Lazarillo de Tormes

Prólogo

Lời mở

Yo por bien tengo que cosas tan señaladas, y por ventura nunca oídas ni vistas, vengan a noticia de muchos y no se entierren en la sepultura del olvido, pues podría ser que alguno que las lea halle algo que le agrade, y a los que no ahondaren tanto los deleite; y a este propósito dice Plinio que no hay libro, por malo que sea, que no tenga alguna cosa buena; mayormente que los gustos no son todos unos, mas lo que uno no come, otro se pierde por ello. Y así vemos cosas tenidas en poco de algunos, que de otros no lo son. Y esto, para ninguna cosa se debría romper ni echar a mal, si muy detestable no fuese, sino que a todos se comunicase, mayormente siendo sin perjuicio y pudiendo sacar della algún fruto; porque si así no fuese, muy pocos escribirían para uno solo, pues no se hace sin trabajo, y quieren, ya que lo pasan, ser recompensados, no con dineros, mas con que vean y lean sus obras, y si hay de qué, se las alaben; y a este propósito dice Tulio: "La honra cría las artes." ¿Quién piensa que el soldado que es primero del escala, tiene más aborrecido el vivir? No, por cierto; mas el deseo de alabanza le hace ponerse en peligro; y así, en las artes y letras es lo mesmo. Predica muy bien el presentado, y es hombre que desea mucho el provecho de las ánimas; mas pregunten a su merced si le pesa cuando le dicen: "¡Oh, qué maravillosamente lo ha hecho vuestra reverencia!" Justó muy ruinmente el señor don Fulano, y dio el sayete de armas al truhán, porque le loaba de haber llevado muy buenas lanzas. ¿Qué hiciera si fuera verdad?

Tôi nghĩ những chuyện đáng chú ý thế này, có khi chưa ai từng nghe từng thấy, thì nên đem ra cho thiên hạ biết, đừng để chôn vùi trong mồ quên lãng. Biết đâu người đọc lại tìm được chút gì vừa ý, còn kẻ không chịu đào sâu thì ít ra cũng được giải khuây. Về điều này Plinius có nói: chẳng có cuốn sách nào dở đến đâu mà không có đôi chỗ hay; nhất là khẩu vị mỗi người mỗi khác, món người này chê, người kia lại mê; thứ kẻ này coi rẻ, kẻ nọ lại quý. Thế nên chuyện này, trừ phi nó đáng ghét quá, thì đừng xé đừng vứt, cứ để ai nấy đều biết, nhất là khi nó vô hại mà còn rút ra được chút ích lợi. Bằng không thì chẳng mấy ai chịu viết chỉ cho một người đọc, vì viết đâu phải không nhọc công; mà đã nhọc thì ai cũng muốn được đền, không phải bằng tiền, mà bằng chuyện thiên hạ xem, thiên hạ đọc, và nếu có chỗ đáng thì khen cho vài lời. Cicero có câu: "Danh dự nuôi nghệ thuật." Ai tưởng người lính leo lên thang thành đầu tiên lại chán sống hơn kẻ khác? Đâu có; chính cái ham được khen đẩy anh ta vào chỗ hiểm. Nghệ thuật, văn chương cũng thế thôi. Cha cử nhân thần học giảng đạo hay lắm, lại hết lòng mong cho các linh hồn được lợi ích; nhưng thử hỏi xem cha có phật lòng không, khi người ta bảo: "Ôi, cha giảng tuyệt diệu làm sao!" Ngài don Fulano nào đó đấu thương dở ẹc, thế mà vẫn tặng chiếc áo chẽn võ sĩ cho gã hề, chỉ vì gã khen ngài gãy được mấy ngọn giáo đẹp. Giá lời khen ấy là thật thì ngài còn làm gì nữa?

Y todo va desta manera: que confesando yo no ser más santo que mis vecinos, desta nonada, que en este grosero estilo escribo, no me pesará que hayan parte y se huelguen con ello todos los que en ella algún gusto hallaren, y vean que vive un hombre con tantas fortunas, peligros y adversidades.

Đại ý là thế này: tôi thú thật mình chẳng thánh thiện hơn hàng xóm; còn với chút chuyện vặt vãnh viết bằng lối văn quê mùa này, ai thấy có gì thú vị thì cứ việc chia phần mà vui, tôi chẳng phiền; và cũng để họ thấy có một người sống giữa bao nhiêu vận rủi, hiểm nguy và nghịch cảnh.

Suplico a vuestra M. reciba el pobre servicio de mano de quien lo hiciera más rico si su poder y deseo se conformaran. Y pues V.M. escribe se le escriba y relate el caso por muy extenso, parecióme no tomalle por el medio, sino por el principio, porque se tenga entera noticia de mi persona, y también porque consideren los que heredaron nobles estados cuán poco se les debe, pues Fortuna fue con ellos parcial, y cuánto más hicieron los que, siéndoles contraria, con fuerza y maña remando, salieron a buen puerto.

Tôi kính xin ngài nhận món quà mọn này từ tay một người sẵn lòng dâng thứ giàu hơn, nếu sức và lòng người ấy khớp nhau. Vì ngài muốn người ta viết cho ngài, kể cho thật tường tận mọi sự, nên tôi nghĩ không nên bắt đầu giữa chừng mà phải từ đầu, để ngài biết rõ con người tôi; cũng để những kẻ thừa hưởng ngôi cao thấy họ chẳng đáng công trạng bao nhiêu, bởi Số phận đã thiên vị họ, còn những người bị Số phận chống lại mà vẫn gắng sức gắng mưu chèo chống tới bến lành thì làm nên nhiều hơn biết bao.

Tratado Primero. Cuenta Lázaro su vida, y cuyo hijo fue

Chương Một. Lázaro kể về đời mình và về việc mình là con ai

Pues sepa V.M. ante todas cosas que a mí llaman Lázaro de Tormes, hijo de Tomé González y de Antona Pérez, naturales de Tejares, aldea de Salamanca. Mi nacimiento fue dentro del río Tormes, por la cual causa tomé el sobrenombre, y fue desta manera. Mi padre, que Dios perdone, tenía cargo de proveer una molienda de una aceña, que está ribera de aquel río, en la cual fue molinero más de quince años; y estando mi madre una noche en la aceña, preñada de mí, tomóle el parto y parióme allí: de manera que con verdad puedo decir nacido en el río. Pues siendo yo niño de ocho años, achacaron a mi padre ciertas sangrías mal hechas en los costales de los que allí a moler venían, por lo que fue preso, y confesó y no negó y padeció persecución por justicia. Espero en Dios que está en la Gloria, pues el Evangelio los llama bienaventurados. En este tiempo se hizo cierta armada contra moros, entre los cuales fue mi padre, que a la sazón estaba desterrado por el desastre ya dicho, con cargo de acemilero de un caballero que allá fue, y con su señor, como leal criado, feneció su vida.

Vậy trước hết, xin ngài biết cho là người ta gọi tôi là Lázaro xứ Tormes, con của Tomé González và Antona Pérez, người làng Tejares, thuộc vùng Salamanca. Tôi sinh ra ngay giữa dòng sông Tormes, nên mới lấy cái tên ấy; chuyện là thế này. Cha tôi, xin Chúa tha tội cho ông, trông coi một cối xay nước bên bờ sông ấy, làm thợ xay ở đó hơn mười lăm năm. Một đêm mẹ tôi đang ở trong cối, mang thai tôi, thì chuyển dạ và đẻ tôi ngay đấy; thành ra tôi nói đúng sự thật được rằng mình sinh ra ở dưới sông. Khi tôi lên tám, người ta buộc cho cha tôi tội rạch trộm bao lúa của khách đến xay. Ông bị bắt, ông nhận chứ không chối, và chịu khổ vì công lý. Tôi tin Chúa đã đón ông lên Thiên đường, vì Phúc Âm gọi những người ấy là có phúc. Lúc đó người ta lập một đoàn viễn chinh đi đánh người Moor. Cha tôi, khi ấy đang bị đày vì chuyện rủi ro nói trên, theo đoàn làm phu coi la cho một vị hiệp sĩ; và cùng chủ, như một người hầu trung thành, ông chấm dứt cuộc đời.

Mi viuda madre, como sin marido y sin abrigo se viese, determinó arrimarse a los buenos por ser uno dellos, y vínose a vivir a la ciudad, y alquiló una casilla, y metióse a guisar de comer a ciertos estudiantes, y lavaba la ropa a ciertos mozos de caballos del Comendador de la Magdalena, de manera que fue frecuentando las caballerizas. Ella y un hombre moreno de aquellos que las bestias curaban, vinieron en conocimiento. Éste algunas veces se venía a nuestra casa, y se iba a la mañana; otras veces de día llegaba a la puerta, en achaque de comprar huevos, y entrábase en casa. Yo al principio de su entrada, pesábame con él y habíale miedo, viendo el color y mal gesto que tenía; mas de que vi que con su venida mejoraba el comer, fuile queriendo bien, porque siempre traía pan, pedazos de carne, y en el invierno leños, a que nos calentábamos. De manera que, continuando con la posada y conversación, mi madre vino a darme un negrito muy bonito, el cual yo brincaba y ayudaba a calentar. Y acuérdome que, estando el negro de mi padre trebejando con el mozuelo, como el niño vía a mi madre y a mí blancos, y a él no, huía dél con miedo para mi madre, y señalando con el dedo decía: "¡Madre, coco!".

Mẹ tôi góa bụa, không chồng không chỗ nương tựa, bèn quyết dựa vào người tốt để mình cũng thành người tốt. Bà lên thành ở, thuê một túp nhà nhỏ, nhận nấu ăn cho mấy cậu học trò, và giặt đồ cho mấy gã chăn ngựa của ngài Comendador ở Magdalena; thế là cứ lui tới chuồng ngựa mãi. Bà quen một người đàn ông da đen, một trong đám chăm súc vật ấy. Có hôm gã tới nhà tôi rồi sáng ra đi; có lúc ban ngày gã ghé cửa, viện cớ mua trứng, rồi bước vào nhà. Lúc đầu, mỗi khi gã vào tôi ghét và sợ gã, vì nhìn cái màu da và bộ mặt dữ tợn. Nhưng thấy từ ngày gã đến bữa ăn khá hơn, tôi dần mến gã, vì gã lúc nào cũng mang bánh mì, mấy miếng thịt, mùa đông thì mang củi cho nhà tôi sưởi. Thế là cứ lui tới chuyện trò, ăn ở mãi, rồi mẹ tôi sinh cho tôi một đứa em da đen rất xinh, tôi bế nó chơi và giúp hơ ấm cho nó. Tôi nhớ có lần ông bố dượng da đen đang đùa với thằng bé; nó thấy mẹ và tôi trắng mà ông thì không, liền sợ, chạy trốn ông về phía mẹ, chỉ ngón tay nói: "Mẹ ơi, ba bị!"

Respondió él riendo: "¡Hideputa!"

Gã cười đáp: "Đồ con điếm!"

Yo, aunque bien mochacho, noté aquella palabra de mi hermanico, y dije entre mí:

Tôi, dù còn bé, vẫn ghi nhận lời ấy của em trai, và tự nhủ:

"¡Cuántos debe de haber en el mundo que huyen de otros porque no se ven a sí mesmos!"

"Trên đời chắc có bao nhiêu kẻ chạy trốn người khác vì không thấy chính mình!"

Quiso nuestra fortuna que la conversación del Zaide, que así se llamaba, llegó a oídos del mayordomo, y hecha pesquisa, hallóse que la mitad por medio de la cebada, que para las bestias le daban, hurtaba, y salvados, leña, almohazas, mandiles, y las mantas y sábanas de los caballos hacía perdidas, y cuando otra cosa no tenía, las bestias desherraba, y con todo esto acudía a mi madre para criar a mi hermanico. No nos maravillemos de un clérigo ni fraile, porque el uno hurta de los pobres y el otro de casa para sus devotas y para ayuda de otro tanto, cuando a un pobre esclavo el amor le animaba a esto. Y probósele cuanto digo y aun más, porque a mí con amenazas me preguntaban, y como niño respondía, y descubría cuanto sabía con miedo, hasta ciertas herraduras que pormandado de mi madre a un herrero vendí. Al triste de mi padrastro azotaron y pringaron, y a mi madre pusieron pena por justicia, sobre el acostumbrado centenario, que en casa del sobredicho Comendador no entrase, ni al lastimado Zaide en la suya acogiese.

Số tôi xui khiến thế nào mà chuyện lui tới của Zaide, tên gã là thế, đến tai quản gia. Người ta điều tra thì thấy gã ăn bớt đến một nửa số lúa mạch cấp cho ngựa, lại làm mất cám, củi, lược chải ngựa, khăn phủ lưng ngựa, cả chăn lẫn khăn trải của lũ ngựa; hết thứ khác để lấy thì gã tháo móng sắt của chúng, vậy mà vẫn đem về nuôi em tôi. Chớ lấy làm lạ về một thầy tu hay một vị linh mục, vì kẻ này ăn cắp của người nghèo, kẻ kia ăn cắp của nhà để cho các bà đạo hạnh của mình và cho mấy việc tương tự, khi một tên nô lệ nghèo khổ cũng bị tình yêu thúc làm thế. Người ta chứng minh được hết những gì tôi vừa kể, và hơn thế nữa, vì họ hăm dọa mà hỏi tôi; tôi còn con nít, sợ quá nên khai hết những gì mình biết, cho đến mấy cái móng ngựa mẹ tôi sai tôi đem bán cho một thợ rèn. Ông bố dượng tội nghiệp của tôi bị đánh roi và bị dội mỡ nóng; còn mẹ tôi bị phạt theo luật, ngoài trăm roi theo lệ, là không được bước vào nhà ngài Comendador nói trên, và không được chứa Zaide khốn khổ trong nhà mình.

Por no echar la soga tras el caldero, la triste se esforzó y cumplió la sentencia; y por evitar peligro y quitarse de malas lenguas, se fue a servir a los que al presente vivían en el mesón de la Solana; y allí, padeciendo mil importunidades, se acabó de criar mi hermanico hasta que supo andar, y a mí hasta ser buen mozuelo, que iba a los huéspedes por vino y candelas y por lo demás que me mandaban.

Để khỏi mất cả chì lẫn chài, người đàn bà khổ sở ấy cố gượng và chịu án. Để tránh nguy hiểm và thoát miệng thế gian, bà đi giúp việc cho những người đang trọ ở quán La Solana. Ở đó, chịu cả nghìn điều phiền hà, bà nuôi em tôi cho đến khi nó biết đi, và nuôi tôi thành một cậu bé khá lớn, chạy đi mua rượu, mua nến cho khách trọ và làm những việc khác họ sai.

En este tiempo vino a posar al mesón un ciego, el cual, pareciéndole que yo sería para adestralle, me pidió a mi madre, y ella me encomendó a él, diciéndole como era hijo de un buen hombre, el cual por ensalzar la fe había muerto en la de los Gelves, y que ella confiaba en Dios no saldría peor hombre que mi padre, y que le rogaba me tratase bien y mirase por mí, pues era huérfano. Él le respondió que así lo haría, y que me recibía no por mozo sino por hijo. Y así le comencé a servir y adestrar a mi nuevo y viejo amo.

Hồi ấy có một gã mù đến trọ ở quán, thấy tôi hợp để dắt đường nên xin mẹ tôi cho tôi. Mẹ giao tôi cho gã, bảo tôi là con một người tử tế, đã chết vì đề cao đức tin trong trận Gelves; bà tin ở Chúa rằng tôi sẽ không thành người tệ hơn cha, và xin gã đối xử tốt, trông nom tôi, vì tôi mồ côi. Gã đáp sẽ làm vậy, và nhận tôi không phải làm đầy tớ mà làm con. Thế là tôi bắt đầu hầu hạ và dắt đường cho ông chủ mới mà già của mình.

Como estuvimos en Salamanca algunos días, pareciéndole a mi amo que no era la ganancia a su contento, determinó irse de allí; y cuando nos hubimos de partir, yo fui a ver a mi madre, y ambos llorando, me dio su bendición y dijo:

Chúng tôi ở Salamanca được vài ngày thì chủ tôi thấy chỗ ấy kiếm chẳng vừa lòng, bèn quyết đi nơi khác. Đến lúc phải lên đường, tôi đi chào mẹ; hai mẹ con cùng khóc, bà ban phúc cho tôi và nói:

"Hijo, ya sé que no te veré más. Procura ser bueno, y Dios te guíe. Criado te he y con buen amo te he puesto. Válete por ti."

"Con ơi, mẹ biết sẽ không gặp lại con nữa. Cố mà ăn ở cho tử tế, và xin Chúa dẫn đường cho con. Mẹ đã nuôi con lớn và gửi con cho một ông chủ tốt. Tự lo lấy thân nhé."

Y así me fui para mi amo, que esperándome estaba. Salimos de Salamanca, y llegando a la puente, está a la entrada della un animal de piedra, que casi tiene forma de toro, y el ciego mandóme que llegase cerca del animal, y allí puesto, me dijo:

Thế rồi tôi quay về chỗ chủ đang đợi. Chúng tôi rời Salamanca, và đến cây cầu, ở đầu cầu có một con vật bằng đá, hình gần giống con bò đực. Gã mù bảo tôi lại gần nó, và khi tôi đã đứng đó, gã nói:

"Lázaro, llega el oído a este toro, y oirás gran ruido dentro dél."

"Lázaro, áp tai vào con bò này, mày sẽ nghe tiếng ầm ầm lớn bên trong."

Yo simplemente llegué, creyendo ser ansí; y como sintió que tenía la cabeza par de la piedra, afirmó recio la mano y diome una gran calabazada en el diablo del toro, que más de tres días me duró el dolor de la cornada, y díjome:

Tôi ngây thơ lại gần, tin là thật. Gã thấy đầu tôi đã kề sát đá thì vung mạnh tay, đập đầu tôi vào con bò quỷ ấy một cú, đau đến nỗi hơn ba ngày sau tôi vẫn còn nhức vì cú húc. Rồi gã bảo:

"Necio, aprende que el mozo del ciego un punto ha de saber más que el diablo", y rió mucho la burla.

"Đồ ngu, học lấy đi: thằng dắt người mù phải khôn hơn quỷ một chút." Và gã cười rộ vì trò đùa.

Parecióme que en aquel instante desperté de la simpleza en que como niño dormido estaba. Dije entre mí:

Ngay lúc ấy tôi thấy mình tỉnh dậy khỏi cơn ngờ nghệch mà tôi, như đứa trẻ ngủ say, đã chìm trong đó bấy lâu. Tôi tự nhủ:

"Verdad dice éste, que me cumple avivar el ojo y avisar, pues solo soy, y pensar cómo me sepa valer."

"Lão này nói đúng, ta phải mở to mắt, tỉnh táo lên, vì ta chỉ có một mình, phải nghĩ cách tự lo thân."

Comenzamos nuestro camino, y en muy pocos días me mostró jerigonza, y como me viese de buen ingenio, holgábase mucho, y decía:

Chúng tôi lên đường, và chỉ vài ngày gã đã dạy tôi tiếng lóng. Thấy tôi lanh trí, gã khoái lắm, và nói:

"Yo oro ni plata no te lo puedo dar, mas avisos para vivir muchos te mostraré."

"Vàng bạc thì ta không cho mày được, nhưng cách sống thì ta chỉ cho mày khối."

Y fue ansí, que después de Dios éste me dio la vida, y siendo ciego me alumbró y adestró en la carrera de vivir. Huelgo de contar a V.M. estas niñerías para mostrar cuánta virtud sea saber los hombres subir siendo bajos, y dejarse bajar siendo altos cuánto vicio.

Quả đúng thế: sau Chúa thì lão đã cho tôi sự sống, và dù mù, lão đã soi sáng, dắt tôi vào con đường mưu sinh. Tôi vui lòng kể ngài nghe những chuyện vặt này để cho thấy người thấp hèn mà biết vươn lên thì là đức lớn, còn người cao sang mà để mình tụt xuống thì là tội lớn biết bao.

Pues tornando al bueno de mi ciego y contando sus cosas, V.M. sepa que desde que Dios crió el mundo, ninguno formó más astuto ni sagaz. En su oficio era un águila; ciento y tantas oraciones sabía de coro: un tono bajo, reposado y muy sonable que hacía resonar la iglesia donde rezaba, un rostro humilde y devoto que con muy buen continente ponía cuando rezaba, sin hacer gestos ni visajes con boca ni ojos, como otros suelen hacer. Allende desto, tenía otras mil formas y maneras para sacar el dinero. Decía saber oraciones para muchos y diversos efectos: para mujeres que no parían, para las que estaban de parto, para las que eran malcasadas, que sus maridos las quisiesen bien; echaba pronósticos a las preñadas, si traía hijo o hija. Pues en caso de medicina, decía que Galeno no supo la mitad que él para muela, desmayos, males de madre. Finalmente, nadie le decía padecer alguna pasión, que luego no le decía: "Haced esto, hareís estotro, cosed tal yerba, tomad tal raíz." Con esto andábase todo el mundo tras él, especialmente mujeres, que cuanto les decían creían. Destas sacaba él grandes provechos con las artes que digo, y ganaba más en un mes que cien ciegos en un año.

Vậy quay lại với gã mù đáng mến của tôi mà kể chuyện lão. Xin ngài biết rằng từ khi Chúa dựng nên thế gian, chưa từng tạo ra ai xảo quyệt và tinh ranh hơn. Trong nghề lão là con đại bàng: thuộc lòng hơn trăm bài kinh; giọng trầm, thong thả, vang vang, khiến cả nhà thờ nơi lão đọc kinh dội lên; nét mặt khiêm nhường sùng đạo, phong thái rất đoan trang lúc cầu nguyện, không nháy mắt méo miệng như những người khác hay làm. Ngoài ra lão còn cả nghìn cách khác để moi tiền. Lão bảo mình biết kinh cho nhiều việc nhiều mục đích: cho đàn bà hiếm muộn, cho đàn bà sắp sinh, cho đàn bà lấy chồng không hạnh phúc để chồng thương họ; lão còn đoán cho các bà có bầu xem sinh trai hay gái. Còn về y thuật, lão bảo Galen chẳng biết nổi một nửa của lão về chuyện đau răng, ngất xỉu, bệnh đàn bà. Tóm lại, hễ ai kể với lão mình mắc bệnh gì là lão bảo ngay: "Làm thế này, làm thế kia, nấu thứ cỏ này, uống thứ rễ nọ." Nhờ vậy cả thiên hạ chạy theo lão, nhất là đàn bà, nói gì họ cũng tin. Từ họ lão thu lợi lớn bằng những mánh tôi vừa kể, và một tháng kiếm nhiều hơn trăm gã mù kiếm cả năm.

Mas también quiero que sepa vuestra merced que, con todo lo que adquiría, jamás tan avariento ni mezquino hombre no vi, tanto que me mataba a mí de hambre, y así no me demediaba de lo necesario. Digo verdad: si con mi sotileza y buenas mañas no me supiera remediar, muchas veces me finara de hambre; mas con todo su saber y aviso le contaminaba de tal suerte que siempre, o las más veces, me cabía lo más y mejor. Para esto le hacía burlas endiabladas, de las cuales contaré algunas, aunque no todas a mi salvo.

Nhưng tôi cũng muốn ngài biết rằng, dù kiếm được bao nhiêu, tôi chưa từng thấy ai keo kiệt bủn xỉn bằng lão, đến mức bỏ đói tôi đến chết, chẳng chia nổi cho tôi một nửa những thứ cần thiết. Tôi nói thật: nếu không biết xoay xở bằng mưu mẹo và tài khéo thì nhiều lần tôi đã chết đói. Nhưng mặc lão khôn ngoan đề phòng, tôi chơi lão một vố, đến nỗi lúc nào cũng vậy, hoặc phần lớn các lần, phần nhiều hơn và ngon hơn đều về tay tôi. Vì thế tôi bày cho lão những trò đùa quỷ quái; tôi sẽ kể vài trò, dù không phải trò nào tôi cũng thoát êm.

Él traía el pan y todas las otras cosas en un fardel de lienzo que por la boca se cerraba con una argolla de hierro y su candado y su llave, y al meter de todas las cosas y sacallas, era con tan gran vigilancia y tanto por contadero, que no bastaba hombre en todo el mundo hacerle menos una migaja; mas yo tomaba aquella laceria que él me daba, la cual en menos de dos bocados era despachada. Después que cerraba el candado y se descuidaba pensando que yo estaba entendiendo en otras cosas, por un poco de costura, que muchas veces del un lado del fardel descosía y tornaba a coser, sangraba el avariento fardel, sacando no por tasa pan, mas buenos pedazos, torreznos y longaniza; y ansí buscaba conveniente tiempo para rehacer, no la chaza, sino la endiablada falta que el mal ciego me faltaba. Todo lo que podía sisar y hurtar, traía en medias blancas; y cuando le mandaban rezar y le daban blancas, como él carecía de vista, no había el que se la daba amagado con ella, cuando yo la tenía lanzada en la boca y la media aparejada, que por presto que él echaba la mano, ya iba de mi cambio aniquilada en la mitad del justo precio. Quejábaseme el mal ciego, porque al tiento luego conocía y sentía que no era blanca entera, y decía:

Lão đựng bánh mì và mọi thứ khác trong một cái túi vải, miệng túi đóng bằng một khoen sắt có ổ khóa và chìa. Lúc bỏ đồ vào, lấy đồ ra, lão canh chừng cẩn mật, đếm từng thứ, đến nỗi cả thế gian chẳng ai làm hụt nổi của lão một mẩu vụn. Còn tôi, tôi lấy cái phần khốn khổ lão cho, chưa đầy hai miếng là hết. Sau khi lão khóa lại và lơ là, tưởng tôi đang bận chuyện khác, thì ở một bên túi tôi vẫn thường tháo chỉ rồi khâu lại một đường may nhỏ; tôi trích máu cái túi keo kiệt ấy, lấy ra không phải mẩu bánh theo khẩu phần mà là những miếng ngon, thịt ba chỉ rán, xúc xích. Thế là tôi tìm lúc thuận tiện để bù cho cái phần quỷ quái lão gã mù khốn kiếp bắt tôi thiếu. Mọi thứ xoáy được, tôi đổi ra những đồng nửa blanca. Khi người ta bảo lão đọc kinh rồi đưa tiền lẻ, vì lão không thấy, nên người đưa chưa kịp đưa ra thì tôi đã ném đồng tiền vào miệng, đồng nửa blanca đã sẵn đó; lão có chộp tay nhanh đến đâu thì đồng của người ta cũng đã bị tôi đổi mất một nửa giá trị. Gã mù khốn kiếp càu nhàu với tôi, vì sờ một cái là biết ngay không phải đồng blanca trọn vẹn, và lão nói:

"¿Qué diablo es esto, que después que conmigo estás no me dan sino medias blancas, y de antes una blanca y un maravedí hartas veces me pagaban? En ti debe estar esta desdicha."

"Quỷ quái gì thế này? Từ khi mày ở với ta thì họ toàn cho nửa blanca, mà trước đây nhiều lần họ trả ta cả blanca lẫn maravedí. Cái xui này chắc ở mày."

También él abreviaba el rezar y la mitad de la oración no acababa, porque me tenía mandado que en yéndose el que la mandaba rezar, le tirase por el cabo del capuz. Yo así lo hacía. Luego él tornaba a dar voces, diciendo: "¿Mandan rezar tal y tal oración?", como suelen decir.

Lão cũng đọc kinh cho ngắn bớt, chưa hết nửa bài, vì lão dặn tôi hễ người thuê đọc đi khỏi thì giật vạt áo choàng của lão. Tôi làm đúng thế. Rồi lão lại cất tiếng hỏi to: "Có ai thuê đọc kinh nọ kinh kia không?", như người ta vẫn rao.

Usaba poner cabe sí un jarrillo de vino cuando comíamos, y yo muy de presto le asía y daba un par de besos callados y tornábale a su lugar. Mas turóme poco, que en los tragos conocía la falta, y por reservar su vino a salvo nunca después desamparaba el jarro, antes lo tenía por el asa asido; mas no había piedra imán que así trajese a sí como yo con una paja larga de centeno, que para aquel menester tenía hecha, la cual metiéndola en la boca del jarro, chupando el vino lo dejaba a buenas noches. Mas como fuese el traidor tan astuto, pienso que me sintió, y dende en adelante mudó propósito, y asentaba su jarro entre las piernas, y atapábale con la mano, y ansí bebía seguro. Yo, como estaba hecho al vino, moría por él, y viendo que aquel remedio de la paja no me aprovechaba ni valía, acordé en el suelo del jarro hacerle una fuentecilla y agujero sotil, y delicadamente con una muy delgada tortilla de cera taparlo, y al tiempo de comer, fingiendo haber frío, entrábame entre las piernas del triste ciego a calentarme en la pobrecilla lumbre que teníamos, y al calor della luego derretida la cera, por ser muy poca, comenzaba la fuentecilla a destillarme en la boca, la cual yo de tal manera ponía que maldita la gota se perdía. Cuando el pobreto iba a beber, no hallaba nada: espantábase, maldecía, daba al diablo el jarro y el vino, no sabiendo qué podía ser.

Lúc ăn lão hay đặt bên mình một cái bình nhỏ đựng rượu, tôi rất nhanh chộp lấy, hôn lén vài cái rồi đặt lại chỗ cũ. Nhưng được chẳng bao lâu, vì qua các ngụm lão nhận ra thiếu ngay. Để giữ rượu cho an toàn, từ đó lão không rời cái bình mà cầm chặt bằng quai. Nhưng chẳng có đá nam châm nào hút được như tôi hút với cái ống rơm lúa mạch đen dài tôi làm sẵn cho việc ấy: nhét vào miệng bình, hút rượu cho nó chúc ngủ ngon. Nhưng gã phản bội ấy tinh quá; chắc lão cảm thấy, nên từ đó đổi cách, đặt bình giữa hai chân, lấy tay bịt miệng, và uống yên tâm. Tôi đã quen rượu, thèm chết đi được. Thấy cách ống rơm chẳng ăn thua, tôi nghĩ ra đục dưới đáy bình một cái suối con, một lỗ nhỏ xíu, rồi khéo léo bịt bằng một miếng sáp mỏng dính. Đến lúc ăn, giả vờ lạnh, tôi chui vào giữa hai chân gã mù tội nghiệp để sưởi bên bếp lửa nghèo nàn của chúng tôi; hơi nóng làm sáp chảy ngay, vì nó rất ít, và cái lỗ nhỏ bắt đầu nhỏ giọt vào miệng tôi, tôi ngửa ra sao cho chẳng uổng một giọt. Khi lão đáng thương đến uống thì chẳng thấy gì. Lão ngạc nhiên, chửi rủa, đem bình và rượu giao cho quỷ, không hiểu chuyện gì.

"No diréis, tío, que os lo bebo yo -decía-, pues no le quitáis de la mano."

"Bác không bảo được là con uống đâu - tôi nói - vì bác có buông tay ra đâu."

Tantas vueltas y tiento dio al jarro, que halló la fuente y cayó en la burla; mas así lo disimuló como si no lo hubiera sentido, y luego otro día, teniendo yo rezumando mi jarro como solía, no pensando en el daño que me estaba aparejado ni que el mal ciego me sentía, sentéme como solía, estando recibiendo aquellos dulces tragos, mi cara puesta hacia el cielo, un poco cerrados los ojos por mejor gustar el sabroso licor, sintió el desesperado ciego que agora tenía tiempo de tomar de mí venganza y con toda su fuerza, alzando con dos manos aquel dulce y amargo jarro, le dejó caer sobre mi boca, ayudándose, como digo, con todo su poder, de manera que el pobre Lázaro, que de nada desto se guardaba, antes, como otras veces, estaba descuidado y gozoso, verdaderamente me pareció que el cielo, con todo lo que en él hay, me había caído encima. Fué tal el golpecillo, que me desatinó y sacó de sentido, y el jarrazo tan grande, que los pedazos dél se me metieron por la cara, rompiéndomela por muchas partes, y me quebró los dientes, sin los cuales hasta hoy día me quedé.

Lão xoay đi xoay lại, sờ soạng cái bình đến mức tìm ra cái lỗ và hiểu ra trò đùa; nhưng lão làm như không thấy gì. Hôm sau tôi lại cho bình rỉ như thường lệ, chẳng nghĩ đến tai họa đang chờ, cũng không ngờ gã mù khốn kiếp đã biết. Tôi ngồi như mọi khi, đang nhận những ngụm ngọt ngào, mặt ngửa lên trời, mắt hơi nhắm để thưởng thức hơn thứ rượu ngon. Gã mù điên tiết thấy giờ này mới là lúc trả thù tôi: lão dùng hết sức, hai tay nâng cái bình ngọt mà đắng ấy, buông xuống thẳng miệng tôi, dồn cả sức mạnh như tôi nói. Lázaro tội nghiệp chẳng đề phòng gì, trái lại, như những lần khác, đang vô tư sung sướng, thật sự thấy cả bầu trời với mọi thứ trên đó đổ sập lên đầu. Cú gõ nhẹ nhàng ấy làm tôi choáng váng mất tri giác, và cú bình mạnh đến nỗi mảnh vỡ cắm vào mặt tôi, rách nhiều chỗ, gãy cả răng; đến hôm nay tôi vẫn mất những cái răng ấy.

Desde aquella hora quise mal al mal ciego, y aunque me quería y regalaba y me curaba, bien vi que se había holgado del cruel castigo. Lavóme con vino las roturas que con los pedazos del jarro me había hecho, y sonriéndose decía: "¿Qué te parece, Lázaro? Lo que te enfermó te sana y da salud", y otros donaires que a mi

Từ giờ đó tôi ghét gã mù khốn kiếp. Dù lão thương tôi, nuông chiều tôi, chữa vết thương cho tôi, tôi vẫn biết rõ lão khoái cái hình phạt tàn nhẫn ấy. Lão lấy rượu rửa những vết rách do mảnh bình, vừa cười vừa nói: "Mày thấy sao, Lázaro? Cái làm mày đau lại chữa mày và cho mày khỏe," cùng những câu đùa khác mà với tôi

gusto no lo eran.

chẳng buồn cười chút nào.

Ya que estuve medio bueno de mi negra trepa y cardenales, considerando que a pocos golpes tales el cruel ciego ahorraría de mí, quise yo ahorrar dél; mas no lo hice tan presto por hacello más a mi salvo y provecho. Y aunque yo quisiera asentar mi corazón y perdonalle el jarrazo, no daba lugar el maltratamiento que el mal ciego dende allí adelante me hacía, que sin causa ni razón me hería, dándome coxcorrones y repelándome. Y si alguno le decía por qué me trataba tan mal, luego contaba el cuento del jarro, diciendo:

Khi đã khá lên đôi chút sau trận đòn đen đủi và những vết bầm tím, tôi nghĩ rằng đòn thế này vài lần nữa thì lão mù ác sẽ tiễn tôi đi mất, nên muốn tiễn lão trước. Nhưng tôi không làm vội, để làm cho an toàn và có lợi hơn. Dù tôi muốn dằn lòng tha cho cú bình, sự hành hạ mà gã mù khốn kiếp giáng lên tôi từ đó không cho phép: lão đánh tôi chẳng cần lý do, cốc đầu, giật tóc tôi. Ai hỏi vì sao lão đối xử với tôi tệ thế, lão lập tức kể chuyện cái bình, nói:

"¿Pensaréis que este mi mozo es algún inocente? Pues oíd si el demonio ensayara otra tal hazaña."

"Các ngài nghĩ thằng nhóc này là đứa ngây thơ à? Vậy nghe xem quỷ sứ có làm nổi trò nào như thế không."

Santiguándose los que lo oían, decían: "¡Mirá, quién pensara de un muchacho tan pequeño tal ruindad!", y reían mucho el artificio, y decíanle: "Castigaldo, castigaldo, que de Dios lo habréis."

Người nghe làm dấu thánh giá, nói: "Trời ơi, ai ngờ một đứa bé thế mà gian xảo thế!", cười lớn trò láu cá ấy, rồi bảo lão: "Phạt nó đi, phạt nó đi, Chúa sẽ ban phúc cho bác."

Y él con aquello nunca otra cosa hacía. Y en esto yo siempre le llevaba por los peores caminos, y adrede, por le hacer mal y daño: si había piedras, por ellas, si lodo, por lo más alto; que aunque yo no iba por lo más enjuto, holgábame a mí de quebrar un ojo por quebrar dos al que ninguno tenía. Con esto siempre con el cabo alto del tiento me atentaba el colodrillo, el cual siempre traía lleno de tolondrones y pelado de sus manos; y aunque yo juraba no lo hacer con malicia, sino por no hallar mejor camino, no me aprovechaba ni me creía más: tal era el sentido y el grandísimo entendimiento del traidor.

Còn lão thì cứ thế, chẳng làm gì khác ngoài đánh tôi. Còn tôi luôn dắt lão đi những đường tệ nhất, và cố ý, để hại lão: có đá thì đi qua đá, có bùn thì lội chỗ sâu nhất. Dù chính tôi cũng chẳng đi chỗ nào ráo hơn, tôi vẫn khoái đập một mắt mình để đập hai mắt kẻ chẳng có mắt nào. Vì thế lão luôn lấy đầu trên cây gậy dò đường gõ vào gáy tôi, chỗ ấy lúc nào cũng đầy u cục và trụi tóc vì tay lão. Tôi có thề là không cố ý, chỉ vì không tìm được đường nào tốt hơn, cũng vô ích; lão chẳng tin tôi hơn: gã phản bội ấy tinh khôn sắc sảo đến thế.

Y porque vea V.M. a cuánto se estendía el ingenio deste astuto ciego, contaré un caso de muchos que con él me acaecieron, en el cual me parece dio bien a entender su gran astucia. Cuando salimos de Salamanca, su motivo fue venir a tierra de Toledo, porque decía ser la gente más rica, aunque no muy limosnera. Arrimábase a este refrán: "Más da el duro que el desnudo." Y venimos a este camino por los mejores lugares. Donde hallaba buena acogida y ganancia, deteníamonos; donde no, a tercero día hacíamos Sant Juan.

Để ngài thấy trí khôn của gã mù xảo quyệt này đi xa đến đâu, tôi sẽ kể một chuyện trong nhiều chuyện đã xảy ra với tôi bên lão, trong đó tôi thấy lão tỏ rõ mưu mô lớn. Khi rời Salamanca, lão định đến vùng Toledo, vì lão nói dân ở đó giàu hơn, dù không rộng tay bố thí lắm. Lão dựa vào câu ngạn ngữ: "Kẻ keo kiệt mà có của vẫn cho nhiều hơn kẻ nghèo rớt." Thế là chúng tôi đi đường ấy, qua những làng khá nhất. Nơi nào được đón tiếp và kiếm được thì ở lại; nơi nào không thì đến ngày thứ ba là chuồn.

Acaeció que llegando a un lugar que llaman Almorox, al tiempo que cogían las uvas, un vendimiador le dio un racimo dellas en limosna, y como suelen ir los cestos maltratados y también porque la uva en aquel tiempo está muy madura, desgranábasele el racimo en la mano; para echarlo en el fardel tornábase mosto, y lo que a él se llegaba. Acordó de hacer un banquete, ansí por no lo poder llevar como por contentarme, que aquel día me había dado muchos rodillazos y golpes. Sentámonos en un valladar y dijo:

Chuyện xảy ra khi chúng tôi tới một làng tên Almorox, đúng mùa hái nho. Một người hái nho cho lão một chùm làm của bố thí; giỏ thường bị dập, nho mùa ấy lại rất chín, nên chùm nho rụng hạt trong tay lão, bỏ vào túi thì thành nước, thứ gì chạm vào cũng dính. Lão quyết định mở tiệc, một phần vì không mang theo được, một phần để làm tôi vui, vì hôm ấy lão đã thụi đầu gối và đánh tôi nhiều. Chúng tôi ngồi xuống bờ rào và lão nói:

"Agora quiero yo usar contigo de una liberalidad, y es que ambos comamos este racimo de uvas, y que hayas dél tanta parte como yo. Partillo hemos desta manera:

"Bây giờ ta muốn rộng rãi với mày một chút: hai ta cùng ăn chùm nho này, mày được phần bằng ta. Chia thế này:

tú picarás una vez y yo otra; con tal que me prometas no tomar cada vez más de una uva, yo haré lo mesmo hasta que lo acabemos, y desta suerte no habrá engaño."

mày nhặt một lần, ta nhặt một lần; với điều kiện mày hứa mỗi lần chỉ lấy một quả, ta cũng làm y vậy cho đến hết, thế là không có lừa lọc."

Hecho ansí el concierto, comenzamos; mas luego al segundo lance; el traidor mudó de propósito y comenzó a tomar de dos en dos, considerando que yo debría hacer lo mismo. Como vi que él quebraba la postura, no me contenté ir a la par con él, mas aun pasaba adelante: dos a dos, y tres a tres, y como podía las comía. Acabado el racimo, estuvo un poco con el escobajo en la mano y meneando la cabeza dijo:

Thỏa thuận xong, chúng tôi bắt đầu. Nhưng ngay lượt thứ hai, gã phản bội đổi ý, lấy hai quả một lần, nghĩ rằng tôi sẽ làm y vậy. Thấy lão phá giao ước, tôi không chịu đi ngang với lão mà còn vượt lên: hai quả một, rồi ba quả một, ăn sao được thì ăn. Hết chùm nho, lão đứng một lúc cầm cái cuống, lắc đầu và nói:

"Lázaro, engañado me has: juraré yo a Dios que has tú comido las uvas tres a tres."

"Lázaro, mày lừa ta: ta thề có Chúa là mày đã ăn nho ba quả một."

"No comí -dije yo- mas ¿por qué sospecháis eso?"

"Con không ăn - tôi nói - mà sao bác nghi thế?"

Respondió el sagacísimo ciego:

Gã mù tinh quái nhất đáp:

"¿Sabes en qué veo que las comiste tres a tres? En que comía yo dos a dos y callabas."{, a lo cual yo no respondí. Yendo que íbamos ansí por debajo de unos soportales en Escalona, adonde a la sazón estábamos en casa de un zapatero, había muchas sogas y otras cosas que de esparto se hacen, y parte dellas dieron a mi amo en la cabeza; el cual, alzando la mano, tocó en ellas, y viendo lo que era díjome:

"Mày biết sao ta nhận ra mày ăn ba quả một không? Vì ta ăn hai quả một mà mày im." Tôi không đáp. Chúng tôi cứ đi như thế dưới những mái hiên ở Escalona, nơi lúc ấy chúng tôi đang ở nhà một người thợ giày; ở đó có nhiều dây thừng và đồ đan bằng cỏ sợi, một phần quệt vào đầu chủ tôi. Lão giơ tay sờ, biết đó là gì, bèn nói với tôi:

"Anda presto, mochacho; salgamos de entre tan mal manjar, que ahoga sin comerlo."

"Đi mau lên, nhóc; ra khỏi chỗ thức ăn xấu này đi, nó làm nghẹt thở dù chẳng ăn."

Yo, que bien descuidado iba de aquello, miré lo que era, y como no vi sino sogas y cinchas, que no era cosa de comer, díjele:

Tôi chẳng để ý gì đến chuyện đó, nhìn xem là gì thì chỉ thấy dây thừng với đai, chẳng phải thứ ăn được, bèn nói:

"Tío, ¿por qué decís eso?"

"Bác ơi, sao bác nói thế?"

Respondióme:

Lão đáp tôi:

"Calla, sobrino; según las mañas que llevas, lo sabrás y verás como digo verdad."

"Im đi, nhóc; với những mánh mày có, rồi mày sẽ biết và thấy là ta nói đúng."

Y ansí pasamos adelante por el mismo portal y llegamos a un mesón, a la puerta del cual había muchos cuernos en la pared, donde ataban los recueros sus bestias. Y como iba tentando si era allí el mesón, adonde él rezaba cada día por la mesonera la oración de la emparedada, asió de un cuerno, y con un gran sospiro dijo:

Chúng tôi cứ thế đi qua dưới mái hiên ấy rồi tới một quán trọ, ở cửa có nhiều sừng đóng trên tường để người đánh la buộc thú của họ. Lão đang mò xem có đúng là quán trọ nơi hằng ngày lão đọc kinh nữ tu bị xây kín cho bà chủ không, thì nắm lấy một cái sừng, thở dài mà nói:

"¡O mala cosa, peor que tienes la hechura! ¡De cuántos eres deseado poner tu nombre sobre cabeza ajena y de cuán pocos tenerte ni aun oír tu nombre, por ninguna vía!"

"Ôi thứ xấu xa, mày còn tệ hơn cái dáng của mày! Biết bao người muốn đặt tên mày lên đầu kẻ khác, mà biết bao ít người muốn có mày, hay thậm chí nghe tên mày, bằng bất cứ cách nào!"

Como le oí lo que decía, dije:

Nghe lão nói thế, tôi hỏi:

"Tío, ¿qué es eso que decís?"

"Bác ơi, bác nói gì thế?"

"Calla, sobrino, que algún día te dará éste, que en la mano tengo, alguna mala comida y cena."

"Im đi, nhóc; rồi một ngày cái này đây, ta đang cầm trong tay, sẽ cho mày một bữa trưa bữa tối tồi tệ."

"No le comeré yo -dije- y no me la dará."

"Con sẽ không ăn nó - tôi nói - và nó sẽ không cho con đâu."

"Yo te digo verdad; si no, verlo has, si vives."

"Ta nói thật; nếu không thì rồi mày sẽ thấy, nếu còn sống."

Y ansí pasamos adelante hasta la puerta del mesón, adonde pluguiere a Dios nunca allá llegáramos, según lo que me sucedía en él.

Rồi chúng tôi cứ đi đến cửa quán, mà phải chi Chúa đừng cho chúng tôi tới đó, xét chuyện xảy ra với tôi trong ấy.

Era todo lo más que rezaba por mesoneras y por bodegoneras y turroneras y rameras y ansí por semejantes mujercillas, que por hombre casi nunca le vi decir oración.}

Phần nhiều lão đọc kinh cho các bà chủ quán, bà bán rượu, bà bán kẹo, gái điếm và hạng đàn bà tầm thường như thế; còn cho đàn ông thì tôi gần như chưa từng thấy lão đọc kinh.

Reíme entre mí, y aunque mochacho noté mucho la discreta consideración del ciego.

Tôi cười thầm; và dù còn bé, tôi rất phục sự suy xét tinh tế của gã mù.

Mas por no ser prolijo dejo de contar muchas cosas, así graciosas como de notar, que con este mi primer amo me acaecieron, y quiero decir el despidiente y con él acabar.

Nhưng để khỏi dài dòng, tôi bỏ qua nhiều chuyện, vừa buồn cười vừa đáng ghi, xảy ra với ông chủ đầu tiên này, và chỉ muốn kể chuyện chia tay và kết thúc với lão.

Estábamos en Escalona, villa del duque della, en un mesón, y dióme un pedazo de longaniza que la asase. Ya que la longaniza había pringado y comídose las pringadas, sacó un maravedí de la bolsa y mandó que fuese por él de vino a la taberna. Púsome el demonio el aparejo delante los ojos, el cual, como suelen decir, hace al ladrón, y fue que había cabe el fuego un nabo pequeño, larguillo y ruinoso, y tal que, por no ser para la olla, debió ser echado allí. Y como al presente nadie estuviese sino él y yo solos, como me vi con apetito goloso, habiéndome puesto dentro el sabroso olor de la longaniza, del cual solamente sabía que había de gozar, no mirando qué me podría suceder, pospuesto todo el temor por cumplir con el deseo, en tanto que el ciego sacaba de la bolsa el dinero, saqué la longaniza y muy presto metí el sobredicho nabo en el asador, el cual mi amo, dándome el dinero para el vino, tomó y comenzó a dar vueltas al fuego, queriendo asar al que de ser cocido por sus deméritos había escapado.

Chúng tôi ở Escalona, thị trấn của vị công tước nơi ấy, trong một quán trọ; lão đưa tôi một khúc xúc xích bảo nướng. Khi xúc xích đã chảy mỡ và lão đã ăn hết mỡ chảy, lão rút một maravedí khỏi túi, sai tôi ra quán mua rượu. Quỷ bày ra trước mắt tôi cái cơ hội mà người ta bảo làm nên kẻ trộm: bên bếp có một củ cải nhỏ, dài dài, xấu xí, thứ vì không dùng được cho nồi nên chắc bị vứt ở đó. Lúc ấy chẳng có ai ngoài lão với tôi, mà tôi thì thèm thuồng, vì mùi xúc xích thơm đã thấm vào người, mà tôi chỉ biết mình sẽ được hưởng mỗi cái mùi ấy. Chẳng nghĩ xem sẽ ra sao, gạt hết sợ hãi để thỏa lòng ham, trong lúc gã mù lấy tiền ra khỏi túi, tôi rút xúc xích ra và rất nhanh nhét củ cải nói trên vào cái xiên. Lão đưa tôi tiền mua rượu, rồi cầm xiên quay trên lửa, muốn nướng cái thứ vì quá tồi nên thoát được cái nồi luộc.

Yo fui por el vino, con el cual no tardé en despachar la longaniza, y cuando vine hallé al pecador del ciego que tenía entre dos rebanadas apretado el nabo, al cual aún no había conocido por no lo haber tentado con la mano. Como tomase las rebanadas y mordiese en ellas pensando también llevar parte de la longaniza, hallóse en frío con el frío nabo. Alteróse y dijo:

Tôi đi mua rượu, và nhờ nó tôi xử hết khúc xúc xích chẳng bao lâu. Khi quay về, tôi thấy gã mù tội nghiệp đang ép củ cải giữa hai lát bánh, mà lão chưa nhận ra vì chưa sờ bằng tay. Lão cầm các lát bánh, cắn vào, nghĩ cũng được chia ít xúc xích, thì thấy lạnh ngắt với củ cải lạnh. Lão sững người và nói:

"¿Qué es esto, Lazarillo?"

"Cái gì đây, Lazarillo?"

"¡Lacerado de mí! -dije yo-. ¿Si queréis a mí échar algo? ¿Yo no vengo de traer el vino? Alguno estaba ahí, y por burlar haría esto."

"Khổ thân con! - tôi nói - Bác định đổ cho con à? Con chẳng vừa đi mua rượu về sao? Ai đó ở đây, chắc đùa mà làm thế."

"No, no -dijo él-, que yo no he dejado el asador de la mano; no es posible "

"Không, không - lão nói - ta đâu có rời cái xiên khỏi tay; không thể nào."

Yo torné a jurar y perjurar que estaba libre de aquel trueco y cambio; mas poco me aprovechó, pues a las astucias del maldito ciego nada se le escondía. Levantóse y asióme por la cabeza, y llegóse a olerme; y como debió sentir el huelgo, a uso de buen podenco, por mejor satisfacerse de la verdad, y con la gran agonía que llevaba, asiéndome con las manos, abríame la boca más de su derecho y desatentadamente metía la nariz, la cual él tenía luenga y afilada, y a aquella sazón con el enojo se habían augmentado un palmo, con el pico de la cual me llegó a la gulilla. Y con esto y con el gran miedo que tenía, y con la brevedad del tiempo, la negra longaniza aún no había hecho asiento en el estómago, y lo más principal, con el destiento de la cumplidísima nariz medio cuasi ahogándome, todas estas cosas se juntaron y fueron causa que el hecho y golosina se manifestase y lo suyo fuese devuelto a su dueño: de manera que antes que el mal ciego sacase de mi boca su trompa, tal alteración sintió mi estómago que le dio con el hurto en ella, de suerte que su nariz y la negra malmaxcada longaniza a un tiempo salieron de mi boca.

Tôi lại thề đi thề lại rằng mình vô can cái trò tráo đổi ấy. Nhưng chẳng ích gì, vì mưu mô của gã mù đáng nguyền rủa thì chẳng gì giấu nổi. Lão đứng dậy, túm đầu tôi, ghé lại ngửi; hình như lão bắt được hơi thở, như một con chó săn giỏi. Để chắc chắn hơn về sự thật, trong cơn hung hăng, lão lấy tay banh miệng tôi rộng quá mức và cuống cuồng thọc mũi vào, cái mũi lão vốn dài và nhọn, lúc ấy vì giận đã dài thêm một gang, đầu mũi chạm đến cuống họng tôi. Thêm vào đó là nỗi sợ lớn của tôi, là thời gian quá ngắn, là miếng xúc xích đáng nguyền chưa kịp yên chỗ trong dạ dày, và nhất là cái mũi khổng lồ quờ quạng khiến tôi gần như nghẹt thở. Tất cả cộng lại làm cho vụ việc và thói tham ăn bị lộ ra, của ai trả về cho chủ nấy: trước khi gã mù khốn kiếp kịp rút cái vòi ra khỏi miệng tôi, dạ dày tôi nổi loạn đến mức đem tang vật trả vào đó, và mũi lão cùng miếng xúc xích nhai dở cùng một lúc ra khỏi miệng tôi.

¡Oh, gran Dios, quién estuviera aquella hora sepultado, que muerto ya lo estaba! Fue tal el coraje del perverso ciego que, si al ruido no acudieran, pienso no me dejara con la vida. Sacáronme de entre sus manos, dejándoselas llenas de aquellos pocos cabellos que tenía, arañada la cara y rascuñado el pescuezo y la garganta; y esto bien lo merecía, pues por su maldad me venían tantas persecuciones.

Ôi, lạy Chúa, giá giờ ấy tôi được chôn, vì tôi đã chết rồi còn gì! Cơn giận của gã mù hiểm độc lớn đến mức nếu người ta không chạy đến vì tiếng ồn, tôi nghĩ lão đã không để tôi sống. Người ta kéo tôi khỏi tay lão, để lại trong tay lão nắm tóc ít ỏi của tôi; mặt tôi bị cào, cổ và họng bị xước. Cái đó tôi đáng chịu, bởi chính vì lão hiểm ác mà tôi gặp bao nhiêu khổ sở.

Contaba el mal ciego a todos cuantos allí se allegaban mis desastres, y dábales cuenta una y otra vez, así de la del jarro como de la del racimo, y agora de lo presente. Era la risa de todos tan grande que toda la gente que por la calle pasaba entraba a ver la fiesta; mas con tanta gracia y donaire recontaba el ciego mis hazañas que, aunque yo estaba tan maltratado y llorando, me parecía que hacía sinjusticia en no se las reír.

Gã mù kể cho tất cả những ai đến đó nghe các tai họa của tôi, kể đi kể lại, cả chuyện cái bình, chuyện chùm nho, và giờ là chuyện hôm nay. Cả đám cười lớn đến nỗi ai đi ngoài đường cũng vào xem hội. Nhưng lão kể những chiến công của tôi hóm hỉnh duyên dáng đến mức dù tôi bị hành hạ, đang khóc, tôi vẫn thấy mình bất công nếu không cười theo.

Y en cuanto esto pasaba, a la memoria me vino una cobardía y flojedad que hice, por que me maldecía, y fue no dejalle sin narices, pues tan buen tiempo tuve para ello que la meitad del camino estaba andado; que con sólo apretar los dientes se me quedaran en casa, y con ser de aquel malvado, por ventura lo retuviera mejor mi estómago que retuvo la longaniza, y no pareciendo ellas pudiera negar la demanda. Pluguiera a Dios que lo hubiera hecho, que eso fuera así que así. Hiciéronnos amigos la mesonera y los que allí estaban, y con el vino que para beber le había traído, laváronme la cara y la garganta, sobre lo cual discantaba el mal ciego donaires, diciendo:

Trong lúc ấy, tôi chợt nhớ một sự hèn nhát và yếu đuối mình đã phạm, mà tôi tự nguyền rủa: ấy là đã không để lão thành kẻ cụt mũi, vì tôi có dịp tốt đến thế, đi được nửa đường rồi. Chỉ cần nghiến răng là mũi lão ở lại nhà tôi, và vì là mũi của kẻ độc ác ấy, có lẽ dạ dày tôi giữ nó tốt hơn đã giữ xúc xích; và khi cái mũi không còn đó làm bằng chứng thì tôi chối được lời tố cáo. Giá Chúa cho tôi làm thế, vì chuyện ấy thế nào cũng được. Bà chủ quán và những người ở đó làm cho chúng tôi hòa với nhau, rồi dùng chỗ rượu tôi mua về cho lão uống để rửa mặt và cổ tôi. Gã mù khốn kiếp nhân đó ngâm nga những câu đùa, nói:

"Por verdad, más vino me gasta este mozo en lavatorios al cabo del año que yo bebo en dos. A lo menos, Lázaro, eres en más cargo al vino que a tu padre, porque él una vez te engendró, mas el vino mil te ha dado la vida."

"Thật đấy, thằng nhóc này mỗi năm tốn của ta nhiều rượu rửa vết thương hơn ta uống trong hai năm. Ít nhất, Lázaro, mày mang ơn rượu hơn mang ơn cha mày, vì cha mày chỉ sinh mày một lần, còn rượu cho mày sự sống cả nghìn lần."

Y luego contaba cuántas veces me había descalabrado y harpado la cara, y con vino luego sanaba.

Rồi lão kể bao lần lão đã đập vỡ đầu và cào rách mặt tôi, và bằng rượu tôi lành ngay.

"Yo te digo -dijo- que si un hombre en el mundo ha de ser bienaventurado con vino, que serás tú."

"Ta nói cho mày biết - lão nói - nếu trên đời có ai được phúc nhờ rượu, thì sẽ là mày."

Y reían mucho los que me lavaban con esto, aunque yo renegaba. Mas el pronóstico del ciego no salió mentiroso, y después acá muchas veces me acuerdo de aquel hombre, que sin duda debía tener spíritu de profecía, y me pesa de los sinsabores que le hice, aunque bien se lo pagué, considerando lo que aquel día me dijo salirme tan verdadero como adelante V.M. oirá.

Những người rửa mặt cho tôi cười lớn vì chuyện đó, dù tôi cứ chửi rủa. Nhưng lời tiên tri của gã mù không sai, và từ đó đến nay nhiều lần tôi nhớ người ấy; chắc chắn lão có khiếu tiên tri. Tôi hối tiếc những chuyện làm lão khổ, dù tôi đã trả lão rất hậu, xét rằng điều lão nói với tôi hôm ấy hóa ra đúng như ngài sẽ nghe sau này.

Visto esto y las malas burlas que el ciego burlaba de mí, determiné de todo en todo dejalle, y como lo traía pensado y lo tenía en voluntad, con este postrer juego que me hizo afirmélo más. Y fue ansí, que luego otro día salimos por la villa a pedir limosna, y había llovido mucho la noche antes; y porque el día también llovía, y andaba rezando debajo de unos portales que en aquel pueblo había, donde no nos mojamos; mas como la noche se venía y el llover no cesaba, dijóme el ciego:

Thấy thế, lại thấy những trò đùa ác mà gã mù chơi tôi, tôi quyết dứt khoát bỏ lão. Việc ấy tôi đã nghĩ và đã muốn từ trước, và với trò cuối cùng này lão làm tôi thêm vững. Quả vậy, hôm sau chúng tôi ra phố xin bố thí, đêm trước trời mưa rất nhiều; hôm ấy trời cũng mưa, lão đọc kinh dưới những mái hiên có trong thị trấn, nơi chúng tôi không bị ướt. Nhưng khi đêm xuống mà mưa không dứt, gã mù bảo tôi:

"Lázaro, esta agua es muy porfiada, y cuanto la noche más cierra, más recia. Acojámonos a la posada con tiempo."

"Lázaro, trận mưa này dai quá, và đêm càng khuya càng nặng hạt. Về quán sớm thôi."

Para ir allá, habíamos de pasar un arroyo que con la mucha agua iba grande. Yo le dije:

Muốn về đó phải qua một con suối, nước nhiều làm nó rộng ra. Tôi nói với lão:

"Tío, el arroyo va muy ancho; mas si queréis, yo veo por donde travesemos más aína sin nos mojar, porque se estrecha allí mucho, y saltando pasaremos a pie enjuto."

"Bác ơi, suối rộng lắm; nhưng nếu bác muốn, con thấy chỗ qua gần hơn mà không ướt, vì ở đó nó hẹp lắm, nhảy một cái là qua, chân khô ráo."

Parecióle buen consejo y dijo:

Lão thấy ý hay, bảo:

"Discreto eres; por esto te quiero bien. Llévame a ese lugar donde el arroyo se ensangosta, que agora es invierno y sabe mal el agua, y más llevar los pies mojados."

"Mày khôn; vì thế ta thương mày. Dẫn ta đến chỗ suối hẹp, vì giờ là mùa đông, nước khó chịu lắm, mà ướt chân thì còn khó chịu hơn."

Yo, que vi el aparejo a mi deseo, saquéle debajo de los portales, y llevélo derecho de un pilar o poste de piedra que en la plaza estaba, sobre la cual y sobre otros cargaban saledizos de aquellas casas, y dígole:

Tôi, thấy cơ hội hợp ý mình, dẫn lão ra khỏi mái hiên, đưa lão thẳng đến một cái trụ đá hay cột đá giữa quảng trường, nơi mà trên nó và trên những cột khác đè các mái hiên nhô ra của mấy ngôi nhà ấy, và tôi nói:

"Tio, éste es el paso más angosto que en el arroyo hay."

"Bác ơi, đây là chỗ hẹp nhất của suối."

Como llovía recio, y el triste se mojaba, y con la priesa que llevábamos de salir del agua que encima de nos caía, y lo más principal, porque Dios le cegó aquella hora el entendimiento (fue por darme dél venganza), creyóse de mí y dijo:

Mưa nặng hạt, lão tội nghiệp bị ướt, lại vội thoát khỏi nước đổ trên đầu chúng tôi, và nhất là Chúa làm mù trí lão giờ đó (để tôi trả thù), nên lão tin tôi và nói:

"Ponme bien derecho, y salta tú el arroyo."

"Đặt ta cho thẳng, rồi mày nhảy qua suối."

Yo le puse bien derecho enfrente del pilar, y doy un salto y póngome detrás del poste como quien espera tope de toro, y díjele:

Tôi đặt lão thẳng ngay trước cái trụ, rồi nhảy một cái, đứng sau cột như người đợi bò húc, và nói với lão:

"¡Sus! Saltá todo lo que podáis, porque deis deste cabo del agua."

"Nào! Nhảy hết sức đi, để sang được bờ bên kia nước!"

Aun apenas lo había acabado de decir cuando se abalanza el pobre ciego como cabrón, y de toda su fuerza arremete, tomando un paso atrás de la corrida para hacer mayor salto, y da con la cabeza en el poste, que sonó tan recio como si diera con una gran calabaza, y cayó luego para atrás, medio muerto y hendida la cabeza.

Tôi vừa nói xong thì gã mù tội nghiệp lao tới như con dê đực, dồn hết sức húc tới, còn lùi một bước lấy đà để nhảy xa hơn, rồi đập đầu vào cột, kêu vang như đập vào một quả bí lớn, ngã ngửa ra sau, nửa chết, đầu nứt toác.

"¿Cómo, y olistes la longaniza y no el poste? ¡Olé! ¡Olé! -le dije yo.

"Sao, ngửi ra xúc xích mà không ngửi ra cột à? Ôlê! Ôlê! - tôi nói với lão."

Y dejéle en poder de mucha gente que lo había ido a socorrer, y tomé la puerta de la villa en los pies de un trote, y antes que la noche viniese di conmigo en Torrijos. No supe más lo que Dios dél hizo, ni curé de lo saber.

Rồi tôi để lão cho nhiều người đã chạy tới cứu, chạy bằng đôi chân thoăn thoắt ra cửa thị trấn, và trước khi đêm xuống tôi đã tới Torrijos. Chúa làm gì lão thêm nữa thì tôi không biết, cũng chẳng buồn biết.

Tratado Segundo. Cómo Lázaro se asentó con un clérigo, y de las cosas que con él pasó

Chương Hai. Lázaro vào ở với một vị linh mục ra sao, và những chuyện xảy ra với lão

Otro día, no pareciéndome estar allí seguro, fuime a un lugar que llaman Maqueda, adonde me toparon mis pecados con un clérigo que, llegando a pedir limosna, me preguntó si sabía ayudar a misa. Yo dije que sí, como era verdad; que, aunque maltratado, mil cosas buenas me mostró el pecador del ciego, y una dellas fue ésta. Finalmente, el clérigo me recibió por suyo. Escapé del trueno y di en el relámpago, porque era el ciego para con éste un Alejandro Magno, con ser la mesma avaricia, como he contado. No digo más sino que toda la laceria del mundo estaba encerrada en éste. No sé si de su cosecha era, o lo había anexado con el hábito de clerecía.

Hôm sau, thấy ở đó chẳng còn yên thân, tôi đi đến một nơi gọi là Maqueda. Ở đấy tội lỗi của tôi đẩy tôi đụng đầu một vị linh mục đang đi xin của bố thí; ông ta hỏi tôi có biết giúp lễ không. Tôi đáp có, mà đúng là có thật: gã mù khốn khổ kia tuy đánh đập tôi, cũng đã dạy tôi cả ngàn điều hay, và đây là một trong số ấy. Thế là ông linh mục nhận tôi về. Tôi tránh được sấm để rồi dính phải chớp: so với lão này thì gã mù hoá ra là một Alexandros Đại đế, dù gã cũng đã là keo kiệt hiện hình như tôi kể. Tôi chỉ xin nói rằng toàn bộ cái khổ cùng cực trên đời bị nhốt hết trong con người lão. Không biết đó là của lão tự có, hay lão khoác thêm cùng với cái áo nhà tu.

Él tenía un arcaz viejo y cerrado con su llave, la cual traía atada con un agujeta del paletoque, y en viniendo el bodigo de la iglesia, por su mano era luego allí lanzado, y tornada a cerrar el arca. Y en toda la casa no había ninguna cosa de comer, como suele estar en otras: algún tocino colgado al humero, algún queso puesto en alguna tabla o en el armario, algún canastillo con algunos pedazos de pan que de la mesa sobran; que me parece a mí que aunque dello no me aprovechara, con la vista dello me consolara. Solamente había una horca de cebollas, y tras la llave en una cámara en lo alto de la casa. Destas tenía yo de ración una para cada cuatro días; y cuando le pedía la llave para ir por ella, si alguno estaba presente, echaba mano al falsopecto y con gran continencia la desataba y me la daba diciendo: "Toma, y vuélvela luego, y no hagáis sino golosinar", como si debajo della estuvieran todas las conservas de Valencia, con no haber en la dicha cámara, como dije, maldita la otra cosa que las cebollas colgadas de un clavo, las cuales él tenía tan bien por cuenta, que si por malos de mis pecados me desmandara a más de mi tasa, me costara caro. Finalmente, yo me finaba de hambre. Pues, ya que conmigo tenía poca caridad, consigo usaba más. Cinco blancas de carne era su ordinario para comer y cenar. Verdad es que partía comigo del caldo, que de la carne, ¡tan blanco el ojo!, sino un poco de pan, y ¡pluguiera a Dios que me demediara! Los sábados cómense en esta tierra cabezas de carnero, y enviábame por una que costaba tres maravedís. Aquélla le cocía y comía los ojos y la lengua y el cogote y sesos y la carne que en las quijadas tenía, y dábame todos los huesos roídos, y dábamelos en el plato, diciendo:

Lão có một cái rương cũ khoá chìa, chiếc chìa buộc vào sợi dây ở áo choàng; hễ bánh lễ từ nhà thờ đưa về là đích thân lão quẳng vào đó rồi khoá rương lại. Cả nhà chẳng có thứ gì ăn được, như nhà người ta vẫn có: miếng thịt mỡ treo trên xà bếp, miếng pho mát đặt trên tấm ván hay trong tủ, cái giỏ đựng vài mẩu bánh thừa từ bàn ăn. Tôi nghĩ dù chẳng được ăn miếng nào, chỉ nhìn thôi cũng đủ khuây khoả. Có độc một xâu hành, mà cũng nằm sau cái khoá, trong buồng trên gác. Khẩu phần của tôi là bốn ngày một củ; mỗi lần tôi xin chìa lên lấy, nếu có người ở đó, lão thò tay vào ngực áo, cởi chìa ra đưa tôi với vẻ rất nghiêm trang, bảo: “Cầm lấy, rồi trả ngay, và đừng có mà nhấm nháp nhé”, cứ như dưới cái khoá ấy chứa hết mứt quả xứ Valencia, trong khi, như đã nói, trong buồng chẳng có cái quái gì ngoài mấy củ hành treo trên cái đinh, mà lão đếm kỹ đến nỗi nếu tội lỗi xui tôi lấy quá phần, tôi sẽ trả giá đắt. Tóm lại, tôi đói đến chết. Với tôi thì lão chẳng có chút bác ái, còn với bản thân thì rộng rãi hơn nhiều. Năm đồng blanca thịt là bữa trưa kiêm bữa tối của lão. Phải nói lão có chia cho tôi nước canh, chứ thịt thì, trắng mắt ra mà chờ! chỉ chia chút bánh mì, mà giá Chúa cho lão chia với tôi được một nửa! Thứ Bảy xứ này người ta ăn đầu cừu; lão sai tôi đi mua một cái giá ba maravedí. Lão nấu rồi ăn mắt, ăn lưỡi, ăn gáy, ăn óc và chỗ thịt ở hai hàm, còn mọi cái xương gặm trơ thì đưa tôi, đưa ngay trên đĩa, nói:

"Toma, come, triunfa, que para ti es el mundo. Mejor vida tienes que el Papa."

“Cầm lấy, ăn đi, xơi cho sướng, cả thế gian này là của mày. Mày sống sướng hơn Đức Giáo hoàng.”

"¡Tal te la dé Dios!", decía yo paso entre mí.

“Chúa cho ông cái sướng ấy!”, tôi lầm bầm trong bụng.

A cabo de tres semanas que estuve con él, vine a tanta flaqueza que no me podía tener en las piernas de pura hambre. Vime claramente ir a la sepultura, si Dios y mi saber no me remediaran. Para usar de mis mañas no tenía aparejo, por no tener en qué dalle salto; y aunque algo hubiera, no podia cegalle, como hacía al que Dios perdone, si de aquella calabazada feneció, que todavía, aunque astuto, con faltalle aquel preciado sentido no me sentía; más estotro, ninguno hay que tan aguda vista tuviese como él tenía. Cuando al ofertorio estábamos, ninguna blanca en la concha caía que no era dél registrada: el un ojo tenía en la gente y el otro en mis manos. Bailábanle los ojos en el caxco como si fueran de azogue. Cuantas blancas ofrecían tenía por cuenta; y acabado el ofrecer, luego me quitaba la concheta y la ponía sobre el altar. No era yo señor de asirle una blanca todo el tiempo que con él veví o, por mejor decir, morí. De la taberna nunca le traje una blanca de vino, mas aquel poco que de la ofrenda había metido en su arcaz compasaba de tal forma que le turaba toda la semana, y por ocultar su gran mezquindad decíame:

Ba tuần ở với lão, tôi yếu đến nỗi đói quá đứng không vững. Tôi thấy rõ mình đang đi tới mồ, nếu Chúa và mưu mẹo của tôi không cứu. Mánh khoé thì chẳng có đồ nghề mà dùng, vì chẳng có gì để ra tay; mà có chăng nữa, tôi cũng không làm lão mù được như từng làm với người mà Chúa tha thứ cho, nếu ông ta chết vì cú đập đầu vào cột ấy: ông ta tinh khôn thật, nhưng thiếu cái giác quan quý giá kia nên vẫn không phát hiện ra tôi; còn lão này thì chẳng ai có đôi mắt sắc bằng. Lúc dâng lễ, đồng blanca nào rơi vào cái đĩa vỏ sò cũng không lọt khỏi sổ của lão: một mắt lão dán vào người ta, mắt kia dán vào tay tôi. Hai tròng mắt lão đảo trong sọ như hai giọt thuỷ ngân. Người ta dâng bao nhiêu blanca lão đếm bấy nhiêu; dâng xong lão liền lấy cái đĩa nhỏ khỏi tay tôi, đặt lên bàn thờ. Suốt thời gian sống với lão, hay đúng hơn là chết với lão, tôi chẳng nẫng nổi một đồng blanca. Tôi cũng chưa từng mang về từ quán một đồng blanca rượu: chỗ ít ỏi lão cất từ của dâng vào rương, lão tính toán sao cho kéo được cả tuần; và để che đậy tính hà tiện ghê gớm, lão bảo tôi:

"Mira, mozo, los sacerdotes han de ser muy templados en su comer y beber, y por esto yo no me desmando como otros."

“Này nhóc, các linh mục thì phải rất điều độ trong ăn uống, cho nên tao không buông thả như người khác.”

Mas el lacerado mentía falsamente, porque en cofradías y mortuorios que rezamos, a costa ajena comía como lobo y bebía más que un saludador. Y porque dije de mortuorios, Dios me perdone, que jamás fui enemigo de la naturaleza humana sino entonces, y esto era porque comíamos bien y me hartaban. Deseaba y aun rogaba a Dios que cada día matase el suyo. Y cuando dábamos sacramento a los enfermos, especialmente la extrema unción, como manda el clérigo rezar a los que están allí, yo cierto no era el postrero de la oracion, y con todo mi corazón y buena voluntad rogaba al Señor, no que la echase a la parte que más servido fuese, como se suele decir, mas que le llevase de aqueste mundo. Y cuando alguno de éstos escapaba, ¡Dios me lo perdone!, que mil veces le daba al diablo, y el que se moría otras tantas bendiciones llevaba de mí dichas. Porque en todo el tiempo que allí estuve, que sería cuasi seis meses, solas veinte personas fallecieron, y éstas bien creo que las maté yo o, por mejor decir, murieron a mi recuesta; porque viendo el Señor mi rabiosa y continua muerte, pienso que holgaba de matarlos por darme a mí vida. Mas de lo que al presente padecía, remedio no hallaba, que si el día que enterrábamos yo vivía, los días que no había muerto, por quedar bien vezado de la hartura, tornando a mi cuotidiana hambre, más lo sentía. De manera que en nada hallaba descanso, salvo en la muerte, que yo también para mí como para los otros deseaba algunas veces; mas no la vía, aunque estaba siempre en mí.

Nhưng lão khốn nạn ấy nói dối trắng trợn: trong các buổi hội đoàn và lễ cầu hồn chúng tôi đi đọc kinh, lão ăn như sói, uống hơn cả thầy lang chữa dại, toàn bằng tiền người ta. Mà đã nhắc đến lễ cầu hồn, xin Chúa tha thứ, tôi chưa bao giờ thù ghét giống người như lúc ấy, chỉ vì lúc ấy chúng tôi ăn ngon và tôi được no nê. Tôi mong, còn cầu xin Chúa, mỗi ngày đem đi một người của lão. Và khi chúng tôi đem bí tích đến cho người bệnh, nhất là xức dầu sau cùng, lúc lão linh mục bảo những người có mặt đọc kinh, tôi chắc chắn chẳng phải người đọc chót, và hết lòng hết dạ tôi xin Chúa, không phải để Người xử trí sao cho đẹp ý Người nhất như người ta vẫn nói, mà để Người đem người bệnh đi khỏi cõi đời này. Mà hễ ai trong số đó qua khỏi, xin Chúa tha tội cho tôi! tôi đem người ấy cho ma quỷ cả ngàn lần, còn ai chết thì được tôi chúc phúc đúng bấy nhiêu lần. Vì suốt thời gian ở đó, gần sáu tháng, chỉ có hai mươi người qua đời, mà tôi tin chính tôi giết họ, hay đúng hơn họ chết theo lời tôi cầu; bởi thấy cái chết dữ dằn dai dẳng của tôi, tôi nghĩ Chúa vui lòng giết họ để cho tôi sống. Nhưng nỗi khổ trước mắt thì tôi chẳng có thuốc chữa: ngày chôn người thì tôi còn sống được, còn những ngày không ai chết, đã quen cái no, quay về cái đói thường nhật tôi càng thấy nó nặng nề hơn. Thành ra tôi chẳng tìm đâu ra chỗ nghỉ ngoài cái chết, mà đôi khi tôi cũng mong cho mình như mong cho người khác; nhưng tôi không thấy nó đâu, dù nó lúc nào cũng ở trong tôi.

Pensé muchas veces irme de aquel mezquino amo, mas por dos cosas lo dejaba: la primera, por no me atrever a mis piernas, por temer de la flaqueza que de pura hambre me venía; y la otra, consideraba y decia:

Nhiều lần tôi định bỏ ông chủ khốn khổ ấy, nhưng có hai điều giữ chân: thứ nhất, tôi không dám tin đôi chân mình, sợ cái yếu đuối do đói; thứ hai, tôi cân nhắc và tự nhủ:

"Yo he tenido dos amos: el primero traíame muerto de hambre y, dejándole, topé con estotro, que me tiene ya con ella en la sepultura. Pues si deste desisto y doy en otro más bajo, ¿qué será sino fenecer?"

“Mình đã có hai ông chủ: ông đầu bắt mình chết đói, bỏ ông ấy thì gặp ông này, ông này đưa mình tới bờ huyệt vì đói rồi. Nếu bỏ ông này mà rơi vào ông thấp hơn nữa thì còn gì ngoài chết?”

Con esto no me osaba menear, porque tenía por fe que todos los grados había de hallar más ruines; y a abajar otro punto, no sonara Lázaro ni se oyera en el mundo.

Nghĩ vậy nên tôi không dám nhúc nhích, tin chắc rằng bậc nào về sau cũng tệ hơn; mà tụt thêm một nấc nữa thì Lázaro sẽ chẳng còn tiếng tăm, cả đời không ai nghe nhắc đến.

Pues, estando en tal aflición, cual plega al Señor librar della a todo fiel cristiano, y sin saber darme consejo, viéndome ir de mal en peor, un día que el cuitado ruin y lacerado de mi amo había ido fuera del lugar, llegóse acaso a mi puerta un calderero, el cual yo creo que fue ángel enviado a mí por la mano de Dios en aquel hábito. Preguntóme si tenía algo que adobar.

Đang trong cảnh khốn đốn ấy (mong Chúa cứu mọi tín hữu khỏi nó), không biết xoay xở ra sao, thấy mình hết xấu lại xấu hơn, thì một hôm ông chủ bần tiện khốn nạn của tôi đi khỏi làng, tình cờ có một ông thợ hàn nồi đến trước cửa; tôi tin ông là thiên thần Chúa sai đến cứu tôi, trong bộ dạng thợ hàn. Ông hỏi tôi có gì cần vá không.

"En mí teníades bien que hacer, y no haríades poco si me remediásedes", dije paso, que no me oyó; mas como no era tiempo de gastarlo en decir gracias, alumbrado por el Spíritu Santo, le dije:

“Ở tôi ông có khối việc để làm, mà cứu được tôi thì ông chẳng làm việc nhỏ đâu”, tôi nói khẽ nên ông không nghe thấy; nhưng không phải lúc để mất thì giờ nói lời hay ý đẹp, được Chúa Thánh Thần soi sáng, tôi nói:

"Tio, una llave de este arca he perdido, y temo mi señor me azote. Por vuestra vida, veáis si en ésas que traéis hay alguna que le haga, que yo os lo pagaré."

“Bác ơi, cháu làm mất chìa cái rương này, sợ ông chủ cháu đánh đòn. Xin bác, bác xem trong những chiếc bác mang có chiếc nào vừa không, cháu sẽ trả công.”

Comenzó a probar el angélico caldedero una y otra de un gran sartal que dellas traía, y yo ayudalle con mis flacas oraciones. Cuando no me cato, veo en figura de panes, como dicen, la cara de Dios dentro del arcaz; y, abierto, díjele:

Ông thợ thiên thần bắt đầu thử hết chiếc này đến chiếc khác trong chùm chìa dài ông mang, còn tôi giúp ông bằng những lời cầu nguyện yếu ớt. Bất thình lình tôi thấy trong rương, hiện ra dưới hình bánh mì như người ta vẫn nói, gương mặt Chúa; rương vừa mở, tôi bảo ông:

"Yo no tengo dineros que os dar por la llave, mas tomad de ahí el pago."

“Cháu không có tiền trả công chìa, bác lấy ở đó mà trừ.”

Él tomó un bodigo de aquéllos, el que mejor le pareció, y dándome mi llave se fue muy contento, dejándome más a mí. Mas no toqué en nada por el presente, porque no fuese la falta sentida, y aun, porque me vi de tanto bien señor, parecióme que la hambre no se me osaba allegar. Vino el mísero de mi amo, y quiso Dios no miró en la oblada que el ángel había llevado.

Ông lấy một cái bánh lễ, cái nào trông ngon nhất, trao chìa cho tôi rồi vui vẻ đi, để lại tôi còn mãn nguyện hơn nhiều. Nhưng lúc ấy tôi không đụng đến gì, kẻo bị phát hiện thiếu; mà vì thấy mình làm chủ của cải ngần ấy, tôi còn tưởng cái đói không dám bén mảng đến gần. Ông chủ khốn khổ của tôi về, và Chúa muốn thế nào mà lão không để ý tới cái bánh lễ ông thiên thần đã mang đi.

Y otro día, en saliendo de casa, abro mi paraíso panal, y tomo entre las manos y dientes un bodigo, y en dos credos le hice invisible, no se me olvidando el arca abierta; y comienzo a barrer la casa con mucha alegría, pareciéndome con aquel remedio remediar dende en adelante la triste vida. Y así estuve con ello aquel día y otro gozoso. Mas no estaba en mi dicha que me durase mucho aquel descanso, porque luego al tercero día me vino la terciana derecha, y fue que veo a deshora al que me mataba de hambre sobre nuestro arcaz volviendo y revolviendo, contando y tornando a contar los panes.

Hôm sau, hễ lão ra khỏi nhà là tôi mở thiên đường bánh của mình, cầm một cái bánh lễ lên tay, đưa vào miệng, và chưa đầy hai kinh Tin Kính tôi đã làm nó vô hình, nhớ chu đáo là không quên đóng rương; rồi tôi hớn hở quét nhà, tưởng nhờ cách này mà từ nay chữa được kiếp sống khốn khổ. Cứ thế tôi sống vui hôm ấy rồi hôm sau. Nhưng vận may không để cái yên ổn ấy kéo dài, vì sang ngày thứ ba cơn sốt rét đúng bệnh ập đến: bất ngờ tôi thấy kẻ giết tôi bằng đói đang cúi trên cái rương, lật qua lật lại, đếm rồi đếm lại mấy cái bánh.

Yo disimulaba, y en mi secreta oración y devociones y plegarias decía: "¡Sant Juan y ciégale!"

Tôi giả bộ không biết gì, và trong lời cầu nguyện thầm, trong những kinh nguyện sùng kính van xin, tôi nói: “Thánh Gioan ơi, làm cho lão mù đi!”

Después que estuvo un gran rato echando la cuenta, por días y dedos contando, dijo:

Lão đứng đếm một hồi lâu, tính theo ngày, đếm theo ngón tay, rồi nói:

"Si no tuviera a tan buen recaudo esta arca, yo dijera que me habían tomado della panes; pero de hoy más, sólo por cerrar la puerta a la sospecha, quiero tener buena cuenta con ellos: nueve quedan y un pedazo."

“Nếu tao không giữ cái rương cẩn thận thế này, tao đã bảo là có người lấy bánh trong đó; nhưng từ nay, chỉ để đóng cửa không cho nghi ngờ lọt vào, tao sẽ đếm bánh cho kỹ: còn chín cái và một mẩu.”

"¡Nuevas malas te dé Dios!", dijo yo entre mí.

“Chúa cho mày tin dữ!”, tôi nói thầm.

Parecióme con lo que dijo pasarme el corazón con saeta de montero, y comenzóme el estómago a escarbar de hambre, viéndose puesto en la dieta pasada. Fue fuera de casa; yo, por consolarme, abro el arca, y como vi el pan, comencélo de adorar, no osando recebillo. Contélos, si a dicha el lacerado se errara, y hallé su cuenta más verdadera que yo quisiera. Lo más que yo pude hacer fue dar en ellos mil besos y, lo más delicado que yo pude, del partido partí un poco al pelo que él estaba; y con aquél pasé aquel día, no tan alegre como el pasado.

Nghe lão nói, tôi tưởng như bị mũi tên thợ săn xuyên tim, bao tử bắt đầu cào cấu vì đói, thấy mình lại sắp phải nhịn như cũ. Lão đi khỏi nhà; tôi mở rương cho khuây, nhìn thấy bánh liền quay ra thờ lạy, không dám nhận lấy. Tôi đếm thử, biết đâu lão đếm sai, nhưng thấy lão đếm đúng hơn tôi mong. Việc nhiều nhất tôi làm được là hôn chúng cả ngàn cái, rồi khéo hết mức, bẻ một chút ở chỗ bánh đã sứt, vừa đúng bề mặt lão để lại; thế là qua ngày hôm đó, không vui bằng hôm trước.

Mas como la hambre creciese, mayormente que tenía el estómago hecho a más pan aquellos dos o tres días ya dichos, moría mala muerte; tanto, que otra cosa no hacía en viéndome solo sino abrir y cerrar el arca y contemplar en aquella cara de Dios, que ansí dicen los niños. Mas el mesmo Dios, que socorre a los afligidos, viéndome en tal estrecho, trujo a mi memoria un pequeño remedio; que, considerando entre mí, dije:

Nhưng đói càng lúc càng tăng, nhất là bao tử đã quen ăn bánh nhiều hơn trong hai ba ngày kia, nên tôi chết đi sống lại; đến nỗi hễ thấy mình một mình là tôi chỉ biết mở rương, đóng rương, ngắm gương mặt Chúa, như lũ trẻ vẫn gọi. Nhưng chính Chúa, Đấng cứu kẻ khốn cùng, thấy tôi cùng quẫn như vậy, đã đưa vào trí nhớ tôi một cách chữa nhỏ; tôi suy nghĩ rồi nói với mình:

"Este arquetón es viejo y grande y roto por algunas partes, aunque pequeños agujeros. Puédese pensar que ratones, entrando en él, hacen daño a este pan. Sacarlo entero no es cosa conveniente, porque verá la falta el que en tanta me hace vivir. Esto bien se sufre."

“Cái rương này cũ, to, mấy chỗ nứt, tuy chỉ là lỗ nhỏ. Người ta có thể nghĩ chuột chui vào phá bánh. Lấy nguyên cái thì không ổn, vì người bắt mình sống thiếu thốn thế này sẽ thấy thiếu. Còn thế này thì chịu được.”

Y comienzo a desmigajar el pan sobre unos no muy costosos manteles que allí estaban; y tomo uno y dejo otro, de manera que en cada cual de tres o cuatro desmigajé su poco; después, como quien toma gragea, lo comí, y algo me consolé. Mas él, como viniese a comer y abriese el arca, vio el mal pesar, y sin dubda creyó ser ratones los que el daño habían hecho, porque estaba muy al propio contrahecho de como ellos lo suelen hacer. Miró todo el arcaz de un cabo a otro y viole ciertos agujeros por do sospechaba habían entrado. Llamóme, diciendo:

Rồi tôi bắt đầu vò vụn bánh trên mấy tấm khăn bàn rẻ tiền ở đó; lấy cái này, bỏ cái kia, sao cho ba bốn cái mỗi cái vò một ít; xong tôi ăn như ăn kẹo hạnh, và thấy khuây khoả đôi chút. Còn lão, đến bữa mở rương, thấy cảnh tan hoang, chẳng chút nghi ngờ, tin chắc là chuột gây ra, vì trông y hệt cách chúng vẫn làm. Lão nhìn khắp cái rương từ đầu đến cuối, thấy mấy cái lỗ, nghi là chuột chui vào đấy. Lão gọi tôi:

"¡Lázaro! ¡Mira, mira qué persecución ha venido aquesta noche por nuestro pan!"

“Lázaro! Nhìn xem, nhìn xem, đêm qua cái nạn gì ập xuống bánh của chúng ta!”

Yo híceme muy maravillado, preguntándole qué sería.

Tôi làm ra vẻ rất ngạc nhiên, hỏi lão chuyện gì thế.

"¡Qué ha de ser! -dijo él-. Ratones, que no dejan cosa a vida."

“Còn gì nữa! - lão nói - Chuột, nó chẳng chừa cái gì sống.”

Pusímonos a comer, y quiso Dios que aun en esto me fue bien, que me cupo más pan que la laceria que me solía dar, porque rayó con un cuchillo todo lo que pensó ser ratonado, diciendo:

Chúng tôi ngồi vào ăn, và Chúa muốn thế nào mà ngay cả chuyện này cũng hoá ra có lợi cho tôi: tôi được nhiều bánh hơn cái phần ít ỏi lão vẫn cho, vì lão lấy dao cạo hết chỗ nào lão tưởng chuột gặm, nói:

"Cómete eso, que el ratón cosa limpia es."

“Ăn đi, chuột là thứ sạch.”

Y así aquel día, añadiendo la ración del trabajo de mis manos, o de mis uñas, por mejor decir, acabamos de comer, aunque yo nunca empezaba. Y luego me vino otro sobresalto, que fue verle andar solícito, quitando clavos de las paredes y buscando tablillas, con las cuales clavó y cerró todos los agujeros de la vieja arca.

Thế là hôm ấy, nhờ phần thêm do công của đôi tay tôi, hay đúng hơn là móng tay tôi, chúng tôi ăn xong, dù tôi chẳng bao giờ thấy mình mới bắt đầu ăn. Rồi liền một nỗi hoảng hốt khác: thấy lão lăng xăng nhổ đinh trên tường, tìm mấy tấm ván nhỏ, đóng bịt hết mọi cái lỗ của cái rương cũ.

"¡Oh, Señor mío! -dije yo entonces-, ¡a cuánta miseria y fortuna y desastres estamos puestos los nacidos, y cuán poco turan los placeres de esta nuestra trabajosa vida! Heme aquí que pensaba con este pobre y triste remedio remediar y pasar mi laceria, y estaba ya cuanto que alegre y de buena ventura; mas no quiso mi desdicha, despertando a este lacerado de mi amo y poniéndole más diligencia de la que él de suyo se tenía (pues los míseros por la mayor parte nunca de aquella carecen), agora, cerrando los agujeros del arca, cierrase la puerta a mi consuelo y la abriese a mis trabajos."

“Ôi, lạy Chúa tôi! - lúc ấy tôi nói - Những kẻ sinh ra trên đời như chúng ta phải chịu bao khốn khổ, bao vận rủi, bao tai ương, mà thú vui của cuộc đời nhọc nhằn này thì sao mà ngắn ngủi! Tôi đây tưởng nhờ cái cách chữa nghèo hèn buồn bã này mà qua được cơn khốn khó, và cũng đã có phần vui, phần may; nhưng số mệnh chẳng cho: nó đánh thức ông chủ khốn khổ của tôi dậy, khiến lão cẩn thận hơn mức vốn có (vì kẻ bần tiện thì phần nhiều chẳng bao giờ thiếu thứ ấy), để giờ lão bịt các lỗ rương, bịt luôn cánh cửa đến với niềm an ủi của tôi và mở toang cánh cửa cho nỗi khổ của tôi.”

Así lamentaba yo, en tanto que mi solícito carpintero con muchos clavos y tablillas dio fin a sus obras, diciendo: "Agora, donos traidores ratones, conviéneos mudar propósito, que en esta casa mala medra tenéis."

Tôi than thở như thế, trong khi người thợ mộc cần mẫn của tôi dùng thật nhiều đinh và ván nhỏ làm xong việc, rồi nói: “Giờ thì, các cậu chuột phản bội, liệu mà đổi ý đi, ở cái nhà này bọn bay chẳng khá nổi đâu.”

De que salió de su casa, voy a ver la obra y hallé que no dejó en la triste y vieja arca agujero ni aun por dónde le pudiese entrar un moxquito. Abro con mi desaprovechada llave, sin esperanza de sacar provecho, y vi los dos o tres panes comenzados, los que mi amo creyó ser ratonados, y dellos todavía saqué alguna laceria, tocándolos muy ligeramente, a uso de esgremidor diestro. Como la necesidad sea tan gran maestra, viéndome con tanta, siempre, noche y día, estaba pensando la manera que ternía en sustentar el vivir; y pienso, para hallar estos negros remedios, que me era luz la hambre, pues dicen que el ingenio con ella se avisa y al contrario con la hartura, y así era por cierto en mí.

Lão vừa ra khỏi nhà, tôi đi xem công trình, thấy lão không chừa trong cái rương cũ khốn khổ một cái lỗ nào, đến con muỗi cũng không chui lọt. Tôi mở bằng chiếc chìa vô dụng của mình, chẳng còn hy vọng kiếm chác, thấy hai ba cái bánh đã bị gặm, những cái ông chủ tưởng chuột cắn, và từ đó tôi vẫn moi được chút ít, chạm thật khẽ, như tay kiếm sĩ lão luyện. Vì cảnh túng thiếu là bậc thầy vĩ đại, mà tôi thì túng đến thế, nên đêm ngày tôi cứ nghĩ cách giữ lấy mạng sống; và tôi cho rằng để tìm ra những phương thuốc đen tối này, cái đói đã soi đường cho tôi, vì người ta nói đói thì trí khôn sắc, no thì ngược lại, mà với tôi quả đúng như vậy.

Pues estando una noche desvelado en este pensamiento, pensando como me podría valer y aprovecharme del arcaz, sentí que mi amo dormía, porque lo mostraba con roncar y en unos resoplidos grandes que daba cuando estaba durmiendo. Levantéme muy quedito y, habiendo en el día pensado lo que había de hacer y dejado un cuchillo viejo que por allí andaba en parte do le hallase, voyme al triste arcaz, y por do había mirado tener menos defensa le acometí con el cuchillo, que a manera de barreno dél usé. Y como la antiquísima arca, por ser de tantos años, la hallase sin fuerza y corazón, antes muy blanda y carcomida, luego se me rindió, y consintió en su costado por mi remedio un buen agujero. Esto hecho, abro muy paso la llagada arca y, al tiento, del pan que hallé partido hice según deyuso está escrito. Y con aquello algún tanto consolado, tornando a cerrar, me volví a mis pajas, en las cuales reposé y dormí un poco, lo cual yo hacía mal, y echábalo al no comer; y ansí sería, porque cierto en aquel tiempo no me debían de quitar el sueño los cuidados del rey de Francia.

Một đêm nọ, đang thức trắng nghĩ cách dùng cái rương cho được việc, tôi nghe ông chủ ngủ, vì lão tố cáo mình bằng tiếng ngáy và những tiếng phì phò lớn mỗi khi ngủ. Tôi dậy rất khẽ; ban ngày đã tính xong việc phải làm và để sẵn một con dao cũ ở chỗ tôi tìm ra ngay, tôi đến bên cái rương khốn khổ, chỗ nào tôi đã thấy phòng thủ yếu nhất thì tấn công bằng dao, dùng nó như cái khoan. Cái rương cổ lỗ này, tuổi đã cao, tôi thấy nó hết cả sức lẫn gan, lại mềm nhũn và bị mọt ăn, nên chịu thua ngay, và để cứu tôi, nó cho phép bên hông mình mở một cái lỗ khá lớn. Xong việc, tôi rất khẽ mở cái rương bị thương, mò mẫm trong chỗ bánh đã bẻ mà làm như đã viết ở trên. Nhờ thế phần nào khuây khoả, tôi đóng lại, trở về đống rơm, nằm nghỉ và ngủ chập chờn một chút, mà ngủ chẳng ngon, tôi đổ tại không ăn; chắc là thế, vì chắc chắn lúc ấy những lo toan của vua nước Pháp không làm tôi mất ngủ.

Otro día fue por el señor mi amo visto el daño así del pan como del agujero que yo había hecho, y comenzó a dar a los diablos los ratones y decir:

Hôm sau ông chủ tôi thấy cái hại, cả ở bánh lẫn ở cái lỗ tôi đã đục, liền chửi lũ chuột cho ma quỷ bắt, nói:

"¿Qué diremos a esto? ¡Nunca haber sentido ratones en esta casa sino agora!"

“Chúng ta nói sao đây? Chưa từng nghe có chuột trong nhà này, giờ mới có!”

Y sin dubda debía de decir verdad; porque si casa había de haber en el reino justamente de ellos privilegiada, aquélla de razón había de ser, porque no suelen morar donde no hay qué comer. Torna a buscar clavos por la casa y por las paredes y tablillas a atapárselos. Venida la noche y su reposo, luego era yo puesto en pie con mi aparejo, y cuantos él tapaba de día, destapaba yo de noche. En tal manera fue, y tal priesa nos dimos, que sin dubda por esto se debió decir: "Donde una puerta se cierra, otra se abre." Finalmente, parecíamos tener a destajo la tela de Penélope, pues cuanto él tejía de día, rompía yo de noche; ca en pocos días y noches pusimos la pobre despensa de tal forma, que quien quisiera propiamente della hablar, más corazas viejas de otro tiempo que no arcaz la llamara, según la clavazón y tachuelas sobre sí tenía.

Mà chắc lão nói đúng; vì nếu trong vương quốc có cái nhà nào đáng được miễn chuột thì chính là nhà này, bởi chúng không hay ở chỗ chẳng có gì ăn. Lão lại đi tìm đinh quanh nhà và trên tường, tìm ván nhỏ để bịt. Đêm xuống lão đi nghỉ là tôi bật dậy với đồ nghề, ban ngày lão bịt bao nhiêu thì ban đêm tôi gỡ bấy nhiêu. Cứ thế, hai bên hối hả đến nỗi chắc hẳn vì thế mới có câu: “Đóng cửa này thì mở cửa kia.” Rốt cuộc chúng tôi như nhận khoán tấm vải của Penelope, vì ban ngày lão dệt bao nhiêu thì ban đêm tôi phá bấy nhiêu; chỉ ít ngày đêm, chúng tôi đã biến cái tủ đồ ăn nghèo khổ thành thứ mà ai muốn gọi cho đúng sẽ gọi là bộ giáp cũ ngày xưa chứ chẳng phải cái rương, nhìn đinh đóng và đinh tán chi chít trên mình nó.

De que vio no le aprovechar nada su remedio, dijo:

Thấy cách chữa của mình chẳng ăn thua, lão nói:

"Este arcaz está tan maltratado y es de madera tan vieja y flaca, que no habrá ratón a quien se defienda; y va ya tal que, si andamos más con él, nos dejará sin guarda; y aun lo peor, que aunque hace poca, todavía hará falta faltando, y me pondrá en costa de tres o cuatro reales. El mejor remedio que hallo, pues el de hasta aquí no aprovecha, armaré por de dentro a estos ratopes malditos."

“Cái rương này bị hành hạ quá, gỗ lại cũ yếu, nên con chuột nào nó cũng chẳng chống nổi; mà nó đã ra nông nỗi này, cứ động đến nó nữa thì nó bỏ mình trơ trọi không còn chỗ giữ của; tệ hơn nữa, dù nó giữ được ít, mất nó vẫn là thiếu, và tao tốn ba bốn đồng real. Cách tốt nhất tao tìm ra, vì cách đến giờ vô ích, là gài bẫy bên trong cho lũ chuột chết tiệt này.”

Luego buscó prestada una ratonera, y con cortezas de queso que a los vecinos pedía, contino el gato estaba armado dentro del arca, lo cual era para mí singular auxilio; porque, puesto caso que yo no había menester muchas salsas para comer, todavía me holgaba con las cortezas del queso que de la ratonera sacaba, y sin esto no perdonaba el ratonar del bodigo.

Lão liền đi mượn một cái bẫy chuột, và với vỏ pho mát xin hàng xóm, cái bẫy lúc nào cũng gài sẵn trong rương, thành sự giúp đỡ đặc biệt cho tôi; vì dù tôi chẳng cần nhiều gia vị để ăn, tôi vẫn mừng với vỏ pho mát lấy ra khỏi bẫy, mà như thế tôi cũng không tha chuyện gặm bánh lễ.

Como hallase el pan ratonado y el queso comido y no cayese el ratón que lo comía, dábase al diablo, preguntaba a los vecinos qué podría ser comer el queso y sacarlo de la ratonera, y no caer ni quedar dentro el ratón, y hallar caída la trampilla del gato. Acordaron los vecinos no ser el ratón el que este daño hacía, porque no fuera menos de haber caído alguna vez. Díjole un vecino:

Thấy bánh bị gặm, pho mát bị ăn mà con chuột ăn nó chẳng sập bẫy, lão chửi cho ma quỷ bắt, hỏi hàng xóm sao con chuột ăn pho mát, lấy mồi khỏi bẫy mà không sập bẫy, không bị kẹt lại, trong khi nắp bẫy thì đã sập. Hàng xóm đoán chuột không phải thủ phạm, vì nếu là chuột thì ít nhất cũng đã sập bẫy lần nào. Một người hàng xóm bảo lão:

"En vuestra casa yo me acuerdo que solía andar una culebra, y ésta debe ser sin dubda. Y lleva razón que, como es larga, tiene lugar de tomar el cebo; y aunque la coja la trampilla encima, como no entre toda dentro, tórnase a salir."

“Tôi nhớ nhà ông xưa hay có một con rắn, chắc chắn là nó. Mà lý cũng phải: nó dài nên có chỗ để lấy mồi; và dù nắp bẫy sập xuống trúng nó, nó chưa vào hết bên trong nên lại chui ra được.”

Cuadró a todos lo que aquél dijo, y alteró mucho a mi amo; y dende en adelante no dormía tan a sueño suelto, que cualquier gusano de la madera que de noche sonase, pensaba ser la culebra que le roía el arca. Luego era puesto en pie, y con un garrote que a la cabacera, desde que aquello le dijeron, ponía, daba en la pecadora del arca grandes garrotazos, pensando espantar la culebra. A los vecinos despertaba con el estruendo que hacía, y a mí no me dejaba dormir. êbase a mis pajas y trastornábalas, y a mí con ellas, pensando que se iba para mí y se envolvía en mis pajas o en mi sayo, porque le decían que de noche acaecía a estos animales, buscando calor, irse a las cunas donde están criaturas y aun mordellas y hacerles peligrar. Yo las más veces hacía del dormido, y en las mañas decíame él:

Lời ấy hợp ý mọi người, và làm ông chủ tôi bồn chồn lắm; từ đó lão ngủ không còn say, hễ con mọt gỗ nào kêu trong đêm cũng tưởng là con rắn đang gặm rương. Lão liền bật dậy, với cây gậy đặt ở đầu giường từ khi nghe nói thế, giáng vào cái rương tội nghiệp những cú gậy kinh hồn, tưởng doạ được con rắn. Tiếng động lão gây ra làm hàng xóm thức giấc, còn tôi thì không được ngủ. Lão lại chỗ rơm của tôi lật tung lên, lật luôn cả tôi theo, tưởng nó chạy về phía tôi, cuộn vào rơm hay áo của tôi, vì người ta bảo lão rằng ban đêm loài vật ấy hay đi tìm hơi ấm, bò vào những cái nôi có trẻ con, thậm chí cắn chúng, làm chúng nguy đến tính mạng. Phần nhiều tôi giả vờ ngủ, sáng ra lão bảo tôi:

"Esta noche, mozo, ¿no sentiste nada? Pues tras la culebra anduve, y aun pienso se ha de ir para ti a la cama, que son muy frías y buscan calor."

“Đêm qua, nhóc, mày không nghe thấy gì à? Tao đuổi theo con rắn suốt, mà tao nghĩ nó sẽ bò lên giường mày, vì rắn lạnh lắm nên chúng tìm hơi ấm.”

"Plega a Dios que no me muerda -decía yo-, que harto miedo le tengo."

“Cầu Chúa cho nó đừng cắn con, - tôi nói - con sợ nó lắm.”

De esta manera andaba tan elevado y levantado del sueño, que, mi fe, la culebra (o culebro, por mejor decir) no osaba roer de noche ni levantarse al arca; mas de día, mientra estaba en la iglesia o por el lugar, hacía mis saltos: los cuales daños viendo él y el poco remedio que les podía poner, andaba de noche, como digo, hecho trasgo.

Cứ thế lão thức canh, mất ngủ đến nỗi, thật đấy, con rắn (hay đúng hơn là rắn đực) không dám gặm ban đêm hay mò lên rương nữa; nhưng ban ngày, lúc lão ở nhà thờ hay đi quanh làng, tôi lại ra tay; lão thấy cái hại ấy mà chẳng có mấy cách chữa, nên ban đêm, như tôi nói, cứ đi lại như con yêu tinh.

Yo hube miedo que con aquellas diligencias no me topase con la llave que debajo de las pajas tenía, y parecióme lo más seguro metella de noche en la boca. Porque ya, desde que viví con el ciego, la tenía tan hecha bolsa que me acaeció tener en ella doce o quince maravedís, todo en medias blancas, sin que me estorbasen el comer; porque de otra manera no era señor de una blanca que el maldito ciego no cayese con ella, no dejando costura ni remiendo que no me buscaba muy a menudo. Pues ansí, como digo, metía cada noche la llave en la boca, y dormía sin recelo que el brujo de mi amo cayese con ella; mas cuando la desdicha ha de venir, por demás es diligencia.

Tôi sợ với những cố gắng ấy lão sẽ gặp chiếc chìa tôi giấu dưới rơm, nên thấy an toàn nhất là ban đêm ngậm nó trong miệng. Vì từ hồi sống với gã mù, miệng tôi đã thành cái túi, có lần tôi để trong đó mười hai mười lăm maravedí, toàn nửa đồng blanca, mà ăn vẫn không vướng; chứ không thì tôi chẳng giữ nổi một đồng blanca nào mà gã mù đáng nguyền rủa không phát hiện, nó chẳng bỏ sót đường chỉ hay mảnh vá nào mà không lục tôi thật thường xuyên. Thế nên, như tôi nói, đêm nào tôi cũng ngậm chìa trong miệng, ngủ không lo ông chủ phù thuỷ phát hiện; nhưng khi vận rủi đã tới thì cẩn thận cũng bằng thừa.

Quisieron mis hados, o por mejor decir mis pecados, que una noche que estaba durmiendo, la llave se me puso en la boca, que abierta debía tener, de tal manera y postura, que el aire y resoplo que yo durmiendo echaba salía por lo hueco de la llave, que de cañuto era, y silbaba, según mi desastre quiso, muy recio, de tal manera que el sobresaltado de mi amo lo oyó y creyó sin duda ser el silbo de la culebra; y cierto lo debía parecer.

Số phận tôi muốn, hay đúng hơn tội lỗi tôi muốn, một đêm đang ngủ, chiếc chìa nằm trong miệng tôi (hẳn tôi đã há ra) đúng cách đến nỗi hơi thở của tôi lùa qua lòng ống của chiếc chìa, vì nó là cái ống, và rít lên, theo cái rủi của tôi, rất to; ông chủ giật mình nghe thấy và tin chắc là tiếng rít của con rắn; mà quả thật nghe hẳn giống lắm.

Levantóse muy paso con su garrote en la mano, y al tiento y sonido de la culebra se llegó a mí con mucha quietud, por no ser sentido de la culebra; y como cerca se vio, pensó que allí en las pajas do yo estaba echado, al calor mío se había venido. Levantando bien el palo, pensando tenerla debajo y darle tal garrotazo que la matase, con toda su fuerza me descargó en la cabeza un tan gran golpe, que sin ningún sentido y muy mal descalabrado me dejó.

Lão dậy rất khẽ, tay cầm gậy, theo tiếng rít của con rắn mà mò đến chỗ tôi hết sức lặng lẽ, để con rắn khỏi nghe; khi thấy mình đã gần, lão nghĩ nó đã bò vào đống rơm tôi nằm, theo hơi ấm của tôi. Giơ gậy thật cao, tưởng đã có nó dưới tay và sẽ giáng một gậy cho nó chết, lão dốc hết sức bổ xuống đầu tôi một cú lớn đến nỗi tôi mất hết tri giác, đầu vỡ toang.

Como sintió que me había dado, según yo debía hacer gran sentimiento con el fiero golpe, contaba él que se había llegado a mí y dándome grandes voces, llamándome, procuró recordarme. Mas como me tocase con las manos, tentó la mucha sangre que se me iba, y conoció el daño que me había hecho, y con mucha priesa fue a buscar lumbre. Y llegando con ella, hallóme quejando, todavía con mi llave en la boca, que nunca la desamparé, la mitad fuera, bien de aquella manera que debía estar al tiempo que silbaba con ella.

Khi thấy mình đã trúng, lão kể rằng, theo như tôi hẳn đã đau lắm vì cú đánh dữ, lão đến bên tôi, gọi to, cố làm tôi tỉnh. Nhưng lấy tay chạm vào tôi, lão sờ thấy máu chảy nhiều, biết mình đã gây ra tai hoạ, liền vội đi tìm đèn. Cầm đèn quay lại, lão thấy tôi đang rên rỉ, vẫn ngậm chiếc chìa, chưa lúc nào buông, một nửa lòi ra ngoài, đúng như hẳn là tư thế lúc tôi rít bằng nó.

Espantado el matador de culebras qué podría ser aquella llave, miróla, sacándomela del todo de la boca, y vio lo que era, porque en las guardas nada de la suya diferenciaba. Fue luego a proballa, y con ella probó el maleficio. Debió de decir el cruel cazador: "El ratón y culebra que me daban guerra y me comían mi hacienda he hallado."

Kẻ giết rắn ngạc nhiên không biết chiếc chìa ấy là cái gì, nhìn nó, rút hẳn khỏi miệng tôi, và thấy ra nó là gì, vì răng chìa chẳng khác chiếc chìa của lão. Lão liền đi thử, và nhờ nó thử ra mọi chuyện gian. Hẳn gã thợ săn tàn nhẫn đã nói: “Con chuột và con rắn gây chiến với tao, ăn của tao, tao tìm ra rồi.”

De lo que sucedió en aquellos tres días siguientes ninguna fe daré, porque los tuve en el vientre de la ballena; mas de cómo esto que he contado oí, después que en mí torné, decir a mi amo, el cual a cuantos allí venían lo contaba por extenso.

Chuyện xảy ra trong ba ngày sau đó tôi chẳng làm chứng được, vì tôi ở trong bụng cá voi; còn chuyện tôi vừa kể thì tôi nghe ông chủ nói, sau khi tỉnh lại, lão kể tỉ mỉ cho mọi người đến thăm.

A cabo de tres días yo torné en mi sentido y vine echado en mis pajas, la cabeza toda emplastada y llena de aceites y ungüentos y, espantado, dije: "¿Qué es esto?"

Sau ba ngày tôi tỉnh lại, thấy mình nằm trên đống rơm, đầu băng kín, đầy dầu và thuốc mỡ, hoảng hốt hỏi: “Cái gì thế này?”

Respondióme el cruel sacerdote:

Vị linh mục tàn nhẫn trả lời:

"A fe, que los ratones y culebras que me destruían ya los he cazado."

“Thật đấy, chuột với rắn phá tao, tao bắt được rồi.”

Y miré por mí, y vime tan maltratado que luego sospeché mi mal.

Tôi nhìn lại mình, thấy bị hành hạ thảm đến nỗi liền đoán ra tai hoạ của mình.

A esta hora entró una vieja que ensalmaba, y los vecinos, y comiénzanme a quitar trapos de la cabeza y curar el garrotazo. Y como me hallaron vuelto en mi sentido, holgáronse mucho y dijeron:

Lúc ấy một bà già chữa bằng bùa chú bước vào cùng hàng xóm, họ bắt đầu gỡ giẻ khỏi đầu tôi và chữa vết gậy. Thấy tôi đã tỉnh, họ rất mừng và nói:

"Pues ha tornado en su acuerdo, placerá a Dios no será nada."

“Nó tỉnh lại rồi, nếu Chúa muốn thì chẳng sao đâu.”

Ahí tornaron de nuevo a contar mis cuitas y a reírlas, y yo, pecador, a llorarlas. Con todo esto, diéronme de comer, que estaba transido de hambre, y apenas me pudieron remediar. Y ansí, de poco en poco, a los quince días me levanté y estuve sin peligro, mas no sin hambre, y medio sano.

Họ lại kể những nỗi khổ của tôi mà cười, còn tôi, kẻ tội lỗi, thì khóc. Dù vậy họ cho tôi ăn, vì tôi đói lả, và khó lắm mới cứu nổi. Thế là dần dần, sau mười lăm ngày tôi đứng dậy được, hết nguy hiểm, nhưng chưa hết đói, và mới khoẻ được nửa phần.

Luego otro día que fui levantado, el señor mi amo me tomó por la mano y sacóme la puerta fuera y, puesto en la calle, díjome:

Hôm sau khi tôi đã đứng dậy được, ông chủ nắm tay tôi dẫn ra cửa, đặt tôi ra giữa phố, nói:

Lázaro, de hoy más eres tuyo y no mío. Busca amo y vete con Dios, que yo no quiero en mi compañía tan diligente servidor. No es posible sino que hayas sido mozo de ciego."

“Lázaro, từ nay mày là của mày chứ không phải của tao. Đi tìm chủ mà đi với Chúa, tao không muốn một người hầu siêng năng thế này bên mình. Chắc chắn mày từng là đứa dắt lão mù.”

Y santiguándose de mí como si yo estuviera endemoniado, tórnase a meter en casa y cierra su puerta.

Rồi làm dấu thánh giá trước mặt tôi như thể tôi bị quỷ ám, lão quay vào nhà, đóng cửa.

Tratado Tercero. Cómo Lázaro se asentó con un escudero, y de lo que le acaeció con él

Chương Ba. Lázaro vào ở với một escudero ra sao, và chuyện xảy ra với ông

Desta manera me fue forzado sacar fuerzas de flaqueza y, poco a poco, con ayuda de las buenas gentes di comigo en esta insigne ciudad de Toledo, adonde con la merced de Dios dende a quince días se me cerró la herida; y mientras estaba malo, siempre me daban alguna limosna, mas después que estuve sano, todos me decían:

Thế là tôi buộc phải gắng gượng, và dần dần, nhờ những người tốt giúp, tôi đến được thành Toledo lừng danh này, ở đó nhờ ơn Chúa, mười lăm ngày sau vết thương liền miệng; lúc ốm thì người ta luôn cho tôi chút của bố thí, nhưng khi tôi khoẻ lại, ai cũng bảo:

"Tú, bellaco y gallofero eres. Busca, busca un amo a quien sirvas."

“Mày là đồ lưu manh ăn mày. Tìm đi, tìm ông chủ mà phục vụ.”

"¿Y adónde se hallará ése -decía yo entre mí- si Dios agora de nuevo, como crió el mundo, no le criase?

“Mà ông ấy tìm ở đâu ra, - tôi tự nhủ - nếu bây giờ Chúa không tạo ra ông ấy lần nữa, như Người đã dựng nên thế giới?”

Andando así discurriendo de puerta en puerta, con harto poco remedio, porque ya la caridad se subió al cielo, topóme Dios con un escudero que iba por la calle con razonable vestido, bien peinado, su paso y compás en orden. Miróme, y yo a él, y díjome:

Cứ lang thang như thế từ cửa này sang cửa khác, chẳng ăn thua mấy, vì lòng bác ái đã lên trời, thì Chúa cho tôi gặp một ông escudero (quý tộc nghèo) đang đi trên phố, ăn mặc khá tươm, đầu tóc chải chuốt, bước đi có nhịp có điệu. Ông nhìn tôi, tôi nhìn ông, ông nói:

"Mochacho, ¿buscas amo?"

“Nhóc, mày tìm chủ à?”

Yo le dije: "Sí, señor."

Tôi đáp: “Dạ, thưa ông.”

"Pues vente tras mí -me respondió- que Dios te ha hecho merced en topar comigo. Alguna buena oración rezaste hoy."

“Vậy theo tao, - ông đáp - Chúa đã ban ơn cho mày khi cho mày gặp tao. Hôm nay mày hẳn đã đọc kinh nào tử tế.”

Y seguíle, dando gracias a Dios por lo que le oí, y también que me parecía, según su hábito y continente, ser el que yo había menester.

Tôi theo ông, tạ ơn Chúa vì lời ông nói, và còn vì thấy, xét theo y phục và phong thái, ông đúng là người tôi cần.

Era de mañana cuando este mi tercero amo topé, y llevóme tras sí gran parte de la ciudad. Pasábamos por las plazas do se vendía pan y otras provisiones. Yo pensaba y aun deseaba que allí me quería cargar de lo que se vendía, porque ésta era propria hora cuando se suele proveer de lo necesario; mas muy a tendido paso pasaba por estas cosas. "Por ventura no lo vee aquí a su contento -decía yo- y querrá que lo compremos en otro cabo."

Sáng sớm tôi gặp ông chủ thứ ba này, và ông dẫn tôi đi qua phần lớn thành phố. Chúng tôi đi ngang các quảng trường bán bánh mì và đồ ăn khác. Tôi nghĩ, mà còn mong nữa, rằng ông định chất lên người tôi những thứ đang bán, vì đúng giờ này người ta vẫn đi sắm đồ cần dùng; nhưng ông cứ bước thong thả đi qua những chỗ ấy. “Có lẽ ông không thấy ở đây thứ nào vừa ý, - tôi nghĩ - và muốn mình mua ở chỗ khác.”

Desta manera anduvimos hasta que dio las once. Entonces se entró en la iglesia mayor, y yo tras él, y muy devotamente le vi oír misa y los otros oficios divinos, hasta que todo fue acabado y la gente ida. Entonces salimos de la iglesia.

Chúng tôi đi như thế cho đến mười một giờ. Rồi ông vào nhà thờ lớn, tôi theo sau, và tôi thấy ông nghe lễ cùng các nghi thức thánh khác một cách rất sùng đạo, cho đến khi xong hết và người ta đã về. Bấy giờ chúng tôi ra khỏi nhà thờ.

A buen paso tendido comenzamos a ir por una calle abajo. Yo iba el más alegre del mundo en ver que no nos habíamos ocupado en buscar de comer. Bien consideré que debía ser hombre, mi nuevo amo, que se proveía en junto, y que ya la comida estaría a punto tal y como yo la deseaba y aun la había menester.

Chúng tôi sải bước thong thả đi xuống một con phố. Tôi vui nhất đời, thấy chúng tôi chẳng phải mất công đi kiếm đồ ăn. Tôi nghĩ hẳn ông chủ mới là người sắm một lần cả mớ, và bữa ăn hẳn đã sẵn sàng đúng như tôi mong, thậm chí đúng như tôi cần.

En este tiempo dio el reloj la una después de mediodía, y llegamos a una casa ante la cual mi amo se paró, y yo con él; y derribando el cabo de la capa sobre el lado izquierdo, sacó una llave de la manga y abrió su puerta y entramos en casa; la cual tenía la entrada obscura y lóbrega de tal manera que parece que ponía temor a los que en ella entraban, aunque dentro della estaba un patio pequeño y razonables cámaras.

Lúc ấy đồng hồ điểm một giờ chiều, và chúng tôi tới một ngôi nhà, ông chủ dừng lại trước nhà, tôi dừng theo; ông hất đuôi áo choàng sang bên trái, rút chìa khoá từ ống tay áo ra mở cửa, rồi chúng tôi vào nhà. Lối vào tối om u ám đến nỗi làm người bước vào cũng phát sợ, dù bên trong có cái sân nhỏ và mấy căn phòng khá ổn.

Desque fuimos entrados, quita de sobre sí su capa y, preguntando si tenía las manos limpias, la sacudimos y doblamos, y muy limpiamente soplando un poyo que allí estaba, la puso en él. Y hecho esto, sentóse cabo della, preguntándome muy por extenso de dónde era y cómo había venido a aquella ciudad; y yo le di más larga cuenta que quisiera, porque me parecía más conveniente hora de mandar poner la mesa y escudillar la olla que de lo que me pedía. Con todo eso, yo le satisfice de mi persona lo mejor que mentir supe, diciendo mis bienes y callando lo demás, porque me parecía no ser para en cámara.

Vào rồi, ông cởi áo choàng và hỏi tay tôi có sạch không; chúng tôi cùng phủi rồi gấp áo, ông thổi sạch rất cẩn thận cái bệ đá ở đó rồi đặt áo lên. Xong, ông ngồi cạnh nó, hỏi tôi rất tỉ mỉ quê quán ở đâu và đến thành này bằng cách nào; tôi kể dài hơn tôi muốn, vì tôi thấy giờ này hợp để bảo dọn bàn, múc nồi hơn là chuyện ông hỏi. Dù vậy, tôi trả lời về bản thân khéo hết mức mà tôi biết nói dối: kể điều hay, giấu phần còn lại, vì tôi thấy nó không hợp nói trong phòng.

Esto hecho, estuvo ansí un poco, y yo luego vi mala señal, por ser ya casi las dos y no le ver más aliento de comer que a un muerto. Después desto, consideraba aquel tener cerrada la puerta con llave ni sentir arriba ni abajo pasos de viva persona por la casa. Todo lo que yo había visto eran paredes, sin ver en ella silleta, ni tajo, ni banco, ni mesa, ni aun tal arcaz como el de marras: finalmente, ella parecía casa encantada. Estando así, díjome:

Xong, ông ngồi yên một lúc, và tôi liền thấy điềm gở, vì đã gần hai giờ mà ông chẳng có vẻ gì muốn ăn hơn người chết. Rồi tôi nghĩ đến chuyện cửa khoá chặt và trên dưới trong nhà chẳng nghe bước chân người sống nào. Mọi thứ tôi thấy chỉ là tường, không một cái ghế nhỏ, cái thớt, cái băng, cái bàn, ngay cả cái rương như hồi nọ cũng không: nói tóm lại, nó giống một ngôi nhà bị ma ám. Đang thế thì ông nói:

"Tú, mozo, ¿has comido?"

“Này nhóc, mày ăn chưa?”

"No, señor -dije yo-, que aún no eran dadas las ocho cuando con vuestra merced encontré."

“Chưa, thưa ông, - tôi đáp - vì chưa đến tám giờ thì con đã gặp ông.”

"Pues, aunque de mañana, yo había almorzado, y cuando ansí como algo, hágote saber que hasta la noche me estoy ansí. Por eso, pásate como pudieres, que después cenaremos.

“Vậy, dù từ sáng sớm, tao đã ăn sáng rồi, và khi tao ăn như thế thì tao cho mày biết là đến tối tao cứ thế mà chịu. Nên mày liệu mà xoay xở, lát nữa chúng ta sẽ ăn tối.”

Vuestra merced crea, cuando esto le oí, que estuve en poco de caer de mi estado, no tanto de hambre como por conocer de todo en todo la fortuna serme adversa. Allí se me representaron de nuevo mis fatigas, y torné a llorar mis trabajos; allí se me vino a la memoria la consideración que hacía cuando me pensaba ir del clérigo, diciendo que aunque aquél era desventurado y mísero, por ventura toparía con otro peor: finalmente, allí lloré mi trabajosa vida pasada y mi cercana muerte venidera. Y con todo, disimulando lo mejor que pude:

Ngài hãy tin, nghe vậy tôi suýt ngã quỵ, không phải vì đói mà vì biết rõ hẳn là số phận chống lại tôi. Ở đó những nhọc nhằn của tôi hiện lại, và tôi lại khóc than; ở đó tôi nhớ lại điều từng nghĩ khi định bỏ ông linh mục: rằng ông ấy dù bất hạnh và keo kiệt, biết đâu tôi lại gặp người tệ hơn. Tóm lại, ở đó tôi khóc cuộc đời nhọc nhằn đã qua và cái chết đang đến gần. Vậy mà tôi vẫn cố giấu cho khéo nhất có thể:

"Señor, mozo soy que no me fatigo mucho por comer, bendito Dios. Deso me podré yo alabar entre todos mis iguales por de mejor garganta, y ansí fui yo loado della fasta hoy día de los amos que yo he tenido."

“Thưa ông, con là đứa chẳng khổ sở mấy vì chuyện ăn, ơn Chúa. Về điều đó con dám khoe với mọi bạn cùng tuổi là đứa ăn ít, dễ nuôi nhất, và các ông chủ con có đến giờ cũng đều khen con như thế.”

"Virtud es ésa -dijo él- y por eso te querré yo más, porque el hartar es de los puercos y el comer regladamente es de los hombres de bien."

“Đó là đức tính, - ông nói - vì vậy tao sẽ quý mày hơn, bởi no nê là của lợn, còn ăn có chừng mực mới là của người tử tế.”

"¡Bien te he entendido! -dije yo entre mí- ¡maldita tanta medicina y bondad como aquestos mis amos que yo hallo hallan en la hambre!"

“Con hiểu rồi! - tôi nói thầm - Đáng nguyền rủa cái thứ thuốc bổ với đức hạnh mà mấy ông chủ của tôi cứ tìm thấy trong cái đói!”

Púseme a un cabo del portal y saqué unos pedazos de pan del seno, que me habían quedado de los de por Dios. Él, que vio esto, díjome:

Tôi ra ngồi một góc hiên và lấy trong ngực áo mấy mẩu bánh mì còn sót lại từ chỗ xin vì lòng Chúa. Thấy thế ông bảo:

"Ven acá, mozo. ¿Qué comes?"

“Lại đây, nhóc. Mày ăn gì?”

Yo lleguéme a él y mostréle el pan. Tomóme él un pedazo, de tres que eran el mejor y más grande, y díjome:

Tôi lại gần và đưa bánh cho ông xem. Ông lấy một miếng, trong ba miếng thì lấy miếng ngon nhất, to nhất, và nói:

"Por mi vida, que parece éste buen pan."

“Thề mạng tao, bánh này coi bộ ngon.”

"¡Y cómo! ¿Agora -dije yo-, señor, es bueno?"

“Dạ, ngon lắm! Giờ thì, thưa ông, ngon ạ?” tôi nói.

"Sí, a fe -dijo él-. ¿Adónde lo hubiste? ¿Si es amasado de manos limpias?"

“Ừ, thật đấy, - ông nói - Mày kiếm đâu ra? Không biết có nhồi bằng tay sạch không?”

"No sé yo eso -le dije-; mas a mí no me pone asco el sabor dello."

“Con không biết, - tôi nói - nhưng con không thấy ghê vị nó.”

"Así plega a Dios" -dijo el pobre de mi amo.

“Cầu Chúa cho thế” - ông chủ tội nghiệp của tôi nói.

Y llevándolo a la boca, comenzó a dar en él tan fieros bocados como yo en lo otro.

Rồi đưa lên miệng, ông bắt đầu cắn những miếng dữ dằn chẳng kém tôi với chỗ kia.

"Sabrosísimo pan está -dijo-, por Dios."

“Bánh ngon quá, - ông nói - lạy Chúa.”

Y como le sentí de qué pie coxqueaba, dime priesa, porque le vi en disposición, si acababa antes que yo, se comediría a ayudarme a lo que me quedase; y con esto acabamos casi a una. Y mi amo comenzó a sacudir con las manos unas pocas de migajas, y bien menudas, que en los pechos se le habían quedado, y entró en una camareta que allí estaba, y sacó un jarro desbocado y no muy nuevo, y desque hubo bebido convidóme con él. Yo, por hacer del continente, dije:

Và khi đã biết ông què chân nào, tôi ăn vội, vì thấy ông có vẻ như, nếu ông xong trước tôi, sẽ hào hiệp giúp tôi nốt phần còn lại; thế là chúng tôi xong gần như cùng lúc. Ông chủ tôi bắt đầu lấy tay phủi mấy vụn bánh li ti còn dính trên ngực áo, rồi vào một căn buồng nhỏ ở đó, lấy ra cái bình mẻ miệng chẳng còn mới, uống xong ông mời tôi. Tôi, để làm ra vẻ điềm đạm, nói:

"Señor, no bebo vino."

“Thưa ông, con không uống rượu.”

"Agua es, -me respondió-. Bien puedes beber."

“Nước thôi, - ông đáp - Mày uống được.”

Entonces tomé el jarro y bebí, no mucho, porque de sed no era mi congoja. Ansí estuvimos hasta la noche, hablando en cosas que me preguntaba, a las cuales yo le respondí lo mejor que supe. En este tiempo metióme en la cámara donde estaba el jarro de que bebimos, y díjome:

Bấy giờ tôi cầm bình uống, không nhiều, vì cái khổ của tôi chẳng phải là khát. Cứ thế chúng tôi ngồi đến tối, nói về những điều ông hỏi, tôi trả lời hết sức mình. Lúc ấy ông dẫn tôi vào căn phòng có cái bình chúng tôi vừa uống, và bảo:

"Mozo, párate allí y verás, cómo hacemos esta cama, para que la sepas hacer de aquí adelante."

“Nhóc, đứng đó xem chúng ta trải cái giường này thế nào, để từ nay mày biết mà trải.”

Púseme de un cabo y él del otro y hecimos la negra cama, en la cual no había mucho que hacer, porque ella tenía sobre unos bancos un cañizo, sobre el cual estaba tendida la ropa que, por no estar muy continuada a lavarse, no parecía colchón, aunque servía dél, con harta menos lana que era menester. Aquél tendimos, haciendo cuenta de ablandalle, lo cual era imposible, porque de lo duro mal se puede hacer blando. El diablo del enjalma maldita la cosa tenía dentro de sí, que puesto sobre el cañizo todas las cañas se señalaban y parecían a lo proprio entrecuesto de flaquísimo puerco; y sobre aquel hambriento colchón un alfamar del mesmo jaez, del cual el color yo no pude alcanzar. Hecha la cama y la noche venida, díjome:

Tôi đứng một bên, ông đứng một bên, chúng tôi trải cái giường đen đúa, chẳng có mấy việc để làm, vì nó chỉ là một tấm phên sậy gác trên mấy cái ghế dài, trên phên trải một thứ đồ vải, do chẳng mấy khi giặt nên chẳng giống cái nệm, dù được dùng làm nệm, mà bông thì ít hơn cần nhiều. Chúng tôi trải nó ra, tính làm cho mềm, điều bất khả, vì cái cứng khó mà làm thành mềm. Cái đệm quỷ quái ấy bên trong chẳng có gì, đặt lên phên thì từng cây sậy nổi lên, trông y như xương sống con lợn gầy trơ xương; và trên cái nệm đói meo ấy là tấm chăn cùng loại, màu gì thì tôi chịu không đoán ra. Trải giường xong, đêm xuống, ông nói:

"Lázaro, ya es tarde, y de aquí a la plaza hay gran trecho. También en esta ciudad andan muchos ladrones que siendo de noche capean. Pasemos como podamos y mañana, venido el día, Dios hará merced; porque yo, por estar solo, no estoy proveído, antes he comido estos días por allá fuera, mas agora hacerlo hemos de otra manera."

“Lázaro, muộn rồi, mà từ đây ra quảng trường còn xa. Trong thành này lại lắm kẻ trộm, đêm xuống là chúng giật áo choàng. Cứ cố qua đêm nay, mai trời sáng Chúa sẽ ban ơn; vì tao ở một mình nên không có đồ dự trữ, mấy hôm nay toàn ăn ở ngoài, nhưng giờ chúng ta phải làm cách khác.”

"Señor, de mí -dije yo- ninguna pena tenga vuestra merced, que sé pasar una noche y aun más, si es menester, sin comer."

“Thưa ông, về phần con, - tôi nói - ông chẳng phải lo chút nào, con biết nhịn một đêm, thậm chí hơn, nếu cần, mà không ăn.”

"Vivirás más y más sano -me respondió-, porque como decíamos hoy, no hay tal cosa en el mundo para vivir mucho que comer poco."

“Mày sẽ sống lâu hơn và khoẻ hơn, - ông đáp - vì như hôm nay chúng ta đã nói, trên đời chẳng có gì để sống lâu bằng ăn ít.”

"Si por esa vía es -dije entre mí-, nunca yo moriré, que siempre he guardado esa regla por fuerza, y aun espero en mi desdicha tenella toda mi vida."

“Nếu theo lối ấy, - tôi nói thầm - thì con chẳng bao giờ chết, vì con luôn giữ phép tắc ấy do bắt buộc, và con còn hy vọng, trong cái rủi của mình, giữ nó suốt đời.”

Y acostóse en la cama, poniendo por cabecera las calzas y el jubón, y mandóme echar a sus pies, lo cual yo hice; mas ¡maldito el sueño que yo dormí! Porque las cañas y mis salidos huesos en toda la noche dejaron de rifar y encenderse, que con mis trabajos, males y hambre, pienso que en mi cuerpo no había libra de carne; y también, como aquel día no había comido casi nada, rabiaba de hambre, la cual con el sueño no tenía amistad. Maldíjeme mil veces -¡Dios me lo perdone!- y a mi ruin fortuna, allí lo más de la noche, y (lo peor) no osándome revolver por no despertalle, pedí a Dios muchas veces la muerte.

Ông nằm lên giường, lấy quần và áo chẽn làm gối, bảo tôi nằm dưới chân, tôi làm theo; nhưng ngủ thì ngủ cái nỗi gì! Vì những cây sậy và xương nhô của tôi suốt đêm cãi cọ nhau, bốc lửa lên; với những khổ sở, bệnh tật và đói của tôi, tôi nghĩ trong người chẳng còn nổi một cân thịt; lại thêm hôm ấy gần như tôi chưa ăn gì nên đói đến phát điên, mà đói với giấc ngủ thì chẳng thân nhau. Tôi nguyền rủa mình cả ngàn lần, xin Chúa tha thứ! cùng vận rủi của mình, suốt gần cả đêm ở đó, và (tệ hơn) vì không dám trở mình kẻo đánh thức ông, nhiều lần tôi xin Chúa cho cái chết.

La mañana venida, levantámonos, y comienza a limpiar y sacudir sus calzas y jubón y sayo y capa -y yo que le servía de pelillo- y vístese muy a su placer de espacio. Echéle aguamanos, peinóse y puso su espada en el talabarte y, al tiempo que la ponía, díjome:

Sáng đến, chúng tôi dậy, ông bắt đầu chải và phủi quần, áo chẽn, áo ngoài và áo choàng, tôi hầu làm bàn chải, rồi ông thong thả mặc đồ, thoả thích theo ý mình. Tôi đổ nước rửa tay cho ông, ông chải đầu, đeo gươm vào dây đai, và lúc đeo, ông bảo tôi:

"¡Oh, si supieses, mozo, qué pieza es ésta! No hay marco de oro en el mundo por que yo la diese. Mas ansí ninguna de cuantas Antonio hizo, no acertó a ponelle los aceros tan prestos como ésta los tiene."

“Ôi, nhóc, giá mày biết thanh này là báu vật cỡ nào! Trên đời chẳng có một cân vàng nào mà tao đem đổi. Cả trong những thanh Antonio làm ra, cũng không ai gắn được lưỡi thép sắc bén bằng thanh này.”

Y sacóla de la vaina y tentóla con los dedos, diciendo:

Ông rút gươm khỏi bao, lấy ngón tay thử, nói:

"¿Vesla aquí? Yo me obligo con ella cercenar un copo de lana."

“Thấy chưa? Với nó tao dám cắt đôi cả một cuộn len.”

Y yo dije entre mí:

Và tôi nói thầm:

"Y yo con mis dientes, aunque no son de acero, un pan de cuatro libras."

“Còn tôi, bằng răng, dù răng chẳng phải thép, cũng cắt được ổ bánh bốn cân.”

Tornóla a meter y ciñósela y un sartal de cuentas gruesas del talabarte, y con un paso sosegado y el cuerpo derecho, haciendo con él y con la cabeza muy gentiles meneos, echando el cabo de la capa sobre el hombro y a veces so el brazo, y poniendo la mano derecha en el costado, salió por la puerta, diciendo:

Ông tra gươm vào bao, đeo lên người, cùng một chuỗi hạt to buộc ở dây đai, rồi bước thong thả, lưng thẳng, người và đầu nhún nhảy rất điệu, vắt đuôi áo choàng lên vai, lúc lại kẹp dưới nách, tay phải chống hông, ông ra cửa và nói:

"Lázaro, mira por la casa en tanto que voy a oír misa, y haz la cama, y ve por la vasija de agua al río, que aquí bajo está, y cierra la puerta con llave, no nos hurten algo, y ponla aquí al quicio, porque si yo viniere en tanto pueda entrar."

“Lázaro, trông nhà trong lúc tao đi nghe lễ, trải giường, ra sông xách bình nước, sông ở ngay dưới đây, và khoá cửa kẻo bị trộm mất gì, rồi để chìa ở đây, chỗ bậc cửa, để nếu tao về trong lúc ấy thì vào được.”

Y súbese por la calle arriba con tan gentil semblante y continente, que quien no le conociera pensara ser muy cercano pariente al conde de Arcos, o a lo menos camarero que le daba de vestir.

Rồi ông đi lên phố với dáng vẻ và phong thái duyên dáng đến nỗi ai không biết ông chắc sẽ tưởng ông là bà con rất gần của bá tước Arcos, hay ít nhất là người hầu phòng mặc đồ cho bá tước.

"¡Bendito seáis vos, Señor -quedé yo diciendo-, que dais la enfermedad y ponéis el remedio! ¿Quién encontrara a aquel mi señor que no piense, según el contento de sí lleva, haber anoche bien cenado y dormido en buena cama, y aun agora es de mañana, no le cuenten por muy bien almorzado? ¡Grandes secretos son, Señor, los que vos hacéis y las gentes ignoran! ¿A quién no engañara aquella buena disposición y razonable capa y sayo y quién pensara que aquel gentil hombre se pasó ayer todo el día sin comer, con aquel mendrugo de pan que su criado Lázaro trujo un día y una noche en el arca de su seno, do no se le podía pegar mucha limpieza, y hoy, lavándose las manos y cara, a falta de paño de manos, se hacía servir de la halda del sayo? Nadie por cierto lo sospechara. ¡Oh Señor, y cuántos de aquéstos debéis vos tener por el mundo derramados, que padecen por la negra que llaman honra lo que por vos no sufrirían!"

“Đáng chúc tụng Người, lạy Chúa, - tôi đứng đó nói - Người ban bệnh mà cũng đặt thuốc! Gặp ông chủ tôi, ai mà không nghĩ, nhìn vẻ mãn nguyện ông mang theo, rằng đêm qua ông đã ăn tối ngon và ngủ giường êm, còn giờ mới sáng mà thiên hạ không bảo ông đã ăn sáng thật no? Lạy Chúa, những điều Người làm là những bí mật lớn mà người đời không biết! Ai mà chẳng bị lừa bởi dáng vẻ tươm tất ấy cùng cái áo choàng, áo ngoài ra gì, và ai nghĩ được rằng quý ông ấy cả ngày hôm qua không ăn gì, chỉ với mẩu bánh mì người hầu Lázaro mang một ngày một đêm trong cái rương ngực áo của mình, nơi khó mà dính được bao nhiêu sạch sẽ, và hôm nay, rửa tay mặt, thiếu khăn lau, phải sai vạt áo ngoài hầu? Chắc chắn không ai ngờ. Lạy Chúa, hẳn Người có rải khắp thế gian bao nhiêu kẻ như thế, họ chịu vì cái thứ gọi là danh dự đáng nguyền rủa những điều mà vì Người họ sẽ không chịu!”

Ansí estaba yo a la puerta, mirando y considerando estas cosas y otras muchas, hasta que el señor mi amo traspuso la larga y angosta calle, y como lo vi trasponer, tornéme a entrar en casa, y en un credo la anduve toda, alto y bajo, sin hacer represa ni hallar en qué. Hago la negra dura cama y tomo el jarro y doy comigo en el río, donde en una huerta vi a mi amo en gran recuesta con dos rebozadas mujeres, al parecer de las que en aquel lugar no hacen falta, antes muchas tienen por estilo de irse a las mañanicas del verano a refrescar y almorzar sin llevar qué por aquellas frescas riberas, con confianza que no ha de faltar quién se lo dé, según las tienen puestas en esta costumbre aquellos hidalgos del lugar.

Tôi đứng ở cửa như thế, nhìn và suy nghĩ về những điều này và nhiều điều khác, cho đến khi ông chủ tôi khuất sau con phố dài hẹp; thấy ông khuất, tôi quay vào nhà, trong hai kinh Tin Kính đã đi khắp nhà, trên dưới, chẳng dừng lại, cũng chẳng thấy gì để dừng. Tôi trải cái giường đen đúa cứng ngắc, cầm bình rồi ra sông, ở đó, trong một khu vườn, tôi thấy ông chủ đang ra sức năn nỉ hai người đàn bà che mặt, trông có vẻ thuộc hạng chẳng thiếu gì ở xứ ấy; nhiều người trong số đó có thói quen, những sớm hè, ra bờ sông mát hóng gió và ăn sáng mà chẳng mang gì theo, tin chắc thế nào cũng có người cho, vì các ông quý tộc nhỏ ở đó đã tập cho họ thói quen ấy.

Y como digo, él estaba entre ellas hecho un Macías, diciéndoles más dulzuras que Ovidio escribió. Pero como sintieron dél que estaba bien enternecido, no se les hizo de vergüenza pedirle de almorzar con el acostumbrado pago. Él, sintiéndose tan frío de bolsa cuanto estaba caliente del estómago, tomóle tal calofrío que le robó la color del gesto, y comenzó a turbarse en la plática y a poner excusas no validas. Ellas, que debían ser bien instituídas, como le sintieron la enfermedad, dejáronle para el que era.

Và như tôi nói, ông đứng giữa họ làm một Macías, buông những lời ngọt hơn cả Ovidius viết. Nhưng khi họ nhận ra ông đã mềm lòng lắm, họ chẳng ngượng mà đòi ông bữa ăn sáng với cái giá quen thuộc. Ông, thấy mình lạnh túi bao nhiêu thì bụng nóng bấy nhiêu, bị cơn rét run chộp lấy, cướp mất sắc mặt, và bắt đầu lúng túng trong lời nói, đưa ra những cớ chẳng ra gì. Họ, hẳn được dạy dỗ đàng hoàng, thấy ông mắc bệnh ấy thì thôi không dây dưa với ông nữa, biết ông là hạng người nào.

Yo, que estaba comiendo ciertos tronchos de berzas, con los cuales me desayuné, con mucha diligencia, como mozo nuevo, sin ser visto de mi amo, torné a casa, de la cual pensé barrer alguna parte, que era bien menester, mas no hallé con qué. Púseme a pensar qué haría, y parecióme esperar a mi amo hasta que el día demediase y si viniese y por ventura trajese algo que comiésemos; mas en vano fue mi experiencia.

Tôi, đang gặm mấy cọng cải bắp làm bữa sáng, nhanh nhẹn như đứa mới đến, không để ông chủ thấy, quay về nhà, định quét dọn một góc, vì chỗ nào cũng rất cần, nhưng chẳng có gì để quét bằng. Tôi ngồi nghĩ xem nên làm gì, và thấy nên đợi ông chủ đến quá trưa, xem ông về có mang gì cho chúng tôi ăn không; nhưng tôi chờ cũng uổng công.

Desque vi ser las dos y no venía y la hambre me aquejaba, cierro mi puerta y pongo la llave do mandó, y tórnome a mi menester. Con baja y enferma voz e inclinadas mis manos en los senos, puesto Dios ante mis ojos y la lengua en su nombre, comienzo a pedir pan por las puertas y casas más grandes que me parecía. Mas como yo este oficio le hobiese mamado en la leche, quiero decir que con el gran maestro el ciego lo aprendí, tan suficiente discípulo salí que, aunque en este pueblo no había caridad ni el año fuese muy abundante, tan buena maña me di que, antes que el reloj diese las cuatro, ya yo tenía otras tantas libras de pan ensiladas en el cuerpo y más de otras dos en las mangas y senos. Volvíme a la posada y al pasar por la tripería pedí a una de aquellas mujeres, y diome un pedazo de uña de vaca con otras pocas de tripas cocidas.

Thấy hai giờ rồi mà ông chưa về, đói lại hành hạ, tôi khoá cửa, đặt chìa chỗ ông dặn, rồi quay về với nghề của mình. Giọng thấp, yếu ớt, tay khoanh trong ngực áo, đặt Chúa trước mắt và tên Người trên lưỡi, tôi bắt đầu xin bánh mì từ cửa này sang cửa khác, nhà nào lớn nhất mà tôi thấy. Nhưng nghề này tôi đã bú từ sữa mẹ, tức là học với bậc đại sư gã mù, nên ra trò giỏi đến nỗi, dù thành này chẳng có lòng bác ái và năm không được mùa, tôi xoay xở khéo đến nỗi trước khi đồng hồ điểm bốn giờ tôi đã nhét vào bụng bốn cân bánh mì, lại còn hơn hai cân nữa trong tay áo và ngực áo. Tôi về chỗ trọ, và lúc đi ngang hàng lòng, tôi xin một bà ở đó, bà cho tôi một miếng móng bò cùng vài mẩu lòng luộc.

Cuando llegué a casa, ya el bueno de mi amo estaba en ella, doblada su capa y puesta en el poyo, y él paseándose por el patio. Como entro, vínose para mí. Pensé que me quería reñir la tardanza, mas mejor lo hizo Dios. Preguntóme dó venía. Yo le dije:

Khi tôi về đến nhà, ông chủ tốt bụng của tôi đã ở đó, áo choàng gấp đặt trên bệ đá, ông đang đi đi lại lại trong sân. Tôi vừa vào, ông tiến lại. Tôi tưởng ông định mắng vì tôi về muộn, nhưng Chúa lo cho tốt hơn thế. Ông hỏi tôi đi đâu về. Tôi nói:

"Señor, hasta que dio las dos estuve aquí, y de que vi que V.M. no venía, fuime por esa ciudad a encomendarme a las buenas gentes, y hanme dado esto que veis."

“Thưa ông, con ở đây đến hai giờ, thấy ông không về, con đi quanh thành gửi thân cho những người tốt bụng, và họ cho con cái này như ông thấy.”

Mostréle el pan y las tripas que en un cabo de la halda traía, a lo cual él mostró buen semblante y dijo:

Tôi chìa bánh mì và lòng tôi gói ở một góc vạt áo, ông tỏ vẻ vui mừng và nói:

"Pues esperado te he a comer, y de que vi que no veniste, comí. Mas tú haces como hombre de bien en eso, que más vale pedillo por Dios que no hurtallo, y ansí Él me ayude como ello me parece bien. Y solamente te encomiendo no sepan que vives comigo, por lo que toca a mi honra, aunque bien creo que será secreto, según lo poco que en este pueblo soy conocido. ¡Nunca a él yo hubiera de venir!"

“Tao đã đợi mày về ăn, thấy mày không về thì tao ăn. Nhưng mày làm thế là phải đạo đấy, vì xin vì lòng Chúa còn hơn đi ăn trộm, và Chúa phù hộ tao, tao thấy thế là tốt. Tao chỉ dặn mày một điều: đừng để ai biết mày ở với tao, vì liên quan đến danh dự của tao; dù tao tin sẽ giữ kín được, vì ở thành này ít người biết tao. Giá tao đừng bao giờ đặt chân tới đây!”

"De eso pierda, señor, cuidado -le dije yo-, que maldito aquél que ninguno tiene de pedirme esa cuenta ni yo de dalla."

“Chuyện đó ông chớ lo, thưa ông, - tôi nói - vì con xin nguyền rủa, chẳng ai có việc gì mà đòi con khai chuyện ấy, mà con cũng chẳng có việc gì phải khai.”

"Agora pues, come, pecador. Que, si a Dios place, presto nos veremos sin necesidad; aunque te digo que después que en esta casa entré, nunca bien me ha ido. Debe ser de mal suelo, que hay casas desdichadas y de mal pie, que a los que viven en ellas pegan la desdicha. Ésta debe de ser sin dubda de ellas; mas yo te prometo, acabado el mes, no quede en ella aunque me la den por mía."

“Giờ thì ăn đi, thằng tội nghiệp. Nếu Chúa muốn, chẳng bao lâu chúng ta sẽ hết túng; dù tao nói thật với mày, từ khi vào nhà này tao chưa gì được thuận. Hẳn nền nhà xấu, vì có những nhà xúi quẩy, gở, ai ở trong đều bị lây vận rủi. Nhà này chắc chắn là một trong số ấy; nhưng tao hứa với mày, hết tháng này tao không ở lại nữa, dù họ cho không tao.”

Sentéme al cabo del poyo y, porque no me tuviese por glotón, callé la merienda; y comienzo a cenar y morder en mis tripas y pan, y disimuladamente miraba al desventurado señor mío, que no partía sus ojos de mis faldas, que aquella sazón servían de plato. Tanta lástima haya Dios de mí como yo había dél, porque sentí lo que sentía, y muchas veces había por ello pasado y pasaba cada día. Pensaba si sería bien comedirme a convidalle; mas por me haber dicho que había comido, temía me no aceptaría el convite. Finalmente, yo deseaba aquel pecador ayudase a su trabajo del mío, y se desayunase como el día antes hizo, pues había mejor aparejo, por ser mejor la vianda y menos mi hambre.

Tôi ngồi ở cuối bệ đá và, để ông khỏi cho tôi là đứa tham ăn, tôi giấu bữa chiều; tôi bắt đầu ăn tối, cắn lòng cắn bánh, và lén liếc ông chủ bất hạnh, mắt ông không rời vạt áo tôi, lúc ấy làm đĩa. Mong Chúa thương tôi bằng bấy nhiêu tôi thương ông, vì tôi hiểu ông đang cảm thấy gì, đã bao lần tôi trải qua, và ngày nào vẫn đang trải qua. Tôi tự hỏi có nên mạnh dạn mời ông; nhưng ông đã bảo ông ăn rồi, nên tôi sợ ông chẳng nhận lời. Rốt cuộc, tôi mong người tội nghiệp ấy lấy cái ăn của tôi mà đỡ cái khổ của mình, và lót dạ như hôm trước ông đã làm, vì lần này điều kiện tốt hơn, đồ ăn ngon hơn mà cái đói của tôi cũng bớt.

Quiso Dios cumplir mi deseo, y aun pienso que el suyo, porque, como comencé a comer y él se andaba paseando llegóse a mí y díjome:

Chúa muốn thoả điều tôi mong, và tôi nghĩ cả điều ông mong, vì khi tôi bắt đầu ăn, ông đang đi đi lại lại bèn đến bên tôi và nói:

"Dígote, Lázaro, que tienes en comer la mejor gracia que en mi vida vi a hombre, y que nadie te lo verá hacer que no le pongas gana aunque no la tenga."

“Tao nói thật, Lázaro, tao chưa thấy ai ăn duyên như mày, ai nhìn mày ăn cũng thèm, dù chẳng đói.”

"La muy buena que tú tienes -dije yo entre mí- te hace parecer la mía hermosa."

“Cái thèm ăn tốt lành của ông, - tôi nói thầm - làm cho cách ăn của tôi hoá đẹp.”

Con todo, parecióme ayudarle, pues se ayudaba y me abría camino para ello, y díjele:

Dù vậy, tôi nghĩ nên đỡ ông một tay, vì ông đang tự đỡ mình, lại còn mở đường cho tôi nữa, nên tôi nói:

"Señor, el buen aparejo hace buen artífice. Este pan está sabrosísimo y esta uña de vaca tan bien cocida y sazonada, que no habrá a quien no convide con su sabor."

“Thưa ông, nguyên liệu tốt mới có món ngon. Chiếc bánh này ngon tuyệt, còn móng bò này hầm nhừ nêm khéo, ai ngửi mùi cũng phải thèm.”

"¿Uña de vaca es?"

“Móng bò đấy à?”

"Si, señor."

“Vâng, thưa ông.”

"Dígote que es el mejor bocado del mundo, que no hay faisán que ansí me sepa."

“Ta nói cho mà biết, đó là món ngon nhất trần đời, gà lôi cũng chẳng ngon bằng.”

"Pues pruebe, señor, y verá qué tal está."

“Vậy ông cứ nếm đi, rồi ông sẽ biết nó thế nào.”

Póngole en las uñas la otra y tres o cuatro raciones de pan de lo más blanco y asentóseme al lado, y comienza a comer como aquel que lo había gana, royendo cada huesecillo de aquéllos mejor que un galgo suyo lo hiciera.

Tôi đặt vào tay ông cái móng kia cùng ba bốn miếng bánh mì trắng nhất, ông ngồi xuống cạnh tôi và ăn như người đang thèm lắm, gặm từng khúc xương nhỏ còn sạch hơn cả con chó săn nhà ông gặm.

"Con almodrote -decía- es éste singular manjar."

“Chấm tương tỏi vào -ông nói- thì món này phải gọi là có một không hai.”

"Con mejor salsa lo comes tú", respondí yo paso.

“Ông ăn với thứ nước chấm ngon hơn nhiều kia, ông ạ”, tôi khẽ đáp.

"Por Dios, que me ha sabido como si hoy no hobiera comido bocado."

“Chúa chứng giám, ăn vào ngon như thể hôm nay chưa có miếng nào vào bụng.”

"¡Ansí me vengan los buenos años como es ello!" -dije yo entre mí.

“Năm tháng tốt lành có đến với tôi thì cũng chắc như lời ông nói đó!” -tôi tự nhủ.

Pidióme el jarro del agua y díselo como lo había traído. Es señal que, pues no le faltaba el agua, que no le había a mi amo sobrado la comida. Bebimos, y muy contentos nos fuimos a dormir como la noche pasada.

Ông đòi cái bình nước, tôi đưa đúng như lúc xách về. Thế là biết: nước còn nguyên bình thì bữa ăn của chủ tôi cũng chẳng thừa thãi gì. Chúng tôi uống nước, rồi vui vẻ đi ngủ như đêm trước.

Y por evitar prolijidad, desta manera estuvimos ocho o diez días, yéndose el pecador en la mañana con aquel contento y paso contado a papar aire por las calles, teniendo en el pobre Lázaro una cabeza de lobo. Contemplaba yo muchas veces mi desastre, que escapando de los amos ruines que había tenido y buscando mejoría, viniese a topar con quien no solo no me mantuviese, mas a quien yo había de mantener.

Cho khỏi dài dòng, chúng tôi sống như thế tám mười hôm; sáng nào ông tội nghiệp cũng ra khỏi nhà với vẻ mãn nguyện, bước chân đếm từng nhịp, đi hớp gió ngoài phố, còn lão Lázaro nghèo này thành cái mồi để ông kiếm sống. Tôi nhiều lần ngẫm cái xui của mình: trốn khỏi những ông chủ tồi để tìm chỗ khá hơn, rốt cuộc lại đâm đầu vào một người chẳng những không nuôi nổi tôi mà còn bắt tôi nuôi.

Con todo, le quería bien, con ver que no tenía ni podía más, y antes le había lástima que enemistad; y muchas veces, por llevar a la posada con que él lo pasase, yo lo pasaba mal. Porque una mañana, levantándose el triste en camisa, subió a lo alto de la casa a hacer sus menesteres, y en tanto yo, por salir de sospecha, desenvolvíle el jubón y las calzas que a la cabecera dejó, y hallé una bolsilla de terciopelo raso hecho cien dobleces y sin maldita la blanca ni señal que la hobiese tenido mucho tiempo.

Dù vậy tôi vẫn thương ông, thấy ông chẳng có gì mà cũng chẳng thể có hơn; tôi thương nhiều hơn giận, và không ít lần, để mang về cho ông thứ gì qua bữa, tôi đã chịu đói thay. Số là một sáng nọ, ông tội nghiệp chỉ mặc mỗi cái áo lót, dậy lên tầng trên cùng giải quyết chuyện riêng; trong lúc ấy tôi, cho hết nghi ngờ, mở cuộn áo chẽn và quần ông để ở đầu giường, thì thấy một cái ví nhung trơn, nhàu nát trăm nếp, không có lấy một đồng blanca, cũng chẳng có dấu hiệu gì cho thấy bấy lâu nay nó từng chứa tiền.

"Éste -decía yo- es pobre y nadie da lo que no tiene. Mas el avariento ciego y el malaventurado mezquino clérigo que, con dárselo Dios a ambos, al uno de mano besada y al otro de lengua suelta, me mataban de hambre, aquéllos es justo desamar y aquéste de haber mancilla."

“Ông này nghèo -tôi tự nhủ- mà đã nghèo thì làm gì có cái để cho. Còn gã mù hà tiện với lão linh mục khốn nạn bủn xỉn kia, Chúa cho cả hai của ăn của để, kẻ này khéo ăn khéo nói, kẻ kia được người ta hôn tay, thế mà bỏ đói tôi đến chết; ghét họ là phải, còn ông này thì đáng thương.”

Dios es testigo que hoy día, cuando topo con alguno de su hábito, con aquel paso y pompa, le he lástima, con pensar si padece lo que aquél le vi sufrir; al cual con toda su pobreza holgaría de servir más que a los otros por lo que he dicho. Sólo tenía dél un poco de descontento: que quisiera yo me no tuviera tanta presunción, mas que abajara un poco su fantasía con lo mucho que subía su necesidad. Mas, según me parece, es regla ya entre ellos usada y guardada; aunque no haya cornado de trueco, ha de andar el birrete en su lugar. El Señor lo remedie, que ya con este mal han de morir.

Có Chúa làm chứng, đến nay hễ gặp ai cùng hạng với ông, cũng cái dáng đi, cái vẻ bệ vệ ấy, tôi vẫn thương, chỉ nghĩ không biết họ có phải chịu những gì tôi từng thấy ông chịu không; và dù ông nghèo, tôi vẫn thích hầu ông hơn những người khác, vì những lẽ đã kể. Tôi chỉ phật ý một điều: giá ông bớt tự phụ đi, hạ cái ảo tưởng về mình xuống chút ít, khi cái túng thiếu đã dâng lên cao đến vậy. Nhưng xem ra đó là lệ đã thành nếp trong bọn họ: dẫu không còn nổi một xu lẻ, cái mũ vẫn phải đội cho đúng chỗ. Xin Chúa chữa cho họ, vì họ sẽ chết cùng với cái bệnh ấy.

Pues, estando yo en tal estado, pasando la vida que digo, quiso mi mala fortuna, que de perseguirme no era satisfecha, que en aquella trabajada y vergonzosa vivienda no durase. Y fue, como el año en esta tierra fuese estéril de pan, acordaron el Ayuntamiento que todos los pobres estranjeros se fuesen de la ciudad, con pregón que el que de allí adelante topasen fuese punido con azotes. Y así, ejecutando la ley, desde a cuatro días que el pregón se dio, vi llevar una procesión de pobres azotando por las Cuatro Calles, lo cual me puso tan gran espanto, que nunca osé desmandarme a demandar.

Đang sống trong cảnh ấy, qua ngày như đã kể, thì vận rủi của tôi, vốn chưa chịu thôi săn đuổi, lại không để tôi yên thân ở cái chỗ ở nhọc nhằn và nhục nhã đó. Chuyện là năm ấy xứ này mất mùa lúa, hội đồng thành phố quyết định đuổi hết người nghèo ngoại tỉnh ra khỏi thành, rao rằng từ nay kẻ nào bị bắt gặp sẽ bị đánh roi. Luật được thi hành ngay: bốn hôm sau lời rao, tôi thấy cả một đoàn người nghèo bị dẫn đi, vừa đi vừa bị đánh roi qua Ngã Tư Bốn Đường; tôi khiếp quá, từ đó chẳng dám bén mảng đi xin nữa.

Aquí viera, quien vello pudiera, la abstinencia de mi casa y la tristeza y silencio de los moradores, tanto que nos acaeció estar dos o tres días sin comer bocado, ni hablaba palabra. A mí diéronme la vida unas mujercillas hilanderas de algodón, que hacían bonetes y vivían par de nosotros, con las cuales yo tuve vecindad y conocimiento; que de la laceria que les traían me daban alguna cosilla, con la cual muy pasado me pasaba.

Ai thấy được thì đã thấy cảnh nhà tôi lúc ấy: nhịn ăn, ủ rũ, im phăng phắc, có hai ba hôm chúng tôi chẳng có miếng nào vào bụng mà cũng chẳng ai thốt một lời. Người cứu mạng tôi là mấy chị thợ kéo sợi bông, làm mũ, ở sát vách; tôi có quen biết hàng xóm với họ, và từ chút của ít ỏi nghèo hèn họ kiếm được, họ cho tôi một ít, nhờ vậy tôi cũng lần hồi qua ngày.

Y no tenía tanta lástima de mí como del lastimado de mi amo, que en ocho días maldito el bocado que comió. A lo menos, en casa bien lo estuvimos sin comer. No sé yo cómo o dónde andaba y qué comía. ¡Y velle venir a mediodía la calle abajo con estirado cuerpo, más largo que galgo de buena casta! Y por lo que toca a su negra que dicen honra, tomaba una paja de las que aun asaz no había en casa, y salía a la puerta escarbando los dientes que nada entre sí tenían, quejándose todavía de aquel mal solar diciendo:

Mà tôi chẳng thương mình bằng thương ông chủ khốn khổ, tám ngày liền không có nổi một miếng. Ít nhất ở nhà thì chúng tôi nhịn thật. Tôi chẳng biết ông đi đâu, ăn gì. Thế mà đến trưa lại thấy ông xuống phố, người ưỡn thẳng, dài hơn cả con chó săn nòi tốt! Còn cái thứ họ gọi là danh dự đen đủi của ông thì ông gìn giữ thế này: nhặt cọng rơm (nhà đã chẳng còn đủ rơm), ra cửa xỉa răng, mà răng chẳng có gì kẹt, rồi vẫn than về cái nhà xấu số ấy:

"Malo está de ver, que la desdicha desta vivienda lo hace. Como ves, es lóbrega, triste, obscura. Mientras aquí estuviéremos, hemos de padecer. Ya deseo que se acabe este mes por salir della."

“Nhìn đã thấy chán, tại cái xui của căn nhà này cả. Như con thấy đấy, nó tối tăm, buồn thảm, âm u. Còn ở đây ngày nào là còn khổ ngày ấy. Ta chỉ mong hết tháng này để dọn đi cho rồi.”

Pues, estando en esta afligida y hambrienta persecución un día, no sé por cual dicha o ventura, en el pobre poder de mi amo entró un real, con el cual él vino a casa tan ufano como si tuviera el tesoro de Venecia; y con gesto muy alegre y risueño me lo dio, diciendo:

Rồi một hôm, giữa cảnh đói khổ dai dẳng ấy, chẳng biết do may hay do duyên, một đồng real lọt vào cái túi nghèo của chủ tôi; ông về nhà hớn hở như thể vừa có kho báu thành Venezia, mặt mày tươi roi rói, đưa nó cho tôi và nói:

"Toma, Lázaro, que Dios ya va abriendo su mano. Ve a la plaza y merca pan y vino y carne: ¡quebremos el ojo al diablo! Y más, te hago saber, porque te huelgues, que he alquilado otra casa, y en ésta desastrada no hemos de estar más de en cumplimiento el mes. ¡Maldita sea ella y el que en ella puso la primera teja, que con mal en ella entré! Por Nuestro Señor, cuanto ha que en ella vivo, gota de vino ni bocado de carne no he comido, ni he habido descanso ninguno; mas ¡tal vista tiene y tal obscuridad y tristeza! Ve y ven presto, y comamos hoy como condes."

“Cầm lấy, Lázaro, Chúa đang bắt đầu mở tay rồi đấy. Ra chợ mua bánh mì, rượu và thịt đi: chọc mù mắt quỷ cho đã! Còn tin này cho con vui: ta thuê được căn nhà khác rồi, cái nhà xúi quẩy này ta chỉ ở cho đủ tháng là thôi. Nguyền rủa nó, nguyền rủa cả kẻ đã lợp mảnh ngói đầu tiên lên nó, ta bước vào đây là bước vào cái rủi! Thề có Chúa, từ ngày ở đây, một giọt rượu, một miếng thịt ta cũng chưa được ăn, chẳng được nghỉ lấy một lúc; mà nhìn xem, cảnh gì mà tối tăm buồn thảm! Đi đi, về cho nhanh, hôm nay mình ăn như bá tước.”

Tomo mi real y jarro y a los pies dándoles priesa, comienzo a subir mi calle encaminando mis pasos para la plaza muy contento y alegre. Mas ¿qué me aprovecha si está constituido en mi triste fortuna que ningún gozo me venga sin zozobra? Y ansí fue éste; porque yendo la calle arriba, echando mi cuenta en lo que le emplearía que fuese mejor y más provechosamente gastado, dando infinitas gracias a Dios que a mi amo había hecho con dinero, a deshora me vino al encuentro un muerto, que por la calle abajo muchos clérigos y gente en unas andas traían. Arriméme a la pared por darles lugar, y desque el cuerpo pasó, venían luego a par del lecho una que debía ser mujer del difunto, cargada de luto, y con ella otras muchas mujeres; la cual iba llorando a grandes voces y diciendo:

Tôi cầm đồng real và cái bình, giục chân bước, đi lên con phố, hướng ra chợ, lòng vui phơi phới. Nhưng ích gì, khi số phận khốn khổ của tôi đã định rằng niềm vui nào đến cũng kèm lo âu? Lần này cũng thế; vì đang đi lên phố, tính nhẩm xem nên mua thứ gì cho tốt nhất, tiêu tiền cho có lợi nhất, hết lòng tạ ơn Chúa đã cho chủ tôi có tiền, thì bỗng đâu một người chết đi ngược chiều gặp tôi, nhiều linh mục và dân chúng khiêng trên cáng đi xuống phố. Tôi nép sát vào tường nhường đường, và khi cái xác đi qua, ngay sau cáng là một người đàn bà, hẳn là vợ người chết, áo tang nặng nề, cùng nhiều phụ nữ khác; bà vừa khóc rống vừa nói:

"Marido y señor mío, ¿adónde os me llevan? ¡A la casa triste y desdichada, a la casa lóbrega y obscura, a la casa donde nunca comen ni beben!"

“Chồng tôi, chủ tôi ơi, người ta mang ông đi đâu thế này! Đến cái nhà tối tăm, buồn thảm, xúi quẩy, đến cái nhà u ám, đến cái nhà chẳng bao giờ có ai ăn ai uống!”

Yo que aquello oí, juntóseme el cielo con la tierra, y dije:

Nghe vậy, tôi thấy trời đất sập vào nhau, và nói:

"¡Oh desdichado de mí! Para mi casa llevan este muerto."

“Khốn khổ cho tôi! Họ mang người chết này về nhà tôi!”

Dejo el camino que llevaba y hendí por medio de la gente, y vuelvo por la calle abajo a todo el más correr que pude para mi casa, y entrando en ella cierro a grande priesa, invocando el auxilio y favor de mi amo, abrazándome dél, que me venga a ayudar y a defender la entrada. El cual algo alterado, pensando que fuese otra cosa, me dijo:

Tôi bỏ đường đang đi, xô xuyên qua đám đông, quay lại chạy xuống phố hết tốc lực về nhà, vào nhà là đóng cửa thật nhanh, kêu cứu chủ tôi tiếp viện, ôm chầm lấy ông, nhờ ông giúp chặn cửa. Ông hơi hoảng, tưởng có chuyện khác, nói:

"¿Qué es eso, mozo? ¿Qué voces das? ¿Qué has? ¿Por qué cierras la puerta con tal furia?"

“Gì vậy, thằng nhóc? Sao la hét? Con làm sao thế? Sao đóng cửa dữ vậy?”

"¡Oh señor -dije yo- acuda aquí, que nos traen acá un muerto!"

“Ôi thưa ông -tôi nói- lại đây mau, họ khiêng người chết đến nhà mình!”

"¿Cómo así?", respondió él.

“Sao lại thế?”, ông đáp.

"Aquí arriba lo encontré, y venía diciendo su mujer: "Marido y señor mio, ¿adónde os llevan? ¡A la casa lóbrega y obscura, a la casa triste y desdichada, a la casa donde nunca comen ni beben! Acá, señor, nos le traen."

“Trên kia con gặp, vợ ông ta vừa đi vừa nói: ‘Chồng tôi, chủ tôi ơi, họ mang ông đi đâu? Đến cái nhà tối tăm u ám, đến cái nhà buồn thảm xúi quẩy, đến cái nhà chẳng bao giờ có ai ăn có ai uống!’ Họ khiêng ông ấy đến đây, thưa ông.”

Y ciertamente, cuando mi amo esto oyó, aunque no tenía por qué estar muy risueño, rio tanto que muy gran rato estuvo sin poder hablar. En este tiempo tenía ya yo echada la aldaba a la puerta y puesto el hombro en ella por más defensa. Pasó la gente con su muerto, y yo todavía me recelaba que nos le habían de meter en casa; y después fue ya más harto de reír que de comer, el bueno de mi amo díjome:

Và quả thật, nghe vậy, dù chẳng có lý do gì để cười, chủ tôi cười đến nỗi một lúc lâu không nói nổi. Lúc ấy tôi đã cài then cửa, gí vai chống thêm cho chắc. Đoàn người đi qua với người chết, mà tôi vẫn sợ họ khiêng vào nhà mình; rồi sau khi đã cười no hơn ăn no, ông chủ tốt bụng của tôi nói:

"Verdad es, Lázaro; según la viuda lo va diciendo, tú tuviste razón de pensar lo que pensaste. Mas, pues Dios lo ha hecho mejor y pasan adelante, abre, abre, y ve por de comer."

“Phải đấy, Lázaro; nghe bà góa than thế thì con nghĩ vậy cũng có lý. Nhưng Chúa đã xếp cho êm hơn, họ đi qua rồi, mở cửa đi, mở đi, rồi đi mua đồ ăn.”

"Dejálos, señor, acaben de pasar la calle", dije yo.

“Xin ông để họ đi hết con phố đã”, tôi nói.

Al fin vino mi amo a la puerta de la calle, y ábrela esforzándome, que bien era menester, según el miedo y alteración, y me torno a encaminar. Mas aunque comimos bien aquel día, maldito el gusto yo tomaba en ello, ni en aquellos tres días torné en mi color; y mi amo muy risueño todas las veces que se le acordaba aquella mi cosideración.

Rốt cuộc chủ tôi ra tới cửa ngoài, mở cửa, trấn an tôi, mà quả là cần lắm, vì tôi sợ hãi hoảng hốt, rồi tôi lại lên đường. Nhưng dù hôm ấy chúng tôi ăn ngon, tôi chẳng thấy ngon lành gì, ba hôm sau da dẻ vẫn chưa hồng lại; còn chủ tôi mỗi lần nhớ đến cái ý nghĩ ấy của tôi là lại cười.

De esta manera estuve con mi tercero y pobre amo, que fue este escudero, algunos días, y en todos deseando saber la intención de su venida y estada en esta tierra; porque desde el primer día que con él asenté, le conocí ser estranjero, por el poco conocimiento y trato que con los naturales della tenía. Al fin se cumplió mi deseo y supe lo que deseaba; porque un día que habíamos comido razonablemente y estaba algo contento, contóme su hacienda y díjome ser de Castilla la Vieja, y que había dejado su tierra no más de por no quitar el bonete a un caballero su vecino.

Tôi ở với ông chủ thứ ba nghèo khổ này, ông escudero, được ít ngày, và ngày nào cũng muốn biết vì cớ gì ông đến và ở lại xứ này; bởi từ hôm đầu thuê tôi, tôi đã nhận ra ông là người ngoại xứ, vì ông ít quen biết và giao thiệp với dân bản địa. Cuối cùng tôi cũng toại nguyện: một hôm sau bữa ăn tàm tạm, lúc ông đang hơi vui, ông kể tôi nghe chuyện nhà, nói ông quê ở Castilla la Vieja, và bỏ quê chỉ vì không chịu bỏ mũ chào một ông hiệp sĩ hàng xóm.

"Señor -dije yo- si él era lo que decís y tenía más que vos, ¿no errábades en no quitárselo primero, pues decís que él también os lo quitaba?"

“Thưa ông -tôi nói- nếu ông ấy đúng như ông nói, lại có nhiều của hơn ông, thì chẳng phải ông sai khi không chào trước sao, trong khi chính ông bảo ông ấy cũng bỏ mũ chào ông?”

"Sí es, y sí tiene, y también me lo quitaba él a mí; mas, de cuantas veces yo se le quitaba primero, no fuera malo comedirse él alguna y ganarme por la mano."

“Phải, ông ta đúng là có nhiều của hơn, và cũng bỏ mũ chào ta; nhưng bao nhiêu lần ta chào trước, thì cũng phải có một lần ông ta biết điều mà chào trước ta chứ.”

"Paréceme, señor -le dije yo- que en eso no mirara, mayormente con mis mayores que yo y que tienen más."

“Con thấy, thưa ông -tôi nói- chuyện ấy con sẽ chẳng để bụng, nhất là với người trên con, lại có của hơn con.”

"Eres mochacho -me respondió- y no sientes las cosas de la honra, en que el día de hoy está todo el caudal de los hombres de bien. Pues te hago saber que yo soy, como vees, un escudero; mas ¡vótote a Dios!, si al conde topo en la calle y no me quita muy bien quitado del todo el bonete, que otra vez que venga, me sepa yo entrar en una casa, fingiendo yo en ella algún negocio, o atravesar otra calle, si la hay, antes que llegue a mí, por no quitárselo. Que un hidalgo no debe a otro que a Dios y al rey nada, ni es justo, siendo hombre de bien, se descuide un punto de tener en mucho su persona. Acuérdome que un día deshonré en mi tierra a un oficial, y quise ponerle las manos, porque cada vez que le topaba me decía: «Mantenga Dios a vuestra merced.» «Vos, don villano ruin -le dije yo- ¿por qué no sois bien criado? ¿Manténgaos Dios, me habéis de decir, como si fuese quienquiera?» De allí adelante, de aquí acullá, me quitaba el bonete y hablaba como debía."

“Con còn nhỏ -ông đáp- chưa hiểu chuyện danh dự, mà ngày nay toàn bộ vốn liếng của người đàng hoàng nằm cả ở đó. Ta nói cho con biết, ta là escudero, như con thấy; nhưng thề có Chúa, nếu ta gặp bá tước ngoài phố mà ông ấy không bỏ hẳn mũ xuống chào ta cho đàng hoàng, thì lần sau ta sẽ biết đường chui vào một nhà nào đó, giả vờ có việc, hoặc rẽ sang phố khác, nếu có, trước khi ông ấy tới gần, để khỏi phải chào. Vì một hidalgo chẳng nợ ai gì ngoài Chúa và nhà vua, mà đã là người đàng hoàng thì không được lơ là phút nào trong việc giữ giá cho bản thân. Ta nhớ có lần ở quê làm nhục một anh thợ, định ra tay với hắn, vì lần nào gặp ta hắn cũng nói: ‘Chúa nuôi ngài.’ Ta bảo: ‘Này, thằng nhà quê hèn hạ, sao mày không có giáo dục? Mày nói “Chúa nuôi ngài” với ta như thể ta là ai cũng được sao?’ Từ đó về sau, hắn gặp ta là bỏ mũ chào và nói năng đúng phép.”

"¿Y no es buena manera de saludar un hombre a otro -dije yo- decirle que le mantenga Dios?"

“Nhưng chẳng phải người ta chào nhau bằng cách nói ‘Chúa nuôi ngài’ là cách chào tốt sao?” -tôi nói.

"¡Mira mucho de enhoramala! -dijo él-. A los hombres de poca arte dicen eso, mas a los más altos, como yo, no les han de hablar menos de: «Beso las manos de vuestra merced», o por lo menos: «Bésoos, señor, las manos», si el que me habla es caballero. Y ansí, de aquél de mi tierra que me atestaba de mantenimiento nunca más le quise sufrir, ni sufriría ni sufriré a hombre del mundo, del rey abajo, que «Manténgaos Dios» me diga."

“Hừ, cút đi cho khuất mắt!” -ông nói-. “Người ta nói thế với hạng hèn nghề thôi; còn với bậc cao như ta, họ không được nói kém hơn: ‘Xin hôn tay ngài’, hoặc chí ít: ‘Xin hôn tay ngài, thưa ông’, nếu người nói với ta là hiệp sĩ. Cho nên cái gã ở quê ta, kẻ nhồi cho ta cái ‘nuôi’ đầy bụng, ta không chịu nổi nữa, và sẽ không chịu, không chịu ở bất cứ ai trên đời, từ nhà vua trở xuống, nói với ta ‘Chúa nuôi ngài’.”

"Pecador de mí -dije yo-, por eso tiene tan poco cuidado de mantenerte, pues no sufres que nadie se lo ruegue."

“Khốn khổ cho tôi -tôi nói- thảo nào Chúa chẳng thèm lo nuôi ông, vì ông có cho ai cầu xin hộ đâu.”

"Mayormente -dijo- que no soy tan pobre que no tengo en mi tierra un solar de casas, que a estar ellas en pie y bien labradas, diez y seis leguas de donde nací, en aquella Costanilla de Valladolid, valdrían más de doscientas veces mil maravedís, según se podrían hacer grandes y buenas; y tengo un palomar que, a no estar derribado como está, daría cada año más de doscientos palominos; y otras cosas que me callo, que dejé por lo que tocaba a mi honra. Y vine a esta ciudad, pensando que hallaría un buen asiento, mas no me ha sucedido como pensé. Canónigos y señores de la iglesia, muchos hallo, mas es gente tan limitada que no los sacaran de su paso todo el mundo. Caballeros de media talla, también me ruegan; mas servir con éstos es gran trabajo, porque de hombre os habéis de convertir en malilla y si no. «Andá con Dios» os dicen. Y las más veces son los pagamentos a largos plazos, y las más y las más ciertas, comido por servido. Ya cuando quieren reformar conciencia y satisfaceros vuestros sudores, sois librados en la recámara, en un sudado jubón o raída capa o sayo. Ya cuando asienta un hombre con un señor de título, todavía pasa su laceria. ¿Pues por ventura no hay en mi habilidad para servir y contestar a éstos? Por Dios, si con él topase, muy gran su privado pienso que fuese y que mil servicios le hiciese, porque yo sabría mentille tan bien como otro, y agradalle a las mil maravillas: reílle ya mucho sus donaires y costumbres, aunque no fuesen las mejores del mundo; nunca decirle cosa con que le pesase, aunque mucho le cumpliese; ser muy diligente en su persona en dicho y hecho; no me matar por no hacer bien las cosas que él no había de ver, y ponerme a reñir, donde lo oyese, con la gente de servicio, porque pareciese tener gran cuidado de lo que a él tocaba; si riñese con algún su criado, dar unos puntillos agudos para la encender la ira y que pareciesen en favor del culpado; decirle bien de lo que bien le estuviese y, por el contrario, ser malicioso, mofador, malsinar a los de casa y a los de fuera; pesquisar y procurar de saber vidas ajenas para contárselas; y otras muchas galas de esta calidad que hoy día se usan en palacio. Y a los señores dél parecen bien, y no quieren ver en sus casas hombres virtuosos, antes los aborrecen y tienen en poco y llaman necios y que no son personas de negocios ni con quien el señor se puede descuidar. Y con éstos los astutos usan, como digo, el día de hoy, de lo que yo usaría. Mas no quiere mi ventura que le halle."

“Hơn nữa -ông nói- ta cũng chẳng nghèo đến mức không có ở quê một mảnh đất làm nhà; giá nhà còn đứng đó và xây cất tử tế, cách chỗ ta sinh ra mười sáu léguas, ngay trên Costanilla ở Valladolid, thì đáng hơn hai trăm lần nghìn maravedí, vì có thể xây to và đẹp; lại có một cái chuồng bồ câu mà nếu không đổ như bây giờ thì mỗi năm cho hơn hai trăm chim non; còn nhiều thứ khác nữa ta không nói ra, ta bỏ lại vì danh dự. Ta đến thành này, tưởng sẽ kiếm được chỗ tử tế, nhưng chẳng được như ta nghĩ. Các vị kinh sĩ nhà thờ chánh tòa và các ngài trong giáo hội thì thấy nhiều, nhưng họ cứng nhắc đến nỗi cả thiên hạ cũng không lay họ ra khỏi nếp. Các hiệp sĩ hạng vừa cũng có mời ta; nhưng hầu những ông ấy khổ lắm, vì từ đó người ta bị biến thành con bài lẻ luôn sẵn trong tay ngài, không thì ‘Đi đi, Chúa phù hộ’ là xong. Mà lương thì phần nhiều trả dây dưa nhiều kỳ, còn chắc chắn nhất là cho ăn thì coi như đã trả công. Đến khi họ muốn chỉnh lương tâm, đền công mồ hôi cho mình, thì được trả bằng đồ trong phòng: cái áo chẽn cũ ướt mồ hôi, cái áo choàng sờn, hay cái áo sayo. Còn khi người ta hầu một vị có tước, thì cũng vẫn chịu cảnh nghèo hèn ấy. Thế chẳng lẽ ta không đủ sức hầu hạ, chiều ý những vị ấy sao? Thề có Chúa, gặp được một vị, ta nghĩ mình sẽ thành người thân tín nhất của ngài, làm cho ngài ngàn việc, vì ta nói dối ngài giỏi như ai, và làm ngài vui tuyệt vời: cười hết cỡ những lời đùa và thói quen của ngài, dù chúng chẳng hay ho gì trên đời; không bao giờ nói điều làm ngài phật lòng, dù điều ấy có ích cho ngài; lúc nào cũng siêng năng bên ngài, cả lời nói lẫn việc làm; không đem thân ra cực nhọc để làm cho tốt những việc ngài chẳng nhìn thấy, và đứng ra quát người hầu ở chỗ ngài nghe thấy, để có vẻ rất lo cho phần việc của ngài; nếu ngài mắng đứa nào trong đám gia nhân, thì chêm vào mấy lời sắc cạnh khiến ngài thêm giận mà vẫn có vẻ bênh kẻ có lỗi; khen ngài những điều đáng khen và ngược lại thì độc địa, châm chọc, mách tội người trong nhà lẫn ngoài; dò la đời tư người khác để kể lại cho ngài; và nhiều món trang sức như thế mà thời nay người ta dùng trong cung phủ. Các ngài trong ấy chuộng mấy thứ đó, chẳng muốn thấy trong nhà mình người có đức, mà ghét bỏ, coi rẻ, gọi là ngốc, không phải kẻ biết việc, không phải người ông chủ yên tâm giao phó. Còn bọn xảo quyệt thì dùng đúng những thứ ta nói, như ta đã nói. Nhưng vận ta chẳng cho ta gặp được vị ấy.”

Desta manera lamentaba también su adversa fortuna mi amo, dándome relación de su persona valerosa.

Ông chủ tôi than thở cái số xui của mình như vậy, đồng thời kể cho tôi nghe về con người giá trị của ông.

Pues, estando en esto, entró por la puerta un hombre y una vieja. El hombre le pide el alquiler de la casa y la vieja el de la cama. Hacen cuenta, y de dos en dos meses le alcanzaron lo que él en un año no alcanzara: pienso que fueron doce o trece reales. Y él les dio muy buena respuesta: que saldría a la plaza a trocar una pieza de a dos, y que a la tarde volviese. Mas su salida fue sin vuelta. Por manera que a la tarde ellos volvieron, mas fue tarde. Yo les dije que aún no era venido. Venida la noche, y él no, yo hube miedo de quedar en casa solo, y fuime a las vecinas y contéles el caso, y allí dormí. Venida la mañana, los acreedores vuelven y preguntan por el vecino, mas a estotra puerta. Las mujeres le responden: "Veis aquí su mozo y la llave de la puerta."

Đang lúc ấy thì một người đàn ông và một bà già bước vào cửa. Người đàn ông đòi tiền thuê nhà, bà già đòi tiền thuê giường. Họ tính sổ, cộng hai tháng một lần ra số mà ông chủ tôi cả năm cũng chẳng gom nổi: tôi nghĩ khoảng mười hai mười ba real. Ông đáp họ rất khéo: ông sẽ ra chợ đổi một đồng hai real, chiều họ cứ quay lại. Nhưng ông ra đi là một đi không trở lại. Thế nên chiều họ quay lại thì đã muộn. Tôi bảo họ ông chưa về. Đêm xuống ông vẫn chưa về, tôi sợ ở nhà một mình, bèn sang nhà mấy chị hàng xóm kể chuyện rồi ngủ lại đó. Sáng ra, các chủ nợ lại đến, hỏi thăm người ở trọ, nhưng lần này gõ ở cửa bên kia. Mấy chị đáp: “Đây là thằng nhỏ của ông ấy, còn đây là chìa khóa cửa.”

Ellos me préguntaron por él y díjele que no sabía adónde estaba y que tampoco había vuelto a casa desde que salió a trocar la pieza, y que pensaba que de mí y de ellos se había ido con el trueco. De que esto me oyeron, van por un alguacil y un escribano. Y helos do vuelven luego con ellos, y toman la llave, y llámanme, y llaman testigos, y abren la puerta, y entran a embargar la hacienda de mi amo hasta ser pagados de su deuda. Anduvieron toda la casa y halláronla desembarazada, como he contado, y dícenme:

Họ hỏi tôi về ông, tôi bảo không biết ông ở đâu, ông cũng chưa về nhà từ lúc đi đổi tiền, và tôi nghĩ ông đã cuốn gói bỏ đi cùng số tiền đổi, bỏ cả tôi lẫn họ. Nghe vậy, họ đi gọi một viên sai nha và một thư ký. Chẳng mấy chốc họ quay lại cùng hai người, lấy chìa khóa, gọi tôi, gọi nhân chứng, mở cửa, vào kê biên tài sản của chủ tôi cho đến khi nợ được trả. Họ đi khắp nhà, thấy nó trống huơ trống hoác như tôi đã kể, rồi hỏi tôi:

"¿Qué es de la hacienda de tu amo, sus arcas y paños de pared y alhajas de casa?"

“Của cải của chủ mày đâu, rương hòm, thảm treo tường, đồ đạc trong nhà?”

"No sé yo eso", le respondí.

“Con không biết chuyện đó”, tôi đáp.

"Sin duda -dicen ellos- esta noche lo deben de haber alzado y llevado a alguna parte. Señor alguacil, prended a este mozo, que él sabe dónde está."

“Chắc chắn -họ nói- đêm qua họ đã dọn đi cất đâu đó. Thưa ông sai nha, bắt thằng nhóc này đi, nó biết của cải ở đâu.”

En esto vino el alguacil, y echóme mano por el collar del jubón, diciendo:

Đúng lúc ấy viên sai nha tới, túm cổ áo chẽn tôi, nói:

"Mochacho, tú eres preso si no descubres los bienes deste tu amo."

“Nhóc, khai ra của cải của chủ mày, không thì mày bị bắt.”

Yo, como en otra tal no me hubiese visto -porque asido del collar, sí, había sido muchas e infinitas veces, mas era mansamente dél trabado, para que mostrase el camino al que no vía- yo hube mucho miedo, y llorando prometíle de decir lo que preguntaban.

Tôi chưa từng gặp cảnh nào như thế -vì bị túm cổ thì quả đã nhiều lần, vô số lần, nhưng là bị nắm nhẹ nhàng, để tôi dẫn đường cho kẻ không thấy đường- nên sợ lắm, vừa khóc vừa hứa nói hết những gì họ hỏi.

"Bien está -dicen ellos-, pues di todo lo que sabes, y no hayas temor."

“Được rồi -họ nói-, thế thì khai hết những gì mày biết và đừng sợ.”

Sentóse el escribano en un poyo para escrebir el inventario, preguntándome qué tenía.

Viên thư ký ngồi xuống cái ghế đá để ghi bản kiểm kê, hỏi tôi ông có những gì.

"Señores -dije yo-, lo que este mi amo tiene, según él me dijo, es un muy buen solar de casas y un palomar derribado."

“Thưa các ông -tôi nói-, theo ông chủ con nói với con, thì của ông là một khu đất nhà rất tốt và một cái chuồng bồ câu đổ nát.”

"Bien está -dicen ellos-. Por poco que eso valga, hay para nos entregar de la deuda. ¿Y a qué parte de la ciudad tiene eso?", me preguntaron.

“Được rồi -họ nói-. Dù đáng bao nhiêu thì cũng đủ trả nợ cho chúng ta. Mà nó nằm ở khu nào trong thành?”, họ hỏi tôi.

"En su tierra", respondí.

“Ở quê ông”, tôi đáp.

"Por Dios, que está bueno el negocio -dijeron ellos-. ¿Y adónde es su tierra?"

“Chúa ơi, hay quá nhỉ -họ nói-. Thế quê ông ở đâu?”

"De Castilla la Vieja me dijo él que era", le dije yo.

“Ông ấy nói với con là ở Castilla la Vieja”, tôi đáp.

Riéronse mucho el alguacil y el escribano, diciendo:

Viên sai nha và viên thư ký cười lớn, nói:

"Bastante relación es ésta para cobrar vuestra deuda, aunque mejor fuese."

“Khai thế là đủ để các ông đòi nợ rồi, tuy giá khá hơn nữa thì càng hay.”

Las vecinas, que estaban presentes, dijeron:

Mấy chị hàng xóm, có mặt ở đó, nói:

"Señores, éste es un niño inocente, y ha pocos días que está con ese escudero, y no sabe dél más que vuestras merecedes, sino cuánto el pecadorcico se llega aquí a nuestra casa, y le damos de comer lo que podemos por amor de Dios, y a las noches se iba a dormir con él."

“Thưa các ông, đây là đứa trẻ ngây thơ, nó ở với ông escudero ấy mới được ít hôm, biết về ông ấy cũng chẳng hơn gì các ông; chỉ là thằng bé tội nghiệp hay sang nhà chúng tôi, chúng tôi cho nó ăn chút gì có được vì lòng thương Chúa, rồi đêm nó về ngủ với ông ấy.”

Vista mi inocencia, dejáronme, dándome por libre. Y el alguacil y el escribano piden al hombre y a la mujer sus derechos, sobre lo cual tuvieron gran contienda y ruido, porque ellos alegaron no ser obligados a pagar, pues no había de qué ni se hacía el embargo. Los otros decían que habían dejado de ir a otro negocio que les importaba más por venir a aquél. Finalmente, después de dadas muchas voces, al cabo carga un porquerón con el viejo alfamar de la vieja, aunque no iba muy cargado. Allá van todos cinco dando voces. No sé en qué paró. Creo yo que el pecador alfamar pagara por todos, y bien se empleaba, pues el tiempo que había de reposar y descansar de los trabajos pasados, se andaba alquilando.

Thấy tôi ngây thơ, họ thả tôi, cho tôi tự do. Rồi viên sai nha và viên thư ký đòi người đàn ông và bà già tiền công của họ; vì chuyện đó hai bên cãi nhau ầm ĩ, bởi hai người kia viện lẽ họ không có bổn phận trả, vì chẳng có gì mà kê biên, việc kê biên cũng chẳng thành. Còn bên kia nói họ đã bỏ một việc khác quan trọng hơn để đến cái việc này. Cuối cùng, sau khi la ó chán chê, một tên lính cảnh sát vác cái chăn rách cũ của bà già, dù nó có nặng nề gì cho cam. Thế là cả năm người kéo nhau đi, vừa đi vừa la. Tôi chẳng biết rồi ra sao. Tôi đoán cái chăn tội nghiệp phải trả thay cho tất cả, mà đáng đời, vì lẽ ra lúc này nó được nghỉ ngơi sau bao nhọc nhằn, thì nó lại đi cho thuê.

Así, como he contado, me dejó mi pobre tercero amo, do acabé de conocer mi ruin dicha, pues, señalándose todo lo que podría contra mí, hacía mis negocios tan al revés, que los amos, que suelen ser dejados de los mozos, en mí no fuese ansí, mas que mi amo me dejase y huyese de mí.

Thế là, như tôi đã kể, ông chủ thứ ba nghèo khổ của tôi bỏ tôi, và đến đó tôi mới hiểu hết cái rủi của mình, vì nó dốc hết sức chống tôi, làm mọi việc của tôi đảo ngược, đến mức chủ thường bị đầy tớ bỏ, còn tôi thì không thế; chính chủ tôi bỏ tôi và chạy trốn tôi.

Tratado Cuarto. Cómo Lázaro se asentó con un fraile de la Merced, y de lo que le acaeció con él

Chương Bốn. Lázaro đến ở với một tu sĩ dòng Mercê, và chuyện xảy ra với ông ta

Hube de buscar el cuarto, y éste fue un fraile de la Merced, que las mujercillas que digo me encaminaron, al cual ellas le llamaban pariente: gran enemigo del coro y de comer en el convento, perdido por andar fuera, amicísimo de negocios seglares y visitar, tanto que pienso que rompía él más zapatos que todo el convento. Éste me dio los primeros zapatos que rompí en mi vida, mas no me duraron ocho días, ni yo pude con su trote durar más. Y por esto y por otras cosillas que no digo, salí dél.

Tôi phải đi kiếm ông chủ thứ tư, và đó là một tu sĩ dòng Mercê, do mấy chị hàng xóm nói trên giới thiệu, họ gọi ông là bà con: một kẻ thù lớn của việc hát kinh ở ca đoàn và ăn ở nhà dòng, mê đi ra ngoài, mê việc đời, mê đi thăm viếng, đến mức tôi nghĩ một mình ông mòn giày nhiều hơn cả nhà dòng. Ông cho tôi đôi giày đầu tiên tôi mòn trong đời, mà chẳng bền nổi tám ngày, tôi cũng không theo kịp nước đi của ông lâu hơn thế. Vì chuyện ấy và vài chuyện lặt vặt khác tôi không kể, tôi bỏ ông.

Tratado Quinto. Cómo Lázaro se asentó con un buldero, y de las cosas que con él pasó

Chương Năm. Lázaro đến ở với một người bán giấy xá tội, và những chuyện xảy ra với ông ta

En el quinto por mi ventura di, que fue un buldero, el más desenvuelto y desvengonzado y el mayor echador dellas que jamás yo vi ni ver espero ni pienso que nadie vio; porque tenía y buscaba modos y maneras y muy sotiles invenciones.

Ông chủ thứ năm vận tôi đưa đến là một người bán giấy xá tội, kẻ trơ tráo và vô liêm sỉ nhất, lại là tay tung giấy xá tội ra nhiều nhất tôi từng thấy, mà cũng chẳng mong thấy ai hơn, và nghĩ rằng chưa ai từng thấy; vì ông ta có sẵn và còn đi tìm đủ cách đủ kiểu, cùng những mánh khóe rất tinh vi.

En entrando en los lugares do habían de presentar la bula, primero presentaba a los clérigos o curas algunas cosillas, no tampoco de mucho valor ni substancia: una lechuga murciana, si era por el tiempo, un par de limas o naranjas, un melocotón, un par de duraznos, cada sendas peras verdiniales. Ansí procuraba tenerlos propicios porque favoreciesen su negocio y llamasen sus feligreses a tomar la bula.

Mỗi lần vào những làng mà ông phải trình giấy xá tội, trước hết ông biếu các linh mục hay cha xứ vài món lặt vặt, chẳng quý giá hay đáng bao nhiêu: một cây xà lách Murcia nếu đúng mùa, vài quả chanh hay cam, một quả đào, vài quả đào mềm, mỗi người một quả lê verdinal. Như thế ông lo cho họ thuận lòng, để họ nâng đỡ việc của ông và gọi giáo dân đến mua giấy xá tội.

Ofreciéndosele a él las gracias, informábase de la suficiencia dellos. Si decían que entendían, no hablaba palabra en latín por no dar tropezón; mas aprovechábase de un gentil y bien cortado romance y desenvoltísima lengua. Y si sabía que los dichos clérigos eran de los reverendos, digo que más con dineros que con letras y con reverendas se ordena, hacíase entre ellos un Santo Tomás y hablaba dos horas en latín: a lo menos, que lo parecía aunque no lo era.

Khi họ cảm ơn, ông dò xem trình độ họ ra sao. Nếu họ nói là biết chữ, ông không nói nửa lời La-tinh cho khỏi vấp, mà dùng thứ tiếng bình dân gọt giũa, mạch lạc, với cái lưỡi cực kỳ trơn tru. Còn nếu biết các cha ấy thuộc hạng “kính thưa”, ý tôi là hạng được thụ phong bằng tiền hơn bằng chữ và bằng giấy giới thiệu, thì ông hóa thành một Thánh Tôma giữa họ và nói tiếng La-tinh hai giờ liền: ít nhất là có vẻ thế, dù chẳng phải thế.

Cuando por bien no le tomaban las bulas, buscaba cómo por mal se las tomasen, y para aquello hacía molestias al pueblo e otras veces con mañosos artificios. Y porque todos los que le veía hacer sería largo de contar, diré uno muy sotil y donoso, con el cual probaré bien su suficiencia.

Khi họ không chịu mua giấy xá tội bằng đường tử tế, ông tìm cách ép họ mua bằng đường không tử tế, và muốn thế thì ông quấy nhiễu dân chúng, có lúc lại dùng những mánh khéo. Kể hết những gì tôi thấy ông làm thì dài quá, tôi chỉ kể một mánh rất tinh vi và duyên dáng, qua đó đủ thấy tài ông.

En un lugar de la Sagra de Toledo había predicado dos o tres días, haciendo sus acostumbradas diligencias, y no le habían tomado bula, ni a mi ver tenían intención de se la tomar. Estaba dado al diablo con aquello y, pensando qué hacer, se acordó de convidar al pueblo, para otro día de mañana despedir la bula.

Ở một làng vùng Sagra bên Toledo, ông đã giảng hai ba hôm, làm đủ mọi việc quen thuộc mà chẳng ai mua tờ giấy xá tội nào, và theo tôi thấy họ cũng chẳng có ý mua. Ông tức muốn đem cả làng cho quỷ, rồi nghĩ cách, bèn nhớ ra việc mời dân làng sáng hôm sau đến để tung giấy xá tội.

Y esa noche, después de cenar, pusiéronse a jugar la colación él y el alguacil, y sobre el juego vinieron a reñir y a haber malas palabras. Él llamó al alguacil ladrón, y el otro a él falsario. Sobre esto, el señor comisario mi señor tomó un lanzón que en el portal do jugaban estaba. El aguacil puso mano a su espada, que en la cinta tenía. Al ruido y voces y que todos dimos, acuden los huéspedes y vecinos y métense en medio, y ellos muy enojados procurándose desembarazar de los que en medio estaban, para se matar. Mas como la gente al gran ruido cargase y la casa estuviese llena della, viendo que no podían afrentarse con las armas, decíanse palabras injuriosas, entre las cuales el alguacil dijo a mi amo que era falsario y las bulas que predicaba que eran falsas.

Đêm ấy, sau bữa tối, ông cùng viên sai nha ngồi đánh cược xem ai trả tiền bữa phụ, rồi vì ván bài mà cãi nhau, buông lời nặng. Ông gọi viên sai nha là đồ ăn trộm, người kia gọi ông là đồ làm giả. Thế là ngài ủy viên, ông chủ tôi, chộp cây giáo đang để ở cổng chỗ họ chơi. Viên sai nha rút gươm đeo bên thắt lưng. Nghe ồn ào và tiếng la, vì tất cả chúng tôi đều la, khách trọ và hàng xóm chạy tới chen vào giữa, còn hai người thì giận dữ cố gỡ khỏi những người đứng giữa để giết nhau. Nhưng người đổ đến càng đông theo tiếng ồn, nhà đã chật ních, thấy không thể xông vào nhau bằng vũ khí, họ quay sang chửi nhau, trong đó viên sai nha bảo chủ tôi là đồ làm giả, còn giấy xá tội ông giảng là giả.

Finalmente, que los del pueblo, viendo que no bastaban a ponellos en paz, acordaron de llevar el alguacil de la posada a otra parte. Y así quedó mi amo muy enojado; y después que los huéspedes y vecinos le hubieron rogado que perdiese el enojo y se fuese a dormir, se fue. Y así nos echamos todos.

Cuối cùng, dân làng thấy không đủ sức dàn hòa hai người, bèn quyết định đưa viên sai nha ra khỏi quán sang chỗ khác. Chủ tôi ở lại, giận lắm; rồi sau khi khách trọ và hàng xóm van ông nguôi giận mà đi ngủ, ông đi ngủ. Thế là chúng tôi đều nằm xuống.

La mañana venida, mi amo se fue a la iglesia y mandó tañer a misa y al sermón para despedir la bula. Y el pueblo se juntó, el cual andaba murmurando de las bulas, diciendo como eran falsas y que el mesmo alguacil riñendo lo había descubierto; de manera que tras que tenían mala gana de tomalla, con aquello de todo la aborrecieron.

Sáng ra, chủ tôi lên nhà thờ, cho đánh chuông lễ và giảng để tung giấy xá tội. Dân chúng tụ lại, vốn đang xì xào về giấy xá tội, rằng nó là giả và chính viên sai nha khi cãi nhau đã vạch ra; nên đã chẳng muốn mua, vì chuyện ấy họ càng ghê tởm nó.

El señor comisario se subió al púlpito y comienza su sermón, y a animar la gente a que no quedasen sin tanto bien e indulgencia como la santa bula traía. Estando en lo mejor del sermón, entra por la puerta de la iglesia el alguacil y, desque hizo oración, levantóse y con voz alta y pausada cuerdamente comenzó a decir:

Ngài ủy viên lên bục giảng bắt đầu bài giảng, khích lệ dân chúng đừng bỏ lỡ phúc lớn và ơn đại xá mà tờ giấy xá tội thánh mang đến. Đang lúc bài giảng hay nhất thì viên sai nha bước vào cửa nhà thờ, cầu nguyện xong thì đứng dậy, cất giọng cao và thong thả, tỉnh táo bắt đầu nói:

"Buenos hombres, oídme una palabra, que después oiréis a quien quisiéredes. Yo vine aquí con este echacuervo que os predica, el cual engañó y dijo que le favoreciese en este negocio y que partiríamos la ganancia. Y agora, visto el daño que haría a mi conciencia y a vuestras haciendas, arrepentido de lo hecho, os declaro claramente que las bulas que predica son falsas, y que no le creáis ni las toméis, y que yo directe ni indirecte no soy parte en ellas, y que desde agora dejo la vara y doy con ella en el suelo; y si algún tiempo éste fuere castigado por la falsedad, que vosotros me seáis testigos como yo no soy con él ni le doy a ello ayuda, antes os desengaño y declaro su maldad."

“Bà con, xin nghe tôi một lời rồi muốn nghe ai thì nghe. Tôi đến đây cùng với gã lừa đảo đang giảng cho bà con đây; hắn đã dỗ tôi, bảo tôi giúp hắn việc này rồi chia lời. Giờ đây thấy cái hại hắn gây cho lương tâm tôi và của cải bà con, tôi hối hận về việc đã làm, xin nói rõ: những giấy xá tội hắn giảng là giả, xin bà con đừng tin cũng đừng mua, tôi trực tiếp hay gián tiếp đều không dính líu gì, từ nay tôi bỏ cây gậy chức vụ, quăng nó xuống đất; và nếu có lúc hắn bị trừng phạt vì tội giả mạo, xin bà con làm chứng rằng tôi không đi cùng hắn, không giúp hắn, mà còn mở mắt cho bà con và vạch rõ sự gian ác của hắn.”

Y acabó su razonamiento. Algunos hombres honrados que allí estaban se quisieron levantar y echar el alguacil fuera de la iglesia, por evitar escándalo. Mas mi amo les fue a la mano y mandó a todos que so pena de excomunión no le estorbasen, mas que le dejasen decir todo lo que quisiese. Y ansí, él también tuvo silencio, mientras el alguacil dijo todo lo que he dicho.

Ông dứt lời. Vài người đàn ông có vai vế ở đó định đứng dậy tống viên sai nha ra khỏi nhà thờ cho đỡ tai tiếng. Nhưng chủ tôi giơ tay ngăn họ, ra lệnh cho tất cả, dưới hình phạt rút phép thông công, đừng cản ông ta, cứ để ông nói hết điều muốn nói. Thế là ông cũng im lặng, trong khi viên sai nha nói hết những điều tôi đã kể.

Como calló, mi amo le preguntó, si quería decir más, que lo dijese. El alguacil dijo:

Khi người kia ngừng, chủ tôi hỏi ông ta còn muốn nói gì nữa thì cứ nói. Viên sai nha đáp:

"Harto hay más que decir de vos y de vuestra falsedad, mas por agora basta."

“Về ông và sự giả dối của ông còn nhiều điều để nói lắm, nhưng bây giờ thế là đủ.”

El señor comisario se hincó de rodillas en el púlpito y, puestas las manos y mirando al cielo, dijo ansí:

Ngài ủy viên quỳ xuống ngay trên bục giảng, chắp tay, mắt nhìn lên trời, nói như sau:

"Señor Dios, a quien ninguna cosa es escondida, antes todas manifiestas, y a quien nada es imposible, antes todo posible, tú sabes la verdad y cuán injustamente yo soy afrentado. En lo que a mí toca, yo lo perdono porque tú, Señor, me perdones. No mires a aquél que no sabe lo que hace ni dice; mas la injuria a ti hecha, te suplico, y por justicia te pido, no disimules; porque alguno que está aquí, que por ventura pensó tomar aquesta santa bula, dando crédito a las falsas palabras de aquel hombre, lo dejará de hacer. Y pues es tanto perjuicio del prójimo, te suplico yo, Señor, no lo disimules, mas luego muestra aquí milagro, y sea desta manera: que si es verdad lo que aquél dice y que traigo maldad y falsedad, este púlpito se hunda conmigo y meta siete estados debajo de tierra, do él ni yo jamás parezcamos. Y si es verdad lo que yo digo y aquél, persuadido del demonio, por quitar y privar a los que están presentes de tan gran bien, dice maldad, también sea castigado y de todos conocida su malicia."

“Lạy Chúa, không điều gì giấu được Ngài, mọi sự đều hiển lộ trước Ngài; không điều gì Ngài không làm được, mọi sự đều có thể; Ngài biết sự thật, biết con bị sỉ nhục oan uổng đến đâu. Phần con, con tha cho ông ấy, để Ngài, lạy Chúa, tha cho con. Xin đừng nhìn kẻ chẳng biết mình làm gì, nói gì; nhưng sự xúc phạm làm đến Ngài, con cầu xin, và nhân danh công lý con đòi, xin đừng làm ngơ; vì có người ở đây, có lẽ đã định mua tờ giấy xá tội thánh này, nay nghe lời giả dối của người kia mà bỏ không mua. Vì điều ấy tổn hại lớn cho đồng loại, nên con xin Ngài, lạy Chúa, đừng làm ngơ, mà hãy tỏ ngay phép lạ ở đây, và xin cho như thế này: nếu điều người kia nói là thật, và con mang gian ác giả dối, thì xin cho cái bục giảng này sụp xuống cùng con, lún sâu bảy tầm xuống đất, để ông ấy và con không bao giờ còn hiện ra. Còn nếu điều con nói là thật, và người kia, bị quỷ xúi, vì muốn cướp mất cái phúc lớn của những người có mặt mà nói điều gian dối, thì cũng xin cho ông ta bị trừng phạt, và sự ác ý của ông ta được mọi người biết rõ.”

Apenas había acabado su oración el devoto señor mío, cuando el negro alguacil cae de su estado y da tan gran golpe en el suelo que la iglesia toda hizo resonar, y comenzó a bramar y echar espumajos por la boca y torcella, y hacer visajes con el gesto, dando de pie y de mano, revolviéndose por aquel suelo a una parte y a otra. El estruendo y voces de la gente era tan grande, que no se oían unos a otros. Algunos estaban espantados y temerosos. Unos decían:

Ông chủ sùng đạo của tôi vừa dứt lời cầu nguyện thì gã sai nha đen đủi ngã khỏi chỗ đứng, đập xuống sàn một cái rầm vang cả nhà thờ, rồi rống lên, sùi bọt mép, miệng méo xệch, mặt nhăn nhó, tay chân giãy đạp, lăn lộn trên sàn từ bên này sang bên kia. Tiếng ồn và tiếng la của đám đông lớn đến mức không ai nghe nổi ai. Có người hoảng sợ kinh hãi. Người thì nói:

"El Señor le socorra y valga."

“Xin Chúa cứu giúp ông ấy.”

Otros:

Người thì bảo:

"Bien se le emplea, pues levantaba tan falso testimonio."

“Đáng đời, ai bảo vu khống trắng trợn thế.”

Finalmente, algunos que allí estaban, y a mi parecer no sin harto temor, se llegaron y le trabaron de los brazos, con los cuales daba fuertes puñadas a los que cerca dél estaban. Otros le tiraban por las piernas y tuvieron reciamente, porque no había mula falsa en el mundo que tan recias coces tirase. Y así le tuvieron un gran rato, porque más de quince hombres estaban sobre él, y a todos daba las manos llenas, y si se descuidaban, en los hocicos.

Rốt cuộc, vài người ở đó, và theo tôi thì chẳng phải không sợ run, xông lại túm lấy hai cánh tay hắn, mà hai tay ấy thì thụi những cú đấm mạnh vào những ai đứng gần. Người khác kéo chân hắn, giữ chặt, vì trên đời chẳng có con la dữ nào đá mạnh bằng. Họ giữ hắn một hồi lâu, vì hơn mười lăm người đè lên, mà ai hắn cũng tặng đầy nắm đấm, ai sơ ý thì vào cả mõm.

A todo esto, el señor mi amo estaba en el púlpito de rodillas, las manos y los ojos puestos en el cielo, transportado en la divina esencia, que el planto y ruido y voces que en la iglesia había no eran parte para apartalle de su divina contemplación.

Suốt lúc ấy, ông chủ tôi vẫn quỳ trên bục giảng, tay và mắt hướng lên trời, như xuất thần trong bản thể thiêng liêng; tiếng khóc, tiếng ồn, tiếng la trong nhà thờ chẳng đủ kéo ông ra khỏi sự chiêm niệm thánh thiêng.

Aquellos buenos hombres llegaron a él, y dando voces le despertaron y le suplicaron quisiese socorrer a aquel pobre que estaba muriendo, y que no mirase a las cosas pasadas ni a sus dichos malos, pues ya dellos tenía el pago; mas si en algo podría aprovechar para librarle del peligro y pasión que padecía, por amor de Dios lo hiciese, pues ellos veían clara la culpa del culpado y la verdad y bondad suya, pues a su petición y venganza el Señor no alargó el castigo.

Những người tử tế ấy đến chỗ ông, la lên đánh thức ông, van ông ra tay cứu người khốn khổ đang hấp hối kia, đừng nghĩ đến chuyện đã qua hay những lời xấu ông ta nói, vì ông ta đã trả giá cho chúng rồi; còn nếu ông có thể giúp gì để gỡ ông ta khỏi hiểm nguy và cơn đau đang chịu, thì vì lòng thương Chúa xin ông làm cho, bởi họ thấy rõ tội của kẻ có tội, cùng sự thật và lòng tốt của ông, vì theo lời ông cầu xin báo oán thì Chúa đã chẳng kéo dài sự trừng phạt.

El señor comisario, como quien despierta de un dulce sueño, los miró y miró al delincuente y a todos los que alderredor estaban, y muy pausadamente les dijo:

Ngài ủy viên, như người vừa tỉnh khỏi giấc mơ ngọt, nhìn họ, nhìn kẻ có tội và tất cả những người xung quanh, rồi rất thong thả nói:

"Buenos hombres, vosotros nunca habíades de rogar por un hombre en quien Dios tan señaladamente se ha señalado; mas pues él nos manda que no volvamos mal por mal y perdonemos las injurias, con confianza podremos suplicarle que cumpla lo que nos manda, y Su Majestad perdone a éste que le ofendió poniendo en su santa fe obstáculo. Vamos todos a suplicalle."

“Bà con ơi, lẽ ra bà con chẳng bao giờ nên cầu xin cho một người mà Chúa đã tỏ rõ ra như thế; nhưng vì Ngài truyền cho ta đừng lấy ác trả ác mà phải tha thứ cho kẻ xúc phạm, nên ta có thể vững lòng cầu xin Ngài làm điều Ngài đã truyền, và xin Đức Chúa tha cho người này, kẻ đã xúc phạm Ngài khi đặt chướng ngại trước đức tin thánh của Ngài. Chúng ta cùng đi cầu xin.”

Y así bajó del púlpito y encomendó a que muy devotamente suplicasen a Nuestro Señor tuviese por bien de perdonar a aquel pecador, y volverle en su salud y sano juicio, y lanzar dél el demonio, si Su Majestad había permitido que por su gran pecado en él entrase. Todos se hincaron de rodillas, y delante del altar con los clérigos comenzaban a cantar con voz baja una letanía. Y viniendo él con la cruz y agua bendita, después de haber sobre él cantado, el señor mi amo, puestas las manos al cielo y los ojos que casi nada se le parecía sino un poco de blanco, comienza una oración no menos larga que devota, con la cual hizo llorar a toda la gente como suelen hazer en los sermones de Pasión, de predicador y auditorio devoto, suplicando a Nuestro Señor, pues no quería la muerte del pecador, sino su vida y arrepentimiento, que aquel encaminado por el demonio y persuadido de la muerte y pecado, le quisiese perdonar y dar vida y salud, para que se arrepintiese y confesase sus pecados.

Rồi ông xuống bục giảng, bảo mọi người hết lòng sùng kính cầu xin Chúa chúng ta rộng lòng tha cho kẻ tội lỗi ấy, trả lại cho hắn sức khỏe và trí khôn, và đuổi quỷ ra khỏi hắn, nếu Đức Chúa đã cho phép nó nhập vào vì tội nặng của hắn. Tất cả quỳ xuống trước bàn thờ, cùng các linh mục khe khẽ hát một bài kinh cầu. Rồi ông bước tới với cây thánh giá và nước thánh; sau khi hát trên đầu kẻ kia xong, chủ tôi chắp tay hướng lên trời, mắt trợn ngược, chỉ còn thấy chút lòng trắng, rồi bắt đầu một lời cầu nguyện dài chẳng kém phần sùng kính, làm cả dân chúng khóc như vẫn thường khóc trong các bài giảng Thương khó, khi người giảng và cử tọa đều sùng đạo, cầu xin Chúa chúng ta, vì Ngài không muốn kẻ tội lỗi chết mà muốn họ sống và ăn năn, xin tha cho kẻ bị quỷ dẫn đường, xúi giục đến cái chết và tội lỗi kia, ban cho hắn sự sống và sức khỏe để ăn năn và xưng tội.

Y esto hecho, mandó traer la bula y púsosela en la cabeza; y luego el pecador del alguacil comenzó poco a poco a estar mejor y tornar en sí. Y desque fue bien vuelto en su acuerdo, echóse a los pies del señor comisario y demandóle perdón, y confesó haber dicho aquello por la boca y mandamiento del demonio, lo uno por hacer a él daño y vengarse del enojo, lo otro y más principal, porque el demonio recibía mucha pena del bien que allí se hiciera en tomar la bula. El señor mi amo le perdonó, y fueron hechas las amistades entre ellos; y a tomar la bula hubo tanta priesa, que casi ánima viviente en el lugar no quedó sin ella: marido y mujer, e hijos e hijas, mozos y mozas.

Xong việc, ông sai mang giấy xá tội đến đặt lên đầu hắn; rồi gã sai nha tội nghiệp dần dần khá lên, tỉnh lại. Đến khi hoàn toàn tỉnh táo, hắn gieo mình dưới chân ngài ủy viên xin tha, thú nhận rằng đã nói những lời ấy theo miệng và lệnh của quỷ, một phần để hại ông và trả cơn giận, phần kia, và chính yếu hơn, là vì quỷ đau lòng lắm trước cái phúc sẽ có ở đây nếu người ta mua giấy xá tội. Ông chủ tôi tha cho hắn, hai bên làm hòa; còn việc mua giấy xá tội thì chen nhau đến nỗi gần như chẳng còn một ai trong làng mà không có tờ nào: chồng và vợ, con trai con gái, trai và gái đầy tớ.

Divulgóse la nueva de lo acaecido por los lugares comarcanos, y cuando a ellos llegábamos, no era menester sermón ni ir a la iglesia, que a la posada la venían a tomar como si fueran peras que se dieran de balde. De manera que en diez o doce lugares de aquellos alderredores donde fuimos, echó el señor mi amo otras tantas mil bulas sin predicar sermón.

Tin về chuyện đã xảy ra lan khắp các làng lân cận; hễ chúng tôi đến, chẳng cần giảng cũng chẳng cần ra nhà thờ, người ta tự kéo đến quán trọ mua, cứ như lê cho không. Thế nên ở mười hay mười hai làng quanh vùng chúng tôi đi qua, ông chủ tôi tung ra chừng ấy ngàn tờ giấy xá tội mà chẳng phải giảng bài nào.

Cuando él hizo el ensayo, confieso mi pecado que también fui dello espantado y creí que ansí era, como otros muchos; mas con ver después la risa y burla que mi amo y el alguacil llevaban y hacían del negocio, conocí como había sido industriado por el industrioso e inventivo de mi amo. {Acaeciónos en otro lugar, el cual no quiero nombrar por su honra, lo siguiente; y fue que mi amo predicó dos o tres sermones y do a Dios la bula tomaban. Visto por el asunto de mi amo lo que pasaba y que, aunque decía se fiaban por un año, no aprovechaba y que estaban tan rebeldes en tomarla y que su trabajo era perdido, hizo tocar las campanas para despedirse. Y hecho su sermón y despedido desde el púlpito, ya que se quería abajar, llamó al escribano y a mí, que iba cargado con unas alforjas, e hízonos llegar al primer escalón, y tomó al alguacil las que en las manos llevaba y las que no tenía en las alforjas, púsolas junto a sus pies, y tornóse a poner en el púlpito con cara alegre y arrojar desde allí de diez en diez y de veinte en veinte de sus bulas hacia todas partes, diciendo:

Khi ông làm màn thử ấy, tôi xin thú tội, tôi cũng kinh ngạc và tin là thật như bao người khác; nhưng sau khi thấy chủ tôi và viên sai nha cười đùa chế nhạo cả vụ, tôi mới biết đó là mưu của ông chủ khéo léo và lắm mưu mẹo của tôi. {Ở một làng khác, tôi không muốn nêu tên cho nó đỡ mang tiếng, chúng tôi gặp chuyện sau: chủ tôi giảng hai ba bài mà họ chẳng mua tờ nào. Thấy tình hình, dù ông bảo họ có thể trả chịu một năm cũng vô ích, họ vẫn cứng đầu không mua, công sức ông đổ sông đổ biển, ông cho đánh chuông để chào từ biệt. Giảng xong và từ biệt trên bục, khi sắp bước xuống, ông gọi viên thư ký và tôi, lúc ấy đang vác mấy cái túi đeo, bảo tới bậc thang đầu tiên, rồi lấy từ tay viên sai nha những tờ đang cầm và cả những tờ còn lại trong túi, đặt gần chân mình, rồi lại lên bục giảng với vẻ mặt vui, từ đó ném những tờ giấy xá tội của mình ra khắp phía, mười tờ hai mươi tờ một lần, nói:

"Hermanos míos, tomad, tomad de las gracias que Dios os envía hasta vuestras casas, y no os duela, pues es obra tan pía la redención de los captivos cristianos que están en tierra de moros. Porque no renieguen nuestra santa fe y vayan a las penas del infierno, siquiera ayudadles con vuestra limosna y con cinco paternostres y cinco avemarías, para que salgan de cautiverio. Y aun también aprovechan para los padres y hermanos y deudos que tenéis en el Purgatorio, como lo veréis en esta santa bula."

“Anh chị em của tôi, cầm lấy, cầm lấy những ân sủng Chúa gửi tận nhà anh chị em, và đừng tiếc, vì chuộc những tín hữu Kitô bị bắt làm tù ở đất người Moor là việc rất thánh. Để họ khỏi bỏ đức tin thánh của chúng ta mà đọa vào hình phạt hỏa ngục, ít nhất cũng hãy giúp họ bằng của bố thí và năm kinh Lạy Cha, năm kinh Kính Mừng, cho họ thoát cảnh tù đày. Thứ này còn có ích cho cha mẹ, anh em và họ hàng anh chị em đang ở Luyện ngục, như anh chị em sẽ thấy trong tờ giấy xá tội thánh này.”

Como el pueblo las vio ansí arrojar, como cosa que se daba de balde y ser venida de la mano de Dios, tomaban a más tomar, aun para los niños de la cuna y para todos sus defuntos, contando desde los hijos hasta el menor criado que tenían, contándolos por los dedos. Vímonos en tanta priesa, que a mí aínas me acabaran de romper un pobre y viejo sayo que traía, de manera que certifico a V.M. que en poco más de una hora no quedó bula en las alforjas, y fue necesario ir a la posada por más.

Dân thấy ông ném như thế, như thứ cho không và do tay Chúa ban xuống, thì vơ hết cỡ, cả phần cho trẻ trong nôi lẫn cho tất cả người chết của nhà, đếm từ con cái xuống đến đứa đầy tớ nhỏ nhất, đếm trên đầu ngón tay. Chúng tôi bị chen đến nỗi tôi suýt bị xé nát cái áo sayo cũ nghèo mình đang mặc; nên tôi xin cam đoan với ngài rằng chỉ hơn một giờ một chút mà túi đã chẳng còn tờ nào, phải về quán lấy thêm.

Acabados de tomar todos, dijo mi amo desde el púlpito a su escribano y al del concejo que se levantasen y, para que se supiese quién eran los que habían de gozar de la santa indulgencia y perdones de la santa bula y para que él diese buena cuenta a quien le había enviado, se escribiesen. Y así luego todos de muy buena voluntad decían las que habían tomado, contando por orden los hijos y criados y defuntos. Hecho su inventario, pidió a los alcaldes que por caridad, porque él tenía que hacer en otra parte, mandasen al escribano le diese autoridad del inventario y memoria de las que allí quedaban, que, según decía el escribano, eran más de dos mil. Hecho esto, él se despedió con mucha paz y amor, y ansí nos patrimos deste lugar; y aun, antes que nos partiésemos, fue preguntado él por el teniente cura del lugar y por los regidores si la bula aprovechaba para las criaturas que estaban en el vientre de sus madres, a lo cual él respondió que según las letras que él había estudiado que no, que lo fuesen a preguntar a los doctores más antiguos que él, y que esto era lo que sentía en este negocio.

Mua xong, chủ tôi từ bục giảng bảo viên thư ký của ông và viên thư ký hội đồng đứng dậy, để biết ai sẽ được hưởng ơn đại xá và các phép tha của tờ giấy xá tội thánh, và để ông trả lời được với người đã sai ông, thì ghi lại. Thế là mọi người vui vẻ khai ra số đã mua, đếm theo thứ tự con cái, đầy tớ và người chết. Lập xong bản kiểm kê, ông xin các vị quan xét, vì lòng nhân, bởi ông còn việc ở nơi khác, ra lệnh cho viên thư ký trao cho ông bản chứng nhận bản kiểm kê và biên bản số giấy còn lại ở đó, mà theo viên thư ký thì hơn hai ngàn tờ. Xong, ông từ biệt trong hòa thuận và yêu thương, rồi chúng tôi rời làng ấy; thậm chí trước khi đi, ông còn được cha phó xứ và các vị nghị viên hỏi xem giấy xá tội có giúp được cho những sinh linh còn trong bụng mẹ không; ông đáp theo sách vở ông đã học thì không, và bảo họ đi hỏi các tiến sĩ già hơn ông, đó là điều ông thấy trong việc này.

E ansí nos partimos, yendo todos muy alegres del buen negocio. Decía mi amo al alguacil y escribano:

Thế là chúng tôi lên đường, ai nấy rất vui vì vụ làm ăn béo bở. Chủ tôi nói với viên sai nha và viên thư ký:

"¿Qué os parece, como a estos villanos, que con solo decir »Cristianos viejos somos», sin hacer obras de caridad, se piensan salvar sin poner nada de su hacienda? Pues, por vida del licenciado Pascasio Gómez, que a su costa se saquen más de diez cautivos."

“Các anh thấy sao, bọn nhà quê này chỉ cần miệng nói ‘Chúng tôi là Kitô hữu gốc cũ’, chẳng làm việc bác ái nào, mà tưởng được cứu rỗi mà chẳng bỏ ra tí của nhà? Thế mà, thề sinh mạng cử nhân Pascasio Gómez, bằng tiền của chính họ, hơn mười tù nhân sẽ được chuộc.”

Y ansí nos fuimos hasta otro lugar de aquel cabo de Toledo, hacia la Mancha, que se dice, adonde topamos otros más obtinados en tomar bulas. Hechas mi amo y los demás que íbamos nuestras diligencias, en dos fiestas que allí estuvimos no se habían echado treinta bulas. Visto por mi amo la gran perdición y la mucha costa que traía, (y) el ardideza que el sotil de mi amo tuvo para hacer despender sus bulas, fue que este día dija la misa mayor, y después de acabado el sermón y vuelto al altar, tomó una cruz que traía de poco más de un palmo, y en un brasero de lumbre que encima del altar había, el cual habían traído para calentarse las manos porque hacía gran frío, púsole detrás del misal sin que nadie mirase en ello, y allí sin decir nada puso la cruz encima la lumbre. Y, ya que hubo acabado la misa y echada la bendición, tomóla con un pañizuelo, bien envuelta la cruz en la mano derecha y en la otra la bula, y ansí se bajó hasta la postrera grada del altar, adonde hizo que besaba la cruz, e hizo señal que viniesen adorar la cruz.

Thế là chúng tôi đi tới một làng khác ở phía Toledo, hướng về cái vùng gọi là La Mancha, nơi gặp những người cứng đầu hơn trong chuyện mua giấy xá tội. Chủ tôi và những người đi cùng làm đủ việc, mà hai ngày lễ ở đó cũng chưa bán nổi ba mươi tờ. Thấy cảnh thua lỗ lớn, tốn kém nhiều, ông chủ tinh quái của tôi bèn nghĩ ra mưu này để họ chịu bỏ tiền mua giấy xá tội: hôm ấy ông làm lễ chính, và sau bài giảng quay lại bàn thờ, ông lấy một cây thánh giá ông mang theo, dài hơn một gang tay một chút, đặt vào cái lò than người ta mang lên bàn thờ cho ấm tay vì trời rất lạnh; ông để nó sau cuốn sách lễ cho không ai để ý, và ở đó, chẳng nói chẳng rằng, ông đặt cây thánh giá lên than. Đến khi xong lễ và ban phép lành, ông lấy nó ra, quấn kỹ bằng khăn tay cầm tay phải, tay kia cầm giấy xá tội, rồi xuống tới bậc cuối cùng của bàn thờ, làm như hôn thánh giá, và ra hiệu cho mọi người đến thờ lạy thánh giá.

Y ansí vinieron los alcaldes los primeros y los más ancianos del lugar, viniendo uno a uno como se usa. Y el primero que llegó, que era un alcalde viejo, aunque él le dio a besar la cruz bien delicadamente, se abrasó los rostros y se quitó presto afuera. Lo cual visto por mi amo, le dijo:

Thế là các vị quan xét đến trước, rồi những người cao tuổi nhất làng, từng người một như lệ thường. Người đến đầu tiên, một ông quan xét già, dù ông đưa thánh giá cho hôn rất nhẹ nhàng, vẫn bị bỏng mặt, vội lùi ra. Chủ tôi thấy thế bèn nói với ông:

"¡Paso, quedo, señor alcalde! ¡Milagro!"

“Khoan, từ từ, thưa quan! Phép lạ!”

Y ansí hicieron otros siete o ocho, y a todos les decía:

Bảy tám người khác cũng y như vậy, và ông nói với ai cũng thế:

"¡Paso, señores! ¡Milagro!"

“Khoan, các vị! Phép lạ!”

Cuando él vido que los rostriquemados bastaban para testigos del milagro, no la quiso dar más a besar. Subióse al pie del altar y de allí decía cosas maravillosas, diciendo que por la poca caridad que había en ellos había Dios permitido aquel milagro y que aquella cruz había de ser llevada a la santa iglesia mayor de su Obispado; que por la poca caridad que en el pueblo había, la cruz ardía. Fue tanta la prisa que hubo en el tomar de la bula, que no bastaban dos escribanos ni los clérigos ni sacristanes a escribir. Creo de cierto que se tomaron más de tres mil bulas, como tengo dicho a V.M. Después, al partir, él fue con gran reverencia, como es razón, a tomar la santa cruz, diciendo que la había de hacer engastonar en oro, como era razón. Fue rogado mucho del concejo y clérigos del lugar les dejase allí aquella santa cruz por memoria del milagro allí acaecido. Él en ninguna manera lo quería hacer y al fin, rogado de tantos, se la dejó; con que le dieron otra cruz vieja que tenían antigua de plata, que podrá pesar dos o tres libras, según decían.

Khi thấy những khuôn mặt bỏng đủ làm chứng cho phép lạ, ông không cho hôn thêm nữa. Ông lên chân bàn thờ, từ đó nói những điều kỳ diệu: rằng vì họ ít lòng bác ái nên Chúa mới cho phép phép lạ ấy, rằng cây thánh giá này phải được đưa về nhà thờ chính của giáo phận ông; rằng vì dân ở đây ít bác ái nên thánh giá cháy. Việc mua giấy xá tội dồn dập đến nỗi hai viên thư ký, cùng các linh mục và thầy giữ nhà thờ, cũng không đủ để ghi. Tôi tin chắc có hơn ba ngàn tờ được mua, như tôi đã thưa với ngài. Sau đó, lúc đi, ông kính cẩn, như lẽ phải, đến lấy cây thánh giá, nói rằng sẽ cho nạm vàng, như lẽ phải. Hội đồng và các linh mục trong làng van xin ông để lại đó cây thánh giá thánh ấy làm kỷ niệm phép lạ xảy ra ở đây. Ông nhất định không chịu, rồi cuối cùng, bị nhiều người van xin, ông để lại; đổi lại họ đưa ông một cây thánh giá cũ bằng bạc cổ mà họ có, nặng chừng hai ba cân, theo lời họ.

Y ansí nos partimos alegres con el buen trueque y con haber negociado bien. En todo no vio nadie lo susodicho sino yo, porque me subía par del altar para ver si había quedado algo en las ampollas, para ponello en cobro, como otras veces yo lo tenía de costumbre. Y como allí me vio, púsose el dedo en la boca haciéndome señal que callase. Yo ansí lo hice porque me cumplía, aunque, después que vi el milagro, no cabía en mí por echallo fuera, sino que el temor de mi astuto amo no me lo dejaba comunicar con nadie, ni nunca de mí salió, porque me tomó juramento que no descubriese el milagro. Y ansí lo hice hasta agora}. Y aunque mochacho, cayóme mucho en gracia, y dije entre mí:

Thế là chúng tôi lên đường, vui vì vụ đổi chác lợi và vì đã làm ăn trót lọt. Trong chuyện ấy chẳng ai thấy điều nói trên ngoài tôi, vì tôi leo lên cạnh bàn thờ xem còn sót gì trong mấy lọ nhỏ để cất cho chắc, như mọi lần tôi vẫn quen làm. Thấy tôi ở đó, ông đặt ngón tay lên miệng ra dấu cho tôi im. Tôi im vì có lợi cho tôi, dù từ lúc thấy phép lạ, tôi nín muốn nổ phổi, chỉ vì sợ ông chủ xảo quyệt nên không dám nói với ai, và nó chưa bao giờ lọt ra từ miệng tôi, vì ông bắt tôi thề không tiết lộ phép lạ. Tôi giữ đúng như vậy đến tận bây giờ}. Dù còn là đứa trẻ, tôi thấy buồn cười lắm, và tự nhủ:

"¡Cuántas destas deben hacer estos burladores entre la inocente gente!"

“Biết bao trò như thế bọn bịp này đã bày giữa đám người ngây thơ!”

Finalmente, estuve con este mi quinto amo cerca de cuatro meses, en los cuales pasé también hartas fatigas{, aunque me daba bien de comer a costa de los curas y otros clérigos do iba a predicar.}

Tóm lại, tôi ở với ông chủ thứ năm này chừng bốn tháng, trong thời gian ấy tôi cũng chịu khá nhiều vất vả{, dù ông cho tôi ăn khá no, bằng tiền của các cha xứ và các linh mục khác nơi ông đến giảng.}

Tratado Sexto. Cómo Lázaro se asentó con un capellán, y lo que con él pasó

Chương Sáu. Lázaro đến ở với một cha tuyên úy, và chuyện xảy ra với ông ta

Después desto, asenté con un maestro de pintar panderos para molelle los colores, y también sufrí mil males.

Sau đó tôi ở với một thầy sơn trống lục lạc để nghiền màu cho thầy, và cũng chịu nghìn nỗi khổ.

Siendo ya en este tiempo buen mozuelo, entrando un día en la iglesia mayor, un capellán della me recibió por suyo, y púsome en poder un asno y cuatro cántaros y un azote, y comencé a echar agua por la cibdad. Éste fue el primer escalón que yo subí para venir a alcanzar buena vida, porque mi boca era medida. Daba cada día a mi amo treinta maravedís ganados, y los sábados ganaba para mí, y todo lo demás, entre semana, de treinta maravedís.

Lúc ấy tôi đã là chàng trai khá lớn; một hôm vào nhà thờ lớn, một cha tuyên úy ở đó nhận tôi về làm người của ngài, giao cho tôi một con lừa, bốn cái bình và một cây roi, và tôi bắt đầu đi bán nước khắp thành. Đó là nấc thang đầu tiên tôi bước lên để tìm một cuộc sống tử tế, vì việc gì cũng vừa ý tôi. Mỗi ngày tôi nộp cho chủ ba mươi maravedí kiếm được, thứ Bảy thì tiền kiếm được là của tôi, và tất cả phần còn lại trong tuần, ngoài ba mươi maravedí kia, cũng về túi tôi.

Fueme tan bien en el oficio que al cabo de cuatro años que lo usé, con poner en la ganancia buen recaudo, ahorré para me vestir muy honradamente de la ropa vieja, de la cual compré un jubón de fustán viejo y un sayo raído de manga tranzada y puerta, y una capa que había sido frisada, y una espada de las viejas primeras de Cuéllar.

Tôi làm nghề ấy suôn sẻ đến mức sau bốn năm, biết giữ chặt khoản kiếm được, tôi dành đủ tiền ăn mặc rất tươm tất bằng đồ cũ: tôi mua một cái áo chẽn vải fustán cũ, một cái áo sayo sờn, tay tết, có xẻ, một cái áo choàng trước kia là vải len lông xù, và một thanh gươm cũ, loại thượng hạng ngày trước, của lò Cuéllar.

Desque me vi en hábito de hombre de bien, dije a mi amo se tomase su asno, que no quería más seguir aquel oficio.

Khi thấy mình đã ra dáng người đàng hoàng, tôi bảo chủ cứ lấy con lừa về, tôi không muốn theo nghề ấy nữa.

Tratado Séptimo. Cómo Lázaro se asentó con un alguacil, y de lo que le acaeció con él

Chương Bảy. Lázaro đến ở với một viên sai nha, và chuyện xảy ra với ông ta

Despedido del capellán, asenté por hombre de justicia con un alguacil, mas muy poco viví con él, por parecerme oficio peligroso; mayormente, que una noche nos corrieron a mí y a mi amo a pedradas y a palos unos retraídos, y a mi amo, que esperó, trataron mal, mas a mí no me alcanzaron. Con esto renegué del trato.

Rời cha tuyên úy, tôi nhận làm người của công lý với một viên sai nha, nhưng ở với ông chẳng bao lâu, vì thấy nghề nguy hiểm; nhất là có đêm, mấy kẻ ẩn náu trong nhà thờ rượt tôi và chủ bằng đá và gậy, chủ tôi đứng lại nên bị đánh nặng, còn tôi thì chúng không đuổi kịp. Từ đó tôi chán cái nghề ấy.

Y pensando en qué modo de vivir haría mi asiento por tener descanso y ganar algo para la vejez, quiso Dios alumbrarme y ponerme en camino y manera provechosa; y con favor que tuve de amigos y señores, todos mis trabajos y fatigas hasta entonces pasados fueron pagados con alcanzar lo que procuré, que fue un oficio real, viendo que no hay nadie que medre sino los que le tienen; en el cual el día de hoy vivo y resido a servicio de Dios y de vuestra merced.

Nghĩ xem nên chọn lối sống nào để được nghỉ ngơi và dành dụm chút ít cho tuổi già, Chúa soi sáng, đặt tôi vào con đường và cách làm có lợi; nhờ bạn bè và các vị chủ giúp đỡ, mọi nhọc nhằn vất vả tôi từng trải qua đều được đền bù, khi tôi đạt được điều mưu cầu, ấy là một chức quan của vua, vì thấy chẳng ai khá lên được ngoài những người có chức ấy; chức mà đến nay tôi vẫn đang sống và làm, để phụng sự Chúa và phụng sự ngài.

Y es que tengo cargo de pregonar los vinos que en esta ciudad se venden, y en almonedas y cosas perdidas, acompañar los que padecen persecuciones por justicia y declarar a voces sus delitos: pregonero, hablando en buen romance{, en el cual oficio un día que ahorcábamos un apañador en Toledo y llevaba una buena soga de esparto, conocí y caí en la cuenta de la sentencia que aquel mi ciego amo había dicho en Escalona, y me arrepentí del mal pago que le di por lo mucho que me enseñó, que, después de Dios, él me dio industria para llegar al estado que ahora estó.}

Ấy là tôi lãnh việc rao rượu bán trong thành này, rao ở các buổi đấu giá và đồ thất lạc, đi theo những người chịu hình phạt của công lý và đọc to tội trạng của họ: nói cho thẳng thì là người rao tin{, trong nghề ấy, một hôm khi chúng tôi treo cổ một tên trộm ở Toledo, hắn mang một sợi dây thừng cỏ esparto tốt, tôi nhận ra và hiểu câu nói của ông chủ mù ngày xưa ở Escalona, và tôi hối hận vì đã trả ơn ông bằng cái ác, trong khi ông dạy tôi rất nhiều; vì sau Chúa, chính ông cho tôi mưu mẹo để đạt tới địa vị tôi đang có bây giờ.}

Hame sucedido tan bien, yo le he usado tan fácilmente, que casi todas las cosas al oficio tocantes pasan por mi mano: tanto que en toda la ciudad el que ha de echar vino a vender o algo, si Lázaro de Tormes no entiende en ello, hacen cuenta de no sacar provecho.

Tôi làm nghề ấy thuận đến mức, vì dùng nó dễ dàng, hầu như mọi việc dính đến nghề đều qua tay tôi: thành thử trong cả thành, ai có rượu hay thứ gì đem bán mà Lázaro de Tormes không dự vào thì coi như chẳng có lời.

En este tiempo, viendo mi habilidad y buen vivir, teniendo noticia de mi persona el señor arcipreste de Sant Salvador, mi señor, y servidor y amigo de vuestra merced, porque le pregonaba sus vinos, procuró casarme con una criada suya; y visto por mí que de tal persona no podía venir sino bien y favor, acordé de lo hacer.

Lúc ấy, thấy tôi có tài, sống tử tế, ông trưởng giáo hạt Sant Salvador, chủ tôi, người phục vụ và bạn của ngài, nghe danh tôi vì tôi rao rượu cho ông, bèn lo gả tôi cho một cô hầu của ông; thấy từ một người như thế không thể đến với tôi gì ngoài lợi và ơn, tôi nhận lời.

Y así me casé con ella, y hasta agora no estoy arrepentido; porque, allende de ser buena hija y diligente, servicial, tengo en mi señor acipreste todo favor y ayuda. Y siempre en el año le da en veces al pie de una carga de trigo, por las Pascuas su carne, y cuando el par de los bodigos, las calzas viejas que deja; e hízonos alquilar una casilla par de la suya. Los domingos y fiestas casi todas las comíamos en su casa. Mas malas lenguas, que nunca faltaron ni faltarán, no nos dejan vivir, diciendo no sé qué, y sí sé qué, de que veen a mi mujer irle a hacer la cama y guisalle de comer. Y mejor les ayude Dios que ellos dicen la verdad;{ aunque en este tiempo siempre he tenido alguna sospechuela y habido algunas malas cenas por esperalla algunas noches hasta las laudes y aún más, y se me ha venido a la memoria lo que mi amo el ciego me dijo en Escalona estando asido del cuerno; aunque de verdad siempre pienso que el diablo me lo trae a la memoria por hacerme malcasado, y no le aprovecha} porque, allende de no ser ella mujer que se pague destas burlas, mi señor me ha prometido lo que pienso cumplirá. Que él me habló un día muy largo delante della, y me dijo:

Thế là tôi cưới cô, và đến nay không hối hận; vì ngoài việc cô là con gái tốt, chăm chỉ, hay giúp việc, tôi còn được ông trưởng giáo hạt, chủ tôi, hết lòng che chở giúp đỡ. Năm nào ông cũng cho tôi, lai rai từng lần, gần đủ một gánh lúa mì, lễ Phục Sinh thì có thịt, thỉnh thoảng cặp bánh bodigo, cái quần cũ ông bỏ ra; và ông còn bảo chúng tôi thuê một căn nhà nhỏ sát nhà ông. Chủ nhật và ngày lễ hầu như đều ăn ở nhà ông. Nhưng miệng lưỡi thiên hạ, xưa nay chẳng thiếu và sẽ chẳng thiếu, không để chúng tôi yên, nói này nói nọ, bóng gió chẳng biết cái gì mà cũng biết cái gì, rằng họ thấy vợ tôi đi dọn giường và nấu ăn cho ông. Xin Chúa giúp họ khá hơn là họ nói thật;{ dù thời gian ấy tôi vẫn luôn có chút nghi ngờ nho nhỏ, và có mấy bữa tối dở vì đêm nọ đêm kia ngồi đợi cô đến tận giờ kinh sáng, có khi hơn, và tôi nhớ lại lời ông chủ mù nói ở Escalona lúc lão nắm cái sừng; dù thật lòng tôi luôn nghĩ chính quỷ đem nó vào trí nhớ để biến tôi thành thằng chồng khổ sở, mà nó chẳng được lợi lộc gì} vì ngoài việc cô chẳng phải hạng đàn bà ưa những trò đó, ông chủ tôi đã hứa với tôi điều mà tôi nghĩ ông sẽ giữ. Một hôm ông nói với tôi rất dài trước mặt cô, rằng:

"Lázaro de Tormes, quien ha de mirar a dichos de malas lenguas, nunca medrará. Digo esto porque no me maravillaría alguno, viendo entrar en mi casa a tu mujer y salir della. Ella entra muy a tu honra y suya, y esto te lo prometo. Por tanto, no mires a lo que pueden decir, sino a lo que te toca, digo a tu provecho."

“Lázaro de Tormes, ai mà để ý lời miệng lưỡi thiên hạ thì chẳng bao giờ khá được. Ta nói vậy vì ta sẽ không lấy làm lạ nếu ai đó thấy vợ con ra vào nhà ta. Cô ấy vào đây là rất vì danh dự của con và của cô ấy, ta hứa với con như vậy. Cho nên đừng để ý người ta nói gì, mà hãy nhìn vào việc của con, ý ta là lợi của con.”

"Señor -le dije-, yo determiné de arrimarme a los buenos. Verdad es que algunos de mis amigos me han dicho algo deso, y aun, por más de tres veces me han certificado que, antes que comigo casase, había parido tres veces, hablando con reverencia de V.M., porque está ella delante."

“Thưa cha -tôi nói- tôi đã quyết tựa vào người tốt. Đúng là vài người bạn tôi có nói chút ít chuyện ấy, còn hơn ba lần quả quyết với tôi rằng trước khi lấy tôi cô ấy đã sinh ba lần, xin phép nói trước mặt cha, vì cô ấy đang ở đây.”

Entonces mi mujer echó juramentos sobre sí, que yo pensé la casa se hundiera con nosotros, y después tomóse a llorar y a echar maldiciones sobre quien comigo la había casado, en tal manera que quisiera ser muerto antes que se me hobiera soltado aquella palabra de la boca. Mas yo de un cabo y mi señor de otro, tanto le dijimos y otorgamos que cesó su llanto, con juramento que le hice de nunca más en mi vida mentalle nada de aquello, y que yo holgaba y había por bien de que ella entrase y saliese, de noche y de día, pues estaba bien seguro de su bondad. Y así quedamos todos tres bien conformes. Hasta el día de hoy, nunca nadie nos oyó sobre el caso; antes, cuando alguno siento que quiere decir algo della, le atajo y le digo:

Bấy giờ vợ tôi thề thốt rùm beng, tôi tưởng nhà sập xuống đè cả bọn, rồi cô quay ra khóc, nguyền rủa kẻ đã gả cô cho tôi, đến nỗi tôi ước mình chết đi còn hơn để lọt lời ấy ra khỏi miệng. Nhưng tôi một bên, ông chủ một bên, nói ngọt nhận lỗi đến nỗi cô nín khóc, tôi còn thề sẽ không bao giờ trong đời nhắc lại gì về chuyện ấy, và tôi vui lòng, coi là tốt nếu cô vào ra, ngày hay đêm, vì tôi tin chắc vào sự tử tế của cô. Thế là cả ba chúng tôi hòa thuận. Đến nay chưa ai nghe chúng tôi nói gì về vụ này; trái lại, hễ thấy ai định nói gì về cô, tôi chặn lại và bảo:

"Mirá: si sois amigo, no me digáis cosa con que me pese, que no tengo por mi amigo al que me hace pesar; mayormente si me quieren meter mal con mi mujer, que es la cosa del mundo que yo más quiero, y la amo más que a mí. Y me hace Dios con ella mil mercedes y más bien que yo merezco; que yo juraré sobre la hostia consagrada que es tan buena mujer como vive dentro de las puertas de Toledo. Quien otra cosa me dijere, yo me mataré con él."

“Này: nếu là bạn thì đừng nói điều gì làm tôi phật lòng, tôi không coi kẻ làm tôi phật lòng là bạn; nhất là nếu muốn gây xích mích giữa tôi và vợ, người tôi yêu nhất trên đời, yêu hơn cả bản thân. Nhờ cô ấy, Chúa ban cho tôi nghìn ơn, nhiều điều tốt hơn tôi xứng đáng; tôi dám thề trên Mình Thánh rằng cô là người vợ tử tế như bất kỳ ai sống trong các cổng thành Toledo. Ai nói khác với tôi, tôi sẽ liều mạng với người đó.”

Desta manera no me dicen nada, y yo tengo paz en mi casa.

Thế là họ chẳng nói gì với tôi, và tôi giữ được hòa khí trong nhà.

Esto fue el mesmo año que nuestro victorioso Emperador en esta insigne ciudad de Toledo entró y tuvo en ella cortes, y se hicieron grandes regocijos, como vuestra merced habrá oído. Pues en este tiempo estaba en mi prosperidad y en la cumbre de toda buena fortuna.

Đó cũng chính là năm Hoàng đế chiến thắng của chúng ta vào thành Toledo lừng danh này và họp Cortes, tức hội nghị các đẳng cấp, ở đây, có những cuộc vui lớn, như ngài hẳn đã nghe. Vậy là lúc ấy tôi đang ở lúc thịnh vượng, trên đỉnh cao của mọi vận may.

[De lo que de aquí adelante me sucediere avisaré a vuestra merced.]

[Những gì xảy ra với tôi từ nay về sau, tôi sẽ báo để ngài biết.]