắn dừng ngay và xin tôi ban phúc; tôi hỏi gã da đen kia có phải nô lệ của hắn không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.8] —Dạ phải, nhonhô. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.9] —Nó làm gì mày? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.10] —Nó là đứa lười với say rượu lắm. Hôm nay con để nó ở quầy hàng, con đi xuống phố dưới kia, nó bỏ quầy đi uống ở quán rượu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.11] —Thôi được, tha cho nó đi, tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.12] —Dạ được, nhonhô. Nhonhô bảo, chứ đâu có xin. Vào nhà đi, đồ say! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:70.13] Tôi rời nhóm người, họ nhìn tôi ngỡ ngàng và thì thào những phỏng đoán. Tôi đi tiếp, đào trong lòng vô số suy nghĩ, mà tôi tiếc đã mất hoàn toàn; nếu không, đã là chất liệu cho một chương hay, và có lẽ vui. Tôi thích những chương vui; đó là điểm yếu của tôi. Bề ngoài, tình tiết ở Valongo thật u ám; nhưng chỉ bề ngoài. Ngay khi tôi cắm sâu hơn lưỡi dao suy luận, tôi tìm thấy một lõi tinh nghịch, tinh tế, và thậm chí sâu sắc. Đó là cách Prudêncio trút đi những trận đòn đã nhận,—truyền chúng cho người khác. Hồi nhỏ, tôi cưỡi hắn, đặt hàm thiết vào miệng, và quất không thương xót; hắn rên và chịu. Nhưng giờ hắn tự do, tự làm chủ mình, cánh tay, đôi chân, có thể làm việc, vui chơi, ngủ, đã tháo xiềng thân phận cũ, giờ hắn mới được trả đũa: hắn mua một nô lệ, và trả dần cho nó, với lãi nặng, những khoản đã nhận từ tôi. Hãy xem sự tinh quái của gã lưu manh! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:71.1] Chương LXIX. Một hạt điên rồ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:71.2] Chuyện này làm tôi nhớ một người điên tôi từng biết. Anh ta tên Romualdo và nói mình là Tamerlan. Đó là chứng điên lớn và duy nhất của anh, và anh có một cách kỳ lạ để giải thích. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:71.3] —Tôi là Tamerlan lừng lẫy, anh nói. Xưa kia tôi là Romualdo, nhưng tôi ốm, và uống thuốc tartar nhiều quá, tartar nhiều quá, tartar nhiều quá, đến nỗi thành người Tartar, thậm chí vua của người Tartar. Tartar có tài biến người thành người Tartar. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:71.4] Romualdo tội nghiệp! Người ta cười câu trả lời, nhưng có lẽ bạn đọc không cười, và có lý; tôi cũng chẳng thấy duyên gì. Nghe thì có chút dí dỏm; nhưng kể thế này, trên giấy, và nhân chuyện một trận roi nhận rồi chuyển đi, buộc phải thú nhận là quay lại ngôi nhà nhỏ ở Gamboa còn hay hơn nhiều; ta bỏ các Romualdo và Prudêncio đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:72.1] Chương LXX. Bà Plácida [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:72.2] Ta quay lại ngôi nhà nhỏ. Hôm nay bạn không dám vào đó đâu, bạn đọc tò mò; nó đã già, đã đen, đã mục, và chủ nhà đã phá để thay bằng cái khác, lớn gấp ba, nhưng tôi thề với bạn là nhỏ hơn nhiều so với cái đầu. Thế giới chật hẹp với Alexandros; một khoảng áp mái là vô tận với bầy én. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:72.3] Và nay hãy xem sự trung lập của quả cầu này, đưa ta xuyên không gian, như chiếc xuồng của những kẻ đắm tàu sắp dạt vào bờ: hôm nay một cặp đức hạnh ngủ trên cùng khoảng đất đã chịu một cặp tội lỗi. Ngày mai có thể một giáo sĩ ngủ đó, rồi một kẻ giết người, rồi một thợ rèn, rồi một nhà thơ, và tất cả sẽ chúc phúc góc đất đã cho họ vài ảo tưởng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:72.4] Virgília biến nó thành món đồ chơi; chọn đồ đạc hợp nhất, và bày chúng bằng trực giác thẩm mỹ của người đàn bà thanh lịch; tôi mang đến đó vài cuốn sách; và tất cả giao cho bà Plácida trông coi, người được cho là, và ở vài phương diện thật sự là, bà chủ nhà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:72.5] Bà rất khó chấp nhận ngôi nhà; bà đánh hơi ra ý đồ, và đau vì công việc; nhưng cuối cùng bà nhượng bộ. Tôi tin lúc đầu bà khóc: bà ghê tởm chính mình. Ít nhất chắc chắn là suốt hai tháng đầu bà không ngẩng mắt nhìn tôi; nói với tôi mắt cúi xuống, nghiêm nghị, cau có, đôi khi buồn. Tôi muốn lấy lòng bà, và không coi mình bị xúc phạm, đối xử với bà trìu mến và kính trọng; cố gắng có được thiện ý của bà, rồi sự tin cậy. Khi có được sự tin cậy, tôi bịa ra một câu chuyện cảm động về mối tình của tôi với Virgília, một chuyện có trước hôn nhân, sự phản đối của người cha, sự cứng rắn của người chồng, và tôi không biết những nét tiểu thuyết nào nữa. Bà Plácida không bỏ một trang nào của cuốn tiểu thuyết; bà nhận hết. Đó là một nhu cầu của lương tâm. Sau sáu tháng, ai thấy cả ba chúng tôi ở cùng nhau sẽ bảo bà Plácida là mẹ vợ tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:72.6] Tôi không vô ơn; tôi lập cho bà một khoản dành dụm năm conto,—năm conto nhặt ở Botafogo,—như miếng bánh cho tuổi già. Bà Plácida cảm ơn tôi với mắt rưng rưng; và từ đó không bao giờ thôi cầu nguyện cho tôi, mỗi đêm, trước một tượng Đức Mẹ bà để trong phòng. Chính vì thế mà nỗi ghê tởm của bà tan đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:73.1] Chương LXXI. Khuyết điểm của cuốn sách [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:73.2] Tôi bắt đầu hối hận về cuốn sách này. Không phải vì nó làm tôi mệt; tôi chẳng có gì phải làm; và thật ra, tung ra vài chương èo uột cho thế giới ấy cũng là việc khuây khỏa đôi chút khỏi cõi vĩnh hằng. Nhưng cuốn sách chán ngắt, nặng mùi mồ mả, có một sự co cứng của xác chết; một tật nặng, mà cũng rất nhỏ, vì khuyết điểm lớn nhất của cuốn sách này là bạn, bạn đọc. Bạn vội già đi, còn cuốn sách đi chậm; bạn thích lối kể thẳng và đầy đặn, văn phong đều và trôi chảy, còn cuốn sách này và văn của tôi như những kẻ say, nghiêng phải nghiêng trái, đi rồi dừng, lầm bầm, gầm, cười phá, dọa trời, trượt và ngã... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:73.3] Và ngã!—Những chiếc lá khốn khổ của cây bách của tôi, các ngươi sẽ rụng, như bao chiếc lá đẹp và rực rỡ khác; và nếu tôi có mắt, tôi sẽ tặng các ngươi một giọt lệ tưởng nhớ. Đó là lợi thế lớn của cái chết, nếu không để lại miệng để cười thì cũng không để lại mắt để khóc... Các ngươi sẽ rụng. Đục là không khí các ngươi thở, hỡi những chiếc lá yêu dấu. Mặt trời soi các ngươi, dù của mọi người, là một mặt trời mờ đục và tầm thường, của nghĩa địa và lễ hội carnaval. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:74.1] Chương LXXII. Kẻ cuồng sách [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:74.2] Có lẽ tôi sẽ bỏ chương trước; trong nhiều lý do, ở những dòng cuối có một câu rất giống vô lý, và tôi không muốn mớm mồi cho giới phê bình tương lai. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:74.3] Hãy xem: bảy mươi năm sau, một gã gầy, vàng, tóc muối tiêu, không yêu thứ gì ngoài sách, cúi xuống trang trước, xem có phát hiện được chỗ vô lý không; đọc, đọc lại, đọc lần ba, tháo rời các chữ, rút một âm tiết, rồi một âm khác, rồi nữa, và những âm còn lại, xem xét trong ngoài, mọi phía, đối với ánh sáng, phủi, chà vào đầu gối, rửa, mà chẳng ra gì. Chỗ vô lý vẫn y nguyên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:74.4] Hắn là kẻ cuồng sách. Hắn không biết tác giả; cái tên Brás Cubas này không có trong các từ điển tiểu sử của hắn. Hắn tình cờ thấy cuốn sách trong cái ổ chuột của một người bán sách cũ. Mua với hai trăm réis. Hỏi han, tra cứu, bới móc, và rồi phát hiện đó là một bản, duy nhất... Duy nhất! Các bạn, những người không chỉ yêu sách mà còn mắc chứng mê sách, các bạn biết rõ giá trị của chữ ấy, và vì thế đoán được niềm sướng của kẻ cuồng sách của tôi. Hắn sẽ từ chối vương miện Ấn Độ, ngôi giáo hoàng, mọi viện bảo tàng của Ý và Hà Lan, nếu phải đổi lấy bản duy nhất ấy; và không phải vì đó là bản Hồi ký của tôi; hắn cũng sẽ làm thế với cuốn Almanak của Laemmert, miễn là nó duy nhất. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:74.5] Cái tệ là chỗ vô lý. Gã vẫn cúi trên trang giấy, một thấu kính trên mắt phải, hoàn toàn dốc vào chức năng cao quý và gay go của việc giải mã chỗ vô lý. Hắn đã tự hứa viết một bản ghi ngắn, kể việc tìm thấy cuốn sách và phát hiện sự cao cả, nếu có, bên dưới câu mờ tối ấy. Cuối cùng chẳng phát hiện gì và bằng lòng với quyền sở hữu. Hắn gập sách, ngắm đi ngắm lại, ra cửa sổ giơ nó lên nắng. Một bản duy nhất! Lúc ấy một Caesar hay một Cromwell đi dưới cửa sổ, trên đường đến quyền lực. Hắn nhún vai, đóng cửa sổ, nằm dài trên võng và lật sách chậm rãi, đầy yêu thương, nhấm từng ngụm... Một bản duy nhất! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:75.1] Chương LXXIII. Bữa lunch [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:75.2] Sự lạc đề làm tôi mất thêm một chương nữa. Giá cứ nói thẳng mọi chuyện, đừng giật cục thế này thì hay biết bao! Tôi từng ví văn mình với dáng đi của kẻ say. Nếu ý ấy bạn thấy khiếm nhã, tôi xin nói rằng nó cũng như những bữa ăn của tôi với Virgília trong căn nhà nhỏ ở Gamboa, nơi đôi khi chúng tôi bày ra bữa tiệc tùng của mình, bữa lunch của mình. Rượu vang, trái cây, mứt. Ăn thì có ăn thật, nhưng là lối ăn chấm phẩy bằng những lời nhỏ ngọt ngào, những ánh nhìn âu yếm, những trò trẻ con, vô số những lời riêng của trái tim, mà thật ra mới là bài diễn văn đích thực, không ngắt quãng, của tình yêu. Đôi khi cơn giận hờn đến nêm vào chỗ ngọt lịm quá đà của cảnh ấy. Nàng bỏ tôi, lánh vào một góc đi văng, hoặc vào trong nghe bà Plácida nói những lời nũng nịu. Năm hay mười phút sau, chúng tôi nối lại chuyện trò, như tôi nối lại mạch kể để rồi lại tháo ra. Cũng nên ghi nhận rằng, chẳng những không ghê sợ phương pháp, chúng tôi còn có thói quen mời nó, qua con người bà Plácida, ngồi vào bàn cùng mình; nhưng bà Plácida chẳng bao giờ nhận. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:75.3] —Bà dường như không còn thương tôi nữa, một hôm Virgília nói với bà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:75.4] —Lạy Đức Mẹ đồng trinh! bà lão tốt bụng kêu lên, giơ hai tay lên trần nhà. Tôi mà không thương cô Yayá ư! Thế thì trên đời này tôi còn thương ai nữa? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:75.5] Rồi, nắm lấy tay nàng, bà nhìn nàng chăm chăm, chăm chăm, chăm chăm, nhìn đến nỗi mắt ướt đi, chăm chăm đến thế. Virgília vuốt ve bà rất nhiều; còn tôi nhét vào túi áo bà một đồng bạc nhỏ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.1] Chương LXXIV. Chuyện bà Plácida [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.2] Đừng hối tiếc vì đã rộng rãi; đồng bạc nhỏ ấy đã đổi về cho tôi một lời tâm sự của bà Plácida, và nhờ thế có chương này. Mấy ngày sau, gặp bà ở nhà một mình, chúng tôi chuyện trò, và bà kể vắn tắt chuyện đời mình. Bà là con ngoài giá thú của một người giữ phòng thánh ở nhà thờ Sé với một người đàn bà làm kẹo bán ra ngoài. Mười tuổi bà mất cha. Khi ấy bà đã nạo dừa và làm không biết bao nhiêu việc lặt vặt của nghề làm kẹo, vừa sức với tuổi mình. Mười lăm hay mười sáu tuổi bà lấy một người thợ may, ít lâu sau ông chết lao, để lại cho bà một đứa con gái. Góa chồng, mới ngoài hai mươi, bà phải gánh đứa con hai tuổi và người mẹ đã mệt mỏi vì lao động. Ba miệng ăn. Bà làm kẹo, nghề của bà, nhưng cũng may vá, cả ngày lẫn đêm, miệt mài, cho ba bốn cửa hiệu, và dạy chữ cho vài đứa trẻ trong xóm, mười tostão một tháng. Cứ thế năm tháng trôi qua, chỉ riêng nhan sắc là chẳng trôi đi đâu, vì bà chưa từng có. Cũng có vài mối tán tỉnh, vài lời đề nghị, vài cuộc quyến rũ, bà đều cưỡng lại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.3] —Giá tôi kiếm được người chồng khác, bà nói với tôi, thì tin tôi đi, tôi đã lấy rồi; nhưng chẳng ai muốn cưới tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.4] Một trong những người cầu hôn tìm được cách khiến bà nhận lời; nhưng vì cũng chẳng tế nhị hơn những người khác, bà Plácida đuổi ông ta y như thế, và đuổi xong thì khóc nhiều lắm. Bà tiếp tục may thuê và hớt bọt trong nồi. Bà mẹ thì cáu bẳn, vì tính khí, vì tuổi tác và vì túng thiếu; bà hành hạ con gái để nó nhận một trong mấy ông chồng đi mượn, chồng gặp dịp, đang xin cưới nó. Và bà quát: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.5] —Mày muốn hơn tao à? Chẳng hiểu cái thói làm ra vẻ nhà giàu ấy ở đâu mày có. Cô bạn ơi, đời không tự nhiên mà xếp đặt xong; không ăn gió mà sống. Ôi chao! Những chàng trai tử tế như thằng Polycarpo ở tiệm tạp hóa, tội nghiệp nó... Hay mày chờ một ông quý tộc, hử? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.6] Bà Plácida thề với tôi rằng bà chẳng chờ ông quý tộc nào cả. Chỉ là tính vậy. Bà muốn được làm vợ đàng hoàng. Bà biết rõ mẹ mình chưa từng được thế, và biết có người chỉ có cái anh chàng của họ; nhưng tính bà vậy, bà muốn được cưới hỏi đàng hoàng. Bà cũng không muốn con gái mình thành thứ gì khác. Và bà làm việc rất nhiều, cháy ngón tay bên bếp, cháy mắt bên đèn, để có ăn mà không gục. Bà gầy đi, ốm đi, mất mẹ, chôn mẹ bằng tiền quyên góp, và vẫn tiếp tục làm. Cô con gái mười bốn tuổi; nhưng yếu ớt lắm, chẳng làm gì ngoài chuyện đưa tình với đám du côn lảng vảng quanh cửa chớp. Bà Plácida sống với muôn nỗi lo, đi giao đồ may thì dắt con theo; người trong các cửa hiệu trợn mắt nháy nhau, tin rằng bà dắt nó đi để kiếm chồng hay chuyện gì khác. Có kẻ buông lời bông đùa, có kẻ chào hỏi lả lơi; người mẹ ấy còn nhận được cả những lời đề nghị bằng tiền... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.7] Bà ngừng một lát, rồi tiếp ngay: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.8] —Con gái tôi bỏ tôi đi; nó theo một gã nào, tôi chẳng muốn biết... Nó để tôi lại một mình, buồn quá, buồn quá, tôi tưởng mình chết mất. Trên đời không còn ai nữa mà tôi thì đã gần già và đau yếu. Chính vào lúc ấy tôi quen gia đình cô Yayá; người tử tế, cho tôi việc làm, còn cho cả chỗ ở. Tôi ở đó nhiều tháng, một năm, hơn một năm, ăn nhờ ở đậu, may vá. Tôi đi khi cô Yayá lấy chồng. Rồi tôi sống như Trời run rủi. Ông xem ngón tay tôi, xem đôi bàn tay này... Và bà chìa cho tôi xem đôi bàn tay thô nứt nẻ, đầu ngón chi chít vết kim châm.—Chẳng tự nhiên mà thành thế này đâu, thưa ông; Trời biết nó thành thế nào... May có cô Yayá che chở, và ông nữa... Tôi sợ lắm, sợ cuối đời ra đường xin ăn... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:76.9] Thốt xong câu cuối, bà Plácida rùng mình. Rồi, như sực tỉnh, bà dường như nhận ra sự không phải phép của lời thú nhận ấy với người tình của một phụ nữ có chồng, bèn bật cười, nói lại, tự gọi mình là đồ ngốc, «làm ra vẻ nhà giàu», như mẹ bà vẫn bảo; rồi cuối cùng, chán sự im lặng của tôi, bà rút ra khỏi phòng. Còn tôi ngồi nhìn mũi giày ống. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:77.1] Chương LXXV. Với chính mình [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:77.2] Vì có thể có độc giả nào đó của tôi đã nhảy qua chương trước, tôi lưu ý rằng cần đọc nó mới hiểu điều tôi đã tự nói với mình ngay khi bà Plácida ra khỏi phòng. Điều tôi nói là thế này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:77.3] —Vậy là, một hôm, khi đang giúp lễ, người giữ phòng thánh nhà thờ Sé thấy bước vào một bà, người sẽ là cộng sự của ông trong đời bà Plácida. Ông gặp bà thêm những ngày khác, suốt nhiều tuần, ông thích, nói vài câu duyên dáng, dẫm lên chân bà khi thắp đèn các bàn thờ vào những ngày lễ. Bà cũng thích ông, họ xích lại, họ yêu nhau. Từ sự kết hợp của những thú dâm đãng lang thang ấy nảy ra bà Plácida. Có lẽ bà Plácida lúc mới sinh chưa biết nói, nhưng nếu biết nói thì hẳn bà đã bảo những đấng sinh thành:—Con đây. Gọi con đến làm gì? Và ông giữ phòng thánh cùng bà vợ hẳn sẽ đáp:—Gọi con đến để cháy ngón tay bên nồi, cháy mắt bên đường kim, ăn tồi hoặc không ăn, chạy hết nơi này sang nơi khác tất bật, ốm rồi khỏi để rồi lại ốm khỏi lần nữa, hôm nay buồn, mai tuyệt vọng, ngày kia cam chịu, nhưng bao giờ cũng tay trong nồi mắt trên đường kim, cho đến một ngày chết trong bùn hoặc trong nhà thương; vì thế chúng ta gọi con, trong một phút đồng cảm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:78.1] Chương LXXVI. Phân bón [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:78.2] Đột nhiên lương tâm giật tôi một cái; nó buộc tội tôi đã bắt lòng liêm chính của bà Plácida phải đầu hàng, ép bà vào một vai hèn hạ sau cả đời lao động và thiếu thốn. Làm người mối lái thì cũng chẳng khá hơn làm hầu thiếp; và tôi đã hạ bà xuống nghề ấy, bằng ân huệ và tiền bạc. Lương tâm nói thế; còn tôi mười phút không biết đáp gì. Nó nói thêm rằng tôi đã lợi dụng sức mê hoặc Virgília gây ra cho bà thợ may cũ, lòng biết ơn của bà, và rốt cuộc là cảnh túng của bà. Nó nhắc sự kháng cự của bà Plácida, những giọt nước mắt những ngày đầu, những vẻ mặt khó chịu, những lúc im lặng, ánh mắt cúi xuống, và tài của tôi trong việc chịu đựng tất cả, cho tới khi thắng. Rồi nó lại giật tôi, một cách bực bội và căng thẳng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:78.3] Tôi công nhận là thế, nhưng viện lẽ rằng tuổi già của bà Plácida nay đã được che khỏi cảnh ăn xin; đó là một sự bù đắp. Rồi tôi lập luận rằng, nếu không có chuyện tình của tôi, nhiều khả năng bà Plácida sẽ kết thúc như bao sinh linh khác; từ đó có thể suy ra rằng tội lỗi thường là phân bón của đức hạnh. Điều đó không ngăn đức hạnh vẫn là một đóa hoa thơm và lành. Lương tâm đồng ý, và tôi ra mở cửa cho Virgília. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.1] Chương LXXVII. Cuộc gặp [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.2] Virgília bước vào, tươi cười và yên ổn. Năm tháng đã mang đi những nỗi sợ và sự xấu hổ. Những ngày đầu, thấy nàng đến mới ngọt ngào làm sao, e thẹn và run rẩy! Nàng đi xe sege, che mặt, quấn một thứ áo choàng giấu những đường cong dáng người. Lần đầu nàng ngã người xuống đi văng, thở dốc, đỏ bừng, mắt nhìn xuống đất; và, thề đấy, chưa lúc nào tôi thấy nàng đẹp hơn, có lẽ vì chưa lúc nào tôi thấy mình được tâng bốc hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.3] Nhưng giờ đây, như tôi đang nói, nỗi sợ và sự xấu hổ đã hết; những cuộc gặp bước vào giai đoạn đo bằng đồng hồ. Cường độ tình yêu vẫn thế; khác là ngọn lửa đã mất cái điên cuồng của những ngày đầu để hóa thành một bó tia sáng giản dị, bình lặng và đều đặn, như trong hôn nhân. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.4] —Em giận anh lắm, nàng nói, ngồi xuống. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.5] —Sao vậy? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.6] —Vì hôm qua anh không tới, như đã nói. Damião hỏi mấy lần là anh có tới không, ít nhất để uống trà. Sao anh không tới? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.7] Quả thật tôi đã lỗi hẹn, và lỗi hoàn toàn thuộc về Virgília. Chuyện ghen tuông. Người đàn bà lộng lẫy ấy biết mình lộng lẫy, và thích nghe người ta nói thế, dù lớn tiếng hay thì thầm. Hai ngày trước hôm ấy, ở nhà bà nam tước phu nhân, nàng đã nhảy valse hai lần với cùng một gã công tử, sau khi nghe hắn nịnh nọt bên khung cửa sổ. Nàng vui quá! tràn trề quá! đầy mình quá! Khi nàng thấy giữa hai chân mày tôi nếp nhăn dò hỏi và đe dọa, nàng chẳng giật mình, cũng chẳng bỗng nghiêm mặt; mà quẳng gã công tử và những lời nịnh xuống biển. Rồi nàng đến bên tôi, khoác tay tôi, dẫn tôi sang một phòng khác, ít người hơn, ở đó nàng than mệt, và nói muôn vàn chuyện khác, với vẻ trẻ con mà đôi lúc nàng vẫn có, còn tôi nghe gần như không đáp một lời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.8] Lúc này, đáp lời cũng khó với tôi, nhưng rốt cuộc tôi kể cho nàng lý do vắng mặt... Không, hỡi những vì sao vĩnh cửu, tôi chưa từng thấy đôi mắt nào sững sờ hơn. Miệng hé, lông mày cong lên, một sự kinh ngạc thấy được, sờ được, không thể chối cãi, đó là lời đáp đầu tiên của Virgília; nàng lắc đầu với nụ cười thương hại và dịu dàng khiến tôi hoàn toàn bối rối. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.9] —Ôi, anh này! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:79.10] Và nàng đi cởi mũ, nhanh nhẹn, hớn hở, như cô bé đi học nội trú về; rồi lại bên tôi đang ngồi, lấy một ngón tay gõ nhẹ vào trán tôi, lặp đi lặp lại;—Thế này, thế này;—và tôi chẳng còn cách nào ngoài cười theo, mọi chuyện kết thúc bằng tiếng đùa. Rõ ràng tôi đã nhầm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.1] Chương LXXVIII. Chức chủ tịch tỉnh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.2] Một hôm, vài tháng sau, Lobo Neves vào nhà, nói rằng có lẽ ông sẽ giữ chức chủ tịch một tỉnh. Tôi nhìn Virgília, nàng tái đi; ông thấy nàng tái, hỏi: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.3] —Hình như em không thích, Virgília? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.4] Virgília lắc đầu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.5] —Em không ưa lắm, đó là câu đáp của nàng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.6] Không ai nói gì thêm; nhưng đến tối Lobo Neves lại nhắc dự định, quyết liệt hơn buổi chiều một chút; và hai ngày sau ông tuyên bố với vợ rằng chức chủ tịch tỉnh đã chắc chắn. Virgília không giấu nổi sự chán ghét. Người chồng đáp mọi điều bằng những nhu cầu chính trị. Và nói thêm: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.7] —Anh không thể từ chối điều người ta đề nghị; đó còn là lợi ích của chúng ta, của tương lai chúng ta, của huy hiệu quý tộc của em, em yêu, vì anh đã hứa em sẽ là bà hầu tước, mà bà nam tước em cũng chưa là. Em bảo anh tham vọng à? Anh tham thật, nhưng xin em đừng buộc tạ vào đôi cánh tham vọng của anh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.8] Virgília hoảng loạn. Hôm sau tôi thấy nàng buồn, ở nhà Gamboa, chờ tôi; nàng đã nói hết với bà Plácida, bà tìm cách an ủi nàng, như bà có thể. Tôi cũng chẳng kém chán nản. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.9] —Anh phải đi cùng chúng em, Virgília nói với tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.10] —Em điên à? Thế thì dại dột quá. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.11] —Vậy thì...? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.12] —Vậy thì phải hủy dự định. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.13] —Không thể. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.14] —Ông ấy nhận rồi? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.15] —Hình như vậy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.16] Tôi đứng dậy, ném mũ lên ghế, và đi đi lại lại, không biết sẽ làm gì. Tôi nghĩ ngợi rất lâu mà chẳng ra gì. Cuối cùng tôi đến bên Virgília đang ngồi, nắm lấy tay nàng; bà Plácida ra bên cửa sổ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.17] —Trong bàn tay nhỏ bé này là toàn bộ đời anh, tôi nói; em chịu trách nhiệm về nó; em cứ làm gì em thấy nên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.18] Virgília làm một cử chỉ đau đớn; tôi ra tựa vào cái bàn kê tường đối diện. Trôi qua vài khoảnh khắc im lặng; chỉ nghe tiếng một con chó sủa, và không rõ có tiếng nước chết dần trên bãi biển hay không. Thấy nàng không nói, tôi nhìn nàng. Virgília mắt nhìn xuống sàn, bất động, không ánh sáng, hai tay buông trên đầu gối, các ngón đan nhau, trong dáng của sự tuyệt vọng tột cùng. Lúc khác, vì lý do khác, chắc chắn tôi đã quỵ xuống chân nàng, và nâng đỡ nàng bằng lý trí và sự dịu dàng của mình; nhưng lúc này phải buộc nàng nỗ lực tự thân, hy sinh, chịu trách nhiệm về đời sống chung của chúng tôi, và do đó bỏ rơi nàng, để nàng lại, và đi ra; tôi đã làm thế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.19] —Anh nhắc lại, hạnh phúc của anh nằm trong tay em, tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:80.20] Virgília muốn níu tôi lại, nhưng tôi đã ra ngoài cửa. Tôi còn nghe tiếng nước mắt vỡ òa, và tôi nói để các bạn biết rằng suýt nữa tôi quay lại để lau chúng bằng một nụ hôn; nhưng tôi tự chế ngự và đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:81.1] Chương LXXIX. Thỏa hiệp của con mèo [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:81.2] Tôi sẽ không kể hết nếu phải thuật chi li những gì tôi chịu trong mấy giờ đầu. Tôi lưỡng lự giữa muốn và không muốn, giữa lòng thương xót đẩy tôi đến nhà Virgília và một tình cảm khác,—ích kỷ, cứ cho là vậy,—nói với tôi:—Ở lại; để nàng một mình với bài toán, để nàng giải nó theo hướng của tình yêu. Tôi tin hai lực ấy ngang sức, cùng lúc xông lên và chống đỡ, hăng hái, bền bỉ, và không lực nào nhường hẳn. Đôi khi tôi thấy một chiếc răng nhỏ của hối hận cắn; tôi tưởng mình lợi dụng sự yếu đuối của một người đàn bà đang yêu và có lỗi, mà chẳng hy sinh hay liều lĩnh gì của bản thân; và khi sắp đầu hàng thì tình yêu lại đến, lặp lại lời khuyên ích kỷ, và tôi cứ do dự và bất an, mong gặp nàng, và sợ rằng gặp nàng sẽ kéo tôi vào chia sẻ trách nhiệm của lời giải. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:81.3] Rốt cuộc một sự thỏa hiệp giữa ích kỷ và thương xót can thiệp; tôi sẽ đến thăm nàng tại nhà, và chỉ ở nhà, trước mặt người chồng, không nói gì với nàng, để chờ hiệu quả của lời tối hậu thư. Như vậy tôi có thể dung hòa hai lực. Giờ đây, khi viết những dòng này, tôi thấy sự thỏa hiệp ấy là một trò lừa, lòng thương ấy vẫn là một hình thức ích kỷ, và quyết định đi an ủi Virgília chẳng qua là gợi ý từ nỗi đau của chính tôi. Nhân đó tôi nhớ một nhà tự nhiên học,—không nhớ là ai,—nhưng chắc là nhà tự nhiên học,—trong sách ông tôi đọc được nhận xét lạ này: «Con mèo không vuốt ve ta, nó vuốt ve chính nó vào ta.» Tôi thấy mình đã làm một thỏa hiệp của con mèo. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.1] Chương LXXX. Về viên thư ký [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.2] Đêm hôm sau tôi quả thật đến nhà Lobo Neves; cả hai đều ở nhà, Virgília rất buồn, ông rất vui vẻ. Tôi thề nàng thấy nhẹ nhõm đôi chút khi mắt chúng tôi gặp nhau, đầy tò mò và âu yếm; còn tôi cảm thấy gì thì tôi không nói, vì đã nói ở chương trước, in fine. Lobo Neves kể tôi nghe những kế hoạch ông mang theo cho chức chủ tịch tỉnh, những khó khăn địa phương, những hy vọng, những quyết định; ông hài lòng quá! kỳ vọng quá! Virgília bên bàn, giả vờ đọc sách, nhưng từ trên trang giấy thỉnh thoảng nhìn tôi, dò hỏi và lo âu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.3] —Điều tệ nhất, Lobo Neves bỗng nói với tôi, là tôi vẫn chưa tìm được thư ký. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.4] —Chưa sao? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.5] —Chưa, và tôi có một ý. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.6] —À! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.7] —Một ý... Ông có muốn đi dạo một chuyến lên miền bắc không? Tôi không biết mình đã đáp gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.8] —Ông giàu, ông tiếp, không cần đồng lương còm; nhưng nếu ông chịu giúp tôi, thì đi làm thư ký với tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:82.9] Tinh thần tôi giật lùi một cái, như thấy con rắn trước mặt. Tôi nhìn Lobo Neves chằm chằm, dõng dạc, xem có bắt được ý nghĩ giấu kín nào không... Không một bóng; cái nhìn thẳng và cởi mở, vẻ bình thản trên mặt tự nhiên, không gượng ép, một sự bình thản điểm chút vui. Tôi thở ra, và không đủ can đảm nhìn Virgília; tôi cảm thấy ánh mắt nàng từ trên trang giấy, cũng xin tôi điều ấy, và tôi nói đồng ý, tôi sẽ đi. Quả thật, một ông chủ tịch, một bà chủ tịch, một viên thư ký, là giải quyết mọi chuyện theo lối hành chính. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.1] Chương LXXXI. Sự hòa giải [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.2] Vậy mà, ra khỏi đó, tôi có vài bóng nghi ngờ; tôi nghĩ liệu mình có đang liều lĩnh phơi danh tiếng Virgília ra không, liệu có cách nào hợp lý khác để dung hòa Nhà nước với Gamboa. Tôi chẳng tìm ra gì. Hôm sau, khi rời giường, tinh thần tôi đã quyết tâm nhận chức. Giữa trưa, người hầu vào báo có một bà che mạng ở phòng khách. Tôi chạy ra; là em gái tôi, Sabina. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.3] —Không thể tiếp tục thế này, em nói; một lần cho xong, chúng ta phải làm hòa. Gia đình mình đang tàn lụi; ta không thể mãi như hai kẻ thù. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.4] —Nhưng anh có xin gì khác đâu, em ơi! tôi kêu lên, giang tay ra với em. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.5] Và tôi cho em ngồi bên cạnh, hỏi chuyện chồng, con gái, công việc, đủ thứ. Mọi sự đều ổn; con gái xinh như tranh. Chồng em sẽ đưa nó đến cho tôi xem, nếu tôi chấp thuận. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.6] —Thôi nào! Anh sẽ tự đến thăm nó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.7] —Thật không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.8] —Anh hứa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.9] —Càng tốt! Sabina thở phào. Đã đến lúc chấm dứt chuyện này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.10] Tôi thấy em đầy đặn hơn, và có lẽ trẻ hơn. Trông như hai mươi tuổi, mà đã hơn ba mươi. Duyên dáng, niềm nở, không e ngại, không oán trách. Chúng tôi nhìn nhau, tay trong tay, nói đủ thứ chuyện và chẳng chuyện gì, như hai người yêu nhau. Tuổi thơ tôi sống lại, tươi tắn, nghịch ngợm và vàng óng; năm tháng rơi xuống, như những hàng quân bài cong xếp đổ mà hồi nhỏ tôi hay chơi, để lộ ra ngôi nhà của chúng tôi, gia đình chúng tôi, những ngày hội của chúng tôi. Tôi chịu đựng hồi ức ấy với chút cố gắng; nhưng một người thợ cạo trong xóm nảy ý kéo cây đàn rabeca cổ điển, và tiếng nói ấy,—vì cho đến lúc đó hồi ức còn câm,—tiếng nói của quá khứ, khụt khịt và nhớ nhung, làm tôi xúc động đến mức... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.11] Mắt em khô. Sabina không thừa hưởng đóa hoa vàng, mềm mại ấy. Có sao đâu? Em là em gái tôi, máu của tôi, một mảnh của mẹ tôi, và tôi nói với em điều đó bằng sự dịu dàng, chân thành... Bỗng tôi nghe tiếng gõ cửa phòng khách; ra mở; là một thiên thần nhỏ năm tuổi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.12] —Vào đi, Sára, Sabina nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.13] Đó là cháu gái tôi. Tôi nhấc cháu khỏi sàn, hôn rất nhiều lần; cô bé hoảng, lấy bàn tay nhỏ đẩy vai tôi, uốn mình đòi xuống... Lúc ấy một chiếc mũ hiện ra ở cửa, rồi một người đàn ông, Cotrim, chẳng ai khác ngoài Cotrim. Tôi xúc động đến nỗi bỏ đứa con gái mà lao vào vòng tay người cha. Có lẽ sự trào dâng ấy làm anh hơi lúng túng; chắc chắn tôi thấy anh e dè. Chỉ là màn dạo đầu. Lát sau chúng tôi nói chuyện như những người bạn cũ tốt. Không một lời nhắc quá khứ, nhiều kế hoạch tương lai, hứa mời nhau ăn tối; và tôi không quên nói rằng việc đổi bữa tối này có thể bị gián đoạn một thời gian ngắn, vì tôi đang có ý định đi một chuyến lên miền bắc. Sabina nhìn Cotrim, Cotrim nhìn Sabina; cả hai đồng ý rằng ý định ấy chẳng có lẽ thường. Quỷ quái, tôi tìm gì ở miền bắc? Chẳng phải ở triều đình, giữa lòng triều đình, tôi phải tiếp tục tỏa sáng, đánh bại đám thanh niên đương thời sao? Rằng quả thật chẳng ai sánh được với tôi; còn Cotrim thì theo dõi tôi từ xa, và dù có cuộc cãi vã lố bịch, bao giờ cũng quan tâm, tự hào, hãnh diện về những chiến thắng của tôi. Anh nghe người ta nói về tôi, ngoài phố và trong các salon; đó là một bản hòa tấu của lời ca ngợi và ngưỡng mộ. Mà bỏ tất cả để đi sống vài tháng ở tỉnh, không cần thiết, không có lý do nghiêm túc? Trừ phi là chính trị... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.14] —Chính là chính trị, tôi nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.15] —Cũng không phải, lát sau anh đáp.—Và sau một lúc im lặng nữa:—Dù thế nào, hôm nay cứ đến ăn tối với vợ chồng tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.16] —Chắc chắn anh đến; nhưng mai hoặc ngày kia, hai người phải sang ăn với anh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.17] —Không biết, không biết, Sabina phản đối; nhà đàn ông độc thân... Anh cần lấy vợ, anh. Em cũng muốn một đứa cháu gái, nghe chưa? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:83.18] Cotrim ngăn em bằng một cử chỉ tôi không hiểu rõ. Chẳng sao; sự hòa giải của một gia đình đáng giá một cử chỉ bí hiểm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:84.1] Chương LXXXII. Vấn đề thực vật học [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:84.2] Cứ để những kẻ u sầu nói gì thì nói: đời là một thứ ngọt ngào. Tôi nghĩ thế khi thấy Sabina, chồng và con gái ào xuống cầu thang, nói nhiều lời thân ái lên phía trên, nơi tôi đứng—trên chiếu nghỉ,—đáp lại cũng ngần ấy lời xuống dưới. Và tôi tiếp tục nghĩ rằng, quả thật, mình hạnh phúc. Một người đàn bà yêu tôi, tôi có lòng tin của người chồng, tôi đi làm thư ký cho cả hai, và tôi hòa giải với người nhà. Còn mong gì hơn trong hai mươi bốn giờ? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:84.3] Ngay hôm ấy, lo chuẩn bị tinh thần mọi người, tôi bắt đầu đồn rằng có lẽ tôi lên miền bắc, làm thư ký tỉnh, để thực hiện vài mục đích chính trị cá nhân. Tôi nói ở phố Ouvidor, hôm sau lặp lại ở Pharoux và ở nhà hát. Có người, liên hệ việc bổ nhiệm tôi với của Lobo Neves vốn đã có tin đồn, mỉm cười ranh mãnh, người khác vỗ vai tôi. Ở nhà hát một bà bảo tôi như thế là đi quá xa trong tình yêu điêu khắc. Bà ám chỉ những đường nét đẹp của Virgília. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:84.4] Nhưng lời ám chỉ thẳng thừng nhất tôi nhận được là ở nhà Sabina, ba ngày sau. Người nói là một ông Garcez nào đó, bác sĩ phẫu thuật già, bé nhỏ, tầm thường và ngớ ngẩn, có thể sống đến bảy mươi, tám mươi, chín mươi tuổi mà chẳng bao giờ có được phong thái nghiêm nghị, vốn là nét duyên của người già. Tuổi già lố bịch có lẽ là bất ngờ buồn nhất và cuối cùng của bản tính con người. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:84.5] —Tôi biết rồi, lần này cậu đi đọc Cicero, ông nói với tôi, khi biết chuyện chuyến đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:84.6] —Cicero! Sabina kêu lên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:84.7] —Thì sao? Anh cô là nhà Latin học lớn. Dịch Virgílio nhoáng cái. Nhưng này, là Virgílio, chứ không phải Virgília... đừng lẫn... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:84.8] Và ông cười, một tràng cười thô, thấp và nhẹ dạ. Sabina tái mặt và nhìn tôi, lo tôi đáp trả; nhưng em mỉm cười khi thấy tôi cười, và quay mặt đi để giấu. Những người khác nhìn tôi với vẻ tò mò, khoan dung và thiện cảm; rõ ràng họ chẳng vừa nghe tin gì mới. Chuyện tình của tôi đã công khai hơn tôi tưởng. Vậy mà tôi cười, một nụ cười ngắn, thoáng qua và thèm thuồng,—lắm điều như những con chim ác là xứ Cintra. Virgília là một lỗi đẹp, mà thú nhận một lỗi đẹp thì dễ biết bao! Lúc đầu tôi hay sa sầm mặt khi nghe lời ám chỉ nào về tình yêu của chúng tôi; nhưng, danh dự thề, trong lòng lại thấy một ấn tượng êm ái và tâng bốc. Một lần tôi lỡ mỉm cười, rồi những lần sau tiếp tục. Không biết có Hobbes hay Spinoza nào giải thích hiện tượng này không. Tôi giải thích thế này: lúc đầu, niềm hài lòng, vì ở bên trong, có thể nói là cùng nụ cười ấy, nhưng còn chúm chím như nụ; năm tháng đi qua, nó bung nụ thành hoa, hiện ra trước mắt người ngoài. Chỉ là vấn đề thực vật học. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.1] Chương LXXXIII. 13 [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.2] Cotrim kéo tôi khỏi cái thú ấy, dẫn tôi ra cửa sổ.—Cậu muốn tôi nói một điều không? anh hỏi;—đừng đi chuyến này; vô lý, nguy hiểm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.3] —Vì sao? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.4] —Cậu biết rõ vì sao, anh đáp: trên hết, nó nguy hiểm, rất nguy hiểm. Ở triều đình, chuyện kiểu ấy chìm trong biển người và quyền lợi; nhưng ở tỉnh thì khác hẳn; mà với các nhân vật chính trị thì quả là điên rồ. Báo đối lập, hễ đánh hơi ra chuyện, sẽ in ra đủ từng chữ, và khi đó sẽ có chế giễu, châm chọc, biệt danh... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.5] —Nhưng tôi không hiểu... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.6] —Hiểu, hiểu chứ; và thật ra cậu chẳng mấy thân với chúng tôi nếu chối điều ai cũng biết. Tôi biết chuyện ấy đã nhiều tháng. Tôi nhắc lại, đừng đi chuyến ấy; chịu cảnh vắng mặt thì hơn, và tránh một vụ tai tiếng lớn cùng nỗi buồn lớn hơn... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.7] Nói xong, anh vào trong. Tôi ở lại, mắt nhìn chiếc đèn góc phố,—một chiếc đèn dầu cổ,—buồn, mờ và cong, như một dấu hỏi. Tôi phải làm gì? Đó là trường hợp của Hamlet: hoặc cúi mình trước số phận, hoặc chiến đấu và khuất phục nó. Nói cách khác: lên tàu hay không lên tàu. Đó là vấn đề. Chiếc đèn chẳng nói gì với tôi. Lời của Cotrim vang trong tai ký ức, khác hẳn lời của Garcez. Có thể Cotrim có lý: nhưng liệu tôi có thể rời xa Virgília? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.8] Sabina đến bên tôi, hỏi tôi đang nghĩ gì. Tôi đáp không gì cả, tôi buồn ngủ và về nhà. Sabina im lặng một lát.—Anh cần gì, em biết; là một cô dâu. Để đó, em sẽ lo cho anh một cô dâu. Tôi rời đó, nặng nề, mất phương hướng. Mọi thứ sẵn sàng để lên tàu,—tinh thần và trái tim,—thì kìa, gã người gác cổng của lễ nghi hiện ra, đòi vé vào. Tôi đưa lễ nghi cho quỷ, cùng với hiến pháp, nghị viện, nội các, tất cả. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.9] Hôm sau, mở một tờ báo chính trị tôi đọc tin rằng, theo các sắc lệnh ngày 13, Lobo Neves và tôi đã được bổ nhiệm làm chủ tịch và thư ký của tỉnh ***. Tôi lập tức viết cho Virgília, và hai giờ sau đến Gamboa. Tội nghiệp bà Plácida! Bà càng lúc càng đau khổ; hỏi liệu chúng tôi có quên bà già này không, vắng mặt có lâu không, tỉnh có xa không. Tôi an ủi bà; nhưng chính tôi cần an ủi; lời phản đối của Cotrim làm tôi đau sâu. Lát sau Virgília đến, nhanh nhẹn như chim én; nhưng thấy tôi buồn thì nghiêm nghị hẳn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.10] —Có chuyện gì? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.11] —Anh phân vân, tôi nói; không biết có nên nhận... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.12] Virgília ngã xuống đi văng, cười.—Sao vậy? nàng nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.13] —Không tiện, quá lộ liễu... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.14] —Nhưng chúng ta không đi nữa mà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.15] —Sao lại thế? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:85.16] Nàng kể rằng chồng sắp từ chối việc bổ nhiệm, vì một lý do ông chỉ nói riêng với nàng, xin nàng giữ kín tuyệt đối; không thể thú nhận với ai khác.—Trẻ con, ông nhận xét, lố bịch; nhưng tóm lại, đó là một lý do mạnh với anh. Và ông kể với nàng rằng sắc lệnh đề ngày 13, mà con số ấy với ông là một kỷ niệm tang tóc. Cha ông chết vào ngày 13, mười ba ngày sau một bữa tối có mười ba người. Ngôi nhà mẹ ông chết mang số 13. Vân vân. Là một con số định mệnh. Không thể viện lý do như thế với bộ trưởng; ông sẽ bảo có lý do riêng nên không nhận. Tôi cũng như bạn đọc lúc này,—hơi sửng sốt trước sự hy sinh cho một con số; nhưng vì ông tham vọng, sự hy sinh hẳn là thật lòng... Và chúng tôi ở lại. Mê tín của con người ít ra cũng có lúc dùng được vào việc gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:86.1] Chương LXXXIV. Cuộc xung đột [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:86.2] Con số định mệnh, ngươi có nhớ ta đã chúc phúc cho ngươi bao lần không? Cũng như những trinh nữ tóc hung xứ Thebes hẳn phải chúc phúc cho con ngựa cái bờm hung đã thay họ trong lễ hiến tế của Pelopidas,—một con ngựa cái duyên dáng, chết ở đó, phủ đầy hoa, mà chẳng ai từng dành cho nó một lời thương nhớ. Vậy ta tặng ngươi lời ấy, hỡi ngựa cái đức hạnh, không chỉ vì cái chết đã qua, mà còn vì, trong số các thiếu nữ thoát nạn, không phải không thể có một bà nội nhà Cubas... Con số định mệnh, ngươi là sự cứu rỗi của chúng tôi. Người chồng không thú nhận với tôi nguyên nhân từ chối; cũng bảo tôi đó là chuyện riêng, và vẻ mặt nghiêm nghị, tin tưởng mà tôi nghe ông, làm vẻ vang cho sự giả dối của con người. Chính ông mới khó giấu nỗi buồn sâu đang gặm mòn mình; ông ít nói, trầm tư, thu mình ở nhà, đọc sách. Có lúc ông tiếp khách, khi đó nói và cười rất nhiều, ồn ào và gượng gạo. Hai điều đè nặng lên ông,—tham vọng, bị một mối e ngại làm hụt, rồi sau đó là nghi ngờ, và có lẽ cả hối hận,—nhưng một hối hận mà nếu giả thiết lặp lại sẽ lại đến, vì cái nền mê tín vẫn còn. Ông nghi ngờ mê tín mà không đến mức gạt bỏ. Sự dai dẳng của một tình cảm mà chính người mang nó cũng ghê tởm là hiện tượng đáng chú ý. Nhưng tôi thích sự ngây thơ thuần khiết của bà Plácida hơn, khi bà thú nhận không chịu được cảnh chiếc giày úp đế lên trời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:86.3] —Thì sao? tôi hỏi bà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:86.4] —Xui lắm, đó là câu đáp của bà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:86.5] Chỉ thế, câu đáp duy nhất ấy, với bà đáng giá cả cuốn sách bảy cái ấn. Xui lắm. Hồi nhỏ người ta bảo bà thế, không giải thích thêm; và bà bằng lòng với sự chắc chắn về điều xui. Điều đó không còn đúng khi nói đến chuyện lấy ngón tay chỉ một ngôi sao; ở đó bà biết rõ là chuyện sẽ mọc mụn cóc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:86.6] Mụn cóc hay gì khác, thì thấm gì với kẻ không mất một chức chủ tịch tỉnh? Người ta chịu được một mê tín vô cớ hoặc rẻ; không chịu nổi cái nuốt mất một phần đời. Đó là trường hợp của Lobo Neves; cộng thêm nghi ngờ và nỗi kinh hoàng vì đã lố bịch. Và thêm điều này nữa, rằng bộ trưởng không tin lý do riêng; ông cho việc từ chối của Lobo Neves là mánh khóe chính trị, một ảo tưởng phức tạp thêm bằng vài bề ngoài; đối xử tệ với ông, truyền sự ngờ vực cho đồng liêu; rồi sinh những sự cố; cuối cùng, theo thời gian, vị chủ tịch từ chức sang phe đối lập. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:87.1] Chương LXXXV. Đỉnh núi [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:87.2] Ai thoát một hiểm nguy thì yêu đời bằng cường độ khác; tôi bắt đầu yêu Virgília hăng hái hơn nhiều, sau khi suýt mất nàng, và nàng cũng vậy. Thế nên chức chủ tịch tỉnh chỉ làm sống lại tình cảm ban đầu; nó là thứ gia vị Malabar khiến tình yêu của chúng tôi đậm vị hơn và cũng quý hơn. Những ngày đầu sau biến cố ấy, chúng tôi vui thú tưởng tượng nỗi đau chia ly, nếu có chia ly, nỗi buồn của người này người kia, khi biển, như tấm khăn đàn hồi, giãn ra giữa hai ta; và, như những đứa trẻ rúc vào lòng mẹ để trốn một cái nhăn mặt, chúng tôi chạy trốn hiểm nguy tưởng tượng bằng những cái ôm siết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:87.3] —Virgília yêu quý của anh! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:87.4] —Tình yêu của em! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:87.5] —Em là của anh, phải không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:87.6] —Của anh, của anh... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:87.7] Và thế là chúng tôi nối lại sợi chỉ cuộc phiêu lưu, như nữ hoàng Scheherazade nối chuyện của mình. Đó, tôi nghĩ, là điểm cao nhất của tình yêu chúng tôi, đỉnh núi, nơi trong một thời gian chúng tôi nhìn thấy thung lũng phía đông và phía tây, và trên đầu là bầu trời thanh bình xanh thẳm. Nghỉ ngơi xong, chúng tôi bắt đầu xuống dốc, tay nắm hay buông, nhưng xuống, xuống mãi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:88.1] Chương LXXXVI. Điều bí ẩn [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:88.2] Xuống núi, khi thấy nàng hơi khác, không biết rầu rĩ hay gì khác, tôi hỏi nàng có chuyện gì; nàng im, làm cử chỉ chán, khó chịu, mệt mỏi; tôi nài, nàng nói với tôi rằng... Một dòng chất lỏng tinh tế chạy khắp người tôi: cảm giác mạnh, nhanh, kỳ dị, mà tôi sẽ không bao giờ ghi nổi lên giấy. Tôi nắm tay nàng, kéo nhẹ nàng về phía mình, và hôn lên trán, với sự dịu dàng của làn gió tây và sự trang nghiêm của Abraham. Nàng rùng mình, ôm đầu tôi giữa hai lòng bàn tay, nhìn thẳng vào mắt tôi, rồi vuốt ve tôi bằng cử chỉ của người mẹ... Đấy, một điều bí ẩn; hãy để bạn đọc có thời gian giải điều bí ẩn này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:89.1] Chương LXXXVII. Địa chất [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:89.2] Lúc đó xảy ra một tai họa: cái chết của Viegas. Viegas thoáng qua trong một chương, với bảy mươi tuổi ngạt vì hen, rã rời vì thấp khớp, và một chứng tim vì phá sản. Ông là một trong những kẻ tinh khôn rình xem cuộc phiêu lưu của chúng tôi. Virgília ôm nhiều hy vọng rằng người họ hàng già, keo kiệt như nấm mồ, sẽ che chở tương lai con trai nàng bằng một di sản; và nếu người chồng có ý nghĩ ngang thế, thì ông giấu hoặc bóp nghẹt nó. Phải nói hết: ở Lobo Neves có một phẩm giá căn bản, một tầng đá, chống lại sự va chạm với người đời. Những tầng khác, những tầng trên, đất tơi và cát, thì cuộc đời cuốn đi, vì đời là một dòng nước cống không ngừng. Nếu bạn đọc còn nhớ chương XXXIII, sẽ thấy đây là lần thứ hai tôi ví đời với dòng nước cống; nhưng cũng sẽ nhận ra lần này tôi thêm một tính từ—không ngừng. Và Chúa biết sức mạnh của một tính từ, nhất là ở những xứ mới và nóng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:89.3] Điều mới trong cuốn sách này là địa chất đạo đức của Lobo Neves, và có lẽ cả của quý ông đang đọc tôi. Phải, những tầng tính cách ấy, mà cuộc đời đổi, giữ hay hòa tan tùy sức chịu của chúng, đáng được một chương, mà tôi sẽ không viết, để khỏi kéo dài. Tôi chỉ nói rằng người ngay thẳng nhất tôi biết trong đời là một ông Jacob Medeiros hay Jacob Valladares nào đó, tôi không nhớ rõ tên. Có lẽ là Jacob Rodrigues; tóm lại, Jacob. Ông chính là sự ngay thẳng; có thể giàu, chỉ cần bẻ cong một chút lẽ phải, mà không chịu; để vuột khỏi tay không dưới bốn trăm conto; sự ngay thẳng của ông mẫu mực đến mức vụn vặt và mệt mỏi. Một hôm, khi chúng tôi ở một mình trong nhà ông, đang chuyện trò vui, người ta vào báo ông B., một kẻ chán ngắt, tìm ông. Jacob bảo nhắn là không có nhà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:89.4] —Không qua mặt được đâu, một giọng quát từ hành lang; tôi vào trong rồi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:89.5] Và quả thật, chính là ông B., xuất hiện ngay ở cửa phòng. Jacob ra tiếp, quả quyết rằng ông tưởng là người khác, chứ không phải ông ta, và nói thêm rằng rất vui được ông ghé thăm, điều ấy cho chúng tôi một tiếng rưỡi chán chết, mà chỉ bấy nhiêu vì Jacob lấy đồng hồ ra; ông B. bèn hỏi ông có định ra ngoài không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:89.6] —Với vợ tôi, Jacob nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:89.7] Ông B. rút lui và chúng tôi thở ra. Thở xong, tôi nói với Jacob rằng ông vừa nói dối bốn lần trong chưa đầy hai giờ: lần một, chối mình; lần hai, mừng vì sự có mặt của kẻ phiền; lần ba, nói rằng sắp ra ngoài; lần bốn, thêm rằng đi với vợ. Jacob suy nghĩ một lát, rồi thừa nhận nhận xét của tôi đúng, nhưng bào chữa rằng sự trung thực tuyệt đối không dung hợp với một trạng thái xã hội tiên tiến, và rằng hòa bình của các đô thị chỉ đạt được bằng những màn lừa lẫn nhau... À! giờ tôi nhớ: tên ông là Jacob Tavares. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.1] Chương LXXXVIII. Người bệnh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.2] Khỏi cần nói tôi đã bác học thuyết tai hại ấy bằng những lập luận sơ đẳng nhất; nhưng ông bực vì nhận xét của tôi đến nỗi cố thủ đến cùng, tỏ ra một sức nóng giả tạo, có lẽ để làm tê lương tâm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.3] Trường hợp Virgília còn nghiêm trọng hơn chút. Nàng ít khắt khe hơn chồng; nàng bày tỏ rõ ràng những hy vọng đặt vào di sản, ân cần với người họ hàng bằng mọi lễ nghi, chú ý và vuốt ve có thể đem lại ít nhất một tờ di chúc bổ sung. Nói cho đúng, nàng nịnh ông; nhưng tôi nhận ra rằng lời nịnh của đàn bà không như của đàn ông. Cái này sát sự luồn cúi; cái kia lẫn với tình cảm. Những đường cong duyên dáng, lời nói ngọt, chính sự yếu ớt thể chất cho hành động tâng bốc của đàn bà một màu địa phương, một vẻ chính đáng. Tuổi người được nịnh không quan trọng; người đàn bà luôn có với ông dáng vẻ của mẹ hay chị,—hoặc của y tá, nghề nữ tính khác, mà người đàn ông khéo nhất cũng luôn thiếu một quid, một luồng khí, một cái gì đó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.4] Đó là điều tôi nghĩ thầm khi Virgília tan chảy trong những vuốt ve với người họ hàng già. Nàng ra đón ông ở cửa, vừa nói vừa cười, cầm mũ và gậy của ông, khoác tay dắt ông tới một chiếc ghế, hoặc tới chiếc ghế, vì trong nhà có «ghế của Viegas», một thứ làm riêng, êm ái, dành cho người bệnh hay già. Nàng ra đóng cửa sổ gần nếu có gió, hoặc mở nếu nóng, nhưng cẩn thận, sao cho không để ông bị gió lùa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.5] —Sao? hôm nay khỏe hơn chút rồi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.6] —Đâu có! Đêm qua tôi ngủ dở; cái quỷ hen không buông tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.7] Và ông già thở phì phò, nghỉ dần cái mệt khi vào và lên thang, chứ không phải đường đi, vì luôn đi xe sege. Bên cạnh, hơi lệch về phía trước, Virgília ngồi trên một chiếc ghế đẩu, hai tay đặt lên đầu gối bệnh nhân. Trong lúc đó, nhonhô vào phòng, không nhảy nhót như thường, mà kín đáo, dịu dàng, nghiêm trang. Viegas rất quý nó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.8] —Lại đây, nhonhô, ông bảo nó; và khó nhọc thò tay vào túi rộng, lấy ra một hộp kẹo ngậm, bỏ một viên vào miệng và đưa viên khác cho thằng bé. Kẹo ngậm chống hen. Thằng bé nói chúng ngon lắm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.9] Điều này lặp lại, có biến tấu. Vì Viegas thích chơi cờ đam, Virgília chiều ý ông, chịu đựng ông rất lâu, đẩy quân bằng bàn tay yếu và chậm. Có lúc họ xuống đi dạo trong chácara, nàng đưa tay cho ông khoác, ông không phải lúc nào cũng nhận, vì tự nhận còn cứng cáp, đi nổi một légua. Họ đi, ngồi, lại đi, nói đủ chuyện, lúc về chuyện gia đình, lúc chuyện ngồi lê buồng ngủ, lúc cuối cùng về ngôi nhà ông định xây để ở, nhà kiểu hiện đại, vì nhà ông là kiểu cũ, cùng thời vua D. João VI, như vài ngôi nhà ngày nay (tôi tin) vẫn thấy ở khu São Cristóvão, với những cột dày ở mặt trước. Ông thấy tòa nhà lớn ông đang ở có thể thay, và đã đặt bản vẽ cho một thợ nề nổi tiếng. A! lúc ấy, lúc ấy Virgília mới thấy thế nào là một ông già có gu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:90.10] Ông nói, như có thể đoán, chậm và khó nhọc, ngắt bằng tiếng thở phì phì khó chịu cho cả ông và người khác. Thỉnh thoảng một cơn ho; ông gập người, rên, đưa khăn lên miệng và xem xét nó; hết cơn, ông trở về bản vẽ ngôi nhà, sẽ có những phòng này phòng nọ, một sân thượng, chuồng ngựa, một kiệt tác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.1] Chương LXXXIX. In extremis [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.2] —Mai em sẽ ở cả ngày nhà ông Viegas, một lần nàng nói với tôi. Tội nghiệp! không có ai... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.3] Viegas đã nằm liệt giường hẳn; con gái, đã có chồng, vừa ốm đúng lúc này, không thể bầu bạn ông. Virgília thỉnh thoảng đến đó. Tôi tận dụng hoàn cảnh để ở bên nàng cả ngày hôm ấy. Hai giờ chiều tôi tới. Viegas ho mạnh đến nỗi lồng ngực tôi rát; giữa các cơn ông cò kè giá một ngôi nhà với một gã gầy. Gã gầy trả ba mươi conto, Viegas đòi bốn mươi. Người mua nài như kẻ sợ lỡ chuyến tàu hỏa, nhưng Viegas không nhượng; trước hết từ chối ba mươi conto, rồi thêm hai, rồi thêm ba, cuối cùng lên một cơn ho dữ làm ông mất tiếng mười lăm phút. Người mua săn sóc ông, sửa gối, chào giá ba mươi sáu conto. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.4] —Không bao giờ! người bệnh rên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.5] Và sai lấy một xấp giấy ở bàn viết; không đủ sức gỡ sợi dây chun buộc xấp giấy, ông nhờ tôi gỡ: tôi gỡ. Đó là các hóa đơn chi phí xây nhà: hóa đơn thợ nề, thợ mộc, thợ sơn; hóa đơn giấy dán phòng khách, phòng ăn, buồng ngủ, các phòng nhỏ; hóa đơn đồ sắt; giá đất. Ông mở từng tờ một, bằng bàn tay run, và nhờ tôi đọc, tôi đọc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.6] —Xem; một nghìn hai trăm, giấy một nghìn hai trăm một cuộn. Bản lề Pháp... Xem, cho không, ông kết, sau khi đọc xong hóa đơn cuối. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.7] —Được... nhưng... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.8] —Bốn mươi conto; không bớt. Chỉ riêng tiền lãi... tính tiền lãi đi... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.9] Những lời ấy vừa ho vừa đến, từng ngụm, từng âm tiết, như vụn của một lá phổi nát. Trong hốc mắt sâu, đôi mắt lóe sáng lăn, khiến tôi nhớ ngọn đèn dầu lúc rạng đông. Dưới tấm khăn trải giường hiện ra khung xương thân hình, nhọn ở hai chỗ, đầu gối và bàn chân; làn da vàng, nhão, nhăn chỉ bọc lấy cái sọ của khuôn mặt vô cảm; một chiếc mũ vải trắng phủ cái đầu đã bị thời gian cạo trọc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.10] —Sao? gã gầy nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.11] Tôi ra hiệu bảo anh đừng nài, anh im vài lúc. Người bệnh nhìn trần nhà, im lặng, thở dốc; Virgília tái mặt, đứng dậy, ra cửa sổ. Nàng ngờ cái chết và sợ. Tôi cố nói chuyện khác. Gã gầy kể một giai thoại, rồi quay lại chuyện nhà, nâng giá chào. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.12] —Ba mươi tám conto, anh nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.13] —Hả?... người bệnh rên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.14] Gã gầy đến gần giường, nắm tay ông, thấy lạnh. Tôi lại gần người bệnh, hỏi ông có thấy gì không, có muốn uống một ly rượu không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.15] —Không... không... bốn... bốn mươ... bốn... bốn... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:91.16] Ông lên một cơn ho, và là cơn cuối; lát sau ông tắt thở, làm gã gầy hết sức thất vọng; về sau anh thú nhận với tôi rằng anh đã sẵn sàng chào bốn mươi conto; nhưng đã muộn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:92.1] Chương XC. Cuộc đối thoại cổ xưa giữa Adam và Cain [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:92.2] Và chẳng có gì. Không một kỷ vật di chúc nào, dù chỉ một viên kẹo ngậm, để cho thấy hoàn toàn không phải vô ơn hay lãng quên. Chẳng có gì. Virgília nuốt cơn giận vì thất bại ấy, và nói với tôi có phần dè dặt, không phải vì bản thân chuyện, mà vì liên quan đến đứa con, mà nàng biết tôi chẳng ưa gì. Tôi gợi ý nàng đừng nghĩ đến chuyện đó nữa. Tốt nhất là quên người chết, một thằng ngốc, một thằng keo kiệt vô danh, và lo những chuyện vui; chẳng hạn đứa con của chúng ta. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:92.3] Đến đây tôi để tuột mất lời giải cho điều bí ẩn, điều bí ẩn ngọt ngào vài tuần trước, khi Virgília có vẻ hơi khác. Một đứa con! Một sinh linh rút từ chính tôi! Đó là mối bận tâm duy nhất của tôi thời ấy. Mắt thế gian, ghen tuông của chồng, cái chết của Viegas, lúc ấy tôi chẳng quan tâm gì, kể cả xung đột chính trị, cách mạng, động đất, gì cũng thế. Tôi chỉ nghĩ đến phôi thai vô danh ấy, của một tình phụ tử mờ mịt, và một giọng bí mật nói với tôi: là con anh. Con tôi! Tôi lặp hai chữ ấy với một khoái cảm không tả nổi, và những cơn kiêu hãnh chẳng biết từ đâu. Tôi cảm thấy mình là đàn ông. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:92.4] Hay nhất là hai chúng tôi trò chuyện, phôi thai và tôi, nói chuyện hiện tại và tương lai. Tên nghịch ngợm ấy yêu tôi, một tên nhóc bảnh bao duyên dáng, lấy bàn tay mập nhỏ vỗ vỗ mặt tôi, hoặc khoác áo thụng cử nhân, vì nó sẽ là cử nhân, và đọc diễn văn trong nghị viện. Còn người cha nghe nó từ một khán đài, mắt đầy lệ. Từ cử nhân nó lại về trường, bé xíu, bảng đá và sách dưới nách, hoặc lại rơi vào nôi để đứng dậy làm đàn ông. Tôi cố giữ lại trong trí một độ tuổi, một dáng điệu, vô ích; phôi thai ấy với mắt tôi có mọi kích cỡ và cử chỉ: nó bú, nó viết, nó nhảy valse, nó vô tận trong giới hạn một khắc,—em bé và nghị sĩ, học sinh và công tử. Đôi khi, bên Virgília, tôi quên nàng và mọi thứ; Virgília lay tôi, trách tôi im lặng, bảo tôi chẳng còn thương nàng. Sự thật là tôi đang đối thoại với phôi thai; đó là cuộc đối thoại cổ xưa giữa Adam và Cain, một cuộc nói chuyện không lời giữa sự sống và sự sống, điều bí ẩn và điều bí ẩn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:93.1] Chương XCI. Một bức thư lạ lùng [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:93.2] Thời gian ấy tôi nhận một bức thư lạ lùng, kèm một vật không kém lạ lùng. Thư viết thế này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:93.3] «Brás Cubas thân mến. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:93.4] «Cách đây ít lâu, ở Passeio Público, tôi có mượn của anh một chiếc đồng hồ. Tôi hân hạnh trả lại anh cùng bức thư này. Khác biệt là nó không phải cái cũ, mà là cái khác, tôi không nói hơn, nhưng ngang cái thứ nhất. Que voulez-vous, monseigneur,—như Figaro nói,—c'est la misère. Nhiều chuyện đã xảy ra sau cuộc gặp của chúng ta; tôi sẽ kể chi tiết, nếu anh không đóng cửa. Xin biết rằng tôi không còn mang đôi ủng cũ kỹ ấy, cũng không khoác chiếc áo choàng dài kiểu Âu nổi tiếng mà vạt lạc vào đêm thời gian. Tôi đã nhường bậc thềm của tôi ở cầu thang São Francisco; cuối cùng, tôi đã ăn sáng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:93.5] «Nói xong, xin phép một ngày gần đây đến trình anh một công trình, thành quả của sự nghiên cứu lâu dài, một hệ thống triết học mới, không chỉ giải thích và mô tả nguồn gốc cùng sự hoàn tất của vạn vật, mà còn bước một bước lớn vượt Zenon và Seneca, mà chủ nghĩa khắc kỷ chỉ là trò trẻ con bên đơn thuốc đạo đức của tôi. Hệ thống của tôi kinh ngạc lạ thường; nó chỉnh đốn tinh thần con người, xóa nỗi đau, bảo đảm hạnh phúc, và phủ vinh quang bao la lên xứ sở chúng ta. Tôi gọi nó là Chủ nghĩa Nhân loại, từ Humanitas, nguyên lý của vạn vật. Ý đầu tiên của tôi thể hiện một sự tự phụ lớn; là gọi nó là chủ nghĩa Borba, từ Borba; một tên kiêu ngạo, lại thô và khó chịu. Và chắc chắn diễn đạt ít hơn. Anh sẽ thấy, Brás Cubas thân mến, anh sẽ thấy nó quả là một đài kỷ niệm; và nếu có điều gì khiến tôi quên những cay đắng đời, thì là niềm vui cuối cùng đã bắt được chân lý và hạnh phúc. Đây rồi trong tay tôi hai kẻ khó nắm ấy; sau bao thế kỷ đấu tranh, tìm tòi, khám phá, hệ thống và vấp ngã, đây rồi trong tay con người. Hẹn sớm gặp, Brás Cubas thân mến. Nhớ nhung từ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:93.6] người bạn cũ Joaquim Borba dos Santos.» [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:93.7] Tôi đọc thư mà không hiểu. Kèm theo là một chiếc hộp chứa chiếc đồng hồ đẹp có khắc tên viết tắt của tôi, và dòng chữ: Kỷ niệm của Quincas già. Tôi quay lại bức thư, đọc lại chậm rãi, chăm chú. Việc trả đồng hồ loại bỏ mọi ý lừa gạt; sự sáng suốt, thanh thản, niềm tin,—hơi khoe khoang, đúng vậy,—dường như loại bỏ nghi ngờ điên rồ. Hẳn Quincas Borba đã thừa kế của người họ hàng nào ở Minas, và sự dư dả đã trả cho anh phẩm giá ban đầu. Tôi không nói hết thế; có những thứ không lấy lại nguyên vẹn được; nhưng cuối cùng sự hồi sinh không phải không thể. Tôi cất thư và đồng hồ, và chờ triết học. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:94.1] Chương XCII. Một người đàn ông lạ lùng [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:94.2] Giờ tôi kết thúc những chuyện lạ lùng. Tôi vừa cất thư và đồng hồ thì một người đàn ông gầy, tầm thước, tìm tôi, mang một tờ giấy của Cotrim mời tôi ăn tối. Người đưa thư lấy một người em gái của Cotrim, vừa từ miền bắc đến vài hôm trước, tên Damasceno, và đã làm cuộc cách mạng năm 1831. Chính ông tự nói với tôi thế, trong năm phút. Ông rời Rio de Janeiro vì bất đồng với Nhiếp chính, một con lừa, kém lừa chút ít hơn các bộ trưởng từng phục vụ cùng ông. Vả lại cách mạng lại sắp đến ngưỡng cửa. Ở điểm này, dù ông có những ý chính trị hơi lộn xộn, tôi cố sắp xếp và nêu công thức chính phủ ông ưa: là một chế độ chuyên chế được giảm nhẹ,—không phải bằng những bài ca, như người ta nói nơi khác,—mà bằng chùm lông mũ của vệ binh quốc gia. Chỉ không rõ ông muốn chuyên chế của một người, ba người, ba mươi hay ba trăm. Ông có ý kiến về nhiều thứ, trong đó có phát triển buôn người châu Phi và trục xuất người Anh. Ông rất thích kịch; vừa đến là đi nhà hát São Pedro, xem một vở bi kịch tuyệt vời, Maria Joanna, và một hài kịch rất thú vị, Kettly, hay Trở về Thụy Sĩ. Cũng rất mê Deperini trong Sapho, hay Anna Bolena, ông không nhớ rõ. Còn Candiani! vâng, thưa ông, là hạng nhất. Giờ ông muốn nghe Ernani, con gái ông hát ở nhà, bên đàn piano: Ernani, Ernani, involami...—Ông nói thế, đứng dậy và hát lẩm nhẩm.—Ở miền bắc những thứ ấy đến như tiếng vọng. Con gái ông mê nghe mọi vở opera. Giọng con gái ông rất dịu dàng. Và có gu, rất có gu. A! ông nóng lòng trở về Rio de Janeiro. Ông đã đi khắp thành phố, với bao nỗi nhớ... Thật đấy! có chỗ ông muốn khóc. Nhưng ông sẽ không lên tàu nữa. Ông say sóng dữ dội trên tàu, như mọi hành khách khác, trừ một người Anh... Quỷ bắt người Anh đi! Chuyện này không xong nếu họ không bị đuổi hết ra ngoài cửa biển. Nước Anh làm gì được chúng ta? Nếu ông gặp vài người có thiện chí, thì trục xuất bọn godemes ấy chỉ là việc một đêm... Ơn Chúa, ông có lòng yêu nước,—và vỗ ngực,—điều không lạ vì thuộc dòng họ; ông là hậu duệ của một đội trưởng dân binh rất yêu nước thời xưa. Phải, ông chẳng phải hạng rách rưới. Cứ để dịp đến, ông sẽ cho họ thấy xuồng ông đóng bằng gỗ gì... Nhưng muộn rồi, ông sẽ nói là tôi sẽ không vắng bữa tối, và ở đó ông chờ để chuyện trò nhiều hơn.—Tôi tiễn ông ra cửa phòng; ông dừng, nói rằng rất có cảm tình với tôi. Khi ông cưới, tôi đang ở châu Âu. Ông biết ba tôi, một người ngay thẳng, từng khiêu vũ với ba tôi trong một buổi vũ nổi tiếng ở Praia Grande... Chuyện! chuyện! Để sau, muộn rồi, ông phải mang câu trả lời cho Cotrim. Ông đi; tôi đóng cửa... Phù! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:95.1] Chương XCIII. Bữa tối [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:95.2] Bữa tối là một cực hình! May thay, Sabina cho tôi ngồi cạnh con gái Damasceno, một cô D. Eulália, hay thân mật hơn Nhã-loló, một cô gái khá duyên, hơi e thẹn lúc đầu, nhưng chỉ lúc đầu. Cô thiếu thanh lịch, nhưng bù lại bằng đôi mắt, tuyệt đẹp và chỉ có tật không rời khỏi tôi, trừ khi cúi xuống đĩa; nhưng Nhã-loló ăn ít đến nỗi hầu như không nhìn đĩa. Tối cô hát; giọng như lời ba cô nói, «rất dịu dàng». Dù vậy, tôi lẩn. Sabina ra tận cửa, hỏi tôi thấy con gái Damasceno thế nào. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:95.3] —Tàm tạm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:95.4] —Dễ mến lắm, phải không? em nói liền; chỉ thiếu chút phong cách hơn. Nhưng trái tim! là một viên ngọc trai. Rất xứng làm cô dâu của anh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:95.5] —Anh không thích ngọc trai. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:95.6] —Đồ cau có! Anh để dành cho đến bao giờ? đến khi chín nẫu rũ xuống, em biết rồi. Thì anh yêu quý, muốn hay không, anh cũng phải cưới Nhã-loló. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:95.7] Em nói thế, đưa ngón tay vỗ má tôi, dịu như chim bồ câu, đồng thời hăm dọa và quả quyết. Lạy Chúa! đó là lý do hòa giải sao? Tôi hơi mất hứng với ý nghĩ ấy, nhưng một giọng bí ẩn gọi tôi đến nhà Lobo Neves, tôi chào Sabina và những lời dọa của em. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:96.1] Chương XCIV. Nguyên nhân thầm kín [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:96.2] —Mẹ yêu của con khỏe không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:96.3] Nghe chữ ấy, Virgília xị mặt, như mọi khi. Nàng đứng ở góc cửa sổ, một mình, nhìn trăng, đón tôi vui vẻ; nhưng khi tôi nhắc đến con chúng tôi thì nàng xị mặt. Nàng không thích lời ám chỉ ấy, ghét những vuốt ve cha con tôi làm trước. Còn tôi, với tôi nàng đã là một người thiêng liêng, một chiếc bình thánh, tôi để nàng yên. Ban đầu tôi cho rằng phôi thai, cái hình bóng của ẩn số, chiếu vào cuộc phiêu lưu của chúng tôi, đã trả lại nàng ý thức về điều xấu. Và tôi lầm. Chưa bao giờ Virgília với tôi cởi mở hơn, không dè dặt hơn, bớt bận tâm người khác và chồng hơn. Không phải hối hận. Tôi cũng tưởng sự thụ thai chỉ là bịa, một cách trói tôi vào nàng, phương cách không bền lâu, có lẽ bắt đầu đè nặng lên nàng. Giả thuyết ấy không vô lý; Virgília ngọt ngào của tôi đôi khi nói dối, duyên dáng làm sao! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:96.4] Đêm ấy tôi tìm ra nguyên nhân thật. Là sợ sinh nở và khó chịu khi mang thai. Nàng đã đau nhiều khi sinh đứa con đầu; và giờ ấy, dệt bằng những phút sống và những phút chết, đã cho nàng, trong tưởng tượng, cơn rùng mình của giá treo cổ. Còn sự khó chịu, nó phức tạp thêm vì buộc phải bỏ vài thói quen đời thanh lịch. Chắc chắn là thế; tôi để nàng hiểu, trách nàng, phần nào nhân danh quyền làm cha. Virgília nhìn tôi; rồi quay mắt đi và mỉm cười kiểu không tin. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:97.1] Chương XCV. Hoa năm xưa [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:97.2] Đâu rồi hoa năm xưa? Một buổi chiều, sau vài tuần mang thai, cả tòa lâu đài ảo mộng làm cha của tôi sụp đổ. Phôi thai đã mất, ở cái giai đoạn người ta chẳng phân biệt nổi Laplace với con rùa. Tin ấy đến từ miệng Lobo Neves, ông để tôi ở phòng khách, rồi cùng thầy thuốc vào buồng người mẹ hụt. Tôi tựa cửa sổ, nhìn ra chácara, nơi những cây cam xanh mà không hoa. Hoa năm xưa đi đâu rồi? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.1] Chương XCVI. Lá thư nặc danh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.2] Tôi thấy ai chạm vai; là Lobo Neves. Chúng tôi nhìn nhau một lát, câm lặng, không gì an ủi nổi. Tôi hỏi thăm Virgília, rồi chúng tôi trò chuyện nửa giờ. Hết thời gian ấy, người ta mang đến cho ông một lá thư; ông đọc, tái mặt hẳn, và gập lại bằng bàn tay run. Tôi tin mình thấy ông làm một cử chỉ như muốn nhào vào tôi; nhưng không nhớ rõ. Điều nhớ rõ là những ngày sau ông tiếp tôi lạnh lùng và ít nói. Cuối cùng, Virgília kể tôi tất cả, mấy hôm sau ở Gamboa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.3] Người chồng cho nàng xem thư, ngay khi nàng hồi phục. Thư nặc danh, tố cáo chúng tôi. Không nói hết; không nói, chẳng hạn, đến những cuộc gặp bên ngoài của chúng tôi; chỉ cảnh báo ông về sự thân thiết của tôi, và thêm rằng nghi ngờ là chuyện công khai. Virgília đọc thư và nói, phẫn nộ, rằng đó là lời vu khống đê tiện. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.4] —Vu khống? Lobo Neves hỏi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.5] —Đê tiện. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.6] Người chồng thở ra; nhưng quay lại thư, hình như mỗi chữ trong đó đều lấy ngón tay làm dấu phủ định với ông, mỗi con chữ hét lên chống sự phẫn nộ của vợ. Người đàn ông ấy, vốn gan dạ, giờ là sinh vật yếu nhất. Có lẽ trí tưởng tượng chỉ cho ông, từ xa, con mắt lừng danh của dư luận, nhìn ông chế giễu, vẻ hèn hạ; có lẽ một cái miệng vô hình nhắc bên tai những lời giễu ông từng nghe hay từng nói thuở trước. Ông nài vợ thú nhận tất cả, vì ông sẽ tha thứ tất cả. Virgília hiểu mình đã an toàn; tỏ ra bực vì sự nài, thề rằng từ phía tôi nàng chỉ nghe những lời đùa và lịch sự. Thư hẳn của một gã tình si không may. Và nàng kể vài người,—một kẻ tán tỉnh nàng công khai vài tuần, một kẻ viết thư cho nàng, và còn những kẻ khác. Nàng kể tên, kèm hoàn cảnh, quan sát mắt chồng, và kết thúc rằng, để không cho vu khống cơ hội, nàng sẽ đối xử với tôi sao cho tôi không quay lại đó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.7] Tôi nghe tất cả điều này hơi xáo trộn, không phải vì phải thêm giả dối từ nay, cho tới khi rời hẳn nhà Lobo Neves, mà vì sự điềm tĩnh tinh thần của Virgília, vì thiếu xúc động, sợ hãi, nhớ nhung, cả hối hận. Virgília nhận ra sự bận tâm của tôi, nâng đầu tôi lên, vì lúc ấy tôi nhìn sàn nhà, và nói với tôi, hơi cay đắng: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.8] —Anh không xứng với những hy sinh em dành cho anh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:98.9] Tôi không nói gì; nói với nàng rằng chút tuyệt vọng và kinh hoàng sẽ trả lại cho hoàn cảnh chúng tôi vị cay xé của những ngày đầu thì thật vô ích; nhưng nếu tôi có nói, thì chưa chắc nàng không từ từ, khéo léo tìm đến chút tuyệt vọng và kinh hoàng ấy. Tôi không nói gì. Nàng lo lắng gõ mũi chân xuống sàn; tôi tới gần và hôn lên trán nàng. Virgília lùi lại, như thể đó là nụ hôn của người chết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:99.1] Chương XCVII. Giữa miệng và trán [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:99.2] Tôi cảm thấy bạn đọc rùng mình,—hoặc đáng ra phải rùng mình. Chắc chữ cuối gợi ra ba bốn suy nghĩ. Hãy nhìn bức tranh: trong căn nhà nhỏ ở Gamboa, hai người yêu nhau đã lâu, một người nghiêng xuống người kia, hôn lên trán, và người kia lùi lại, như chạm phải một cái miệng xác chết. Có đó, trong khoảng ngắn giữa miệng và trán, trước nụ hôn và sau nụ hôn, có đó khoảng rộng cho nhiều điều,—sự co lại của một oán hờn,—nếp nhăn của ngờ vực,—hay cuối cùng là cái mũi nhợt nhạt và ngái ngủ của sự chán ngán... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:100.1] Chương XCVIII. Bị lược bỏ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:100.2] Chúng tôi chia tay vui vẻ. Tôi ăn tối, đã hòa với tình hình. Lá thư nặc danh trả cho cuộc phiêu lưu của chúng tôi muối của bí ẩn và ớt của hiểm nguy; và rốt cuộc thật tốt là Virgília không mất quyền làm chủ mình trong khủng hoảng ấy. Đêm tôi đến nhà hát São Pedro; đang diễn một vở lớn, trong đó Estella làm rơi lệ. Tôi vào; đảo mắt qua các lô; thấy ở một lô Damasceno và gia đình. Cô con gái ăn mặc thanh lịch khác và có chút chăm chút, điều khó giải thích, vì người cha chỉ kiếm đủ để mắc nợ; và rồi, có lẽ chính vì thế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:100.3] Trong giờ nghỉ tôi đến thăm họ. Damasceno tiếp tôi bằng nhiều lời, bà vợ bằng nhiều nụ cười. Còn Nhã-loló, không rời mắt khỏi tôi; và thật sự giờ nom cô đẹp hơn hôm bữa tối. Tôi thấy ở cô một vẻ mềm mại thanh thoát hòa với sự bóng bẩy của hình thể trần tục:—một cách nói mơ hồ, xứng với một chương mà mọi thứ đều phải mơ hồ. Thật tình, tôi không biết nói sao để bạn tin rằng tôi không thấy khó chịu bên cô gái, trong chiếc áo mỏng diêm dúa, một chiếc áo làm tôi nhột nhạt kiểu Tartuffe. Chiêm ngưỡng nó, che trinh bạch và tròn trịa đầu gối, tôi phát hiện một điều tinh tế, tức là tự nhiên đã lường trước y phục con người, điều kiện cần cho sự phát triển giống loài ta. Sự khỏa thân thường xuyên, với sự gia tăng công việc và lo toan của cá nhân, sẽ có xu hướng làm cùn giác quan và làm chậm giới tính; trong khi y phục, bằng cách trêu chọc tự nhiên, mài sắc và hút mong muốn, kích hoạt chúng, tái tạo chúng, và do đó làm văn minh tiến lên. Phong tục đáng phước mà Othello và các tàu thư xuyên đại dương đã cho chúng ta! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:100.4] Tôi muốn lược bỏ chương này. Dốc nguy hiểm. Nhưng thôi, tôi viết hồi ký của tôi chứ không phải của bạn, bạn đọc hiền lành. Bên cô thiếu nữ duyên dáng, tôi thấy mình bị một cảm giác kép không tả nổi chiếm lấy. Cô thể hiện trọn vẹn tính nhị nguyên của Pascal, l'ange et la bête, khác ở chỗ người theo phái Jansen không cho hai bản tính cùng lúc, còn ở đây chúng đứng sát bên nhau,—l'ange, nói vài điều của trời,—và la bête, mà... Không; dứt khoát tôi lược bỏ chương này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:101.1] Chương XCIX. Ở hàng ghế dưới [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:101.2] Ở hàng ghế dưới tôi gặp Lobo Neves, đang chuyện với vài người bạn; chúng tôi nói qua loa, lạnh nhạt, cả hai đều gượng. Nhưng giờ nghỉ sau, sắp kéo màn, chúng tôi gặp nhau ở một hành lang chẳng có ai. Ông tới tôi, rất niềm nở và cười, kéo tôi đến một ô cửa tròn của nhà hát, và nói rất nhiều, nhất là ông, trông như người bình tĩnh nhất đời. Tôi còn hỏi thăm vợ ông; ông đáp khỏe, nhưng liền lái chuyện sang chủ đề chung, cởi mở, gần như tươi cười. Ai đoán được nguyên do của sự khác biệt ấy thì đoán đi; còn tôi lánh Damasceno đang rình tôi ở cửa lô. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:101.3] Tôi chẳng nghe gì màn sau, cả lời diễn viên lẫn tiếng vỗ tay của công chúng. Ngả trên ghế, tôi nhặt từ trí nhớ những mảnh câu chuyện của Lobo Neves, dựng lại cử chỉ của ông, và kết luận rằng hoàn cảnh mới tốt hơn nhiều. Gamboa đã đủ cho chúng tôi. Việc lui tới ngôi nhà kia sẽ mài sắc lòng ghen tị. Và nghiêm ra chúng tôi có thể khỏi nói chuyện mỗi ngày; thậm chí tốt hơn, chen nỗi nhớ vào giữa tình yêu. Vả lại, tôi đã vượt bốn mươi, và chẳng là gì, kể cả một cử tri giáo xứ. Cần làm điều gì đó, dù vì Virgília, nàng sẽ hãnh diện khi thấy tên tôi tỏa sáng... Tôi tin lúc ấy có tiếng vỗ tay lớn, nhưng không dám thề; tôi đang nghĩ chuyện khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:101.4] Hỡi đám đông, tình yêu của bạn tôi từng thèm khát đến chết, đôi khi tôi trả thù bạn như thế này; tôi để nhân loại ồn ào quanh thân xác tôi mà không nghe, như Prometheus của Aeschylus với những kẻ hành hình mình. A! bạn tưởng xích được tôi vào tảng đá phù phiếm, thờ ơ, hay xáo động của bạn? Xiềng mong manh, bạn tôi ơi; tôi bẻ chúng bằng một cử chỉ của Gulliver. Tầm thường là đi suy ngẫm nơi hoang vắng. Điều khoái lạc, điều kỳ khôi, là con người tự biến mình thành hòn đảo giữa biển cử chỉ và lời nói, thần kinh và đam mê, tự tuyên bố mình xa cách, không thể tới, vắng mặt. Điều cùng lắm họ nói, khi người ấy tỉnh,—tức khi trở về với người khác,—là anh ta từ mặt trăng rơi xuống; nhưng thế giới mặt trăng, góc gác mái sáng và kín của bộ não, là gì nếu không phải lời khẳng định khinh bỉ tự do tinh thần của ta? Lạy Trời! đây là câu kết chương hay. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:102.1] Chương C. Trường hợp có thể xảy ra [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:102.2] Nếu cõi đời này không phải miền của những tâm trí lơ đễnh, thì thừa phải nhắc bạn đọc rằng tôi chỉ khẳng định những quy luật khi tôi thật sự nắm giữ; với số khác tôi chỉ giới hạn ở việc nhận khả năng. Một ví dụ loại hai là chương này, mà tôi khuyên mọi người yêu nghiên cứu hiện tượng xã hội đọc. Có vẻ như, và không phải không có khả năng, giữa các sự kiện đời sống công cộng và riêng tư có một tác động qua lại nào đó, đều đặn, và có lẽ tuần hoàn,—hay, dùng một hình ảnh, có thứ gì giống thủy triều bãi Flamengo và những bãi sóng vỗ khác. Quả thật, khi sóng xô vào bãi, nó tràn mấy gang tay vào trong; nhưng chính nước ấy lại về biển, với sức thay đổi, và đi làm dày thêm con sóng sẽ tới, rồi cũng phải quay về như con đầu. Đó là hình ảnh; hãy xem ứng dụng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:102.3] Tôi đã nói ở trang khác rằng Lobo Neves, được bổ nhiệm chủ tịch tỉnh, từ chối vì ngày của sắc lệnh là 13; hành động nghiêm trọng, hệ quả là tách chồng Virgília khỏi nội các. Như vậy, sự việc riêng tư là nỗi ác cảm với một con số đã sinh hiện tượng bất đồng chính trị. Còn phải xem, sau đó ít lâu, một hành động chính trị đã gây ra trong đời riêng sự ngừng chuyển động thế nào. Vì không hợp phương pháp của cuốn sách này mô tả ngay hiện tượng kia, tôi chỉ nói bây giờ rằng Lobo Neves, bốn tháng sau cuộc gặp của chúng tôi ở nhà hát, đã hòa giải với nội các; sự việc mà bạn đọc chớ để mất khỏi tầm mắt, nếu muốn thấu sự tinh tế của ý tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:103.1] Chương CI. Cuộc cách mạng Dalmatia [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:103.2] Chính Virgília báo cho tôi tin chồng đổi chiều chính trị, một buổi sáng tháng mười, khoảng mười một giờ rưỡi đến trưa; nàng nói về những cuộc họp, những cuộc trò chuyện, một bài diễn văn... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:103.3] —Thế nên lần này em sẽ là bà nam tước, tôi cắt ngang. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:103.4] Nàng trề khóe miệng, lắc đầu bên này bên kia; nhưng cử chỉ thờ ơ ấy bị bác bỏ bởi một điều kém rõ ràng, kém xác định hơn, một vẻ thích thú và hy vọng. Và tôi không biết vì sao nghĩ rằng thư bổ nhiệm của Hoàng đế có thể kéo nàng về phía đức hạnh, không nói đức hạnh tự thân, mà vì biết ơn chồng. Vì nàng yêu tha thiết giới quý tộc; và một trong những nỗi buồn lớn nhất đời chúng tôi là sự xuất hiện của một gã công tử của sứ quán,—sứ quán Dalmatia, cứ cho là vậy,—bá tước B. V., đã tán tỉnh nàng ba tháng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:103.5] Người đàn ông ấy, quý tộc chính hiệu, làm đầu óc Virgília hơi chao đảo, mà nàng lại có thiên hướng ngoại giao. Tôi không hình dung nổi mình sẽ ra sao, nếu Dalmatia không bùng nổ cách mạng, lật chính phủ và thanh lọc các sứ quán. Cuộc cách mạng đẫm máu, đau đớn, ghê gớm; báo chí, mỗi chuyến tàu từ châu Âu tới, chép lại những kinh hoàng, đo máu, đếm đầu; ai nấy run lên phẫn nộ và thương xót... Tôi thì không; tôi thầm chúc phúc thảm kịch ấy, đã lấy khỏi giày tôi một viên sỏi. Mà Dalmatia xa thế! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:104.1] Chương CII. Để nghỉ ngơi [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:104.2] Nhưng chính người đàn ông ấy, đã mừng vì kẻ kia ra đi, ít lâu sau đã làm... Không, không, tôi sẽ không kể ở trang này; chương ấy để dành cho nghỉ ngơi sự xấu hổ của tôi. Một hành động thô lỗ, hèn hạ, không giải thích nổi... Nhắc lại, tôi sẽ không kể chuyện này ở trang này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.1] Chương CIII. Lơ đễnh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.2] —Không, thưa ông, thế này không được. Xin thứ lỗi, thế này không được. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.3] Bà Plácida có lý. Chẳng quý ông nào đến muộn một giờ nơi người đàn bà của mình chờ. Tôi hớt hải bước vào; Virgília đã đi. Bà Plácida kể nàng chờ lâu, bực, khóc, thề sẽ vứt tôi vào khinh bỉ, và nhiều điều khác mà bà quản gia của chúng tôi nói với nước mắt trong giọng, xin tôi đừng bỏ rơi Yayá, vì thế là quá bất công với một cô gái đã hy sinh tất cả cho tôi. Tôi giải thích rằng một sự nhầm lẫn... Mà không phải; tôi cho là chỉ do lơ đễnh. Một câu nói, một cuộc chuyện trò, một giai thoại, gì đó; chỉ là lơ đễnh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.4] Tội nghiệp bà Plácida! Bà thật sự đau khổ. Bà đi từ bên này sang bên kia, lắc đầu, thở dài ầm ĩ, rình qua cửa chớp. Tội nghiệp bà Plácida! Bà khéo biết bao khi vén quần áo, hà hơi lên má, vỗ về những dỗi hờn của tình chúng tôi! Trí tưởng tượng phong phú làm giờ giấc dễ chịu và ngắn! Hoa, kẹo,—những chiếc kẹo ngon ngày xưa,—và nhiều tiếng cười, nhiều vuốt ve, tiếng cười và sự vuốt ve lớn dần theo thời gian, như thể bà muốn cố định cuộc phiêu lưu, hoặc trả lại cho nó đóa hoa đầu. Người tri kỷ và quản gia của chúng tôi chẳng quên gì; không gì, kể cả lời nói dối, vì bà kể với cả hai những tiếng thở dài và nhớ nhung bà chưa từng chứng kiến; không gì, kể cả vu khống, vì có lần bà còn gán cho tôi một mối tình mới.—Em biết là anh không thể yêu người đàn bà nào khác, đó là câu đáp của tôi khi Virgília nói với tôi điều ấy. Và chỉ lời ấy, không phản đối hay khuyên bảo nào, đã xua tan lời vu khống của bà Plácida, bà buồn đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.5] —Được rồi, tôi nói với bà, sau một khắc; Virgília sẽ nhận ra tôi không có lỗi gì... Bà có muốn mang cho nàng một lá thư ngay bây giờ không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.6] —Cô ấy chắc buồn lắm, tội nghiệp! Này, tôi chẳng mong ai chết; nhưng nếu ông có ngày cưới cô Yayá, thì ông sẽ thấy cô ấy là thiên thần thế nào! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.7] Tôi nhớ mình ngoảnh mặt, cúi nhìn xuống đất. Tôi khuyên cử chỉ này cho những ai không có sẵn lời đáp, hay cho những ai sợ nhìn thẳng vào con ngươi của đôi mắt khác. Trong những trường hợp ấy, có người thích ngâm một khổ tám câu của Lusíadas, người khác dùng cách huýt sáo bài Norma; tôi giữ cử chỉ nói trên; đơn giản hơn, ít tốn sức hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.8] Ba ngày sau, mọi sự được giải thích. Tôi cho rằng Virgília hơi ngạc nhiên khi tôi xin lỗi về những giọt nước mắt nàng đã rơi dịp buồn ấy; và tôi không nhớ trong lòng có gán chúng cho bà Plácida không. Quả thật có thể bà Plácida khóc, khi thấy nàng thất vọng, và theo một hiện tượng thị giác, nước mắt trong mắt chính bà tưởng như rơi từ mắt Virgília. Dù sao, mọi sự được giải thích, nhưng chưa được tha thứ, càng chưa được quên. Virgília nói với tôi một loạt điều khó nghe, dọa chia tay, rồi cuối cùng khen chồng. Ông ấy mới là người xứng đáng, hơn tôi nhiều, tế nhị, một kiệt tác lịch thiệp và tình cảm; nàng nói thế, trong khi tôi ngồi, hai tay chống đầu gối, nhìn xuống sàn, nơi một con ruồi kéo lê một con kiến đang cắn chân nó. Tội nghiệp ruồi! tội nghiệp kiến! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.9] —Nhưng anh chẳng nói gì, chẳng nói gì ư? Virgília hỏi, dừng trước mặt tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.10] —Anh biết nói gì? Anh đã giải thích hết; em cứ khăng khăng giận; anh biết nói gì? Em biết anh thấy sao không? Anh thấy em chán rồi, em ngán, em muốn chấm dứt... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.11] —Chính thế! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:105.12] Nàng ra đội mũ, tay run, giận dữ...—Tạm biệt, bà Plácida, nàng gọi vào trong. Rồi ra cửa, kéo then, định đi; tôi ôm eo nàng giữ lại.—Thôi nào, thôi nào, tôi nói với nàng. Virgília còn cố ra. Tôi giữ lại, xin nàng ở, xin quên; nàng rời cửa và ngã xuống đi văng. Tôi ngồi bên, nói với nàng nhiều lời dịu dàng, khiêm nhường, duyên dáng. Tôi không khẳng định môi chúng tôi có đến khoảng cách một sợi vải batiste hay ít hơn; chuyện còn tranh cãi. Tôi nhớ, thật, rằng trong cơn rối động một chiếc hoa tai của Virgília rơi, tôi cúi nhặt, và con ruồi lúc nãy leo lên hoa tai, vẫn mang con kiến ở chân. Rồi tôi, với sự tế nhị bẩm sinh của một người đàn ông thế kỷ này, đặt vào lòng bàn tay cặp vợ chồng bị hành hạ ấy; tính khoảng cách từ bàn tay tôi đến hành tinh Thổ, và tự hỏi có thể có lợi ích gì trong một tình tiết hèn mọn thế. Nếu bạn kết luận từ đó rằng tôi là kẻ man rợ, bạn lầm, vì tôi đã xin Virgília một cái kẹp tóc để tách hai con vật; nhưng con ruồi đánh hơi ra ý định, giương cánh bay đi. Tội nghiệp ruồi! tội nghiệp kiến! Và Chúa thấy điều này là tốt, như Kinh Thánh nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.1] Chương CIV. Là ông ta! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.2] Tôi trả cái kẹp cho Virgília, nàng cài lại lên tóc, và chuẩn bị ra về. Đã muộn; ba giờ rồi. Mọi sự đã quên và tha. Bà Plácida, đang rình dịp thuận để ra, bỗng đóng cửa sổ và kêu lên: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.3] —Lạy Đức Mẹ đồng trinh! chồng cô Yayá đến kìa! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.4] Khoảnh khắc kinh hoàng ngắn nhưng trọn vẹn. Virgília tái màu ren áo, chạy tới cửa buồng; bà Plácida, đã đóng cửa chớp, muốn đóng cả cửa trong; tôi sẵn sàng đợi Lobo Neves. Khoảnh khắc ngắn ấy qua. Virgília tỉnh lại, đẩy tôi vào buồng, bảo bà Plácida trở lại cửa sổ; người tri kỷ vâng lời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.5] Là ông ta. Bà Plácida mở cửa cho ông với nhiều tiếng kêu ngạc nhiên:—Ông đây rồi! làm vinh dự nhà bà già này! Mời vào, xin mời. Đoán xem ai ở đây... Chẳng cần đoán: ông đến chẳng vì gì khác... Ra đây, Yayá. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.6] Virgília, đứng ở một góc, lao tới chồng. Tôi rình họ qua lỗ khóa. Lobo Neves bước vào chậm, tái, lạnh, tĩnh, không bùng nổ, không cuồng nộ, và đảo mắt quanh phòng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.7] —Gì thế này? Virgília kêu. Anh ở đây? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.8] —Anh đi ngang qua, thấy bà Plácida ở cửa sổ, nên vào chào bà. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.9] —Cảm ơn ông nhiều, bà đáp ngay. Và cứ nói bà già chẳng đáng gì... Mọi người nhìn kìa! Yayá hình như ghen. Và vuốt ve nàng rất nhiều:—Thiên thần nhỏ này chưa bao giờ quên bà Plácida già. Tội nghiệp! đúng mặt mẹ... Mời ngồi, thưa ông... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.10] —Tôi không ở lâu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.11] —Anh về nhà? Virgília nói. Ta đi cùng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.12] —Ừ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.13] —Đưa mũ tôi đây, bà Plácida. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.14] —Đây. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.15] Bà Plácida đi lấy một chiếc gương, mở ra trước nàng. Virgília đội mũ, buộc dải, vuốt tóc, nói với chồng, ông chẳng đáp gì. Bà già tốt bụng của chúng tôi nói quá nhiều; đó là cách giấu cơn run người. Virgília, đã làm chủ được khoảnh khắc đầu, lấy lại sự tự chủ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:106.16] —Xong! nàng nói. Tạm biệt bà Plácida; đừng quên ghé, nghe không? Bà kia hứa có, và mở cửa cho họ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:107.1] Chương CV. Sự tương đương của các cửa sổ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:107.2] Bà Plácida đóng cửa và ngã xuống một chiếc ghế. Tôi lập tức rời buồng, bước hai bước ra phố, với mục đích giật Virgília khỏi chồng; tôi đã nói thế, và may là đã nói, vì bà Plácida giữ cánh tay tôi lại. Có lúc tôi từng nghĩ tôi nói thế chỉ để bà giữ lại; nhưng suy nghĩ đơn giản đủ cho thấy, sau mười phút trong buồng, cử chỉ chân thật và nồng hậu nhất chỉ có thể là như thế. Và đó theo cái định luật lừng danh về sự tương đương của các cửa sổ, mà tôi đã hân hạnh khám phá và nêu ở chương LI. Cần thông thoáng lương tâm. Buồng là một cửa sổ đóng; tôi mở cái khác bằng cử chỉ định ra, và thở. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:108.1] Chương CVI. Trò chơi nguy hiểm [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:108.2] Tôi thở và ngồi xuống. Bà Plácida làm vang phòng bằng những tiếng kêu và than. Tôi nghe, không nói gì với bà; suy nghĩ liệu có tốt hơn nếu nhốt Virgília trong buồng và ở lại phòng khách; nhưng tôi liền nhận ra thế còn tệ hơn; sẽ xác nhận nghi ngờ, lửa đến thuốc súng và một cảnh máu... Thế này tốt hơn nhiều. Nhưng sau đó? chuyện gì sẽ xảy ra ở nhà Virgília? Chồng giết nàng? đánh? nhốt? đuổi? Những câu hỏi ấy chậm rãi chạy qua óc tôi, như những chấm và phẩy đen chạy qua thị trường của mắt bệnh hoặc mệt. Chúng đến đi, với vẻ khô khan và bi thảm, và tôi không thể chộp lấy một cái mà nói: là mày, mày chứ không phải kẻ khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:108.3] Bỗng tôi thấy một bóng đen; là bà Plácida, đã vào trong, khoác khăn trùm, đến xin đi nhà Lobo Neves. Tôi cân nhắc với bà rằng nguy hiểm, vì ông sẽ nghi chuyến thăm sát ngay thế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:108.4] —Yên tâm, bà ngắt lời; tôi biết xoay xở. Nếu ông ở nhà thì tôi không vào. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:108.5] Bà đi; tôi ngồi nghiền ngẫm biến cố và hậu quả có thể. Rốt cuộc, tôi thấy mình chơi một ván nguy hiểm, và tự hỏi có phải đã đến lúc đứng dậy và giải khuây, như một bạn bài whist. Và tôi thấy mình bị chiếm bởi nỗi nhớ hôn nhân, khát khao dẫn dòng đời. Sao không? Trái tim tôi còn nhiều để khám phá; tôi không cảm thấy mình bất lực với một tình yêu trinh khiết, nghiêm khắc và thanh sạch. Thật vậy, những cuộc phiêu lưu là phần ào ạt và chóng mặt của đời, tức là ngoại lệ; tôi đã ngán chúng; không biết có phải còn chút hối hận nào châm chích. Vừa nghĩ đến đó, tôi để trí tưởng tượng cuốn đi; thấy ngay mình có vợ, bên người đàn bà đáng yêu, trước một đứa bé ngủ trong lòng bà vú, tất cả chúng tôi ở cuối một chácara rợp bóng và xanh, nhìn qua cây một mảng trời xanh, vô cùng xanh... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:109.1] Chương CVII. Mẩu thư [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:109.2] «Không có gì, nhưng ông ấy nghi chút gì; rất nghiêm nghị và không nói; vừa ra ngoài. Chỉ cười một lần, với nhonhô, sau khi nhìn nó rất lâu, cau có. Không đối xử tệ cũng chẳng tốt với em. Em không biết điều gì sẽ xảy ra; mong Chúa cho chuyện này qua. Phải rất thận trọng, lúc này, rất thận trọng.» [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:110.1] Chương CVIII. Điều không hiểu nổi [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:110.2] Đó, vở kịch, đó, cái tai thò ra của bi kịch Shakespeare. Mẩu giấy nhỏ ấy, nguệch ngoạc một phần, nhàu trong tay, là một tài liệu để phân tích, mà tôi sẽ không làm ở chương này, cũng không ở chương sau, có lẽ cũng không ở phần còn lại của cuốn sách. Lẽ nào tôi lại cướp của bạn đọc thú tự nhận thấy sự lạnh lùng, sắc sảo và dũng khí của vài dòng viết vội ấy; và sau chúng là cơn bão của bộ óc khác, cơn giận che giấu, nỗi tuyệt vọng tự nén và suy tính, vì phải giải quyết trong bùn, hay trong máu, hay trong nước mắt? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:110.3] Còn tôi, nếu tôi bảo rằng tôi đọc mẩu thư ba bốn lần ngày hôm ấy, các bạn cứ tin, vì thật; nếu tôi bảo thêm rằng hôm sau tôi đọc lại, trước và sau bữa sáng, các bạn có thể tin, đó là sự thật thuần túy. Nhưng nếu tôi nói cho các bạn xúc động tôi có, thì hãy hoài nghi lời ấy một chút, và đừng nhận khi chưa có bằng chứng. Khi ấy cũng như bây giờ tôi chưa phân biệt nổi mình đã trải qua điều gì. Là sợ, mà không phải sợ; là thương, mà không phải thương; là hư vinh, mà không phải hư vinh; tóm lại, là tình yêu không tình yêu, tức là không cuồng, và tất cả tạo nên một hỗn hợp khá phức tạp và mơ hồ, một thứ các bạn sẽ chẳng hiểu, như tôi chẳng hiểu. Cứ cho rằng tôi chưa nói gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:111.1] Chương CIX. Nhà triết gia [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:111.2] Đã kể là tôi đọc lại bức thư, trước và sau bữa trưa, thì cũng coi như đã kể là tôi có ăn trưa; chỉ còn phải nói thêm rằng bữa ấy thuộc loại đạm bạc nhất đời tôi: một quả trứng, một lát bánh mì, một tách trà. Chi tiết nhỏ nhoi ấy tôi không quên; giữa bao điều quan trọng đã phai mờ, riêng bữa trưa này lọt lưới. Lý do chính có thể chính là tai họa của tôi; nhưng không phải; lý do chính là lời nhận xét của Quincas Borba, người đến thăm tôi hôm đó. Anh bảo rằng đạm bạc chẳng cần cho việc hiểu Chủ nghĩa Nhân loại, thực hành nó càng không; rằng triết học này dung hòa dễ dàng với những thú vui đời sống, kể cả bàn ăn, sân khấu và tình ái; trái lại, đạm bạc có thể tố cáo một khuynh hướng khổ hạnh nào đó, mà khổ hạnh là biểu hiện hoàn chỉnh nhất của sự ngu xuẩn nơi con người. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:111.3] —Hãy xem São João, anh nói tiếp; ngài sống bằng châu chấu giữa hoang mạc, thay vì béo ra thong thả trong thành phố, và làm cho thói Pharisêu gầy đi trong giáo đường. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:111.4] Xin Trời đừng bắt tôi kể chuyện đời Quincas Borba, mà thật ra hôm buồn bã ấy tôi đã nghe trọn: một câu chuyện dài, rắc rối, nhưng thú vị. Đã không kể chuyện thì tôi cũng khỏi tả dáng anh, vốn rất khác với cái dáng đã hiện ra trước mắt tôi ở Passeio Público. Tôi xin im; chỉ nói rằng nếu nét đặc trưng của một người không phải gương mặt mà là y phục, thì anh khi ấy không còn là Quincas Borba nữa; anh là một quan tòa không áo thụng, một viên tướng không quân phục, một thương gia không thâm hụt. Tôi để ý chiếc áo choàng dài kiểu Âu chỉnh tề, áo sơ mi trắng tinh, đôi ủng sạch bóng. Giọng nói ấy, ngày xưa khàn khàn, dường như đã được trả về độ vang ban đầu. Còn điệu bộ, tuy không mất vẻ sinh động thuở nào, đã hết lộn xộn, biết tuân theo một phương pháp nào đó. Nhưng tôi không muốn tả anh. Nếu nhắc chẳng hạn đến chiếc khuy vàng cài trước ngực, hay chất da đôi ủng, tôi sẽ mở đầu một đoạn miêu tả mà vì ngắn gọn tôi xin bỏ. Xin biết rằng đôi ủng bằng da bóng. Xin biết thêm rằng anh vừa thừa kế vài conto réis của một ông chú già ở Barbacena. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:111.5] Tinh thần tôi (xin cho phép một so sánh trẻ con!) lúc ấy giống một quả cầu. Lời kể của Quincas Borba vỗ cho nó một cái, nó bay lên; sắp rơi thì bức thư của Virgília vỗ thêm cái nữa, nó lại bị tung lên không; rơi xuống thì chuyện ở Passeio Público đón lấy bằng một cái vỗ khác, cũng rắn rỏi và hiệu nghiệm không kém. Tôi nghĩ mình sinh ra không phải để sống trong những tình thế phức tạp. Cái kéo qua đẩy lại giữa những điều trái ngược ấy làm tôi mất thăng bằng; tôi chỉ muốn gói Quincas Borba, Lobo Neves và bức thư của Virgília vào cùng một thứ triết học, rồi gửi biếu Aristotle. Vậy mà lời kể của nhà triết học chúng ta vẫn bổ ích; tôi nhất là phục cái tài quan sát anh dùng để tả sự thai nghén và lớn lên của thói xấu, những giằng co nội tâm, những cuộc đầu hàng chậm rãi, việc quen dần với bùn nhơ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:111.6] —Này, anh bảo; đêm đầu tiên tôi qua trên bậc thang nhà thờ São Francisco, tôi ngủ trọn giấc, êm như nằm trên lớp lông vũ mịn nhất. Vì sao? Vì tôi đi dần dần từ giường chiếu cói đến giường gỗ, từ phòng riêng đến phòng gác, từ phòng gác đến xà lim, từ xà lim ra đường... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:111.7] Rốt cuộc anh định trình bày triết học của mình cho tôi nghe; tôi xin anh thôi.—Hôm nay tôi lo nghĩ quá và không tiếp anh được; anh đến sau; lúc nào tôi cũng ở nhà. Quincas Borba mỉm cười ranh mãnh; có lẽ anh biết chuyện phiêu lưu của tôi, nhưng không nói thêm gì. Ra đến cửa anh chỉ nói mấy lời cuối này: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:111.8] —Hãy đến với Chủ nghĩa Nhân loại; đó là mái ấp lớn của các tinh thần, biển cả vĩnh cửu mà tôi đã lặn xuống để moi chân lý lên. Người Hy Lạp bắt chân lý từ một cái giếng bước lên. Quan niệm tầm thường làm sao! Một cái giếng! Nhưng chính vì thế mà họ chẳng bao giờ chạm tới nó. Người Hy Lạp, người bán Hy Lạp, người phản Hy Lạp, cả dòng dài loài người đều cúi xuống miệng giếng, để xem chân lý trồi lên, trong khi nó không ở đó. Họ tốn dây và gàu; vài người gan hơn xuống tận đáy và mang lên một con cóc. Còn tôi đi thẳng ra biển. Hãy đến với Chủ nghĩa Nhân loại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:112.1] Chương CX. 31 [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:112.2] Một tuần sau, Lobo Neves được bổ nhiệm làm tỉnh trưởng. Tôi bám lấy hy vọng ông sẽ từ chối, nếu sắc lệnh lại đề ngày 13; nhưng lần này nó đề ngày 31; và chỉ một phép đảo chữ số ấy đã gột sạch chất quỷ ám khỏi chúng. Những lò xo của đời người sâu xa làm sao! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.1] Chương CXI. Bức tường [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.2] Tôi vốn không quen giấu giếm hay che đậy điều gì, nên xin kể ngay trang này chuyện bức tường. Họ sắp xuống tàu. Bước vào nhà bà Plácida, tôi thấy trên bàn một mảnh giấy gấp nhỏ; đó là thư của Virgília; nàng viết rằng tối nay chờ tôi ở chácara, nhất định. Và kết: “Bức tường ở phía ngõ thì thấp.” [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.3] Tôi làm một cử chỉ khó chịu. Bức thư với tôi táo bạo quá chừng, nghĩ chưa chín, thậm chí lố bịch. Đó không chỉ là mời tai tiếng đến, mà là mời nó đến cùng với tiếng cười nhạo. Tôi hình dung mình trèo tường, dẫu tường thấp và ở phía ngõ; vừa sắp vượt qua thì thấy mình bị một tên lính cảnh sát tóm cổ, giải về phòng gác. Tường thấp! Mà thấp thì đã sao? Hẳn Virgília không biết mình làm gì; có khi nàng đã hối rồi. Tôi nhìn tờ giấy, một mảnh giấy nhàu mà cứng cỏi. Tôi ngứa ngáy muốn xé nó ra ba vạn mảnh, tung theo gió như tàn tích cuối cùng của cuộc phiêu lưu; nhưng tôi kịp dừng; lòng tự ái, nỗi nhục của việc bỏ chạy, ý nghĩ về nỗi sợ... Không còn cách nào khác ngoài phải đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.4] —Bà nói với nàng là tôi sẽ đến. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.5] —Đi đâu? bà Plácida hỏi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.6] —Nơi nàng nói là đang chờ tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.7] —Cô ấy chẳng nói gì với tôi cả. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.8] —Trong tờ giấy này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.9] Bà Plácida trợn mắt:—Nhưng tờ giấy này, sáng nay tôi thấy trong ngăn kéo của ông, và tôi tưởng rằng... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:113.10] Tôi có một cảm giác kỳ lạ. Tôi đọc lại tờ giấy, ngắm nó, ngắm lại; quả thật đó là một bức thư cũ của Virgília, nhận hồi đầu cuộc tình, hẹn gặp ở chácara, chính bức thư đã đưa tôi đến chỗ trèo tường, một bức tường thấp và kín đáo. Tôi cất tờ giấy và... Tôi có một cảm giác kỳ lạ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:114.1] Chương CXII. Dư luận [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:114.2] Nhưng số phận đã định ngày hôm ấy là ngày của những tình huống mơ hồ. Vài giờ sau, tôi gặp Lobo Neves ở phố Ouvidor, hai bên nói chuyện chức tỉnh trưởng và chính trị. Ông chộp lấy người quen đầu tiên đi ngang bên cạnh, chào hỏi rất nhiều rồi bỏ tôi lại. Tôi nhớ ông có vẻ thu mình, một sự thu mình cố giấu. Khi ấy tôi thấy (xin giới phê bình tha thứ nếu nhận định này của tôi là liều!) rằng ông sợ—không sợ tôi, không sợ chính mình, không sợ luật, không sợ lương tâm; ông sợ dư luận. Tôi đoán cái tòa án vô danh và vô hình ấy, nơi mỗi thành viên vừa buộc tội vừa xử, chính là ranh giới chặn ý chí của Lobo Neves. Có lẽ ông đã thôi yêu vợ; và nếu vậy thì trái tim không dính gì đến sự khoan dung trong những hành động sau cùng của ông. Tôi nghĩ (và lại xin giới phê bình rộng lòng!) ông sẵn sàng rời vợ, như bạn đọc hẳn đã rời bỏ biết bao mối quen biết; nhưng dư luận mới là thứ ngăn gia đình tan rã: dư luận ấy sẽ lôi đời ông đi khắp các nẻo phố, mở cuộc điều tra tỉ mỉ về vụ việc, gom từng chi tiết, tiền sự, suy diễn, bằng chứng, rồi kể lại trong chuyện trò của những chácara vắng chủ; thứ dư luận khủng khiếp, tò mò chuyện buồng ngủ đến thế. Đồng thời nó cũng khiến việc trả đũa, tức là loan tin, thành bất khả. Ông không thể tỏ ra oán tôi mà không đồng thời tìm cách ly thân; nên ông đành giả vờ không biết như xưa, và suy ra, vẫn giữ những tình cảm như xưa. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:114.3] Tôi tin rằng ông phải khổ tâm; những ngày ấy nhất là, tôi thấy ông ở trạng thái hẳn phải khổ lắm. Nhưng thời gian (và đây là một điểm nữa tôi mong các bậc trí giả lượng thứ!) làm chai cảm giác và xóa trí nhớ về sự việc; có thể đoán năm tháng sẽ làm cùn những chiếc gai, khoảng cách làm mờ đường nét của sự kiện, một bóng nghi ngờ hồi tố sẽ phủ lên sự trần trụi của thực tại; rốt cuộc, dư luận sẽ bận chút ít với những chuyện phiêu lưu khác. Đứa con lớn lên sẽ tìm cách thỏa tham vọng của cha; sẽ là người thừa kế mọi tình cảm của ông. Thêm hoạt động bên ngoài, uy tín công chúng, rồi tuổi già, bệnh tật, suy tàn, cái chết, một bài kinh cầu, một mẩu tiểu sử, thế là cuốn sách đời khép lại, không vương một trang máu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:115.1] Chương CXIII. Mối hàn [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:115.2] Kết luận, nếu chương trước có kết luận nào, là: dư luận là một mối hàn tốt cho các định chế gia đình. Biết đâu tôi sẽ triển khai ý này trước khi hết sách; mà cũng biết đâu tôi để nguyên như thế. Dù thế nào, dư luận vẫn là một mối hàn tốt, cả trong trật tự gia đình lẫn chính trị. Có vài nhà siêu hình nóng gan còn đi tới chỗ coi nó chỉ là sản phẩm của lũ nhạt nhẽo hay tầm thường; nhưng rõ ràng, cho dù một quan niệm cực đoan đến vậy đã tự mang sẵn câu đáp, chỉ cần xét những hiệu quả lành mạnh của dư luận cũng đủ kết luận rằng nó là tác phẩm tinh luyện nhất của tinh hoa loài người, tức là của số đông. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.1] Chương CXIV. Hồi kết một cuộc đối thoại [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.2] —Vâng, ngày mai. Anh có ra tàu không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.3] —Em điên à? Không thể được. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.4] —Vậy, tạm biệt anh! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.5] —Tạm biệt! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.6] —Đừng quên bà Plácida. Thỉnh thoảng anh ghé thăm bà ấy. Tội nghiệp! Hôm qua bà đến chào từ biệt chúng em; bà khóc nhiều lắm, bảo là em sẽ không còn gặp bà nữa... Bà ấy là người tốt, phải không? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.7] —Chắc chắn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.8] —Nếu phải viết thư, bà ấy sẽ nhận thư. Giờ thì hẹn đến... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.9] —Có lẽ hai năm? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.10] —Đâu có! Ông ấy bảo chỉ đến khi xong bầu cử thôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.11] —Thế à? Vậy hẹn sớm gặp lại. Này, người ta đang nhìn chúng ta đấy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.12] —Ai? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.13] —Đằng kia, chỗ ghế sofa. Mình tách ra thôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.14] —Em đau lòng lắm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.15] —Nhưng phải vậy; tạm biệt, Virgília! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:116.16] —Hẹn sớm gặp lại. Tạm biệt! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:117.1] Chương CXV. Bữa trưa [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:117.2] Tôi không thấy nàng đi; nhưng đến giờ đã định, tôi thấy trong mình một điều không phải đau cũng không phải vui, một thứ lẫn lộn, nhẹ nhõm và nhớ nhung, trộn đều phần. Xin bạn đọc đừng bực vì lời thú nhận này. Tôi biết rõ rằng, để cù vào dây thần kinh tưởng tượng của bạn, tôi nên tuyệt vọng thảm thiết, rơi vài giọt lệ và nhịn bữa trưa. Thế thì lãng mạn; nhưng không còn là tiểu sử. Sự thật trần trụi là tôi đã ăn trưa như mọi ngày, lấy kỷ niệm cuộc phiêu lưu mà dỗ trái tim, lấy những món ngon của Mr. Pruddon mà dỗ cái dạ dày... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:117.3] ...Các cụ già thời tôi ơi, các cụ có nhớ vị đầu bếp lừng danh của khách sạn Pharoux không, người mà, theo lời ông chủ, từng phục vụ ở Véry và Véfour nổi tiếng tại Paris, lại còn ở cả dinh thự bá tước Molé và công tước de la Rochefoucauld? Ông ấy xuất chúng. Ông vào Rio de Janeiro cùng với điệu polka... Polka, Mr. Pruddon, Tivoli, vũ hội của người nước ngoài, Casino, đó là vài kỷ niệm đẹp nhất của thời ấy; nhưng trên hết là những món ngon của bậc thầy ấy, thật tuyệt vời. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:117.4] Quả vậy, và sáng hôm ấy dường như lão quỷ đã đánh hơi được thảm họa của chúng tôi. Chưa bao giờ tài và nghệ lại thuận cho ông đến thế. Gia vị tinh luyện làm sao! Thịt mềm làm sao! Hình thức công phu làm sao! Người ta ăn bằng miệng, bằng mắt, bằng mũi. Tôi không giữ hóa đơn hôm ấy; nếu giữ, rất có thể tôi đã chép lại trong những trang này. Tôi biết là đắt. Ôi đau thay! tôi phải chôn tình yêu của mình cho thật huy hoàng. Họ đi rồi, ra khơi, vào không gian và thời gian, còn tôi ngồi lại ở một đầu bàn, với bốn mươi mấy tuổi vô công và trống rỗng; ngồi lại để không bao giờ thấy họ nữa, bởi nàng có thể trở về, và đã trở về, nhưng hương thơm của buổi sáng, ai lại đi đòi nó nơi hoàng hôn của buổi chiều? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:118.1] Chương CXVI. Triết lý của những tờ giấy cũ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:118.2] Đoạn cuối chương trước làm tôi buồn đến mức suýt không viết chương này, để nghỉ một chút, tẩy cho tinh thần khỏi nỗi sầu đang nghẹn lấy nó, rồi viết tiếp sau. Nhưng không, tôi không muốn mất thì giờ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:118.3] Việc Virgília ra đi cho tôi nếm thử cảnh góa bụa. Mấy ngày đầu tôi nhốt mình ở nhà câu ruồi, như Domitianus, nếu Suetonius không nói dối, nhưng câu theo lối riêng: bằng mắt. Tôi câu từng con một, ở cuối một phòng lớn, nằm dài trên võng, cuốn sách mở trong tay. Đủ cả: nỗi nhớ, tham vọng, chút chán chường, và nhiều mơ mộng thả lỏng. Ông chú giáo sĩ của tôi mất trong khoảng ấy; hai người anh em họ cũng vậy; tôi chẳng thấy chao đảo; tôi đưa họ ra nghĩa trang như người ta đem tiền gửi ngân hàng. Mà nói gì vậy? như người ta đem thư ra bưu điện: dán tem, bỏ vào hòm, để người đưa thư lo trao tận tay. Cũng vào dạo ấy cháu gái Venância của tôi chào đời, con gái Cotrim. Người chết, người sinh: tôi vẫn cứ câu ruồi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:118.4] Có lúc khác tôi lại bồn chồn. Tôi mở ngăn kéo, đổ ra những thư cũ, của bạn bè, của họ hàng, của những người tình, (cả thư của Marcela), và mở hết, đọc từng cái một, dựng lại quá khứ... Bạn đọc non nớt ơi, nếu bạn không giữ những thư thời trẻ, rồi một ngày bạn sẽ không biết đến triết lý của những tờ giấy cũ, sẽ không nếm được thú nhìn thấy mình, từ xa, trong chạng vạng, đội mũ ba chóp, đi ủng bảy dặm và râu dài kiểu Assyria, nhảy múa theo tiếng sáo kiểu Anacreon. Hãy giữ những thư thời trẻ của bạn! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:118.5] Hoặc, nếu bạn không thích chiếc mũ ba chóp, tôi sẽ dùng lối nói của một lão thủy thủ, người quen nhà Cotrim; tôi sẽ nói rằng, nếu bạn giữ những thư thời trẻ, bạn sẽ có dịp “hát một nỗi nhớ.” Hình như các thủy thủ của chúng ta gọi như vậy những khúc hát đất liền được ngân lên giữa biển khơi. Là một lối nói thơ, nó buồn nhất mà người ta có thể đòi hỏi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.1] Chương CXVII. Chủ nghĩa Nhân loại [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.2] Tuy nhiên, có hai lực, cộng thêm một lực thứ ba, đẩy tôi trở về lối sống xáo động quen thuộc: Sabina và Quincas Borba. Em gái tôi lo chuyện ứng cử hôn nhân của Nhã-loló một cách thật dồn dập. Khi tôi nhận ra thì đã gần như ôm cô gái trong tay. Còn Quincas Borba, cuối cùng anh trình bày cho tôi Chủ nghĩa Nhân loại, một hệ thống triết học sinh ra để làm sụp đổ mọi hệ thống khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.3] —Humanitas, anh nói, nguyên lý của vạn vật, chẳng là gì khác ngoài chính con người được chia ra cho mọi người. Humanitas trải qua ba giai đoạn: tĩnh, có trước mọi sáng tạo; giãn nở, buổi đầu của vạn vật; phân tán, lúc con người xuất hiện; và sẽ có thêm giai đoạn thứ tư, co rút, khi con người và vạn vật bị hấp thu. Sự giãn nở, mở đầu vũ trụ, gợi cho Humanitas ước muốn hưởng thụ nó, và từ đó có sự phân tán, mà thực chất chỉ là sự nhân bội, mang hình hài, của bản thể gốc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.4] Thấy lối trình bày ấy chưa đủ rõ với tôi, Quincas Borba triển khai sâu hơn, chỉ ra những đường nét lớn của hệ thống. Anh giải thích rằng, một mặt, Chủ nghĩa Nhân loại nối với đạo Bà-la-môn ở chỗ phân chia loài người theo các bộ phận trên thân thể Humanitas; nhưng điều trong tôn giáo Ấn chỉ mang ý nghĩa thần học và chính trị hẹp hòi thì trong Chủ nghĩa Nhân loại lại là đại luật về giá trị cá nhân. Như thế, sinh ra từ ngực hay từ thận của Humanitas, tức là làm kẻ mạnh, không giống sinh ra từ tóc hay chóp mũi. Do đó cần rèn luyện và tôi luyện bắp thịt. Hercules hay Herakles chẳng qua là biểu tượng báo trước của Chủ nghĩa Nhân loại. Đến đây Quincas Borba nhận xét rằng ngoại giáo có thể đã đến được chân lý, nếu không tự làm mình nhỏ đi bởi phần lả lơi trong các huyền thoại. Với Chủ nghĩa Nhân loại sẽ không có chuyện đó. Trong giáo hội mới này không có những cuộc phiêu lưu dễ dãi, không sa ngã, không buồn bã, không niềm vui trẻ con. Tình yêu, chẳng hạn, là một chức tư tế, sinh sản là một nghi lễ. Vì sống là ân huệ lớn nhất của vũ trụ, và chẳng có người ăn xin nào không thích khốn khổ hơn cái chết (một ảnh hưởng ngọt ngào của Humanitas), nên việc truyền sự sống, thay vì là dịp tán tỉnh, lại là giờ tối thượng của thánh lễ tinh thần. Bởi thực ra chỉ có một bất hạnh: là không được sinh ra. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.5] —Chẳng hạn hãy tưởng tượng tôi đã không được sinh ra, Quincas Borba nói tiếp; chắc chắn bây giờ tôi sẽ không có niềm vui trò chuyện với anh, ăn củ khoai này, đi xem hát, và nói gọn trong một chữ: sống. Chú ý là tôi không coi con người chỉ là cỗ xe của Humanitas; không, nó vừa là xe, vừa là xà ích, vừa là hành khách; nó chính là Humanitas thu nhỏ; vì thế nó phải tự thờ phụng mình. Anh muốn một bằng chứng về sự ưu việt của hệ thống tôi không? Hãy ngắm lòng ghen tị. Chẳng có nhà đạo đức Hy Lạp hay Thổ, Kitô hay Hồi nào mà không gầm lên chống thứ tình cảm ghen tị. Sự đồng thuận ấy phổ quát, từ những cánh đồng Idumê đến đỉnh Tijuca. Được rồi; hãy buông những thành kiến cũ, quên những lối hùng biện sáo mòn, và nghiên cứu lòng ghen tị, thứ tình cảm tinh tế và cao quý ấy. Vì mỗi người là một Humanitas thu nhỏ, rõ ràng về căn bản không ai đối nghịch với ai, dù bề ngoài có trái ngược thế nào. Chẳng hạn, tên đao phủ hành quyết người bị kết án có thể gợi tiếng kêu vô ích của các thi sĩ; nhưng về thực chất, đó là Humanitas đang sửa trong Humanitas một vi phạm luật của Humanitas. Với kẻ moi ruột người khác tôi cũng nói thế; đó là một biểu hiện sức mạnh của Humanitas. Chẳng gì cản (và có ví dụ) việc hắn cũng bị moi ruột. Nếu anh hiểu đúng, anh sẽ dễ thấy ghen tị chỉ là một sự ngưỡng mộ đang đấu tranh, mà đấu tranh là chức năng lớn của loài người, nên mọi tình cảm hiếu chiến đều hợp nhất với hạnh phúc của nó. Từ đó, ghen tị là một đức hạnh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.6] Chối làm gì? tôi sững sờ. Lối trình bày rõ ràng, nguyên lý chặt chẽ, hệ quả nghiêm ngặt, tất cả đều có vẻ vĩ đại tuyệt đỉnh, và tôi phải ngừng chuyện vài phút để tiêu hóa thứ triết học mới. Quincas Borba khó giấu nổi niềm hân hoan chiến thắng. Anh có một cánh gà trên đĩa, và gặm nó với vẻ bình thản triết gia. Tôi còn nêu vài phản biện, nhưng yếu ớt đến mức anh chẳng tốn mấy thì giờ để đập tan. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.7] —Muốn hiểu rõ hệ thống của tôi, anh kết luận, đừng bao giờ quên nguyên lý phổ quát, được chia ra và gói gọn trong mỗi người. Này: chiến tranh, tưởng là tai họa, thực ra là một thao tác thích đáng, ví như tiếng búng ngón tay của Humanitas; đói (và anh mút cánh gà một cách triết lý), đói là một thử thách Humanitas đặt ra cho chính ruột gan mình. Nhưng muốn có chứng cứ cho sự cao cả của hệ thống tôi, chẳng cần gì ngoài chính con gà này. Nó ăn ngô, thứ ngô do một người châu Phi trồng, cứ cho là nhập từ Angola. Người châu Phi ấy sinh ra, lớn lên, bị bán, một con tàu chở đến, con tàu đóng bằng gỗ do mười hay mười hai người đốn trong rừng, chạy bằng những cánh buồm do tám hay mười người dệt, chưa kể dây thừng và các bộ phận khác của bộ máy hàng hải. Vậy nên con gà này, mà tôi vừa ăn trưa xong, là kết quả của cả một đám đông nỗ lực và tranh đấu, tiến hành chỉ nhằm mục đích chiếu bí cơn thèm của tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.8] Giữa phô mai và cà phê, Quincas Borba chứng minh với tôi rằng hệ thống của anh là sự tiêu diệt nỗi đau. Nỗi đau, theo Chủ nghĩa Nhân loại, thuần là ảo tưởng. Khi đứa trẻ bị dọa bằng cây gậy, chưa bị đánh đã nhắm mắt run lên; thiên hướng ấy là nền của ảo tưởng nhân loại, được thừa kế và truyền lại. Chỉ chấp nhận hệ thống thì chưa đủ để chấm dứt ngay nỗi đau; nhưng đó là điều không thể thiếu; phần còn lại là tiến hóa tự nhiên của vạn vật. Một khi con người thấm thía mình chính là Humanitas, nó chỉ việc đưa tư tưởng về lại bản thể gốc là ngăn được mọi cảm giác đau. Có điều sự tiến hóa sâu xa đến mức khó ấn định cho nó vài nghìn năm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:119.9] Vài ngày sau, Quincas Borba đọc cho tôi nghe tác phẩm lớn của anh. Bốn tập bản thảo, mỗi tập một trăm trang, chữ nhỏ và đầy trích dẫn Latin. Tập cuối là một luận thuyết chính trị dựa trên Chủ nghĩa Nhân loại; có lẽ là phần chán nhất của hệ thống, dù được dựng với một tính nghiêm ngặt lô-gic ghê gớm. Xã hội tổ chức lại theo phương pháp của anh cũng chưa hết chiến tranh, nổi loạn, cú đấm đơn giản, nhát dao vô danh, khốn khổ, đói, bệnh tật; nhưng vì những tai ương được cho là ấy thực ra chỉ là sai lầm của trí hiểu, chúng chẳng qua là những chuyển động bên ngoài của bản thể bên trong, sinh ra chỉ để tác động lên con người như sự phá vỡ cái đơn điệu phổ quát, nên rõ ràng sự tồn tại của chúng không cản hạnh phúc nhân loại. Mà dù cho những tai ương ấy (điều hoàn toàn sai) mai sau có ứng với quan niệm hẹp hòi của thời xưa, hệ thống cũng không vì thế sụp đổ, vì hai lẽ: thứ nhất, Humanitas là bản thể sáng tạo và tuyệt đối, nên mỗi cá nhân phải tìm thấy niềm vui lớn nhất thế gian trong việc hy sinh cho nguyên lý mình sinh ra từ đó; thứ hai, dù vậy quyền lực tinh thần của con người trên trái đất cũng không giảm, trái đất vốn được dựng nên chỉ để làm thú tiêu khiển cho nó, như các vì sao, làn gió, chà là và đại hoàng. Pangloss, anh nói với tôi khi gấp sách, không ngốc như Voltaire vẽ ra. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:120.1] Chương CXVIII. Lực thứ ba [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:120.2] Lực thứ ba (Xem dòng đầu chương trước), lực thứ ba gọi tôi về chốn náo nhiệt là nỗi nóng lòng muốn tỏa sáng, và nhất là sự bất lực khi sống một mình. Đám đông hút tôi, tiếng vỗ tay làm tôi say mê, lễ phục, náo động, tiếng trống dồn, đều là những thứ quyến rũ. Nếu ý tưởng cao dán đến với tôi vào thời ấy, ai biết? có lẽ tôi đã không chết sớm mà còn nổi danh. Nhưng cao dán không đến. Cái đến lại là ước muốn được xao động vì điều gì đó, với điều gì đó và cho điều gì đó. Tout notre mal vient de ne pouvoir être seuls. Châm ngôn này của la Bruyère với tôi luôn có vẻ một sự vô lý lớn. Chắc chắn tính hòa đồng là đức hạnh đầu tiên của con người, thứ hai là tò mò, thứ ba là trả nợ đúng hẹn, thứ tư là dũng khí quân sự, và cứ thế. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:121.1] Chương CXIX. Ngoặc đơn [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:121.2] (Liệu có thứ phê bình ác đến mức gán ý kiến của tôi về la Bruyère cho lòng ghen với các châm ngôn của ông ta không? Tôi chặn ngay đòn ấy bằng cách chép lại vài câu tôi viết hồi đó, rồi xé liền sau đó vì thấy chưa xứng với nhà in. Tôi viết chúng vào quãng đóa hoa vàng của chương XXV nở lại; đó là những cái ngáp chán. Không tin, xin xem: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:121.3] Ta kiên nhẫn chịu cơn đau bụng của người bên cạnh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:121.4] Chúng ta giết thời gian; thời gian chôn chúng ta. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:121.5] Một người xà ích triết gia thường nói rằng thú đi xe sẽ giảm nhiều nếu ai cũng đi xe. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:121.6] Hãy tin vào mình; nhưng đừng lúc nào cũng nghi người khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:121.7] Không hiểu nổi vì sao một người Botocudo xỏ môi để trang điểm bằng một mẩu gỗ. Nhận xét này là của một ông thợ kim hoàn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:121.8] Đừng cáu nếu người ta trả ơn bạc bẽo: ngã từ mây xuống còn hơn ngã từ tầng ba.) [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:122.1] Chương CXX. Compelle intrare [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:122.2] —Không, anh ạ, bây giờ dù anh muốn hay không, anh cũng phải cưới, Sabina nói với tôi. Tương lai đẹp làm sao! Một ông già độc thân không con. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:122.3] Không con! Đó là mũi tên bí mật. Ý nghĩ có con làm tôi giật mình; dòng chất lưu bí ẩn lại chạy qua người. Phải, tôi cần làm cha. Đời độc thân có thể có vài lợi thế riêng, nhưng mong manh, và phải đổi bằng cô đơn. Không con! Không; không thể được. Tôi sẵn sàng nhận tất cả, kể cả việc kết thông gia với Damasceno. Không con! Lúc ấy tôi đã đặt nhiều tin tưởng vào Quincas Borba, nên tìm anh và trình bày những chuyển động bên trong của thiên chức làm cha. Nhà triết học nghe tôi đầy hào hứng; tuyên bố rằng Humanitas đang khuấy động trong lòng tôi; khuyến khích tôi cưới; nhắc rằng lại thêm vài thực khách đang gõ cửa, v.v. Compelle intrare, như Chúa Jesus đã nói. Và anh không để tôi đi trước khi chứng minh rằng ngụ ngôn Phúc Âm chẳng qua là điềm báo của Chủ nghĩa Nhân loại, bị các linh mục diễn giải sai. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:123.1] Chương CXXI. Xuống đồi [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:123.2] Hết ba tháng, mọi việc trôi chảy tuyệt vời. Dòng chất lưu, Sabina, đôi mắt cô gái, ý muốn của người cha, tất cả đều là những lực đẩy tôi đến hôn nhân. Hình ảnh Virgília thỉnh thoảng hiện ra ở cửa; theo sau là một con quỷ đen, chìa vào mặt tôi một tấm gương, trong đó tôi thấy từ xa Virgília tan trong nước mắt; nhưng lại có một con quỷ khác đến, màu hồng, với tấm gương khác, phản chiếu hình ảnh Nhã-loló dịu dàng, rạng rỡ, thiên thần. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:123.3] Tôi không nói đến tuổi tác. Tôi không thấy nó; thậm chí tôi còn nói thêm rằng mình đã vứt nó đi, vào một chủ nhật đi lễ ở nhà nguyện Livramento. Vì Damasceno ở Cajueiros, tôi thường cùng họ đi lễ. Khi ấy trên đồi chưa có nhà cửa, trừ tòa dinh thự cũ trên đỉnh, nơi đặt nhà nguyện. Thế mà một chủ nhật, khi khoác tay Nhã-loló đi xuống, không hiểu do hiện tượng nào, tôi cứ để rơi lại đây hai năm, kia bốn năm, rồi lại năm năm nữa, đến nỗi xuống tới chân đồi tôi chỉ còn hai mươi tuổi, hoạt bát như thuở nào. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:123.4] Giờ nếu muốn biết hiện tượng ấy xảy ra trong hoàn cảnh nào, chỉ cần đọc chương này đến cuối. Chúng tôi từ nhà thờ về, nàng, cha nàng và tôi. Giữa đồi chúng tôi gặp một nhóm đàn ông. Damasceno, đi cạnh chúng tôi, nhận ra là chuyện gì và hớn hở chạy lên; chúng tôi theo sau. Và thấy cảnh này: những người đàn ông đủ mọi tuổi, tầm vóc và màu da, kẻ xắn tay áo sơ mi, kẻ mặc jaqueta, kẻ khoác áo lễ phục rách tả tơi; dáng điệu mỗi người một kiểu, kẻ ngồi xổm, kẻ chống tay lên gối, người ngồi trên đá, người tựa tường; và tất cả đều dán mắt vào giữa vòng, linh hồn như nhoài ra khỏi đồng tử. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:123.5] —Gì vậy? Nhã-loló hỏi tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:123.6] Tôi ra hiệu bảo nàng im; khẽ rẽ lối, và ai nấy nhường chỗ cho tôi mà thực ra chẳng ai nhìn tôi. Cái ở giữa đã buộc chặt mắt họ. Đó là một cuộc chọi gà. Tôi thấy hai đấu thủ, hai con gà cựa nhọn, mắt rực lửa, mỏ sắc. Cả hai rung chiếc mào đẫm máu; ngực con nào cũng trụi lông và đỏ ngầu; sự mệt mỏi đang tràn lên chúng. Nhưng chúng vẫn đánh, mắt nhìn mắt, mỏ xuống mỏ lên, đòn bên này đòn bên kia, hăng máu và giận dữ. Damasceno chẳng còn biết gì khác; cảnh tượng xóa sạch vũ trụ với ông. Tôi nói với ông đã đến lúc xuống đồi cũng vô ích: ông không đáp, không nghe, dồn cả vào cuộc quyết đấu. Chọi gà là một trong những đam mê của ông. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:123.7] Chính lúc ấy Nhã-loló kéo nhẹ tay tôi, bảo ta đi thôi. Tôi nghe theo và cùng nàng đi xuống dốc. Tôi đã nói đồi khi ấy không có nhà ở; cũng đã nói chúng tôi từ nhà thờ về, và vì chưa nói là trời mưa, nên hiển nhiên trời đẹp, một mặt trời đáng yêu. Và gay gắt. Gắt đến nỗi tôi mở ngay ô, cầm ở giữa cán, nghiêng sao cho thêm được một trang vào triết học của Quincas Borba: Humanitas hôn Humanitas... Thế là tuổi tác cứ rơi khỏi tôi suốt dốc đồi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:123.8] Dưới chân đồi chúng tôi dừng lại vài phút, đợi Damasceno; một lát sau ông đến, quanh có những người đặt cược, vừa đi vừa bình luận trận đấu với họ. Một người trong số đó, thủ quỹ cuộc cược, đang phát một xấp tiền cũ mệnh giá mười tostão, những người thắng nhận với niềm vui gấp đôi. Còn gà thì mỗi con được chủ kẹp dưới tay. Một con mào bị cắn nát, máu me đến nỗi tôi tưởng ngay nó là kẻ thua; nhưng nhầm,—kẻ thua là con kia, chẳng còn mào nào. Cả hai há mỏ, thở khó nhọc, kiệt sức. Những người đặt cược thì ngược lại, hớn hở, mặc những cơn xúc động mạnh của cuộc đấu; họ viết tiểu sử cho các đấu thủ, nhắc lại chiến công của cả hai. Tôi cứ đi, ngượng; Nhã-loló, ngượng chín người. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:124.1] Chương CXXII. Một ý định rất tinh tế [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:124.2] Điều làm Nhã-loló ngượng là người cha. Việc ông hòa vào đám đặt cược dễ dàng đến thế làm nổi lên những thói quen xưa và những mối giao tình xã hội của ông; và Nhã-loló đã đến mức sợ rằng ông bố vợ như thế sẽ có vẻ không xứng với tôi. Đáng chú ý là nàng tự phân biệt mình với cha; nàng quan sát mình và quan sát tôi. Đời sống thanh lịch nhã nhặn thu hút nàng, chủ yếu vì với nàng đó là cách chắc nhất để hòa hợp hai chúng tôi. Nhã-loló quan sát, bắt chước, đoán ý; đồng thời cố sức che giấu sự thấp kém của gia đình. Hôm ấy, tuy vậy, cách biểu lộ của người cha quá đà, khiến nàng buồn rầu vô cùng. Tôi bèn tìm cách đánh lạc đề, nói với nàng nhiều lời đùa và những câu dí dỏm đúng mực; vô ích, nàng không vui lên được. Nỗi suy sụp sâu đến thế, sự nản lòng rõ đến thế, đến nỗi tôi gán cho Nhã-loló ý định dứt khoát tách, trong tâm trí tôi, phần của nàng khỏi phần của người cha. Tình cảm này với tôi có vẻ rất cao thượng; đó là thêm một mối đồng điệu giữa chúng tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:124.3] —Hết cách rồi, tôi tự nhủ, phải nhổ đóa hoa này khỏi vũng lầy này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:125.1] Chương CXXIII. Cotrim thật [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:125.2] Dù đã bốn mươi mấy tuổi, vì tôi chuộng sự hòa thuận trong gia đình nên nghĩ không nên bàn chuyện cưới xin trước khi nói với Cotrim. Anh nghe tôi, và nghiêm trang đáp rằng anh không có ý kiến gì trong việc của họ hàng mình. Nếu anh khen những tài đức hiếm có của Nhã-loló, người ta có thể ngờ anh có tư lợi; vì thế anh giữ im lặng. Hơn nữa: anh tin chắc cô cháu có một mối đam mê thật sự với tôi, nhưng nếu cô hỏi ý anh, lời khuyên của anh sẽ là không. Không phải vì thù ghét gì; anh quý những phẩm chất tốt của tôi,—khen mãi không chán, như lẽ công bằng đòi hỏi; còn về Nhã-loló, anh chẳng bao giờ chối cô là cô dâu tuyệt vời; nhưng từ đó đến chỗ khuyên cưới là cả một vực thẳm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:125.3] —Tôi hoàn toàn rửa tay, anh kết luận. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:125.4] —Nhưng hôm nọ anh bảo tôi nên cưới càng sớm càng tốt... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:125.5] —Đó là chuyện khác. Tôi thấy cưới là tối cần, nhất là khi có tham vọng chính trị. Cậu nên biết, trong chính trị, độc thân là chướng ngại. Còn cô dâu thì tôi không thể có tiếng nói, không muốn, không nên, danh dự tôi không cho phép. Tôi thấy Sabina đã đi quá xa khi tâm sự riêng với cậu vài điều, theo lời cô ấy kể; nhưng dù sao cô ấy cũng không có máu mủ ruột thịt với Nhã-loló như tôi. Này... mà thôi... tôi không nói... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:125.6] —Nói đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:125.7] —Không; tôi không nói gì cả. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:125.8] Với ai không biết Cotrim có một tính cách ngay thẳng đến dữ dằn thì sự cẩn trọng của anh có thể có vẻ quá mức. Chính tôi cũng đã bất công với anh trong những năm sau vụ kiểm kê di sản của cha tôi. Tôi nhận ra anh là một mẫu mực. Người ta tố anh keo kiệt, và tôi nghĩ họ có lý; nhưng keo kiệt chỉ là sự phóng đại của một đức tính, mà đức tính thì nên như ngân sách: số dư vẫn hơn thâm hụt. Vì tác phong rất khô khan, anh có kẻ thù, họ thậm chí buộc cho anh tội man rợ. Sự việc duy nhất họ viện ra là anh hay đưa nô lệ vào ngục tối, từ đó chúng bước ra máu chảy ròng ròng; nhưng ngoài việc anh chỉ đưa những đứa hư hỏng và hay trốn, còn phải kể rằng anh đã buôn lậu nô lệ lâu năm, nên phần nào quen với lối đối xử cứng rắn hơn một chút mà nghề ấy đòi hỏi, và không thể công bằng mà đổ cho bản tính vốn có của một người điều thuần túy do quan hệ xã hội gây ra. Bằng chứng Cotrim có tình cảm nhân hậu nằm ở tình thương con, và nỗi đau anh chịu khi Sára mất, ít tháng sau; theo tôi là bằng chứng không thể bác bỏ; mà cũng không phải duy nhất. Anh là thủ quỹ một hội, hội viên của nhiều hội đoàn, thậm chí là hội viên đã đóng phí trọn đời của một hội trong số đó, điều này chẳng hợp lắm với tiếng keo kiệt; phải nói ân huệ ấy không rơi xuống đất: hội (mà anh từng làm chủ tịch) đã cho vẽ chân dung sơn dầu của anh. Anh chắc chắn không hoàn hảo; chẳng hạn, anh có tật gửi lên báo tin về việc thiện này nọ anh làm,—tật đáng trách hay không đáng khen, tôi đồng ý; nhưng anh bào chữa rằng việc tốt, khi công khai, thì lây lan; lý lẽ ấy không thể phủ nhận là có chút sức nặng. Tôi còn tin (và trong điều này tôi dành cho anh lời khen lớn nhất) rằng thỉnh thoảng anh làm những việc thiện ấy chỉ để đánh thức lòng nhân ái của người khác; và nếu đó là ý định thì buộc phải thú nhận rằng công khai trở thành điều kiện sine qua non. Tóm lại, anh có thể còn nợ vài sự chu đáo, nhưng không nợ ai một đồng réis. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:126.1] Chương CXXIV. Xen một đoạn [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:126.2] Giữa sống và chết có gì? Một cây cầu ngắn. Dù vậy, nếu tôi không viết chương này, bạn đọc sẽ chịu một cú sốc mạnh, rất hại cho hiệu quả cuốn sách. Nhảy từ một bức chân dung sang một văn bia có thể là chuyện thật và thường thấy; nhưng bạn đọc trú vào sách, suy cho cùng, chỉ để thoát khỏi đời. Tôi không nói ý nghĩ này là của tôi; tôi nói trong nó có một liều chân lý, và ít nhất hình thức thì sinh động như tranh. Và tôi nhắc lại: không phải của tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:126.3] Xen một đoạn, và nhân đó kể một giai thoại. Chuyện xảy ra hồi tôi còn làm nghị sĩ; chúng tôi năm người; nói chuyện trên trời dưới đất, rồi tình cờ nhắc đến vụ sông Rio de la Plata. Một người nói:—Chính phủ không được quên rằng tiền là gân cốt của chiến tranh. Tôi cãi rằng không, gân cốt của chiến tranh là những người lính giỏi. Một người nghe gãi mũi, một người xem đồng hồ, người thứ ba gõ ngón tay lên đầu gối, người thứ tư đi mấy bước quanh phòng, người thứ năm là tôi. Nhưng tôi nói tiếp, và nhận xét rằng ý ấy, hoàn toàn đúng, không phải của tôi mà là của Machiavelli; điều đó khiến người thứ nhất thôi gãi mũi, người thứ hai thôi xem đồng hồ, người thứ ba thôi gõ đầu gối, và người thứ tư thôi đi lại; và tất cả vây quanh tôi, xin tôi nhắc lại câu ấy, tôi nhắc, họ ngây ngất, gật đầu tán thưởng, nhấm nháp, thuộc lòng. Điều tôi mừng, vì tôi vốn chuộng những ý đúng. Nhưng ta hãy sang văn bia. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:127.1] Chương CXXV. Văn bia [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:127.2] ĐÂY AN NGHỈ D. EULÁLIA DAMASCENA DE BRITO MẤT KHI MƯỜI CHÍN TUỔI HÃY CẦU CHO NÀNG! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.1] Chương CXXVI. Nỗi khó khuây [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.2] Văn bia nói hết. Nó đáng giá hơn việc tôi kể bệnh tình của Nhã-loló, cái chết, nỗi tuyệt vọng của gia đình, đám tang. Bạn đã biết nàng chết; tôi thêm rằng đó là dịp dịch sốt vàng da lần đầu ập đến. Tôi không nói gì thêm, chỉ nói rằng tôi tiễn nàng đến nấm mồ cuối cùng, và từ biệt, buồn nhưng không nước mắt. Tôi kết luận rằng có lẽ mình không thật sự yêu nàng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.3] Xem một sự bất cẩn có thể dẫn đến những thái quá nào; tôi hơi đau lòng trước sự mù quáng của dịch bệnh, giết bên phải bên trái, lại mang đi cả một thiếu nữ sắp là vợ tôi; và tôi không hiểu nổi vì sao phải có dịch, càng không hiểu cái chết ấy. Tôi còn nghĩ cái chết này có vẻ vô lý hơn mọi cái chết khác. Quincas Borba thì giải thích rằng dịch bệnh có ích cho giống loài, dù là tai họa cho một số cá nhân; và bảo tôi để ý rằng, dù cảnh tượng ghê gớm đến đâu, vẫn có một lợi ích rất nặng ký: số đông được sống sót. Anh còn hỏi tôi giữa cảnh tang chung, tôi có thấy chút khoái kín đáo nào vì đã thoát khỏi nanh vuốt bệnh dịch không; nhưng câu hỏi vô lý đến mức tôi để nó không lời đáp. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.4] Nếu tôi không kể cái chết, tôi cũng không kể lễ cầu hồn ngày thứ bảy. Nỗi buồn của Damasceno thật sâu; con người tội nghiệp ấy như một đống đổ nát. Mười lăm ngày sau tôi gặp ông; ông vẫn khôn nguôi, và nói rằng nỗi đau lớn mà Chúa giáng xuống để phạt ông còn bị cộng thêm nỗi đau do người đời gây ra. Ông không nói thêm gì. Ba tuần sau ông quay lại chuyện này, và thú nhận rằng giữa tai ương không bù đắp nổi, ông muốn được an ủi bằng sự có mặt của bạn bè. Chỉ có mười hai người, ba phần tư là bạn của Cotrim, theo thi hài đứa con gái yêu của ông xuống huyệt. Vậy mà ông đã cho gửi tám mươi thiệp mời. Tôi nhắc ông rằng mất mát đang lan khắp nơi đến mức hoàn toàn có thể bỏ qua cho sự thờ ơ bề ngoài ấy. Damasceno lắc đầu, vẻ ngờ vực và buồn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.5] —Đâu có! ông rên rỉ, họ bỏ rơi tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.6] Cotrim, có mặt ở đó: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.7] —Những người thực sự quan tâm đến ông và đến chúng tôi đã đến rồi. Tám mươi người kia chỉ đến cho đúng thủ tục, rồi sẽ bàn chuyện chính phủ ì ạch, thuốc vạn năng của dược sĩ, giá nhà, hay chuyện của nhau... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.8] Damasceno nghe im lặng, lại lắc đầu, và thở dài: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:128.9] —Nhưng giá họ đến! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:129.1] Chương CXXVII. Nghi thức [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:129.2] Thật là điều lớn lao khi được trời ban một mẩu khôn ngoan, năng khiếu tìm ra quan hệ giữa các sự vật, khả năng so sánh chúng và tài rút ra kết luận! Tôi đã có ưu điểm tâm lý ấy; đến giờ tôi vẫn tạ ơn nó từ đáy mộ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:129.3] Thật vậy, người thường nghe lời cuối của Damasceno sẽ không nhớ đến nó khi, nhiều lúc sau, phải nhìn một bức khắc vẽ sáu quý bà Thổ Nhĩ Kỳ. Còn tôi thì nhớ. Đó là sáu quý bà ở Constantinople,—thời nay,—mặc đồ ra phố, che mặt, nhưng không che theo lối khác, bằng tấm vải dày thật sự kín mít, mà bằng một tấm voan mỏng tang, làm như chỉ để lộ đôi mắt, thực ra lộ trọn gương mặt. Và tôi thấy thú vị cái khôn khéo của thói làm duyên Hồi giáo này, vừa che mặt,—vừa giữ lệ,—mà không che,—và phô vẻ đẹp. Bề ngoài, các bà Thổ và Damasceno chẳng có gì chung; nhưng nếu bạn là người sâu sắc và tinh tế (và tôi rất ngờ bạn từ chối điều ấy với tôi), bạn sẽ hiểu rằng, ở cả hai trường hợp, đều lòi ra cái đuôi của một người bạn đồng hành nghiêm khắc mà dịu dàng của con người xã hội... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:129.4] Nghi thức khả ái, bạn đúng là cây gậy của đời, thuốc xoa dịu những trái tim, người trung gian giữa loài người, sợi dây nối đất với trời; bạn lau nước mắt người cha, bạn xin được lòng khoan dung của một Nhà tiên tri; và nếu nỗi đau ngủ yên, nếu lương tâm dễ dãi, thì ai, nếu không phải bạn, sẽ nhận ân huệ bao la này? Sự quý trọng đi qua mà không bỏ mũ chào thì chẳng nói gì với tâm hồn; nhưng sự thờ ơ biết cúi chào lại để lại một ấn tượng ngọt ngào. Lý do là, trái với một công thức cũ vô lý, không phải con chữ giết người; con chữ ban sự sống; chính cái tinh thần mới là đối tượng của tranh cãi, nghi ngờ, diễn giải, và do đó của đấu tranh và cái chết. Hãy sống đi, Nghi thức khả ái, vì sự yên ổn của Damasceno và vinh quang của Muhammed. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:130.1] Chương CXXVIII. Ở nghị viện [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:130.2] Và hãy chú ý, tôi thấy bức khắc Thổ ấy hai năm sau lời của Damasceno, và thấy nó ở nghị viện, giữa tiếng ồn ào, khi một nghị sĩ đang bàn ý kiến của ủy ban ngân sách, còn tôi cũng là nghị sĩ. Với ai đã đọc cuốn sách này, khỏi cần nhấn mạnh niềm hài lòng của tôi, mà với những người khác cũng vô ích. Tôi là nghị sĩ, và xem bức khắc Thổ, ngả lưng trên ghế, giữa một đồng nghiệp đang kể giai thoại và một người khác đang phác bằng bút chì, trên mặt sau một phong bì, chân dung nghiêng của diễn giả. Diễn giả là Lobo Neves. Làn sóng đời đã đưa chúng tôi dạt vào cùng một bờ, như hai chiếc chai của những kẻ đắm tàu, ông nén oán hận, tôi lẽ ra phải nén hối hận; và tôi dùng thể treo lửng, ngập ngừng hay điều kiện này để nói rằng thực ra tôi chẳng nén gì cả, ngoài tham vọng làm bộ trưởng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:131.1] Chương CXXIX. Không hối hận [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:131.2] Tôi không có hối hận. Nếu có đủ dụng cụ, tôi đã đưa vào cuốn sách này một trang hóa học, vì tôi sẽ phân giải hối hận đến những nguyên tố đơn giản nhất, để biết một cách xác thực và dứt khoát vì sao Achilles kéo xác kẻ thù quanh thành Troia, còn lady Macbeth đi quanh phòng với vết máu của mình. Nhưng tôi không có dụng cụ hóa học, cũng như không có hối hận; tôi có ý muốn làm bộ trưởng. Tuy vậy, nếu phải kết chương này, tôi sẽ nói rằng tôi không muốn làm Achilles hay lady Macbeth; mà nếu phải làm ai, thì thà là Achilles, thà kéo xác kẻ thù đắc thắng còn hơn mang vết máu; rốt cuộc còn nghe được lời cầu xin của Priam, và được tiếng quân sự lẫn văn chương đẹp đẽ. Tôi không nghe lời cầu xin của Priam, mà nghe diễn văn của Lobo Neves, và tôi không có hối hận. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:132.1] Chương CXXX. Để chèn vào chương CXXIX [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:132.2] Lần đầu tiên tôi nói chuyện được với Virgília, sau chuyến đi tỉnh trưởng, là ở một vũ hội năm 1855. Nàng mặc chiếc áo gorgorão xanh lộng lẫy, và dưới ánh đèn phô cặp vai thuở nào. Không còn độ tươi của tuổi đầu; trái lại; nhưng vẫn đẹp, một vẻ đẹp mùa thu, được ban đêm tôn lên. Tôi nhớ chúng tôi nói nhiều; và nhớ chúng tôi không nhắc điều gì của quá khứ. Mọi thứ đều ngầm hiểu. Một câu nói xa xôi, mơ hồ, hay một ánh mắt, và chỉ thế. Ít lâu sau nàng ra về; tôi tiễn nàng xuống cầu thang, và không hiểu do hiện tượng thuật nói bụng nào của bộ não (xin các nhà ngữ văn tha thứ cách nói man rợ này), tôi lẩm bẩm với chính mình một lời đầy hồi tưởng sâu xa: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:132.3] —Tuyệt đẹp! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:132.4] Nên chèn chương này giữa câu thứ nhất và câu thứ hai của chương CXXIX. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:133.1] Chương CXXXI. Về một lời vu khống [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:133.2] Tôi vừa nói xong điều ấy, bằng phương pháp nói bụng của não,—đó chỉ là một nhận xét chứ không phải hối hận,—thì cảm thấy có ai đặt tay lên vai. Tôi quay lại; là một bạn cũ, sĩ quan hải quân, vui tính, cử chỉ hơi suồng sã. Anh mỉm cười ranh mãnh, và nói với tôi: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:133.3] —Đồ tinh quái! Hồi ức quá khứ, hả? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:133.4] —Quá khứ muôn năm! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:133.5] —Chắc anh được nhận lại vào chỗ cũ rồi nhỉ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:133.6] —Cút đi, đồ nhãi nhép! tôi nói, dọa anh bằng ngón tay. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:133.7] Tôi thú nhận cuộc đối thoại này là một sự thiếu kín đáo,—nhất là câu đáp cuối. Và tôi thú nhận với niềm vui lớn hơn, vì chính phụ nữ mới mang tiếng hay lỡ miệng, mà tôi không muốn kết sách khi chưa đính chính quan niệm ấy về tinh thần con người. Về chuyện tình phiêu lưu, tôi từng gặp những người đàn ông mỉm cười, hay chối một cách miễn cưỡng, lạnh lùng, cụt lủn, v.v., trong khi các bạn tình thì chẳng để lộ chút nào, và sẵn sàng thề trên Phúc Âm Thánh rằng tất cả chỉ là vu khống. Lý do của sự khác nhau này là người phụ nữ (trừ giả thuyết ở chương CI và những giả thuyết khác) hiến mình vì yêu, dù đó là tình yêu-đam mê của Stendhal, hay tình yêu thuần thể xác của vài bà La Mã chẳng hạn, hay của phụ nữ Polynesia, Lapland, Kafir, và có thể cả một số chủng tộc văn minh khác; còn đàn ông,—tôi nói người đàn ông của xã hội có văn hóa và thanh lịch,—đàn ông ghép lòng hư vinh của mình vào tình cảm kia. Ngoài ra (và tôi luôn nói đến những trường hợp cấm kỵ), người phụ nữ, khi yêu một người đàn ông khác, thấy mình đang gian dối với một bổn phận, nên phải giấu khéo hơn, phải tinh luyện sự phản trắc; còn đàn ông, thấy mình là nguyên nhân của sự vi phạm và là kẻ thắng một người đàn ông khác, thì tự hào một cách chính đáng, và chẳng mấy chốc chuyển sang một tình cảm bớt gay gắt hơn và bớt bí mật hơn,—cái vẻ tự mãn ngọt ngào ấy, mồ hôi tỏa sáng của công trạng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:133.8] Nhưng lời giải thích của tôi đúng hay không, tôi cũng chỉ cần để lại trên trang này, cho các thế kỷ dùng, rằng sự thiếu kín đáo của phụ nữ là một trò bịp do đàn ông bịa ra; trong tình yêu, ít nhất, họ là một nấm mồ thực sự. Họ hay hỏng việc vì vụng về, bồn chồn, vì không biết kìm cử chỉ, ánh mắt; và vì thế một bậc phu nhân quyền quý, tinh thần sắc sảo, hoàng hậu xứ Navarre, đã dùng đâu đó ẩn dụ này để nói rằng mọi chuyện tình phiêu lưu rồi cũng buộc phải lộ, sớm hay muộn: “không có con chó con nào được dạy khéo đến mức rốt cuộc ta chẳng nghe nó sủa.” [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:134.1] Chương CXXXII. Chương không nghiêm túc [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:134.2] Nhắc lời hoàng hậu xứ Navarre, tôi chợt nhớ rằng ở dân ta, khi thấy ai đó giận dỗi, người ta thường hỏi: “Trời ơi, ai giết mấy con chó con của cô vậy?” như thể nói:—“ai đã lấy mất tình yêu, những chuyện phiêu lưu kín đáo, v.v. của cô?” Nhưng chương này không nghiêm túc. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:135.1] Chương CXXXIII. Nguyên lý của Helvétius [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:135.2] Chúng ta đang ở chỗ viên sĩ quan hải quân moi được của tôi lời thú nhận về tình yêu với Virgília; và ở đây tôi sửa nguyên lý của Helvétius,—hay nói khác đi, tôi giải thích nó. Lợi ích của tôi là im lặng; xác nhận mối nghi về một chuyện đã cũ là khơi dậy một mối hận đã ngủ yên, gây tai tiếng, ít nhất cũng mang tiếng thiếu kín đáo. Đó là lợi ích; và nếu hiểu nguyên lý của Helvétius theo lối nông cạn thì đó là điều tôi lẽ ra phải làm. Nhưng tôi đã nêu động cơ của sự thiếu kín đáo ở đàn ông: trước lợi ích an toàn ấy còn có một lợi ích khác, là sự đắc ý, thân mật hơn, gần hơn: lợi ích trước mang tính phản tư, giả định một tam đoạn luận đi trước; lợi ích sau tự phát, bản năng, đến từ ruột gan của chủ thể; cuối cùng, cái trước có hiệu quả xa, cái sau có hiệu quả gần. Kết luận: nguyên lý của Helvétius đúng trong trường hợp của tôi;—chỉ khác ở chỗ lợi ích ấy không phải cái bề ngoài mà là cái ẩn sâu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:136.1] Chương CXXXIV. Năm mươi tuổi [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:136.2] Tôi chưa nói với bạn,—nhưng nói bây giờ,—rằng khi Virgília xuống cầu thang và viên sĩ quan hải quân vỗ vai tôi, tôi đã năm mươi tuổi. Vậy là chính đời tôi đang đi xuống cầu thang,—hay ít nhất là phần tốt nhất của nó, một phần đầy khoái lạc, xao động, hồi hộp,—phủ lớp giả dối và hai mặt,—nhưng rốt cuộc là phần tốt nhất, nếu ta nói theo ngôn ngữ thông thường. Còn nếu dùng một thứ ngôn ngữ cao hơn thì phần tốt nhất lại là phần còn lại, như tôi sẽ có vinh dự nói với bạn trong vài trang ít ỏi của cuốn sách này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:136.3] Năm mươi tuổi! Khỏi cần thú nhận. Người ta bắt đầu thấy rằng văn phong của tôi không còn nhanh nhẹn như những ngày đầu. Lúc ấy, sau khi dứt chuyện với viên sĩ quan hải quân, người khoác áo choàng rồi đi, tôi thú thật là hơi buồn. Tôi trở vào phòng, chợt nghĩ nhảy một điệu polka, say với ánh đèn, hoa, pha lê, những đôi mắt đẹp, và tiếng xì xào nhẹ nhàng của những cuộc trò chuyện riêng. Và tôi không hối; tôi trẻ lại. Nhưng nửa giờ sau, khi rời vũ hội, lúc bốn giờ sáng, tôi tìm thấy gì ở đáy xe? Năm mươi tuổi của tôi. Chúng ở đó, cứng đầu, không tê cóng vì lạnh, không thấp khớp,—nhưng gà gật vì mệt, hơi thèm giường và nghỉ ngơi. Rồi,—và hãy xem trí tưởng tượng của một người đang buồn ngủ có thể đi xa đến đâu,—tôi dường như nghe một con dơi đậu trên nóc xe nói:—Ông Brás Cubas, sự hồi xuân ở trong phòng khiêu vũ, trong pha lê, trong ánh đèn, trong lụa là,—tóm lại, ở những người khác. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:137.1] Chương CXXXV. Oblivion [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:137.2] Và giờ tôi cảm thấy, nếu có quý bà nào theo dõi những trang này, bà sẽ gấp sách lại và không đọc phần còn lại. Với bà, thứ làm nên mối quan tâm của đời tôi, là tình yêu, đã tắt. Năm mươi tuổi! Chưa phải tàn phế, nhưng cũng không còn tươi. Thêm mười năm nữa, và tôi sẽ hiểu điều một người Anh từng nói, sẽ hiểu rằng “thật là một điều khi không còn ai nhớ cha mẹ tôi, và chính SỰ LÃNG QUÊN sẽ nhìn tôi ra sao.” [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:137.3] Tên này in bằng chữ hoa nhỏ. OBLIVION! Phải dành mọi vinh dự cho một nhân vật vừa bị khinh rẻ vừa xứng đáng đến thế, vị khách đến giờ chót, nhưng chắc chắn đến. Quý bà từng tỏa sáng vào buổi bình minh của triều đại này đều biết điều ấy; và đau đớn hơn là quý bà từng khoe duyên nở rộ dưới nội các Paraná, vì bà này gần chiến thắng hơn, và đã cảm thấy những người khác chiếm cỗ xe của mình. Khi ấy, nếu xứng với chính mình, bà không cố đánh thức ký ức đã chết hay sắp tắt; không tìm trong ánh mắt hôm nay lời chào của ánh mắt hôm qua, thuở những người khác mới bước vào cuộc hành trình đời, tâm hồn vui, chân nhanh. Tempora mutantur. Và bà sẽ hiểu rằng cơn lốc này vốn thế, cuốn đi lá rừng và rẻ rách bên đường, không ngoại lệ, không thương xót; và nếu có chút triết học, bà sẽ không ghen mà thương những người đã chiếm cỗ xe của mình, bởi họ rồi cũng bị người hầu xe OBLIVION cho xuống xe. Một màn trình diễn nhằm giải khuây cho sao Thổ, dạo này chán lắm. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:138.1] Chương CXXXVI. Vô dụng [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:138.2] Nhưng, hoặc tôi lầm lắm, hoặc tôi vừa viết xong một chương vô dụng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:139.1] Chương CXXXVII. Chiếc mũ barretina [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:139.2] Vậy thì sao? Không; chương ấy tóm lại những suy nghĩ tôi đã nói với Quincas Borba hôm sau, thêm rằng tôi thấy mình rã rời, bị đè nặng, cùng nghìn điều buồn khác. Nhưng nhà triết học ấy, với nhãn quan sắc sảo của mình, hét lên rằng tôi đang trượt trên dốc định mệnh của nỗi sầu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:139.3] —Brás Cubas thân mến, đừng để những cơn u uất ấy thắng anh. Quỷ thật! phải ra dáng đàn ông! phải mạnh mẽ! phải đấu tranh! chiến thắng! tỏa sáng! gây ảnh hưởng! thống trị! Năm mươi là tuổi của khoa học và của chính quyền. Can đảm lên, Brás Cubas; đừng làm thằng ngốc với tôi. Anh bận tâm gì cái chuỗi hết đổ nát này đến đổ nát khác, hay hết hoa này đến hoa khác? Lo mà nếm sự sống đi; và biết rằng thứ triết học tệ nhất là của kẻ than thở nằm bên bờ sông để tiếc dòng nước chảy mãi. Việc của nước là không bao giờ ngừng; hãy thuận theo quy luật ấy, và lo tận dụng nó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:139.4] Mới thấy trong những điều nhỏ nhất uy quyền của một triết gia lớn đáng giá nhường nào. Lời Quincas Borba có phép lay tỉnh cơn mê mụ về đạo đức và trí tuệ mà tôi đang chìm trong đó. Nào, ta hãy thành chính quyền. Hậu thế có tin nổi không? Cho đến lúc ấy tôi chưa can dự vào các cuộc tranh luận lớn. Tôi ve vãn chiếc cặp bộ trưởng bằng những cái cúi chào, trà, ủy ban và phiếu bầu; mà chiếc cặp không đến. Cần phải chiếm lấy diễn đàn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:139.5] Tôi khởi sự khoan thai. Ba hôm sau, khi bàn ngân sách tư pháp, tôi nhân dịp khiêm tốn hỏi ông bộ trưởng liệu có thấy nên thu nhỏ chiếc mũ barretina của vệ binh quốc gia không. Đối tượng câu hỏi tầm không rộng; nhưng tôi vẫn chứng minh nó không bất xứng với suy tính của một chính khách; và viện Philopoemen, người đã ra lệnh thay những tấm khiên nhỏ của quân mình bằng khiên lớn hơn, cùng những ngọn giáo quá nhẹ; việc mà sử sách không thấy làm tổn hại sự nghiêm trang của những trang mình. Kích cỡ những chiếc barretina của ta đang đòi một nhát cắt sâu, không chỉ vì thiếu thanh nhã mà còn vì phản vệ sinh. Trong các cuộc duyệt binh, dưới nắng, sức nóng thừa do chúng sinh ra có thể gây chết người. Một trong những huấn điều của Hippocrates chắc chắn là giữ đầu mát, nên bắt một công dân, chỉ vì lẽ đồng phục, phải mạo hiểm sức khỏe và tính mạng, và do đó cả tương lai gia đình, là tàn nhẫn. Nghị viện và chính phủ nên nhớ rằng vệ binh quốc gia là tấm chắn của tự do và độc lập, và người công dân, được gọi vào một nghĩa vụ không lương, thường xuyên và nặng nhọc, có quyền được giảm gánh, bằng một sắc lệnh ban cho bộ đồng phục nhẹ và gọn. Thêm nữa, chiếc barretina vì nặng mà đè đầu công dân cúi xuống, trong khi tổ quốc cần những công dân có thể ngẩng trán lên kiêu hãnh và bình thản trước quyền lực; và tôi kết bằng ý này: Cây liễu rủ, cúi cành xuống đất, là cây của nghĩa địa; cây cọ, thẳng và vững, là cây của hoang mạc, của quảng trường và vườn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:139.6] Ấn tượng của bài diễn văn này rất khác nhau. Về hình thức, về đà hùng biện, về phần văn chương và triết học, ý kiến chỉ có một; ai cũng bảo tôi là bài trọn vẹn, và từ một chiếc barretina chưa ai rút ra được nhiều ý đến thế. Nhưng phần chính trị bị nhiều người coi là đáng tiếc; vài người thấy bài diễn văn của tôi là một thảm họa nghị trường; cuối cùng có người đến nói rằng những người khác đã xếp tôi vào phe đối lập, trong đó có cả phe đối lập trong viện, thậm chí còn gợi ý nên đưa ra một kiến nghị bất tín nhiệm. Tôi mạnh mẽ bác cách diễn giải ấy, không chỉ sai mà còn vu khống, vì ai cũng biết tôi công khai ủng hộ nội các; tôi thêm rằng việc thu nhỏ chiếc barretina chưa cấp bách đến mức không đợi được vài năm; và rằng, dù sao tôi cũng sẵn sàng nhượng bộ về độ cắt, bằng lòng với ba phần tư inch hay ít hơn; cuối cùng, dù ý của tôi không được chấp nhận, tôi cũng đủ thỏa lòng vì đã khởi xướng nó ở nghị viện. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:139.7] Quincas Borba thì không hạn chế gì. Tôi không phải người làm chính trị, anh nói với tôi trong bữa tối; tôi không biết anh làm tốt hay xấu; tôi chỉ biết anh đã có một bài diễn văn xuất sắc. Rồi anh chỉ ra những phần nổi bật nhất, những hình ảnh đẹp, những lập luận mạnh, bằng sự điều độ trong khen ngợi rất hợp với một triết gia lớn; sau đó anh nhận đề tài về mình, và công kích chiếc barretina với sức mạnh, với sự sáng suốt đến nỗi rốt cuộc thực sự thuyết phục tôi về mối nguy của nó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:140.1] Chương CXXXVIII. Gửi một nhà phê bình [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:140.2] Nhà phê bình thân mến, [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:140.3] Vài trang trước, khi nói mình năm mươi tuổi, tôi có thêm: “Người ta bắt đầu thấy rằng văn phong của tôi không còn nhanh nhẹn như những ngày đầu.” Có lẽ anh thấy câu này khó hiểu, khi biết tình trạng hiện nay của tôi; nhưng tôi mời anh chú ý đến độ tinh tế của ý nghĩ ấy. Điều tôi muốn nói không phải là giờ tôi già hơn lúc bắt đầu cuốn sách. Cái chết không làm người ta già. Tôi muốn nói rằng ở mỗi giai đoạn khi kể đời mình, tôi lại thử cảm giác tương ứng. Trời ơi! cái gì cũng phải giải thích! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:141.1] Chương CXXXIX. Vì sao tôi không làm bộ trưởng [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:141.2] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:142.1] Chương CXL. Giải thích chương trước [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:142.2] Có những điều nói bằng im lặng thì hay hơn; chất liệu của chương trước là như thế. Những kẻ tham vọng thất bại hẳn hiểu nó. Nếu đam mê quyền lực là mạnh nhất trong mọi đam mê, như vài người rao, thì hãy hình dung nỗi tuyệt vọng, nỗi đau, sự suy sụp của ngày tôi mất ghế nghị viện. Mọi hy vọng của tôi tiêu tan; sự nghiệp chính trị chấm dứt. Và xin lưu ý rằng Quincas Borba, bằng những quy nạp triết học của mình, thấy tham vọng của tôi không phải đam mê quyền lực thực sự, mà là một ý thích, một ước muốn vui chơi. Theo anh, thứ tình cảm này, không sâu hơn cái kia, lại làm bực bội hơn nhiều, vì nó gần như tình yêu của phụ nữ với đăng-ten và mũ. Một Cromwell hay một Bonaparte, anh nói thêm, chính vì bị đam mê quyền lực thiêu đốt nên đến được đó bằng sức mạnh, hoặc theo cầu thang bên phải, hoặc bên trái. Tình cảm tôi không như vậy; nó không có sức mạnh bằng nên không chắc chắn về kết quả bằng; và từ đó nỗi đau lớn hơn, sự vỡ mộng lớn hơn, nỗi buồn lớn hơn. Tình cảm của tôi, theo Chủ nghĩa Nhân loại... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:142.3] —Đi chỗ quỷ với cái Chủ nghĩa Nhân loại của anh, tôi ngắt lời; tôi chán ngấy những thứ triết học chẳng đưa tôi tới đâu. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:142.4] Cú ngắt lời thô bạo ấy, với một triết gia lớn như thế, chẳng khác gì một sự xúc phạm; nhưng chính anh đã bỏ qua cơn cáu tôi dùng để nói. Người ta mang cà phê đến; lúc ấy là một giờ chiều, chúng tôi ở phòng học của tôi, một căn phòng đẹp, nhìn ra phía cuối chácara, sách quý, đồ mỹ nghệ, trong số đó có một pho Voltaire, một Voltaire bằng đồng, lúc ấy dường như nhấn mạnh thêm nụ cười mỉa mai hắn nhìn tôi, tên đạo chích; những chiếc ghế rất tốt; bên ngoài là mặt trời, một mặt trời lớn, mà Quincas Borba, không biết là đùa hay thơ, gọi là một trong những vị bộ trưởng của thiên nhiên; gió mát thổi, trời xanh trong vắt. Từ mỗi cửa sổ,—có ba cái—treo một chiếc lồng chim, lũ chim ríu rít hát những vở opera quê mùa của chúng. Mọi thứ trông như một âm mưu của vạn vật chống lại con người: và dù tôi đang ở trong phòng mình, nhìn ra chácara của mình, ngồi trên ghế của mình, nghe chim của mình, bên những cuốn sách của mình, được mặt trời của mình soi sáng, tôi vẫn không nguôi nỗi nhớ chiếc ghế kia, chiếc không phải của tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.1] Chương CXLI. Những con chó [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.2] —Nhưng rốt cuộc, bây giờ anh định làm gì? Quincas Borba hỏi tôi, rồi đi đặt chiếc tách rỗng lên bậu một cửa sổ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.3] Tôi không biết; tôi sẽ lên Tijuca ở; trốn người đời. Tôi xấu hổ, chán nản. Bao nhiêu giấc mơ, Borba thân mến, bao nhiêu giấc mơ, mà tôi chẳng là gì cả. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.4] —Chẳng là gì! Quincas Borba ngắt tôi với cử chỉ phẫn nộ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.5] Để tôi khuây khỏa, anh rủ tôi ra ngoài; chúng tôi đi về phía Engenho Velho. Chúng tôi đi bộ, vừa đi vừa triết lý chuyện đời. Tôi sẽ không bao giờ quên ơn cuộc dạo ấy, nó trả lại cho tôi sự yên tĩnh và sức lực. Lời của con người vĩ đại ấy là liều thuốc bổ của minh triết. Anh bảo tôi không thể trốn cuộc chiến; nếu họ đóng diễn đàn với tôi thì tôi phải mở một tờ báo. Anh còn dùng một cách nói kém trang trọng, cho thấy ngôn ngữ triết học, lúc này lúc khác, có thể tôi lại mình trong tiếng lóng của dân. Hãy lập một tờ báo, anh bảo tôi, và “phá tan cái bè phái nhỏ này.” [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.6] —Ý tuyệt! Tôi sẽ lập báo, tôi sẽ đập họ tơi bời, tôi sẽ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.7] —Đấu tranh. Anh có thể đập họ hoặc không; điều cốt yếu là anh đấu tranh. Sống là đấu tranh. Sống không đấu tranh là biển chết giữa tâm cơ thể vũ trụ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.8] Lát sau chúng tôi gặp một trận chó cắn nhau; chuyện mà trong mắt người thường chẳng có giá trị gì. Quincas Borba bắt tôi dừng lại xem lũ chó. Có hai con. Anh để ý thấy bên cạnh chúng có một khúc xương, nguyên cớ của cuộc chiến, và không quên bảo tôi lưu ý rằng khúc xương chẳng có thịt. Một khúc xương trần. Lũ chó cắn nhau, gầm gừ, cơn thịnh nộ trong mắt... Quincas Borba kẹp chiếc gậy dưới nách, tựa cằm lên núm gậy, và dường như xuất thần. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.9] —Đẹp làm sao! thỉnh thoảng anh nói. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:143.10] Tôi muốn kéo anh đi nhưng không nổi; anh như mọc rễ xuống đất, chỉ chịu bước tiếp khi trận đánh dứt hẳn, và một con chó, bị cắn và thua, mang cơn đói của nó đi nơi khác. Tôi thấy anh vui thật lòng, dù kìm niềm vui xuống, như hợp với một triết gia lớn. Anh bảo tôi ngắm vẻ đẹp của cảnh tượng, nhắc lại đối tượng cuộc tranh, kết luận rằng lũ chó đói; nhưng việc thiếu thức ăn chẳng là gì đối với các hiệu ứng chung của triết học. Anh cũng không quên nhắc rằng ở vài nơi trên địa cầu cảnh tượng còn hùng vĩ hơn: chính con người tranh xương và những món kém hấp dẫn khác với chó; cuộc đấu phức tạp hơn nhiều, vì trí tuệ con người nhập cuộc, cùng tất cả sự tinh khôn mà các thế kỷ đã tích lũy, v.v. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.1] Chương CXLII. Lời nhờ vả kín đáo [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.2] Bao nhiêu điều trong một điệu minuet! như người kia nói. Bao nhiêu điều trong một trận chó cắn nhau! Nhưng tôi không phải môn đồ khúm núm hay nhút nhát đến mức không nêu một hai phản biện thích đáng. Vừa đi, tôi nói với anh rằng mình có một nghi vấn; tôi không chắc lắm về cái lợi của việc tranh ăn với chó. Anh đáp tôi với vẻ hiền hòa khác thường: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.3] —Tranh với những người khác thì lô-gic hơn, vì điều kiện của các bên như nhau, ai mạnh hơn thì lấy được xương. Nhưng sao tranh với chó lại không thể là một cảnh hùng vĩ? Người ta tự nguyện ăn châu chấu, như Đấng Tiền Hô, hay thứ còn tệ hơn, như Ezekiel; vậy thứ dở vẫn ăn được; chỉ còn phải xét xem xứng với con người hơn là tranh nó vì một nhu cầu tự nhiên, hay chọn nó vì vâng theo một cơn phấn khích tôn giáo, tức là cái có thể thay đổi, trong khi cơn đói thì vĩnh cửu, như sống và như chết. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.4] Chúng tôi vừa đến cửa nhà; người ta đưa tôi một lá thư, nói là của một bà. Chúng tôi vào; và Quincas Borba, với sự kín đáo của một triết gia, đi đọc gáy sách trên giá, trong khi tôi đọc thư, thư của Virgília: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.5] “Anh bạn tốt của em, [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.6] “Bà Plácida ốm rất nặng. Em xin anh làm ơn giúp bà ấy chút gì; bà ở ngõ Escadinhas; anh xem có đưa được bà vào Misericórdia không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.7] Người bạn chân thành của anh, [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.8] [chữ ký] [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.9] Đó không phải nét chữ thanh và đúng của Virgília, mà là nét chữ to và không đều; chữ V ở chữ ký chỉ là một nét nguệch ngoạc không có ý chữ cái; đến nỗi nếu lá thư lộ ra thì rất khó quy tác giả cho nàng. Tôi lật đi lật lại tờ giấy. Bà Plácida tội nghiệp! Nhưng tôi đã để lại cho bà năm conto ở bãi Gamboa, và không thể hiểu nổi rằng... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.10] —Anh sắp hiểu ra, Quincas Borba nói, rút một cuốn sách khỏi giá. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.11] —Hiểu gì? tôi hỏi ngạc nhiên. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:144.12] —Anh sắp hiểu rằng tôi chỉ nói sự thật với anh. Pascal là một trong những ông tổ tinh thần của tôi; và dù triết học của tôi hơn của ông, tôi không thể chối ông là một người vĩ đại. Vậy ông nói gì ở trang này?—Và, mũ vẫn đội trên đầu, gậy kẹp nách, anh lấy ngón tay chỉ vào chỗ ấy.—Ông nói gì? Ông nói con người có “một ưu thế lớn so với phần còn lại của vũ trụ: biết rằng mình chết, trong khi vũ trụ hoàn toàn không biết.” Thấy chưa? Vậy, người tranh xương với chó có trên con chó cái ưu thế lớn là biết mình đói; và chính điều ấy làm cuộc đấu hùng vĩ, như tôi đã nói. “Biết rằng mình chết” là một cách nói sâu sắc; nhưng tôi tin cách nói của tôi còn sâu hơn: biết rằng mình đói. Bởi lẽ sự kiện cái chết, có thể nói, giới hạn trí hiểu của con người; ý thức về sự tắt lụi chỉ kéo dài một khoảnh khắc ngắn rồi chấm dứt để không bao giờ trở lại, còn cơn đói thì có ưu thế là quay lại, kéo dài trạng thái ý thức. Tôi thấy (nếu không phải là thiếu khiêm tốn), công thức của Pascal kém công thức của tôi, nhưng vẫn là một tư tưởng lớn, và Pascal vẫn là một người vĩ đại. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:145.1] Chương CXLIII. Tôi không đi [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:145.2] Trong khi anh đặt sách trở lại giá, tôi đọc lại mảnh thư. Đến bữa tối, thấy tôi nói ít, nhai mãi không nuốt xong, nhìn góc phòng, đầu bàn, một cái đĩa, một cái ghế, một con ruồi vô hình, anh bảo tôi:—Anh có chuyện; tôi cá là vì lá thư kia?—Phải. Thật vậy, tôi thấy bực, thấy phiền vì lời nhờ của Virgília. Tôi đã cho bà Plácida năm conto réis; tôi rất ngờ có ai hào phóng hơn tôi, hay bằng. Năm conto! Và bà làm gì với chúng? Chắc ném đi, ăn tiêu trong những buổi tiệc lớn, rồi giờ đẩy sang Misericórdia, còn tôi thì phải đem bà đi! Chết ở đâu chẳng chết. Thêm nữa tôi không biết, hay không nhớ ra, ngõ Escadinhas gì đó; nhưng nghe tên thì có vẻ là một góc hẹp và tối của thành phố. Tôi sẽ phải tới đó, gây chú ý cho hàng xóm, gõ cửa, v.v. Phiền chết! Tôi không đi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:146.1] Chương CXLIV. Công dụng tương đối [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:146.2] Nhưng đêm, vốn là người cố vấn tốt, cân nhắc rằng phép lịch sự đòi tôi phải làm theo ước muốn của tình nhân cũ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:146.3] —Hối phiếu đã đáo hạn thì phải trả gấp, tôi nói khi đứng dậy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:146.4] Sau bữa trưa tôi đến nhà bà Plácida; thấy một nắm xương bọc giẻ rách, nằm dài trên một chiếc giường gỗ cũ hôi hám; tôi cho bà ít tiền. Hôm sau tôi cho chuyển bà đến Misericórdia, nơi bà mất một tuần sau. Tôi nói sai: sáng ra người ta thấy bà đã chết; bà rời đời lén lút, y như khi bước vào. Tôi lại tự hỏi, như ở chương LXXV, phải chăng chỉ để đi đến thế mà người giữ phòng thánh nhà thờ Sé và cô thợ bánh đã đưa bà Plácida ra đời, trong một khoảnh khắc đồng cảm đặc biệt. Nhưng tôi liền nhận ra rằng nếu không có bà Plácida, có lẽ tình yêu của tôi với Virgília đã bị gián đoạn, hay bị dứt ngay tức khắc, giữa lúc đang sôi nổi; vậy đó là công dụng của đời bà Plácida. Công dụng tương đối, tôi đồng ý; nhưng cái quái gì trên đời này là tuyệt đối? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:147.1] Chương CXLV. Chỉ là lặp lại [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:147.2] Còn năm conto kia, chẳng đáng nói rằng một anh thợ đá hàng xóm giả vờ say mê bà Plácida, khơi dậy được giác quan, hay lòng hư vinh của bà, rồi cưới bà; sau vài tháng hắn bịa ra một vụ làm ăn, bán công trái rồi cuỗm tiền trốn đi. Chẳng đáng nói. Đó là chuyện lũ chó của Quincas Borba. Chỉ là lặp lại một chương. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:148.1] Chương CXLVI. Cương lĩnh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:148.2] Cần lập báo gấp. Tôi soạn cương lĩnh, vốn là một ứng dụng chính trị của Chủ nghĩa Nhân loại; chỉ có điều, vì Quincas Borba chưa xuất bản sách (mà anh năm nào cũng trau chuốt thêm), chúng tôi quyết định không nhắc đến nó. Quincas Borba chỉ đòi một lời tuyên bố, tự tay viết và giữ kín, rằng vài nguyên lý mới áp dụng vào chính trị là lấy từ sách của anh, quyển còn chưa xuất bản. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:148.3] Đó là tinh hoa của các bản cương lĩnh; hứa chữa lành xã hội, diệt trừ lạm quyền, bảo vệ những nguyên tắc lành mạnh của tự do và bảo thủ; kêu gọi thương mại và nông nghiệp; trích Guizot và Ledru-Rollin, và kết bằng lời đe này, mà Quincas Borba thấy nhỏ mọn và mang tính địa phương: “Học thuyết mới mà chúng tôi tuyên xưng ắt sẽ lật đổ nội các hiện nay.” Tôi thú nhận rằng, trong hoàn cảnh chính trị lúc ấy, bản cương lĩnh với tôi có vẻ là một kiệt tác. Lời đe cuối cùng, mà Quincas Borba thấy nhỏ mọn, tôi chứng minh với anh là thấm đẫm thứ Chủ nghĩa Nhân loại thuần khiết nhất, và chính anh về sau cũng thú nhận. Bởi Chủ nghĩa Nhân loại không loại trừ gì cả; chiến tranh của Napoleon và một cuộc tranh chấp của đàn dê, theo học thuyết của ta, cùng là một sự cao cả, chỉ khác là lính của Napoleon biết mình sẽ chết, điều có vẻ không xảy ra với dê. Mà tôi chỉ áp công thức triết học của ta vào hoàn cảnh: Humanitas muốn thay thế Humanitas để an ủi Humanitas. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:148.4] —Anh là môn đồ yêu quý của tôi, vị caliph của tôi, Quincas Borba hô lên, với một nốt dịu dàng mà đến giờ tôi chưa từng nghe nơi anh. Tôi có thể nói như Muhammed vĩ đại: dù mặt trời và mặt trăng giờ có kéo đến chống tôi, tôi cũng không lùi một bước khỏi ý tưởng của mình. Hãy tin, Brás Cubas thân mến, rằng đây là chân lý vĩnh cửu, có trước các thế giới, còn lại sau mọi thế kỷ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:149.1] Chương CXLVII. Điều dại dột [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:149.2] Tôi lập tức gửi cho báo chí một tin kín đáo, nói rằng vài tuần nữa có lẽ sẽ bắt đầu ra một tờ báo đối lập, do ông Brás Cubas chủ bút. Quincas Borba, người tôi đọc tin cho nghe, cầm bút, và thêm vào sau tên tôi, với tình huynh đệ đúng chất Nhân loại, cụm này: “một trong những thành viên vẻ vang nhất của nghị viện vừa qua.” [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:149.3] Hôm sau Cotrim vào nhà tôi. Anh hơi bối rối, nhưng che giấu, làm ra vẻ bình thản, thậm chí vui vẻ. Anh đã thấy tin trên báo, và cho rằng, với tư cách bạn bè và người nhà, anh phải can tôi khỏi ý định ấy. Đó là một sai lầm, một sai lầm chết người. Anh chỉ ra rằng tôi sắp đặt mình vào một tình thế khó, và phần nào là tự khóa cửa nghị viện. Nội các không những anh thấy xuất sắc, điều tôi có thể không đồng ý, mà chắc chắn còn tồn tại lâu; vậy tôi được gì khi khiến nó ghét mình? Anh biết vài bộ trưởng có cảm tình với tôi; không phải là không thể có một ghế trống, và... Tôi ngắt lời anh ở đó, nói rằng tôi đã suy nghĩ kỹ bước sắp đi, và không thể lùi một ly. Tôi còn đề nghị đọc cương lĩnh cho anh nghe, nhưng anh từ chối quả quyết, nói rằng không muốn dính dáng chút nào vào sự dại dột của tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:149.4] —Đó đúng là một sự dại dột, anh nhắc lại; cậu hãy nghĩ thêm vài ngày, rồi sẽ thấy là dại dột. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:149.5] Sabina cũng nói y như thế, tối đó ở nhà hát. Cô để con gái lại trong lô, như Cotrim, rồi kéo tôi ra hành lang. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:149.6] —Anh Brás, anh sắp làm gì thế? cô hỏi tôi, lo lắng. Anh nghĩ gì mà khiêu khích chính phủ vô cớ, trong khi anh có thể.... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:149.7] Tôi giải thích với cô rằng tôi không muốn đi xin xỏ một chiếc ghế nghị viện; ý tôi là lật đổ nội các, vì thấy nó không hợp với tình thế—và với một công thức triết học nào đó; tôi cam đoan sẽ luôn dùng lời lẽ lịch sự, dù mạnh mẽ. Bạo lực không phải thứ gia vị hợp khẩu vị tôi. Sabina gõ quạt vào đầu ngón tay, lắc đầu, rồi quay lại đề tài, lúc van nài lúc dọa dẫm, thay phiên nhau; tôi bảo không, không, và không. Hết hy vọng, cô ném vào mặt tôi rằng tôi chuộng lời khuyên của người dưng và kẻ đố kỵ hơn lời của cô và chồng cô.—Thì cứ làm theo ý anh, cô kết luận; chúng em đã làm tròn bổn phận. Cô quay lưng và trở về lô. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:150.1] Chương CXLVIII. Bài toán không lời giải [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:150.2] Tôi cho xuất bản tờ báo. Hai mươi bốn giờ sau, trên các báo khác xuất hiện một lời tuyên bố của Cotrim, nói, đại ý, rằng “dù không hoạt động trong đảng nào trong các đảng đang chia xé tổ quốc, anh thấy cần nói rõ rằng anh không có ảnh hưởng cũng không dự phần trực tiếp hay gián tiếp vào tờ báo của người anh vợ, ông Brás Cubas, mà tư tưởng và cách hành xử chính trị anh hoàn toàn không tán thành. Nội các hiện nay (cũng như bất kỳ nội các nào khác gồm những năng lực ngang vậy) với anh có vẻ sinh ra để thúc đẩy hạnh phúc công cộng.” [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:150.3] Tôi không tin nổi mắt mình. Tôi dụi một hai lần, rồi đọc lại lời tuyên bố bất hợp thời, lạ lùng và bí hiểm ấy. Nếu anh chẳng dính gì đến các đảng, thì một chuyện vặt như việc ra một tờ báo liên quan gì đến anh? Không phải mọi công dân thấy một nội các hay hoặc dở đều đăng những lời tuyên bố như thế lên báo, và cũng chẳng ai bị buộc phải đăng. Quả thực, việc Cotrim chen vào chuyện này là một bí ẩn, không kém gì sự công kích cá nhân của anh. Quan hệ giữa chúng tôi cho đến lúc ấy vẫn thẳng thắn và thiện chí; tôi không nhớ có bất đồng nào, bóng mờ nào, gì cả, kể từ sau lần hòa giải. Trái lại, những gì tôi nhớ là những ơn nghĩa thật sự; chẳng hạn, khi làm nghị sĩ, tôi đã xin được cho anh vài hợp đồng cung cấp cho xưởng hải quân, những hợp đồng anh vẫn thực hiện cực kỳ đúng hạn, và vài tuần trước anh còn nói với tôi rằng hết ba năm nữa có thể mang về cho anh hai trăm conto. Vậy mà ký ức về một ơn lớn như thế lại không đủ sức ngăn anh ra công khai làm nhục người anh vợ ư? Động cơ của bản tuyên bố hẳn phải rất mạnh, mới khiến anh vừa phạm sự thô lỗ vừa phạm tội vô ơn; tôi thú nhận đó là một bài toán không lời giải... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:151.1] Chương CXLIX. Lý thuyết về ơn huệ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:151.2] ... Không lời giải đến mức Quincas Borba cũng không tìm ra, dù đã nghiên cứu lâu và thiện chí.—Thôi đi! anh kết luận; không phải bài toán nào cũng đáng năm phút chú ý. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:151.3] Còn lời trách vô ơn, Quincas Borba bác hoàn toàn, không phải vì cho là khó xảy ra, mà vì cho là vô lý, do không phù hợp với kết luận của một triết học Nhân loại đúng đắn: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:151.4] —Anh không thể chối một sự thật, anh nói; là niềm vui của người làm ơn bao giờ cũng lớn hơn niềm vui của người được ơn. Ơn huệ là gì? là một hành vi làm chấm dứt một sự thiếu thốn nào đó của người nhận. Khi hiệu quả cốt yếu đã sinh ra, tức là khi sự thiếu thốn đã hết, cơ thể trở về trạng thái trước, trạng thái thờ ơ. Giả sử anh thắt lưng quần quá chặt; để hết khó chịu, anh nới cúc lưng, thở ra, nếm một khoảnh khắc khoái, cơ thể lại trở về thờ ơ, và anh chẳng nhớ đến những ngón tay đã làm việc ấy. Khi không còn gì kéo dài thì ký ức tan đi là lẽ tự nhiên, bởi nó không phải thứ cây sống trên không, nó cần đất. Hy vọng vào những ân huệ khác, đúng vậy, luôn giữ trong người nhận ký ức về ân huệ đầu; nhưng điều ấy, vốn là một trong những sự thật cao cả nhất mà triết học có thể gặp trên đường, được giải thích bằng ký ức về sự thiếu thốn, hay nói theo công thức khác, bằng sự thiếu thốn kéo dài trong trí nhớ, vang lại nỗi đau đã qua và khuyên ta đề phòng bằng phương thuốc kịp thời. Tôi không nói rằng, ngay cả khi không có hoàn cảnh này, thỉnh thoảng cũng không có chuyện ký ức về ơn huệ còn lại, kèm một tình cảm ít nhiều mãnh liệt; nhưng đó là những dị thường thực sự, chẳng có giá trị gì trong mắt một triết gia. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:151.5] —Nhưng, tôi cãi, nếu chẳng có lý do nào để ký ức về ơn huệ tồn tại nơi người nhận, thì nơi người cho lại càng ít. Tôi muốn anh giải thích điểm này. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:151.6] —Điều bản chất vốn hiển nhiên thì chẳng cần giải thích, Quincas Borba vặn lại; nhưng tôi sẽ nói thêm đôi điều. Sự dai dẳng của ơn huệ trong ký ức người làm ơn được giải thích bằng chính bản chất của ơn huệ và các hệ quả của nó. Trước hết, có cảm giác về một việc tốt, và từ đó suy ra ý thức rằng ta có khả năng làm việc tốt; thứ hai, ta nhận được niềm tin rằng mình trội hơn một sinh vật khác, trội về cảnh ngộ và phương tiện; và đây là một trong những điều dễ chịu chính đáng nhất, theo những ý kiến hay nhất, đối với cơ thể con người. Erasmus, trong Ngợi ca sự điên rồ, có viết vài điều hay, đã từng chú ý đến cái vẻ thỏa thích khi hai con lừa gãi cho nhau. Tôi không bác nhận xét ấy của Erasmus; nhưng tôi xin nói điều ông không nói, rằng nếu một con lừa gãi giỏi hơn con kia thì trong mắt nó hẳn có một dấu hiệu hài lòng đặc biệt. Vì sao một phụ nữ đẹp hay soi gương, nếu không phải vì thấy mình đẹp, và vì điều đó cho cô một ưu thế so với đám phụ nữ kém đẹp hay hoàn toàn xấu? Lương tâm cũng thế; nó soi lại mình luôn, khi thấy mình đẹp. Hối hận chẳng phải gì khác ngoài cái nhăn mặt của một lương tâm thấy mình gớm ghiếc. Đừng quên rằng, vì mọi thứ chỉ là sự tỏa ra giản đơn của Humanitas, nên ơn huệ và hệ quả của nó là những hiện tượng hoàn toàn đáng ngưỡng mộ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:152.1] Chương CL. Tự quay và quay quanh [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:152.2] Mỗi công cuộc, mỗi tình cảm, mỗi độ tuổi đều chứa trọn một chu kỳ của đời người. Số báo đầu tiên của tôi làm tâm hồn tôi tràn ngập một bình minh mênh mông, đội lên đầu tôi vòng lá xanh, trả lại cho tôi sự lanh lợi của tuổi trẻ. Sáu tháng sau điểm giờ tuổi già, và hai tuần sau nữa là giờ của cái chết, một cái chết lặng lẽ như cái chết của bà Plácida. Ngày tờ báo sáng ra đã chết, tôi thở phào như người vừa đi một đường dài về. Vì vậy, nếu tôi nói rằng đời người nuôi từ chính nó những đời khác, ít nhiều phù du, như thân thể nuôi ký sinh trùng của nó, tôi nghĩ mình không nói điều hoàn toàn vô lý. Nhưng để khỏi mạo hiểm với hình ảnh kém rõ và kém hợp ấy, tôi chọn một hình ảnh thiên văn: con người thực hiện quanh bí ẩn lớn một chuyển động kép, tự quay và quay quanh; nó có những ngày của mình, không đều như ngày của sao Mộc, và từ đó hợp thành cái năm dài ngắn khác nhau của nó. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:152.3] Đúng lúc tôi kết thúc chuyển động tự quay của mình thì Lobo Neves cũng kết thúc chuyển động quay quanh của ông. Ông chết khi chân vừa đặt lên bậc thang bộ trưởng. Ít nhất trong vài tuần có tin đồn rằng ông sắp làm bộ trưởng; và vì tin đồn khiến tôi bực bội và ghen tị nhiều, nên không phải là không thể rằng tin ông chết đã để lại trong tôi chút yên lòng, nhẹ nhõm, và một hai phút khoái. Khoái thì quá lời, nhưng là sự thật; tôi thề với các thế kỷ rằng đó là sự thật thuần túy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:152.4] Tôi đi đưa tang. Trong phòng tang tôi thấy Virgília, bên quan tài, đang thổn thức. Khi nàng ngẩng đầu, tôi thấy nàng khóc thật. Khi đám tang chuẩn bị ra, nàng ôm lấy quan tài, quằn quại; người ta đến gỡ nàng ra và đưa vào trong. Tôi nói để các bạn biết những giọt nước mắt ấy là thật. Tôi đến nghĩa trang; và nói cho hết, tôi chẳng muốn nói nhiều; tôi mang một hòn đá trong cổ họng, hay trong lương tâm. Ở nghĩa trang, nhất là khi tôi thả xẻng vôi xuống quan tài, dưới đáy huyệt, tiếng vôi rơi trầm đục làm tôi rùng mình thoáng qua, đúng thế, nhưng khó chịu; rồi buổi chiều có sức nặng và màu chì; nghĩa trang, quần áo đen... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:153.1] Chương CLI. Triết lý của văn bia [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:153.2] Tôi ra ngoài, tránh những nhóm người, và giả vờ đọc các văn bia. Mà tôi vốn thích văn bia; ở những người văn minh, chúng là biểu hiện của thứ ích kỷ thành kính và kín đáo thúc con người giật khỏi cái chết ít nhất một mảnh bóng đã đi qua. Có lẽ từ đó mà có nỗi buồn không nguôi của những ai đưa người chết của mình đến huyệt chung; họ thấy dường như sự thối rữa vô danh cũng sắp với tới chính họ. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:154.1] Chương CLII. Đồng tiền của Vespasianus [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:154.2] Mọi người đã đi cả; chỉ còn xe tôi đợi chủ. Tôi châm một điếu xì gà; rời nghĩa trang. Tôi không thể gạt khỏi mắt cảnh đám tang, cũng không gạt khỏi tai tiếng thổn thức của Virgília. Nhất là tiếng thổn thức ấy, có âm điệu mơ hồ và bí ẩn của một bài toán. Virgília đã phản bội chồng, một cách chân thành; và giờ lại khóc chồng, một cách chân thành. Một sự kết hợp khó, mà suốt đường tôi không làm sao ghép nổi; nhưng đến nhà, khi bước xuống xe, tôi ngờ rằng sự kết hợp ấy khả dĩ, thậm chí dễ dàng. Thiên nhiên dịu dàng! Thuế của nỗi đau cũng như đồng tiền của Vespasianus; không có mùi nguồn gốc, thu từ điều ác cũng như từ điều thiện. Đạo đức có thể trách người đồng lõa của tôi; điều đó chẳng can hệ gì đến người, hỡi người bạn không khoan nhượng, miễn là người đã nhận đúng hẹn những giọt nước mắt của nàng. Thiên nhiên dịu dàng, ba lần dịu dàng! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:155.1] Chương CLIII. Thầy thuốc tâm thần [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:155.2] Tôi bắt đầu thấy mình hóa bi thương; nên thích ngủ hơn. Tôi ngủ, mơ mình là nababo, và tỉnh dậy với ý muốn làm nababo. Đôi khi tôi thích tưởng tượng những tương phản như thế về xứ sở, thân phận và tín ngưỡng. Vài ngày trước tôi đã nghĩ đến giả thuyết một cuộc cách mạng xã hội, tôn giáo và chính trị, đưa tổng giám mục Canterbury xuống làm một viên thu thuế quèn ở Petrópolis, và tôi đã tính toán dài dòng để biết liệu viên thu thuế sẽ xóa sổ vị tổng giám mục không, hay tổng giám mục có đẩy viên thu thuế đi không, hay bao nhiêu phần tổng giám mục có thể nằm trong một viên thu thuế, hay tổng số bao nhiêu viên thu thuế có thể hợp với một tổng giám mục, v.v. Những câu hỏi bề ngoài không lời giải, nhưng thực ra hoàn toàn giải được, một khi chú ý rằng trong một tổng giám mục có thể có hai tổng giám mục,—vị của sắc chỉ và vị kia. Quyết rồi, tôi sẽ làm nababo. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:155.3] Chỉ là một lời đùa; vậy mà tôi cũng kể với Quincas Borba, anh nhìn tôi hơi dè dặt và thương hại, và tử tế đến mức báo cho tôi biết rằng tôi điên. Thoạt đầu tôi cười; nhưng niềm tin cao quý của nhà triết học làm tôi hơi sợ. Phản bác duy nhất cho lời Quincas Borba là tôi không thấy mình điên, nhưng vì người điên thường cũng chẳng có quan niệm nào khác về mình, nên phản bác ấy vô giá trị. Và hãy xem niềm tin phổ biến rằng triết gia là người xa lạ với những điều nhỏ nhặt có cơ sở nào không. Hôm sau Quincas Borba gửi cho tôi một thầy thuốc tâm thần. Tôi biết ông ta, tôi kinh hoàng. Nhưng ông xử sự cực kỳ tế nhị và khéo léo, lúc ra về vui vẻ đến mức khích lệ tôi hỏi liệu ông có thực sự không thấy tôi điên không. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:155.4] —Không, ông cười đáp; ít người có lý trí như ông. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:155.5] —Vậy Quincas Borba nhầm? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:155.6] —Nhầm hẳn. Rồi ông nói thêm:—Ngược lại, nếu ông là bạn của anh ấy... tôi xin ông giải khuây cho anh ấy... để... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:155.7] —Trời đất! Ông nghĩ vậy sao?... Một người tinh thần lớn như thế! một triết gia! [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:155.8] Không sao; điên thì nhà nào cũng có. Hãy tưởng tượng nỗi đau đớn của tôi. Thầy thuốc, thấy lời mình gây ra hiệu quả ấy, nhận ra tôi là bạn của Quincas Borba, bèn lo giảm bớt mức nghiêm trọng của lời cảnh báo. Ông nhận xét rằng có thể chẳng có gì, và còn nói thêm rằng một hạt điên nho nhỏ, chẳng những không hại, còn cho đời một vị cay nào đó. Khi tôi ghê sợ bác bỏ ý kiến này, thầy thuốc cười và nói với tôi một điều lạ lùng, lạ lùng đến mức đáng một chương riêng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:156.1] Chương CLIV. Những con tàu ở Piraeus [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:156.2] —Ông hẳn còn nhớ, thầy thuốc nói với tôi, gã điên nổi tiếng người Athens kia, tưởng mọi con tàu cập cảng Piraeus đều là của mình. Hắn chỉ là một gã nghèo rớt, có lẽ đến cái thùng của Diogenes để ngủ cũng không có; nhưng việc sở hữu những con tàu trong tưởng tượng đáng giá mọi đồng drachma của xứ Hellas. Thế đấy, trong mỗi chúng ta đều có một gã điên của Athens; và ai thề rằng chưa bao giờ trong óc mình sở hữu hai ba chiếc thuyền buồm, ít nhất, thì có thể tin rằng mình đang thề dối. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:156.3] —Ông cũng vậy sao? tôi hỏi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:156.4] —Tôi cũng vậy. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:156.5] —Tôi cũng vậy? [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:156.6] —Ông cũng vậy; và người hầu của ông cũng không kém, nếu người đàn ông đang phủi thảm ở cửa sổ kia là người hầu của ông. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:156.7] Quả thật, đó là một người hầu của tôi đang đập thảm, trong khi chúng tôi nói chuyện ở khu vườn cạnh bên. Thầy thuốc bèn nhận xét rằng anh ta đã mở toang tất cả cửa sổ từ lâu, vén rèm lên, phơi bày càng nhiều càng tốt căn phòng bày biện sang trọng, để người ngoài nhìn thấy, và kết luận:—Người hầu này của ông mắc chứng điên của gã Athens: tin rằng những con tàu là của mình; một giờ ảo tưởng cho anh ta niềm hạnh phúc lớn nhất trần gian. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:157.1] Chương CLV. Một suy nghĩ tử tế [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:157.2] —Nếu thầy thuốc nói đúng, tôi tự nhủ, thì cũng chẳng có nhiều điều đáng thương cho Quincas Borba; chỉ là chuyện nhiều hay ít. Dù vậy, vẫn nên lo cho anh, và tránh để những gã điên từ các miền khác chui vào óc anh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:158.1] Chương CLVI. Kiêu hãnh cũng biết khúm núm [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:158.2] Quincas Borba không đồng ý với thầy thuốc về người hầu của tôi.—Có thể, theo cách nói hình ảnh, anh nói, gán cho người hầu của anh cái điên của gã Athens; nhưng hình ảnh không phải là ý tưởng, cũng không phải quan sát rút từ tự nhiên. Điều người hầu của anh có là một tình cảm cao quý và được luật của Chủ nghĩa Nhân loại điều chỉnh hoàn hảo: lòng kiêu hãnh của thói tôi tớ. Ý anh ta là cho thấy mình không phải kẻ hầu của nhà nào cũng được.—Rồi anh gợi tôi chú ý đến những người xà ích của nhà lớn, ưỡn ngực hơn cả chủ, đến những người hầu khách sạn, mà sự ân cần thay đổi theo thân phận xã hội của khách, v.v. Và anh kết luận rằng tất cả đều là biểu hiện của thứ tình cảm tinh tế và cao quý ấy,—bằng chứng đầy đủ rằng nhiều khi con người, dù đang đánh giày, vẫn cao cả. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:159.1] Chương CLVII. Thời kỳ rực rỡ [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:159.2] —Chính anh mới cao cả, tôi hô, vòng tay ôm cổ anh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:159.3] Quả thật, không thể tin một người sâu sắc đến thế lại có thể đi đến chỗ điên loạn; và đó là điều tôi nói với anh sau cái ôm, kèm lời mách mối nghi của thầy thuốc. Tôi không tả nổi ấn tượng lời mách ấy gây ra cho anh; tôi nhớ anh rùng mình và tái đi rất nhiều. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:159.4] Chính vào dạo ấy tôi hòa giải một lần nữa với Cotrim, mà chẳng bao giờ biết được nguyên nhân của mối bất hòa. Sự hòa giải đến đúng lúc, vì cô độc đè nặng tôi như một nỗi hối hận, và đời với tôi là thứ mệt mỏi tệ nhất, mệt mỏi mà không lao động. Ít lâu sau anh mời tôi gia nhập một Dòng Ba; việc tôi không làm mà không hỏi Quincas Borba: [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:159.5] —Đi nếu anh muốn, anh nói, nhưng chỉ tạm thời. Tôi đang lo gắn vào triết học của tôi một phần giáo điều và nghi lễ. Chủ nghĩa Nhân loại rồi cũng sẽ là một tôn giáo, tôn giáo của tương lai, tôn giáo duy nhất đúng. Kitô giáo hợp với đàn bà và người ăn xin, còn những tôn giáo khác cũng chẳng hơn gì: tất cả đều ngang nhau ở sự tầm thường hay yếu đuối. Thiên đường Kitô là đối thủ xứng tầm với thiên đường Hồi giáo; còn niết bàn của Phật thì chỉ là quan niệm của người bại liệt. Anh sẽ thấy tôn giáo nhân loại là gì. Sự hấp thu cuối cùng, giai đoạn co rút, là sự tái cấu thành bản thể chứ không phải sự tiêu diệt, v.v. Cứ đến nơi người ta gọi; nhưng đừng quên anh là caliph của tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:159.6] Và hãy xem sự khiêm tốn của tôi; tôi gia nhập Dòng Ba của ***, đảm nhiệm vài chức vụ ở đó, và đó là thời kỳ rực rỡ nhất đời tôi. Dù vậy tôi xin im, không nói gì, không kể công lao của tôi, những điều tôi làm cho người nghèo và người bệnh, cũng không kể những phần thưởng tôi nhận được, không gì cả, tuyệt đối không nói gì. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:159.7] Có lẽ kinh tế xã hội sẽ được lợi đôi chút nếu tôi chỉ ra rằng mọi phần thưởng từ bên ngoài đều chẳng đáng bao nhiêu so với phần thưởng chủ quan và tức thời; nhưng làm thế là phá vỡ sự im lặng tôi đã thề giữ về điểm này. Vả lại, các hiện tượng của lương tâm rất khó phân tích; mặt khác, nếu tôi kể một hiện tượng, tôi sẽ phải kể mọi hiện tượng liên quan, và rốt cuộc viết ra cả một chương tâm lý học. Tôi chỉ khẳng định rằng đó là thời kỳ rực rỡ nhất đời tôi. Những cảnh tượng thì buồn; mang sự đơn điệu của bất hạnh, vốn nhàm chán như sự đơn điệu của khoái lạc, và có lẽ còn tệ hơn. Nhưng niềm vui ta mang đến cho tâm hồn người bệnh và người nghèo là một phần thưởng không phải không có giá trị; và đừng bảo tôi đó là phần thưởng tiêu cực, vì chỉ người được giúp mới nhận. Không; tôi nhận nó một cách gián tiếp, mà vẫn lớn, lớn đến mức cho tôi một ý nghĩ tuyệt vời về chính mình. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:160.1] Chương CLVIII. Hai cuộc gặp [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:160.2] Sau vài năm, ba hay bốn, tôi chán công việc ấy và bỏ đi, không phải không để lại một khoản quyên tặng lớn, nhờ đó tôi có quyền được treo chân dung trong phòng thánh. Nhưng tôi không kết chương này mà chưa nói rằng tôi đã thấy ai chết trong bệnh viện của Dòng, đoán xem?... nàng Marcela xinh đẹp; và tôi thấy nàng chết đúng vào ngày mà, khi đến thăm một khu nhà ổ chuột để phát tiền bố thí, tôi gặp... Giờ thì các bạn hẳn không thể đoán nổi... tôi gặp đóa hoa bụi, Eugênia, con gái bà Eusébia và ông Vilaça, vẫn què như lần tôi bỏ cô lại, và còn buồn hơn. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:160.3] Cô, nhận ra tôi, tái mặt, và cúi mắt xuống; nhưng chỉ trong một thoáng. Cô lập tức ngẩng đầu, nhìn tôi với rất nhiều phẩm giá. Tôi hiểu rằng cô sẽ không nhận tiền bố thí từ túi tôi, và chìa tay ra, như với phu nhân một nhà tư bản. Cô cúi chào rồi khép mình trong căn buồng. Tôi không gặp lại cô nữa; chẳng biết gì về đời cô, không biết mẹ cô đã mất chưa, cũng không biết tai họa nào đã đẩy cô đến cảnh khốn cùng như vậy. Tôi chỉ biết cô vẫn què và buồn. Với ấn tượng sâu sắc ấy tôi đến bệnh viện, nơi Marcela đã vào từ hôm trước, và nơi nửa giờ sau tôi thấy nàng tắt thở, xấu xí, gầy guộc, tàn tạ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:161.1] Chương CLIX. Nửa điên [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:161.2] Tôi hiểu mình đã già, và cần một chỗ dựa; nhưng Quincas Borba đã lên Minas Gerais sáu tháng trước, mang theo thứ triết học tốt nhất. Bốn tháng sau anh trở về, và một buổi sáng bước vào nhà tôi, gần như trong tình trạng tôi từng thấy ở Passeio Público. Khác ở chỗ ánh mắt đã khác. Anh đến trong cơn điên. Anh kể rằng, để hoàn thiện Chủ nghĩa Nhân loại, anh đã đốt hết bản thảo và sẽ viết lại từ đầu. Phần giáo điều đã trọn, dù chưa viết ra; đó là tôn giáo thực sự của tương lai. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:161.3] —Anh có thề với Humanitas không? anh hỏi tôi. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:161.4] —Anh biết là có. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:161.5] Giọng tôi khó thoát khỏi lồng ngực; mà tôi cũng chưa khám phá hết sự thật tàn nhẫn. Quincas Borba không chỉ điên, mà còn biết mình điên, và chút ý thức còn sót lại ấy, như ngọn đèn leo lét giữa bóng tối, làm nỗi kinh hoàng của tình cảnh phức tạp thêm nhiều. Anh biết, và không nổi giận với căn bệnh; trái lại, anh bảo tôi đó vẫn là một bằng chứng của Humanitas, đang tự đùa với chính mình. Anh đọc cho tôi nghe những chương dài trong sách, những bài đối xướng, những kinh cầu tinh thần; thậm chí còn tái hiện một điệu múa thiêng anh nghĩ ra cho các nghi lễ của Chủ nghĩa Nhân loại. Cái duyên ảm đạm khi anh nhấc và vung chân thật kỳ ảo lạ lùng. Có lúc anh lại phụng phịu trong một góc, mắt nhìn lên không, đôi mắt thỉnh thoảng lại lóe lên một tia sáng dai dẳng của lý trí, buồn như một giọt lệ... [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:161.6] Anh mất ít lâu sau đó, tại nhà tôi, thề thốt và lặp đi lặp lại rằng nỗi đau là ảo tưởng, và rằng Pangloss, Pangloss bị vu oan, không ngốc như Voltaire tưởng. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:162.1] Chương CLX. Những điều không [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:162.2] Giữa cái chết của Quincas Borba và cái chết của tôi là những biến cố đã kể trong phần đầu sách. Quan trọng nhất là việc phát minh ra cao dán Brás Cubas, đã chết cùng tôi vì căn bệnh tôi mắc phải. Cao dán thần diệu, ngươi hẳn đã cho tôi vị trí đầu tiên giữa loài người, trên cả khoa học và của cải, vì ngươi là cảm hứng chân chính và trực tiếp của trời. Tình cờ đã định ngược lại; và thế là các bạn ở lại đó mãi mãi, mắc chứng nghi bệnh. [machado-memorias-postumas-de-bras-cubas:162.3] Chương cuối này toàn những điều không. Tôi không đạt tiếng tăm của cao dán, không làm bộ trưởng, không làm caliph, không biết đến hôn nhân. Đúng là, bên cạnh những thiếu sót ấy, tôi có may mắn không phải kiếm bánh mì bằng mồ hôi trên mặt. Hơn nữa: tôi không phải chịu cái chết của bà Plácida, cũng không phải chịu chứng nửa điên của Quincas Borba. Cộng điều này với điều kia, ai cũng sẽ tưởng không thiếu cũng không thừa, và do đó tôi ra đi huề với đời. Mà sẽ tưởng sai; vì đến bờ bên kia của bí ẩn này, tôi thấy mình còn một khoản dư nhỏ, đó là điều không cuối cùng của chương những điều không:—Tôi không có con, tôi không truyền lại cho một sinh linh nào di sản của nỗi khốn khổ chúng ta.