Công nương xứ Clèves

LE LIBRAIRE AU LECTEUR.

NGƯỜI XUẤT BẢN GỬI ĐỘC GIẢ.

Quelque approbation qu'ait eu cette Histoire dans les lectures qu'on en a faites, l'Auteur n'a pû se resoudre à se déclarer, il a craint que son nom ne diminuât le succès de son Livre. Il sait par expérience, que l'on condamne quelquefois les Ouvrages sur la médiocre opinion qu'on a de l'Auteur, et il sait aussi que la réputation de l'Auteur donne souvent du prix aux Ouvrages. Il demeure donc dans l'obscurité où il est, pour laisser les jugements plus libres & plus équitables, & il se montrera néanmoins si cette Histoire est aussi agréable au Public que je l'espère.

Dù cuốn truyện này đã được đón nhận đến đâu trong những buổi đọc thử, tác giả vẫn không thể quyết định tự nêu danh. Ông sợ rằng tên mình sẽ làm giảm thành công của cuốn sách. Ông biết qua kinh nghiệm rằng đôi khi người ta chê một tác phẩm chỉ vì ý kiến không tốt về tác giả, và ông cũng biết rằng danh tiếng của tác giả thường làm cho tác phẩm thêm giá trị. Vì thế ông vẫn ở trong bóng tối như hiện nay, để những phán xét được tự do và công bằng hơn; tuy vậy, nếu cuốn truyện này làm công chúng hài lòng như tôi mong đợi, ông sẽ tự bày mình ra.

PREMIERE PARTIE

PHẦN THỨ NHẤT

La magnificence et la galanterie n'ont jamais paru en France avec tant d'éclat que dans les dernières années du règne de Henri second. Ce prince était galant, bien fait et amoureux; quoique sa passion pour Diane de Poitiers, duchesse de Valentinois, eût commencé il y avait plus de vingt ans, elle n'en était pas moins violente, et il n'en donnait pas des témoignages moins éclatants.

Sự lộng lẫy và phong lưu chưa bao giờ rực rỡ ở nước Pháp như trong những năm cuối triều vua Henri II. Nhà vua phong nhã, đẹp trai và đa tình; dù đam mê của ông dành cho Diane de Poitiers, nữ công tước xứ Valentinois, đã bắt đầu từ hơn hai mươi năm trước, nó không vì thế mà kém phần mãnh liệt, và ông bày tỏ nó cũng không kém phần rõ rệt.

Comme il réussissait admirablement dans tous les exercices du corps, il en faisait une de ses plus grandes occupations. C'étaient tous les jours des parties de chasse et de paume, des ballets, des courses de bagues, ou de semblables divertissements; les couleurs et les chiffres de madame de Valentinois paraissaient partout, et elle paraissait elle-même avec tous les ajustements que pouvait avoir mademoiselle de La Marck, sa petite-fille, qui était alors à marier. La présence de la reine autorisait la sienne. Cette princesse était belle, quoiqu'elle eût passé la première jeunesse; elle aimait la grandeur, la magnificence et les plaisirs. Le roi l'avait épousée lorsqu'il était encore duc d'Orléans, et qu'il avait pour aîné le dauphin, qui mourut à Tournon, prince que sa naissance et ses grandes qualités destinaient à remplir dignement la place du roi François premier, son père.

Vì ông xuất sắc trong mọi môn thể thao, nên đó là một trong những thú vui lớn nhất của ông. Ngày nào cũng có những cuộc đi săn, đánh paume, vũ kịch, đua vòng hay những trò tiêu khiển tương tự; màu sắc và chữ lồng của bà de Valentinois hiện ra khắp nơi, và chính bà cũng xuất hiện với mọi thứ trang sức mà cô de La Marck, cháu gái bà, lúc ấy đã đến tuổi gả chồng, có thể có. Sự hiện diện của hoàng hậu làm cho sự hiện diện của bà được chấp nhận. Vị công nương này xinh đẹp, dù đã qua thời thanh xuân; bà yêu sự tôn quý, sự lộng lẫy và các thú vui. Nhà vua cưới bà khi ông còn là công tước xứ Orléans, và khi ông có người anh cả là Thái tử, người đã mất tại Tournon, một hoàng tử mà dòng dõi và phẩm chất xuất chúng đã định sẵn để xứng đáng kế vị vị trí của vua François I, cha ông.

L'humeur ambitieuse de la reine lui faisait trouver une grande douceur à régner; il semblait qu'elle souffrît sans peine l'attachement du roi pour la duchesse de Valentinois, et elle n'en témoignait aucune jalousie; mais elle avait une si profonde dissimulation, qu'il était difficile de juger de ses sentiments, et la politique l'obligeait d'approcher cette duchesse de sa personne, afin d'en approcher aussi le roi. Ce prince aimait le commerce des femmes, même de celles dont il n'était pas amoureux: il demeurait tous les jours chez la reine à l'heure du cercle, où tout ce qu'il y avait de plus beau et de mieux fait, de l'un et de l'autre sexe, ne manquait pas de se trouver. Jamais cour n'a eu tant de belles personnes et d'hommes admirablement bien faits; et il semblait que la nature eût pris plaisir à placer ce qu'elle donne de plus beau, dans les plus grandes princesses et dans les plus grands princes. Madame Élisabeth de France, qui fut depuis reine d'Espagne, commençait à faire paraître un esprit surprenant et cette incomparable beauté qui lui a été si funeste. Marie Stuart, reine d'Écosse, qui venait d'épouser monsieur le dauphin, et qu'on appelait la reine Dauphine, était une personne parfaite pour l'esprit et pour le corps: elle avait été élevée à la cour de France, elle en avait pris toute la politesse, et elle était née avec tant de dispositions pour toutes les belles choses, que, malgré sa grande jeunesse, elle les aimait et s'y connaissait mieux que personne. La reine, sa belle-mère, et Madame, sœur du roi, aimaient aussi les vers, la comédie et la musique. Le goût que le roi François premier avait eu pour la poésie et pour les lettres régnait encore en France; et le roi son fils aimant les exercices du corps, tous les plaisirs étaient à la cour. Mais ce qui rendait cette cour belle et majestueuse était le nombre infini de princes et de grands seigneurs d'un mérite extraordinaire. Ceux que je vais nommer étaient, en des manières différentes, l'ornement et l'admiration de leur siècle.

Tham vọng của hoàng hậu khiến bà thấy việc cai trị là một niềm vui lớn; dường như bà chịu đựng không khó khăn sự gắn bó của nhà vua với bà de Valentinois, và bà không tỏ ra ghen tuông; nhưng bà giấu kín tình cảm đến mức khó lòng đoán được lòng bà, và chính trị buộc bà phải gần gũi bà công tước này để qua đó cũng gần gũi nhà vua. Nhà vua ưa giao du với phụ nữ, kể cả những người ông không yêu: ngày nào ông cũng đến chỗ hoàng hậu vào giờ tụ họp, nơi mọi người đẹp và đẹp trai nhất của cả hai giới đều không thiếu mặt. Chưa có triều đình nào có nhiều mỹ nhân và nhiều người đàn ông đẹp đến thế; dường như tạo hóa đã thích đặt những gì đẹp nhất vào các công chúa và các hoàng tử cao quý nhất. Công chúa Élisabeth de France, sau này là hoàng hậu Tây Ban Nha, đã bắt đầu bộc lộ một trí tuệ phi thường và vẻ đẹp vô song, thứ đã mang lại tai họa cho bà. Marie Stuart, nữ hoàng xứ Écosse, vừa cưới Thái tử và được gọi là Thái tử phi, là một con người hoàn hảo về trí tuệ lẫn thể chất: bà được nuôi dưỡng tại triều đình Pháp, đã tiếp thu toàn bộ phép lịch thiệp nơi đây, và sinh ra đã có năng khiếu đến mức, dù còn rất trẻ, bà yêu thích mọi điều đẹp đẽ và hiểu chúng hơn bất kỳ ai. Hoàng hậu, mẹ chồng bà, và Madame, em gái nhà vua, cũng yêu thơ ca, kịch và âm nhạc. Thị hiếu của vua François I đối với thi ca và văn chương vẫn còn ngự trị ở nước Pháp; và vì con trai ông yêu các môn vận động thân thể, nên mọi thú vui đều có mặt ở triều đình. Nhưng điều làm cho triều đình ấy trở nên tươi đẹp và uy nghi là số lượng vô tận các hoàng thân và đại quý tộc có phẩm chất phi thường. Những người tôi sắp nêu tên đều, mỗi người một cách, là niềm trang hoàng và là niềm ngưỡng mộ của thời đại họ.

Le roi de Navarre attirait le respect de tout le monde par la grandeur de son rang et par celle qui paraissait en sa personne. Il excellait dans la guerre, et le duc de Guise lui donnait une émulation qui l'avait porté plusieurs fois à quitter sa place de général, pour aller combattre auprès de lui comme un simple soldat, dans les lieux les plus périlleux. Il est vrai aussi que ce duc avait donné des marques d'une valeur si admirable et avait eu de si heureux succès, qu'il n'y avait point de grand capitaine qui ne dût le regarder avec envie. Sa valeur était soutenue de toutes les autres grandes qualités: il avait un esprit vaste et profond, une âme noble et élevée, et une égale capacité pour la guerre et pour les affaires. Le cardinal de Lorraine, son frère, était né avec une ambition démesurée, avec un esprit vif et une éloquence admirable, et il avait acquis une science profonde, dont il se servait pour se rendre considérable en défendant la religion catholique qui commençait d'être attaquée. Le chevalier de Guise, que l'on appela depuis le grand prieur, était un prince aimé de tout le monde, bien fait, plein d'esprit, plein d'adresse, et d'une valeur célèbre par toute l'Europe. Le prince de Condé, dans un petit corps peu favorisé de la nature, avait une âme grande et hautaine, et un esprit qui le rendait aimable aux yeux même des plus belles femmes. Le duc de Nevers, dont la vie était glorieuse par la guerre et par les grands emplois qu'il avait eus, quoique dans un âge un peu avancé, faisait les délices de la cour. Il avait trois fils parfaitement bien faits: le second, qu'on appelait le prince de Clèves, était digne de soutenir la gloire de son nom; il était brave et magnifique, et il avait une prudence qui ne se trouve guère avec la jeunesse. Le vidame de Chartres, descendu de cette ancienne maison de Vendôme, dont les princes du sang n'ont point dédaigné de porter le nom, était également distingué dans la guerre et dans la galanterie. Il était beau, de bonne mine, vaillant, hardi, libéral; toutes ces bonnes qualités étaient vives et éclatantes; enfin, il était seul digne d'être comparé au duc de Nemours, si quelqu'un lui eût pu être comparable. Mais ce prince était un chef-d'œuvre de la nature; ce qu'il avait de moins admirable était d'être l'homme du monde le mieux fait et le plus beau. Ce qui le mettait au-dessus des autres était une valeur incomparable, et un agrément dans son esprit, dans son visage et dans ses actions, que l'on n'a jamais vu qu'à lui seul; il avait un enjouement qui plaisait également aux hommes et aux femmes, une adresse extraordinaire dans tous ses exercices, une manière de s'habiller qui était toujours suivie de tout le monde, sans pouvoir être imitée, et enfin, un air dans toute sa personne, qui faisait qu'on ne pouvait regarder que lui dans tous les lieux où il paraissait. Il n'y avait aucune dame dans la cour, dont la gloire n'eût été flattée de le voir attaché à elle; peu de celles à qui il s'était attaché se pouvaient vanter de lui avoir résisté, et même plusieurs à qui il n'avait point témoigné de passion n'avaient pas laissé d'en avoir pour lui. Il avait tant de douceur et tant de disposition à la galanterie, qu'il ne pouvait refuser quelques soins à celles qui tâchaient de lui plaire: ainsi il avait plusieurs maîtresses, mais il était difficile de deviner celle qu'il aimait véritablement. Il allait souvent chez la reine dauphine; la beauté de cette princesse, sa douceur, le soin qu'elle avait de plaire à tout le monde, et l'estime particulière qu'elle témoignait à ce prince, avaient souvent donné lieu de croire qu'il levait les yeux jusqu'à elle. Messieurs de Guise, dont elle était nièce, avaient beaucoup augmenté leur crédit et leur considération par son mariage; leur ambition les faisait aspirer à s'égaler aux princes du sang, et à partager le pouvoir du connétable de Montmorency. Le roi se reposait sur lui de la plus grande partie du gouvernement des affaires, et traitait le duc de Guise et le maréchal de Saint-André comme ses favoris. Mais ceux que la faveur ou les affaires approchaient de sa personne ne s'y pouvaient maintenir qu'en se soumettant à la duchesse de Valentinois; et quoiqu'elle n'eût plus de jeunesse ni de beauté, elle le gouvernait avec un empire si absolu, que l'on peut dire qu'elle était maîtresse de sa personne et de l'État.

Vua Navarre khiến mọi người kính trọng vì địa vị cao sang và vì sự cao quý hiện ra nơi con người ông. Ông xuất sắc trong chiến tranh, và công tước de Guise khơi dậy nơi ông lòng đua tranh, khiến ông nhiều lần rời vị trí tổng tư lệnh để đích thân chiến đấu bên cạnh công tước như một binh lính thường, tại những nơi hiểm nguy nhất. Quả thật, vị công tước này đã thể hiện một dũng khí đáng ngưỡng mộ và đạt được những thành công rực rỡ đến mức không một danh tướng nào không phải ghen tị với ông. Lòng dũng cảm của ông được nâng đỡ bởi mọi phẩm chất lớn lao khác: ông có một trí tuệ rộng lớn và sâu sắc, một tâm hồn cao quý và cao thượng, và năng lực ngang nhau trong chiến tranh cũng như trong việc chính trị. Hồng y de Lorraine, em trai ông, sinh ra với tham vọng vô độ, trí tuệ sắc sảo và tài hùng biện đáng nể, và đã đạt được một học vấn sâu rộng, mà ông dùng để tự nâng mình lên địa vị đáng kể khi bảo vệ Công giáo đang bắt đầu bị tấn công. Chevalier de Guise, về sau được gọi là đại tu viện trưởng, là một hoàng thân được mọi người yêu mến, dáng đẹp, đầy trí tuệ, đầy khéo léo và có tiếng dũng cảm khắp châu Âu. Hoàng thân de Condé, trong một thân hình nhỏ bé không được tạo hóa ưu ái, có một tâm hồn cao thượng và kiêu hãnh, và một trí tuệ khiến ông dễ mến ngay cả trong mắt những người đẹp nhất. Công tước de Nevers, có một đời sống vinh quang nhờ chiến tranh và những chức vụ lớn ông đã đảm nhiệm, dù đã đứng tuổi, vẫn là niềm vui của triều đình. Ông có ba người con trai rất đẹp: người thứ hai, được gọi là hoàng thân de Clèves, xứng đáng giữ gìn vinh quang của dòng họ; ông dũng cảm và hào hoa, và có một sự thận trọng hiếm thấy ở tuổi trẻ. Vidame de Chartres, thuộc dòng dõi cổ xưa của nhà Vendôme mà các hoàng tử huyết thống chẳng ngại mang tên, nổi bật ngang nhau trong chiến tranh và trong tình ái. Ông đẹp trai, có phong thái, dũng cảm, gan dạ và hào phóng; mọi phẩm chất tốt ấy đều sáng ngời và rực rỡ; tóm lại, ông là người duy nhất xứng đáng được so sánh với ông de Nemours, nếu còn ai có thể sánh với ông ấy. Nhưng ông de Nemours là một kiệt tác của tạo hóa; điều ít đáng ngưỡng mộ nhất nơi ông là được tạo hóa ban cho thân hình đẹp nhất thế gian. Điều đưa ông lên trên những người khác là một lòng dũng cảm vô song, và một duyên dáng trong trí tuệ, gương mặt và hành động mà người ta chưa từng thấy ở ai khác; ông có một vẻ vui tươi làm hài lòng cả đàn ông lẫn phụ nữ, một sự khéo léo phi thường trong mọi môn thể thao, một cách ăn mặc luôn được cả thiên hạ bắt chước mà không thể sao chép, và cuối cùng, một phong thái toàn thân khiến người ta không thể nhìn ai khác ở bất cứ nơi nào ông xuất hiện. Không có quý bà nào trong triều đình mà lòng kiêu hãnh không được nâng lên khi ông để ý đến; ít người mà ông từng để ý dám tự hào đã cưỡng lại được ông, và thậm chí nhiều người mà ông chưa từng bày tỏ tình cảm cũng không khỏi có tình cảm với ông. Ông dịu dàng và có khiếu phong lưu đến mức không thể từ chối vài sự quan tâm đến những người tìm cách làm ông vui lòng; nên ông có nhiều tình nhân, nhưng khó đoán được ai là người ông thực sự yêu. Ông thường lui tới chỗ Thái tử phi; sắc đẹp của bà, sự dịu dàng, sự chăm chút làm vừa lòng mọi người, và sự quý mến đặc biệt bà dành cho vị hoàng tử này, đã thường khiến người ta tin rằng ông để mắt tới bà. Các ông de Guise, mà bà là cháu gái, đã làm tăng đáng kể thế lực và uy tín của họ nhờ cuộc hôn nhân ấy; tham vọng khiến họ mơ ngang hàng với các hoàng thân huyết thống, và chia sẻ quyền lực với connétable de Montmorency. Nhà vua tin cậy ông ta trong phần lớn việc quốc chính, và đối xử với công tước de Guise cùng nguyên soái de Saint-André như những sủng thần. Nhưng những ai được ân sủng hay công việc đưa đến gần nhà vua chỉ có thể đứng vững khi quy phục bà de Valentinois; và dù bà không còn tuổi xuân cũng không còn nhan sắc, bà cai quản nhà vua với quyền lực tuyệt đối đến mức có thể nói bà làm chủ cả con người nhà vua lẫn nhà nước.

Le roi avait toujours aimé le connétable, et sitôt qu'il avait commencé à régner, il l'avait rappelé de l'exil où le roi François premier l'avait envoyé. La cour était partagée entre messieurs de Guise et le connétable, qui était soutenu des princes du sang. L'un et l'autre parti avait toujours songé à gagner la duchesse de Valentinois. Le duc d'Aumale, frère du duc de Guise, avait épousé une de ses filles; le connétable aspirait à la même alliance. Il ne se contentait pas d'avoir marié son fils aîné avec madame Diane, fille du roi et d'une dame de Piémont, qui se fit religieuse aussitôt qu'elle fut accouchée. Ce mariage avait eu beaucoup d'obstacles, par les promesses que monsieur de Montmorency avait faites à mademoiselle de Piennes, une des filles d'honneur de la reine; et bien que le roi les eût surmontés avec une patience et une bonté extrême, ce connétable ne se trouvait pas encore assez appuyé, s'il ne s'assurait de madame de Valentinois, et s'il ne la séparait de messieurs de Guise, dont la grandeur commençait à donner de l'inquiétude à cette duchesse. Elle avait retardé, autant qu'elle avait pu, le mariage du dauphin avec la reine d'Écosse: la beauté et l'esprit capable et avancé de cette jeune reine, et l'élévation que ce mariage donnait à messieurs de Guise, lui étaient insupportables. Elle haïssait particulièrement le cardinal de Lorraine; il lui avait parlé avec aigreur, et même avec mépris. Elle voyait qu'il prenait des liaisons avec la reine; de sorte que le connétable la trouva disposée à s'unir avec lui, et à entrer dans son alliance, par le mariage de mademoiselle de La Marck, sa petite fille, avec monsieur d'Anville, son second fils, qui succéda depuis à sa charge sous le règne de Charles IX. Le connétable ne crut pas trouver d'obstacles dans l'esprit de monsieur d'Anville pour un mariage, comme il en avait trouvé dans l'esprit de monsieur de Montmorency; mais, quoique les raisons lui en fussent cachées, les difficultés n'en furent guère moindres. Monsieur d'Anville était éperdument amoureux de la reine dauphine, et, quelque peu d'espérance qu'il eût dans cette passion, il ne pouvait se résoudre à prendre un engagement qui partagerait ses soins. Le maréchal de Saint-André était le seul dans la cour qui n'eût point pris de parti. Il était un des favoris, et sa faveur ne tenait qu'à sa personne: le roi l'avait aimé dès le temps qu'il était dauphin; et depuis, il l'avait fait maréchal de France, dans un âge où l'on n'a pas encore accoutumé de prétendre aux moindres dignités. Sa faveur lui donnait un éclat qu'il soutenait par son mérite et par l'agrément de sa personne, par une grande délicatesse pour sa table et pour ses meubles, et par la plus grande magnificence qu'on eût jamais vue en un particulier. La libéralité du roi fournissait à cette dépense; ce prince allait jusqu'à la prodigalité pour ceux qu'il aimait; il n'avait pas toutes les grandes qualités, mais il en avait plusieurs, et surtout celle d'aimer la guerre et de l'entendre; aussi avait-il eu d'heureux succès et si on en excepte la bataille de Saint-Quentin, son règne n'avait été qu'une suite de victoires. Il avait gagné en personne la bataille de Renty; le Piémont avait été conquis; les Anglais avaient été chassés de France, et l'empereur Charles-Quint avait vu finir sa bonne fortune devant la ville de Metz, qu'il avait assiégée inutilement avec toutes les forces de l'Empire et de l'Espagne. Néanmoins, comme le malheur de Saint-Quentin avait diminué l'espérance de nos conquêtes, et que, depuis, la fortune avait semblé se partager entre les deux rois, ils se trouvèrent insensiblement disposés à la paix.

Nhà vua luôn yêu quý connétable, và ngay khi bắt đầu trị vì, ông đã triệu hồi ông ta khỏi cảnh lưu đày mà vua François I đã đày ông đi. Triều đình chia thành hai phe: phe các ông de Guise và phe connétable, được các hoàng thân huyết thống ủng hộ. Cả hai phe đều luôn tính chuyện chiếm được lòng bà de Valentinois. Công tước d'Aumale, anh của công tước de Guise, đã cưới một trong các con gái của bà; connétable cũng mong muốn có cùng liên minh. Ông chưa thỏa mãn khi đã gả con trai cả cho bà Diane, con gái của nhà vua và một quý bà xứ Piémont, người đã đi tu ngay khi sinh con. Cuộc hôn nhân này gặp nhiều trở ngại, do những lời hứa mà ông de Montmorency đã hứa với cô de Piennes, một trong các thị nữ danh dự của hoàng hậu; và dù nhà vua đã vượt qua chúng với sự kiên nhẫn và lòng nhân hậu đặc biệt, vị connétable vẫn cảm thấy chưa đủ vững vàng nếu không chiếm được bà de Valentinois và tách bà khỏi các ông de Guise, mà thế lực đang bắt đầu gây lo ngại cho bà công tước. Bà đã trì hoãn hết mức có thể cuộc hôn nhân của Thái tử với nữ hoàng xứ Écosse: vẻ đẹp, trí tuệ chín chắn và sớm trưởng thành của nữ hoàng trẻ, cùng sự nâng đỡ mà cuộc hôn nhân đem lại cho các ông de Guise, đều khiến bà khó chịu. Bà đặc biệt ghét hồng y de Lorraine; ông đã nói chuyện với bà một cách chua cay, thậm chí khinh miệt. Bà thấy ông ta lập quan hệ với hoàng hậu; vì thế connétable thấy bà sẵn sàng liên minh với mình, bằng cuộc hôn nhân của cô de La Marck, cháu gái ông, với ông d'Anville, con trai thứ hai của ông, người về sau kế nhiệm chức vụ của cha dưới triều Charles IX. Connétable không nghĩ sẽ gặp trở ngại từ phía ông d'Anville như đã gặp từ phía ông de Montmorency; nhưng dù lý do bị giấu kín, các khó khăn cũng không kém phần nghiêm trọng. Ông d'Anville say đắm Thái tử phi, và dù hy vọng cho mối tình này mong manh đến đâu, ông không thể quyết định nhận một ràng buộc có thể chia sẻ tâm trí ông. Nguyên soái de Saint-André là người duy nhất trong triều không đứng về phe nào. Ông là một trong các sủng thần, và sự ưu ái ông nhận được chỉ dựa trên con người ông: nhà vua đã yêu mến ông từ khi còn là thái tử, và sau đó đã phong ông làm nguyên soái nước Pháp, ở một độ tuổi mà người ta chưa quen đòi hỏi những chức tước nhỏ nhất. Sự ưu ái ấy làm ông nổi bật, và ông giữ vững vị thế nhờ tài năng và sự duyên dáng nơi con người mình, nhờ sự tinh tế cầu kỳ trong bàn ăn và đồ đạc, và nhờ sự xa hoa lớn nhất mà người ta từng thấy nơi một cá nhân. Lòng hào phóng của nhà vua tài trợ cho khoản chi phí này; nhà vua có thể phung phí vô độ đối với người ông yêu mến; ông không có đủ mọi phẩm chất lớn, nhưng có nhiều, và đặc biệt là yêu chiến tranh và am hiểu nó; vì thế ông đã có những thành công lớn, và ngoại trừ thất bại ở Saint-Quentin, triều đại ông chỉ là chuỗi các chiến thắng. Ông đích thân thắng trận Renty; xứ Piémont đã bị chinh phục; người Anh bị đuổi khỏi nước Pháp, và hoàng đế Charles-Quint đã thấy vận may của mình kết thúc trước thành Metz, nơi ông vây hãm vô ích bằng toàn bộ lực lượng của Đế quốc và Tây Ban Nha. Tuy nhiên, vì thất bại ở Saint-Quentin đã làm giảm hy vọng về các cuộc chinh phục của ta, và vì sau đó vận may dường như chia đều giữa hai vua, họ dần dần thấy mình nghiêng về hòa bình.

La duchesse douairière de Lorraine avait commencé à en faire des propositions dans le temps du mariage de monsieur le dauphin; il y avait toujours eu depuis quelque négociation secrète. Enfin, Cercamp, dans le pays d'Artois, fut choisi pour le lieu où l'on devait s'assembler. Le cardinal de Lorraine, le connétable de Montmorency et le maréchal de Saint-André s'y trouvèrent pour le roi; le duc d'Albe et le prince d'Orange, pour Philippe II; et le duc et la duchesse de Lorraine furent les médiateurs. Les principaux articles étaient le mariage de madame Élisabeth de France avec Don Carlos, infant d'Espagne, et celui de Madame sœur du roi, avec monsieur de Savoie.

Nữ công tước góa xứ Lorraine đã bắt đầu đưa ra các đề nghị từ thời cuộc hôn nhân của Thái tử; từ đó luôn có một cuộc thương lượng bí mật nào đó. Cuối cùng, Cercamp, vùng Artois, được chọn làm nơi gặp gỡ. Hồng y de Lorraine, connétable de Montmorency và nguyên soái de Saint-André đến đó thay mặt nhà vua; công tước d'Albe và hoàng thân d'Orange thay mặt Philippe II; còn công tước và nữ công tước xứ Lorraine làm trung gian. Các điều khoản chính là cuộc hôn nhân của công chúa Élisabeth de France với Don Carlos, hoàng tử Tây Ban Nha, và cuộc hôn nhân của Madame, em gái nhà vua, với ông de Savoie.

Le roi demeura cependant sur la frontière, et il y reçut la nouvelle de la mort de Marie, reine d'Angleterre. Il envoya le comte de Randan à Élisabeth, pour la complimenter sur son avènement à la couronne; elle le reçut avec joie. Ses droits étaient si mal établis, qu'il lui était avantageux de se voir reconnue par le roi. Ce comte la trouva instruite des intérêts de la cour de France, et du mérite de ceux qui la composaient; mais surtout il la trouva si remplie de la réputation du duc de Nemours, elle lui parla tant de fois de ce prince, et avec tant d'empressement, que, quand monsieur de Randan fut revenu, et qu'il rendit compte au roi de son voyage, il lui dit qu'il n'y avait rien que monsieur de Nemours ne pût prétendre auprès de cette princesse, et qu'il ne doutait point qu'elle ne fût capable de l'épouser. Le roi en parla à ce prince dès le soir même; il lui fit conter par monsieur de Randan toutes ses conversations avec Élisabeth, et lui conseilla de tenter cette grande fortune. Monsieur de Nemours crut d'abord que le roi ne lui parlait pas sérieusement; mais comme il vit le contraire:

Nhà vua vẫn ở lại vùng biên giới, và tại đó ông nhận được tin nữ hoàng Marie nước Anh đã qua đời. Ông cử bá tước de Randan đến chúc mừng Élisabeth nhân dịp lên ngôi; bà đón tiếp ông ta với niềm vui. Quyền lợi của bà còn chưa được xác lập vững vàng, nên việc được nhà vua công nhận là điều có lợi cho bà. Bá tước thấy bà am hiểu các lợi ích của triều đình Pháp và giá trị của những người trong đó; nhưng đặc biệt ông thấy bà bị ám ảnh bởi danh tiếng của công tước de Nemours; bà nói về vị hoàng tử này nhiều lần, và với sự háo hức đến nỗi khi ông de Randan trở về và báo cáo chuyến đi với nhà vua, ông nói rằng không có gì mà ông de Nemours không thể đòi hỏi bên cạnh nữ hoàng này, và ông không nghi ngờ gì rằng bà có thể cưới ông. Nhà vua nói chuyện này với vị hoàng tử ngay tối hôm đó; ông bắt ông de Randan kể lại mọi cuộc trò chuyện giữa bà và Élisabeth, rồi khuyên ông thử vận may lớn lao này. Ông de Nemours lúc đầu tưởng nhà vua không nói nghiêm túc; nhưng khi thấy điều ngược lại:

—Au moins, Sire, lui dit-il, si je m'embarque dans une entreprise chimérique, par le conseil et pour le service de Votre Majesté, je la supplie de me garder le secret, jusqu'à ce que le succès me justifie vers le public, et de vouloir bien ne me pas faire paraître rempli d'une assez grande vanité, pour prétendre qu'une reine, qui ne m'a jamais vu, me veuille épouser par amour.

—Ít nhất, tâu Bệ hạ, ông nói, nếu thần dấn thân vào một việc viển vông theo lời khuyên và vì sự phục vụ của Bệ hạ, thần khẩn cầu Bệ hạ giữ bí mật cho thần cho đến khi thành công minh chứng cho thần trước công chúng, và đừng để thần hiện ra quá tự phụ đến mức cho rằng một nữ hoàng chưa từng gặp thần lại muốn lấy thần vì tình yêu.

Le roi lui promit de ne parler qu'au connétable de ce dessein, et il jugea même le secret nécessaire pour le succès. Monsieur de Randan conseillait à monsieur de Nemours d'aller en Angleterre sur le simple prétexte de voyager; mais ce prince ne put s'y résoudre. Il envoya Lignerolles qui était un jeune homme d'esprit, son favori, pour voir les sentiments de la reine, et pour tâcher de commencer quelque liaison. En attendant l'événement de ce voyage, il alla voir le duc de Savoie, qui était alors à Bruxelles avec le roi d'Espagne. La mort de Marie d'Angleterre apporta de grands obstacles à la paix; l'assemblée se rompit à la fin de novembre, et le roi revint à Paris.

Nhà vua hứa chỉ nói chuyện này với connétable, và ông còn cho rằng sự bí mật là cần thiết để thành công. Ông de Randan khuyên ông de Nemours sang Anh với cớ đơn giản là đi du lịch; nhưng vị hoàng tử không chịu. Ông cử Lignerolles, một thanh niên thông minh, người ông yêu chuộng, đi xem tình cảm của nữ hoàng và cố gắng lập một mối liên hệ nào đó. Trong khi chờ kết quả chuyến đi này, ông đến thăm công tước xứ Savoie, lúc ấy đang ở Bruxelles cùng vua Tây Ban Nha. Cái chết của Marie nước Anh gây nhiều trở ngại cho hòa bình; hội nghị tan vỡ vào cuối tháng Mười một, và nhà vua trở về Paris.

Il parut alors une beauté à la cour, qui attira les yeux de tout le monde, et l'on doit croire que c'était une beauté parfaite, puisqu'elle donna de l'admiration dans un lieu où l'on était si accoutumé à voir de belles personnes. Elle était de la même maison que le vidame de Chartres, et une des plus grandes héritières de France. Son père était mort jeune, et l'avait laissée sous la conduite de madame de Chartres, sa femme, dont le bien, la vertu et le mérite étaient extraordinaires. Après avoir perdu son mari, elle avait passé plusieurs années sans revenir à la cour. Pendant cette absence, elle avait donné ses soins à l'éducation de sa fille; mais elle ne travailla pas seulement à cultiver son esprit et sa beauté; elle songea aussi à lui donner de la vertu et à la lui rendre aimable. La plupart des mères s'imaginent qu'il suffit de ne parler jamais de galanterie devant les jeunes personnes pour les en éloigner. Madame de Chartres avait une opinion opposée; elle faisait souvent à sa fille des peintures de l'amour; elle lui montrait ce qu'il a d'agréable pour la persuader plus aisément sur ce qu'elle lui en apprenait de dangereux; elle lui contait le peu de sincérité des hommes, leurs tromperies et leur infidélité, les malheurs domestiques où plongent les engagements; et elle lui faisait voir, d'un autre côté, quelle tranquillité suivait la vie d'une honnête femme, et combien la vertu donnait d'éclat et d'élévation à une personne qui avait de la beauté et de la naissance. Mais elle lui faisait voir aussi combien il était difficile de conserver cette vertu, que par une extrême défiance de soi-même, et par un grand soin de s'attacher à ce qui seul peut faire le bonheur d'une femme, qui est d'aimer son mari et d'en être aimée.

Khi ấy có một người đẹp xuất hiện ở triều đình, thu hút mọi ánh nhìn; và phải tin rằng đó là một nhan sắc hoàn hảo, bởi nó gợi lên sự ngưỡng mộ nơi một chốn đã quen với những người đẹp như thế. Cô thuộc cùng dòng họ với vidame de Chartres, và là một trong những người thừa kế lớn nhất nước Pháp. Cha cô qua đời khi còn trẻ và để cô lại dưới sự giám hộ của bà de Chartres, vợ ông, người có phẩm hạnh, đức hạnh và giá trị phi thường. Sau khi mất chồng, bà đã nhiều năm không trở lại triều đình. Trong thời gian vắng mặt ấy, bà dồn công sức giáo dục con gái; nhưng bà không chỉ lo trau dồi trí tuệ và vẻ đẹp của con; bà còn lo đem lại đức hạnh cho con và làm cho con được yêu mến. Phần đông các bà mẹ tưởng rằng chỉ cần không bao giờ nói về chuyện tình ái trước mặt các cô gái trẻ là đủ để giữ họ tránh xa. Bà de Chartres có quan điểm ngược lại: bà thường vẽ cho con gái những bức tranh về tình yêu; bà chỉ cho con thấy điều dễ chịu của nó để dễ thuyết phục con hơn về những nguy hiểm mà bà kể; bà kể cho con nghe sự thiếu thành thật của đàn ông, những lừa dối và sự bất trung của họ, những bất hạnh trong gia đình mà các ràng buộc gây ra; và mặt khác, bà cho con thấy cuộc sống của một người phụ nữ đoan chính yên ổn ra sao, và đức hạnh làm một người đẹp có dòng dõi thêm rạng rỡ và cao quý thế nào. Nhưng bà cũng cho con thấy đức hạnh ấy khó giữ đến mức nào, nếu không có một sự nghi ngờ bản thân cực độ và một sự chăm chú lớn lao để gắn bó với điều duy nhất có thể làm nên hạnh phúc của một người phụ nữ: yêu chồng và được chồng yêu.

Cette héritière était alors un des grands partis qu'il y eût en France; et quoiqu'elle fût dans une extrême jeunesse, l'on avait déjà proposé plusieurs mariages. Madame de Chartres, qui était extrêmement glorieuse, ne trouvait presque rien digne de sa fille; la voyant dans sa seizième année, elle voulut la mener à la cour. Lorsqu'elle arriva, le vidame alla au-devant d'elle; il fut surpris de la grande beauté de mademoiselle de Chartres, et il en fut surpris avec raison. La blancheur de son teint et ses cheveux blonds lui donnaient un éclat que l'on n'a jamais vu qu'à elle; tous ses traits étaient réguliers, et son visage et sa personne étaient pleins de grâce et de charmes.

Cô thừa kế này khi ấy là một trong những mối lương duyên lớn nhất nước Pháp; và dù còn rất trẻ, người ta đã đề nghị nhiều hôn sự cho cô. Bà de Chartres, vốn cực kỳ kiêu hãnh, thấy hầu như không ai xứng với con gái; khi thấy cô đã mười sáu tuổi, bà muốn đưa cô lên triều đình. Khi cô tới nơi, vidame ra đón; ông ngạc nhiên trước vẻ đẹp tuyệt vời của cô de Chartres, và ngạc nhiên có lý do chính đáng. Làn da trắng và mái tóc hoe vàng của cô đem lại một vẻ rực rỡ mà người ta chưa từng thấy ở ai khác; mọi nét mặt cô đều đều đặn, gương mặt và dáng người đầy duyên dáng và sức quyến rũ.

Le lendemain qu'elle fut arrivée, elle alla pour assortir des pierreries chez un Italien qui en trafiquait par tout le monde. Cet homme était venu de Florence avec la reine, et s'était tellement enrichi dans son trafic, que sa maison paraissait plutôt celle d'un grand seigneur que d'un marchand. Comme elle y était, le prince de Clèves y arriva. Il fut tellement surpris de sa beauté, qu'il ne put cacher sa surprise; et mademoiselle de Chartres ne put s'empêcher de rougir en voyant l'étonnement qu'elle lui avait donné. Elle se remit néanmoins, sans témoigner d'autre attention aux actions de ce prince que celle que la civilité lui devait donner pour un homme tel qu'il paraissait. Monsieur de Clèves la regardait avec admiration, et il ne pouvait comprendre qui était cette belle personne qu'il ne connaissait point. Il voyait bien par son air, et par tout ce qui était à sa suite, qu'elle devait être d'une grande qualité. Sa jeunesse lui faisait croire que c'était une fille; mais ne lui voyant point de mère, et l'Italien qui ne la connaissait point l'appelant madame, il ne savait que penser, et il la regardait toujours avec étonnement. Il s'aperçut que ses regards l'embarrassaient, contre l'ordinaire des jeunes personnes qui voient toujours avec plaisir l'effet de leur beauté; il lui parut même qu'il était cause qu'elle avait de l'impatience de s'en aller, et en effet elle sortit assez promptement. Monsieur de Clèves se consola de la perdre de vue, dans l'espérance de savoir qui elle était; mais il fut bien surpris quand il sut qu'on ne la connaissait point. Il demeura si touché de sa beauté, et de l'air modeste qu'il avait remarqué dans ses actions, qu'on peut dire qu'il conçut pour elle dès ce moment une passion et une estime extraordinaires. Il alla le soir chez Madame, sœur du roi.

Ngày hôm sau khi đến, cô đi chọn đá quý tại nhà một người Ý buôn bán khắp nơi. Người này đã đến từ Florence cùng hoàng hậu, và đã làm giàu đến mức ngôi nhà của ông trông giống nhà một đại quý tộc hơn là nhà một thương nhân. Khi cô đang ở đó, ông de Clèves đến. Ông kinh ngạc trước vẻ đẹp của cô đến mức không giấu nổi sự ngạc nhiên; còn cô de Chartres không khỏi đỏ mặt khi thấy sự bối rối mình đã gây ra cho ông. Tuy nhiên cô tự chủ lại, không tỏ ra chú ý đến hành động của vị hoàng tử nào ngoài sự lịch thiệp mà một người đàn ông như thế đáng được nhận. Ông de Clèves nhìn cô với sự ngưỡng mộ, và không hiểu nổi người đẹp mà ông chưa quen biết là ai. Qua dáng vẻ và đoàn tùy tùng của cô, ông thấy rõ cô phải thuộc dòng dõi cao quý; tuổi trẻ khiến ông tưởng cô là con gái chưa chồng; nhưng vì không thấy mẹ cô đâu, và người Ý, không biết cô, gọi cô là bà, ông không biết nghĩ thế nào, và cứ nhìn cô đầy kinh ngạc. Ông nhận ra ánh nhìn của mình làm cô lúng túng, trái với thói thường của các cô gái trẻ vốn luôn vui sướng khi thấy hiệu quả của nhan sắc mình; ông thậm chí thấy mình là lý do khiến cô sốt ruột muốn đi, và quả thực cô đã rời đi khá vội vàng. Ông de Clèves tự an ủi khi mất cô khỏi tầm mắt, với hy vọng biết được cô là ai; nhưng ông rất ngạc nhiên khi nghe rằng chẳng ai biết cô. Ông bị xúc động sâu sắc bởi vẻ đẹp của cô và bởi dáng vẻ khiêm tốn mà ông nhận thấy trong cách cư xử của cô, đến nỗi có thể nói rằng ngay từ khoảnh khắc đó ông đã nảy sinh đối với cô một đam mê và một lòng kính trọng khác thường. Tối đó ông đến chỗ Madame, em gái nhà vua.

Cette princesse était dans une grande considération, par le crédit qu'elle avait sur le roi, son frère; et ce crédit était si grand, que le roi, en faisant la paix, consentait à rendre le Piémont, pour lui faire épouser le duc de Savoie. Quoiqu'elle eût désiré toute sa vie de se marier, elle n'avait jamais voulu épouser qu'un souverain, et elle avait refusé pour cette raison le roi de Navarre lorsqu'il était duc de Vendôme, et avait toujours souhaité monsieur de Savoie; elle avait conservé de l'inclination pour lui depuis qu'elle l'avait vu à Nice, à l'entrevue du roi François premier et du pape Paul troisième. Comme elle avait beaucoup d'esprit, et un grand discernement pour les belles choses, elle attirait tous les honnêtes gens, et il y avait de certaines heures où toute la cour était chez elle.

Công nương này có uy tín lớn nhờ ảnh hưởng của bà với nhà vua, anh trai bà; và ảnh hưởng ấy lớn đến mức nhà vua, khi ký hòa ước, đồng ý trả lại xứ Piémont để gả bà cho công tước xứ Savoie. Dù bà đã mong muốn cả đời được kết hôn, bà chưa bao giờ chịu lấy ai khác ngoài một vị quân chủ, và vì lý do ấy bà đã từ chối vua Navarre khi ông còn là công tước de Vendôme; bà luôn mong ông de Savoie, và vẫn giữ tình cảm với ông từ khi gặp ông ở Nice, trong cuộc gặp gỡ giữa vua François I và giáo hoàng Paul III. Vì bà có nhiều trí tuệ và nhạy bén trong việc nhận ra cái đẹp, bà thu hút mọi người tao nhã, và có những giờ nhất định mà cả triều đình đều tụ tập ở chỗ bà.

Monsieur de Clèves y vint à son ordinaire; il était si rempli de l'esprit et de la beauté de mademoiselle de Chartres, qu'il ne pouvait parler d'autre chose. Il conta tout haut son aventure, et ne pouvait se lasser de donner des louanges à cette personne qu'il avait vue, qu'il ne connaissait point. Madame lui dit qu'il n'y avait point de personne comme celle qu'il dépeignait, et que s'il y en avait quelqu'une, elle serait connue de tout le monde. Madame de Dampierre, qui était sa dame d'honneur et amie de madame de Chartres, entendant cette conversation, s'approcha de cette princesse, et lui dit tout bas que c'était sans doute mademoiselle de Chartres que monsieur de Clèves avait vue. Madame se retourna vers lui, et lui dit que s'il voulait revenir chez elle le lendemain, elle lui ferait voir cette beauté dont il était si touché. Mademoiselle de Chartres parut en effet le jour suivant; elle fut reçue des reines avec tous les agréments qu'on peut s'imaginer, et avec une telle admiration de tout le monde, qu'elle n'entendait autour d'elle que des louanges. Elle les recevait avec une modestie si noble, qu'il ne semblait pas qu'elle les entendît, ou du moins qu'elle en fût touchée. Elle alla ensuite chez Madame, sœur du roi. Cette princesse, après avoir loué sa beauté, lui conta l'étonnement qu'elle avait donné à monsieur de Clèves. Ce prince entra un moment après.

Ông de Clèves đến đó như thường lệ; ông đầy ắp ngưỡng mộ trí tuệ và sắc đẹp của cô de Chartres, đến nỗi không thể nói chuyện gì khác. Ông kể to câu chuyện của mình và không ngừng ca ngợi người mà ông đã thấy nhưng chưa quen biết. Madame nói với ông rằng không có ai giống như người ông mô tả, và nếu có, người đó hẳn đã được mọi người biết đến. Bà de Dampierre, nữ quan danh dự của bà và là bạn của bà de Chartres, nghe cuộc trò chuyện, bước lại gần công nương này và thì thầm rằng đó hẳn là cô de Chartres mà ông de Clèves đã thấy. Madame quay lại nói với ông rằng nếu ngày mai ông trở lại chỗ bà, bà sẽ cho ông thấy người đẹp đang làm ông say mê. Cô de Chartres xuất hiện đúng ngày hôm sau; các hoàng hậu tiếp đón cô với đủ mọi sự duyên dáng có thể tưởng tượng, và cả thiên hạ ngưỡng mộ cô đến mức xung quanh cô chỉ toàn lời tán dương. Cô đón nhận những lời ấy với vẻ khiêm nhường cao quý, đến mức dường như cô không nghe thấy, hoặc ít nhất không bị chạm đến. Sau đó cô đến chỗ Madame, em gái nhà vua. Công nương này, sau khi khen ngợi vẻ đẹp của cô, kể cho cô nghe sự kinh ngạc mà cô đã gây cho ông de Clèves. Vị hoàng tử bước vào một lát sau.

—Venez, lui dit-elle, voyez si je ne vous tiens pas ma parole, et si en vous montrant mademoiselle de Chartres, je ne vous fais pas voir cette beauté que vous cherchiez; remerciez-moi au moins de lui avoir appris l'admiration que vous aviez déjà pour elle.

—Lại đây, bà nói với ông, xem ta có giữ lời không, và khi cho ông thấy cô de Chartres, ta có cho ông thấy vẻ đẹp mà ông đang tìm kiếm hay không; ít nhất hãy cảm ơn ta vì đã cho cô biết sự ngưỡng mộ mà ông đã dành cho cô từ trước.

Monsieur de Clèves sentit de la joie de voir que cette personne qu'il avait trouvée si aimable était d'une qualité proportionnée à sa beauté; il s'approcha d'elle, et il la supplia de se souvenir qu'il avait été le premier à l'admirer, et que, sans la connaître, il avait eu pour elle tous les sentiments de respect et d'estime qui lui étaient dus.

Ông de Clèves cảm thấy vui sướng khi thấy người mà ông thấy đáng yêu đến thế có thân phận xứng với nhan sắc; ông bước lại gần cô và khẩn cầu cô nhớ rằng ông là người đầu tiên ngưỡng mộ cô, và rằng dù chưa biết cô, ông đã dành cho cô mọi tình cảm kính trọng và quý mến mà cô xứng đáng được nhận.

Le chevalier de Guise et lui, qui étaient amis, sortirent ensemble de chez Madame. Ils louèrent d'abord mademoiselle de Chartres sans se contraindre. Ils trouvèrent enfin qu'ils la louaient trop, et ils cessèrent l'un et l'autre de dire ce qu'ils en pensaient; mais ils furent contraints d'en parler les jours suivants, partout où ils se rencontrèrent. Cette nouvelle beauté fut longtemps le sujet de toutes les conversations. La reine lui donna de grandes louanges, et eut pour elle une considération extraordinaire; la reine dauphine en fit une de ses favorites, et pria madame de Chartres de la mener souvent chez elle. Mesdames, filles du roi, l'envoyaient chercher pour être de tous leurs divertissements. Enfin, elle était aimée et admirée de toute la cour, excepté de madame de Valentinois. Ce n'est pas que cette beauté lui donnât de l'ombrage: une trop longue expérience lui avait appris qu'elle n'avait rien à craindre auprès du roi; mais elle avait tant de haine pour le vidame de Chartres, qu'elle avait souhaité d'attacher à elle par le mariage d'une de ses filles, et qui s'était attaché à la reine, qu'elle ne pouvait regarder favorablement une personne qui portait son nom, et pour qui il faisait paraître une grande amitié.

Chevalier de Guise và ông, hai người bạn, cùng rời chỗ Madame. Họ bắt đầu khen cô de Chartres không chút giữ gìn. Cuối cùng họ thấy mình khen quá đà, và cả hai đều thôi không nói ra điều họ nghĩ; nhưng những ngày sau đó họ buộc phải nói về cô bất cứ khi nào gặp nhau. Vẻ đẹp mới này suốt một thời gian dài là đề tài của mọi cuộc trò chuyện. Hoàng hậu dành cho cô nhiều lời khen và một sự quý mến đặc biệt; Thái tử phi đưa cô vào hàng yêu thích và nhờ bà de Chartres thường xuyên đưa cô đến chỗ mình. Các Mesdames, con gái nhà vua, cho người đón cô để dự mọi thú vui của họ. Tóm lại, cô được cả triều đình yêu mến và ngưỡng mộ, trừ bà de Valentinois. Không phải vì vẻ đẹp này làm bà lo ngại: một kinh nghiệm quá dài đã cho bà biết rằng bà không có gì phải sợ đối với nhà vua; nhưng bà ghét ông vidame de Chartres đến mức đã muốn ràng buộc ông ta với mình qua hôn nhân của một trong các con gái bà; ông ta lại gắn bó với hoàng hậu, nên bà không thể nhìn thiện cảm một người mang tên ông ta và là người mà ông ta tỏ ra có tình bạn lớn lao.

Le prince de Clèves devint passionnément amoureux de mademoiselle de Chartres, et souhaitait ardemment de l'épouser; mais il craignait que l'orgueil de madame de Chartres ne fût blessé de donner sa fille à un homme qui n'était pas l'aîné de sa maison. Cependant cette maison était si grande, et le comte d'Eu, qui en était l'aîné, venait d'épouser une personne si proche de la maison royale, que c'était plutôt la timidité que donne l'amour, que de véritables raisons, qui causaient les craintes de monsieur de Clèves. Il avait un grand nombre de rivaux: le chevalier de Guise lui paraissait le plus redoutable par sa naissance, par son mérite, et par l'éclat que la faveur donnait à sa maison. Ce prince était devenu amoureux de mademoiselle de Chartres le premier jour qu'il l'avait vue; il s'était aperçu de la passion de monsieur de Clèves, comme monsieur de Clèves s'était aperçu de la sienne. Quoiqu'ils fussent amis, l'éloignement que donnent les mêmes prétentions ne leur avait pas permis de s'expliquer ensemble; et leur amitié s'était refroidie, sans qu'ils eussent eu la force de s'éclaircir. L'aventure qui était arrivée à monsieur de Clèves, d'avoir vu le premier mademoiselle de Chartres, lui paraissait un heureux présage, et semblait lui donner quelque avantage sur ses rivaux; mais il prévoyait de grands obstacles par le duc de Nevers son père. Ce duc avait d'étroites liaisons avec la duchesse de Valentinois: elle était ennemie du vidame, et cette raison était suffisante pour empêcher le duc de Nevers de consentir que son fils pensât à sa nièce.

Ông de Clèves say mê cô de Chartres nồng nhiệt và khao khát cưới cô; nhưng ông sợ rằng tính kiêu hãnh của bà de Chartres sẽ bị tổn thương khi gả con gái cho một người không phải trưởng nam trong dòng họ mình. Tuy nhiên dòng họ ấy quá lớn, và bá tước d'Eu, người trưởng nam, vừa cưới một người có quan hệ thân cận với hoàng tộc, nên nỗi sợ của ông de Clèves là do sự rụt rè mà tình yêu mang lại hơn là do những lý do thực sự. Ông có rất nhiều đối thủ: chevalier de Guise dường như đáng gờm nhất nhờ dòng dõi, phẩm chất và sự nổi bật mà ân sủng mang lại cho dòng họ ông. Vị hoàng tử này đã yêu cô de Chartres ngay từ ngày đầu gặp cô; ông đã nhận ra đam mê của ông de Clèves, cũng như ông de Clèves đã nhận ra đam mê của mình. Dù họ là bạn, sự xa cách vốn có của những tham vọng giống nhau đã không cho phép họ nói thẳng với nhau; và tình bạn của họ đã nguội lạnh mà không ai đủ can đảm làm rõ. Việc ông de Clèves là người đầu tiên thấy cô de Chartres, theo ông, là một điềm lành, và dường như cho ông một lợi thế trước các đối thủ; nhưng ông lường trước những trở ngại lớn từ phía cha mình, công tước de Nevers. Vị công tước này có mối quan hệ thân thiết với bà de Valentinois; bà thù ghét vidame, và chỉ vậy cũng đủ để công tước de Nevers không đồng ý cho con trai nghĩ đến cháu gái của vidame.

Madame de Chartres, qui avait eu tant d'application pour inspirer la vertu à sa fille, ne discontinua pas de prendre les mêmes soins dans un lieu où ils étaient si nécessaires, et où il y avait tant d'exemples si dangereux. L'ambition et la galanterie étaient l'âme de cette cour, et occupaient également les hommes et les femmes. Il y avait tant d'intérêts et tant de cabales différentes, et les dames y avaient tant de part, que l'amour était toujours mêlé aux affaires, et les affaires à l'amour. Personne n'était tranquille, ni indifférent; on songeait à s'élever, à plaire, à servir ou à nuire; on ne connaissait ni l'ennui, ni l'oisiveté, et on était toujours occupé des plaisirs ou des intrigues. Les dames avaient des attachements particuliers pour la reine, pour la reine dauphine, pour la reine de Navarre, pour Madame, sœur du roi, ou pour la duchesse de Valentinois. Les inclinations, les raisons de bienséance, ou le rapport d'humeur faisaient ces différents attachements. Celles qui avaient passé la première jeunesse et qui faisaient profession d'une vertu plus austère étaient attachées à la reine. Celles qui étaient plus jeunes et qui cherchaient la joie et la galanterie faisaient leur cour à la reine dauphine. La reine de Navarre avait ses favorites; elle était jeune et elle avait du pouvoir sur le roi son mari: il était joint au connétable, et avait par là beaucoup de crédit. Madame, sœur du roi, conservait encore de la beauté, et attirait plusieurs dames auprès d'elle. La duchesse de Valentinois avait toutes celles qu'elle daignait regarder; mais peu de femmes lui étaient agréables; et excepté quelques-unes qui avaient sa familiarité et sa confiance, et dont l'humeur avait du rapport avec la sienne, elle n'en recevait chez elle que les jours où elle prenait plaisir à avoir une cour comme celle de la reine.

Bà de Chartres, người đã dốc hết công sức khắc sâu đức hạnh vào con gái, không ngừng chăm lo điều ấy ở một nơi mà nó cần thiết đến thế, và có nhiều gương xấu nguy hiểm đến vậy. Tham vọng và tình ái là linh hồn của triều đình này, và chiếm lấy đàn ông cũng như đàn bà như nhau. Có quá nhiều lợi ích và quá nhiều phe phái đối nghịch, các quý bà tham gia vào đó nhiều đến mức tình yêu luôn xen lẫn với chính trị, và chính trị luôn xen lẫn với tình yêu. Không ai yên ổn, cũng chẳng ai thờ ơ; người ta lo nâng mình lên, lo làm vừa lòng, lo phục vụ hay làm hại; không ai biết đến buồn chán hay nhàn rỗi, và luôn bận rộn với các thú vui hay mưu mô. Các quý bà gắn bó riêng với hoàng hậu, với Thái tử phi, với vương hậu Navarre, với Madame em gái nhà vua, hoặc với bà de Valentinois. Những mối gắn bó ấy xuất phát từ khuynh hướng, từ lý lẽ về phép tắc, hoặc từ sự tương đồng tính khí. Những ai đã qua tuổi xuân và tự nhận đức hạnh khắt khe hơn thì gắn bó với hoàng hậu. Những ai trẻ hơn và tìm kiếm niềm vui và tình ái thì nịnh bợ Thái tử phi. Vương hậu Navarre có những người được bà ưu ái; bà còn trẻ và có quyền lực với chồng, và chồng bà vốn liên minh với connétable, nên bà có nhiều thế lực. Madame, em gái nhà vua, vẫn còn nhan sắc, và thu hút nhiều quý bà về bên mình. Bà de Valentinois có tất cả những ai bà thèm để ý đến; nhưng ít phụ nữ làm bà vừa ý; và trừ một vài người được bà thân tình và tin cậy, những người có tính khí giống bà, bà chỉ tiếp đón ở nhà vào những ngày bà thích có một triều đình giống như của hoàng hậu.

Toutes ces différentes cabales avaient de l'émulation et de l'envie les unes contre les autres: les dames qui les composaient avaient aussi de la jalousie entre elles, ou pour la faveur, ou pour les amants; les intérêts de grandeur et d'élévation se trouvaient souvent joints à ces autres intérêts moins importants, mais qui n'étaient pas moins sensibles. Ainsi il y avait une sorte d'agitation sans désordre dans cette cour, qui la rendait très agréable, mais aussi très dangereuse pour une jeune personne. Madame de Chartres voyait ce péril, et ne songeait qu'aux moyens d'en garantir sa fille. Elle la pria, non pas comme sa mère, mais comme son amie, de lui faire confidence de toutes les galanteries qu'on lui dirait, et elle lui promit de lui aider à se conduire dans des choses où l'on était souvent embarrassée quand on était jeune.

Tất cả các phe phái khác nhau ấy đua tranh và ganh ghét nhau: các quý bà trong đó cũng ghen tị với nhau, vì ân sủng hay vì những người tình; lợi ích về địa vị và thăng tiến thường gắn liền với những lợi ích nhỏ hơn nhưng không kém phần nhạy cảm. Vì thế có một sự bồn chồn không hỗn loạn trong triều đình này, khiến nó rất dễ chịu nhưng cũng rất nguy hiểm cho một cô gái trẻ. Bà de Chartres thấy mối hiểm họa ấy và chỉ nghĩ đến cách bảo vệ con gái. Bà yêu cầu con, không phải với tư cách mẹ mà như một người bạn, hãy kể cho bà nghe mọi lời tán tỉnh mà con nghe được, và bà hứa sẽ giúp con cư xử trong những việc mà người trẻ thường lúng túng.

Le chevalier de Guise fit tellement paraître les sentiments et les desseins qu'il avait pour mademoiselle de Chartres, qu'ils ne furent ignorés de personne. Il ne voyait néanmoins que de l'impossibilité dans ce qu'il désirait; il savait bien qu'il n'était point un parti qui convînt à mademoiselle de Chartres, par le peu de biens qu'il avait pour soutenir son rang; et il savait bien aussi que ses frères n'approuveraient pas qu'il se mariât, par la crainte de l'abaissement que les mariages des cadets apportent d'ordinaire dans les grandes maisons. Le cardinal de Lorraine lui fit bientôt voir qu'il ne se trompait pas; il condamna l'attachement qu'il témoignait pour mademoiselle de Chartres, avec une chaleur extraordinaire; mais il ne lui en dit pas les véritables raisons. Ce cardinal avait une haine pour le vidame, qui était secrète alors, et qui éclata depuis. Il eût plutôt consenti à voir son frère entrer dans tout autre alliance que dans celle de ce vidame; et il déclara si publiquement combien il en était éloigné, que madame de Chartres en fut sensiblement offensée. Elle prit de grands soins de faire voir que le cardinal de Lorraine n'avait rien à craindre, et qu'elle ne songeait pas à ce mariage. Le vidame prit la même conduite, et sentit, encore plus que madame de Chartres, celle du cardinal de Lorraine, parce qu'il en savait mieux la cause.

Chevalier de Guise để lộ rõ tình cảm và ý định của mình đối với cô de Chartres, đến mức không ai không biết. Tuy vậy ông chỉ thấy điều mong muốn là không thể thực hiện: ông biết rõ mình không phải là đối tượng hợp với cô de Chartres, vì tài sản quá ít để giữ vững địa vị; và ông cũng biết các anh mình sẽ không chấp nhận việc ông cưới, vì sợ sự hạ thấp mà hôn nhân của em út thường đem lại cho các đại gia tộc. Hồng y de Lorraine sớm cho ông thấy ông không lầm; ông lên án mối quan tâm của em trai đối với cô de Chartres bằng một sự nồng nhiệt khác thường; nhưng không nói cho ông biết lý do thực sự. Vị hồng y này có một mối hận thù với vidame, lúc ấy còn kín đáo, và sau này mới bùng lên. Ông thà thấy em trai mình kết thông gia với bất kỳ ai khác còn hơn với vidame; và ông tuyên bố công khai đến mức bà de Chartres cảm thấy bị xúc phạm sâu sắc. Bà đã cố gắng cho thấy hồng y de Lorraine không có gì phải lo, và rằng bà không hề nghĩ đến cuộc hôn nhân ấy. Vidame cũng ứng xử như vậy, và cảm nhận sự cư xử của hồng y de Lorraine còn sâu hơn cả bà de Chartres, vì ông biết rõ nguyên nhân hơn.

Le prince de Clèves n'avait pas donné des marques moins publiques de sa passion, qu'avait fait le chevalier de Guise. Le duc de Nevers apprit cet attachement avec chagrin. Il crut néanmoins qu'il n'avait qu'à parler à son fils, pour le faire changer de conduite; mais il fut bien surpris de trouver en lui le dessein formé d'épouser mademoiselle de Chartres. Il blâma ce dessein; il s'emporta et cacha si peu son emportement, que le sujet s'en répandit bientôt à la cour, et alla jusqu'à madame de Chartres. Elle n'avait pas mis en doute que monsieur de Nevers ne regardât le mariage de sa fille comme un avantage pour son fils; elle fut bien étonnée que la maison de Clèves et celle de Guise craignissent son alliance, au lieu de la souhaiter. Le dépit qu'elle eut lui fit penser à trouver un parti pour sa fille, qui la mît au-dessus de ceux qui se croyaient au-dessus d'elle. Après avoir tout examiné, elle s'arrêta au prince dauphin, fils du duc de Montpensier. Il était lors à marier, et c'était ce qu'il y avait de plus grand à la cour. Comme madame de Chartres avait beaucoup d'esprit, qu'elle était aidée du vidame qui était dans une grande considération, et qu'en effet sa fille était un parti considérable, elle agit avec tant d'adresse et tant de succès, que monsieur de Montpensier parut souhaiter ce mariage, et il semblait qu'il ne s'y pouvait trouver de difficultés.

Ông de Clèves cũng không kém công khai trong việc bày tỏ đam mê của mình so với chevalier de Guise. Công tước de Nevers biết chuyện tình ấy với nỗi bực bội. Ông tin rằng chỉ cần nói với con trai là có thể khiến ông thay đổi cách cư xử; nhưng ông ngạc nhiên khi thấy con đã có quyết định dứt khoát là cưới cô de Chartres. Ông phản đối quyết định này; ông nổi giận và không giấu cơn giận, đến mức chuyện ấy nhanh chóng lan ra triều đình và tới tai bà de Chartres. Bà chưa bao giờ nghi ngờ rằng công tước de Nevers sẽ coi cuộc hôn nhân của con gái bà là lợi thế cho con trai ông; bà rất ngạc nhiên khi nhà de Clèves và nhà de Guise lại e ngại liên minh với bà thay vì mong muốn nó. Sự bực tức khiến bà nghĩ đến việc tìm một mối khác cho con gái, có thể đặt cô lên trên những kẻ tưởng mình cao hơn cô. Sau khi cân nhắc mọi điều, bà chọn hoàng thân Dauphin (tước hiệu xứ Auvergne), con trai công tước de Montpensier. Lúc ấy vị này đang đến tuổi lập gia đình, và đó là mối tốt nhất ở triều đình. Vì bà de Chartres rất khôn ngoan, được vidame hỗ trợ, ông có vị thế lớn, và cô con gái thực sự là một mối đáng kể, bà hành động khéo léo và thành công đến mức ông de Montpensier dường như mong muốn cuộc hôn nhân này, và dường như không có khó khăn nào.

Le vidame, qui savait l'attachement de monsieur d'Anville pour la reine dauphine, crut néanmoins qu'il fallait employer le pouvoir que cette princesse avait sur lui, pour l'engager à servir mademoiselle de Chartres auprès du roi et auprès du prince de Montpensier, dont il était ami intime. Il en parla à cette reine, et elle entra avec joie dans une affaire où il s'agissait de l'élévation d'une personne qu'elle aimait beaucoup; elle le témoigna au vidame, et l'assura que, quoiqu'elle sût bien qu'elle ferait une chose désagréable au cardinal de Lorraine, son oncle, elle passerait avec joie par-dessus cette considération, parce qu'elle avait sujet de se plaindre de lui, et qu'il prenait tous les jours les intérêts de la reine contre les siens propres.

Vidame, biết rằng ông d'Anville say mê Thái tử phi, vẫn cho rằng cần dùng quyền lực mà công nương này có đối với ông để khiến ông giúp cô de Chartres với nhà vua và với hoàng thân de Montpensier, người bạn thân của ông. Ông nói với Thái tử phi; bà vui vẻ tham gia việc này, vì đây là chuyện nâng đỡ một người bà yêu quý; bà bày tỏ điều đó với vidame và đảm bảo rằng, dù biết việc này sẽ làm phật lòng hồng y de Lorraine, người chú của bà, bà vẫn sẵn lòng gạt điều đó sang một bên, vì bà có lý do để phàn nàn về ông ta, và ông ta ngày nào cũng đứng về phía hoàng hậu chống lại lợi ích của chính mình.

Les personnes galantes sont toujours bien aises qu'un prétexte leur donne lieu de parler à ceux qui les aiment. Sitôt que le vidame eut quitté madame la dauphine, elle ordonna à Châtelart, qui était favori de monsieur d'Anville, et qui savait la passion qu'il avait pour elle, de lui aller dire, de sa part, de se trouver le soir chez la reine. Châtelart reçut cette commission avec beaucoup de joie et de respect. Ce gentilhomme était d'une bonne maison de Dauphiné; mais son mérite et son esprit le mettaient au-dessus de sa naissance. Il était reçu et bien traité de tout ce qu'il y avait de grands seigneurs à la cour, et la faveur de la maison de Montmorency l'avait particulièrement attaché à monsieur d'Anville. Il était bien fait de sa personne, adroit à toutes sortes d'exercices; il chantait agréablement, il faisait des vers, et avait un esprit galant et passionné qui plut si fort à monsieur d'Anville, qu'il le fit confident de l'amour qu'il avait pour la reine dauphine. Cette confidence l'approchait de cette princesse, et ce fut en la voyant souvent qu'il prit le commencement de cette malheureuse passion qui lui ôta la raison, et qui lui coûta enfin la vie.

Những người đa tình luôn vui mừng khi có cớ nói chuyện với người yêu mình. Ngay khi vidame rời Thái tử phi, bà sai Châtelart, người được ông d'Anville sủng ái và biết rõ tình yêu của ông với bà, đến nói với ông, thay mặt bà, rằng tối hôm đó ông hãy có mặt ở chỗ hoàng hậu. Châtelart nhận nhiệm vụ này với niềm vui và sự kính trọng lớn. Ông thuộc một gia đình tốt xứ Dauphiné; nhưng tài năng và trí tuệ đã đưa ông lên trên xuất thân. Ông được tất cả các đại quý tộc trong triều đón tiếp và đối đãi tử tế, và sự sủng ái của dòng họ Montmorency đã gắn ông đặc biệt với ông d'Anville. Ông có dáng vóc đẹp, khéo léo trong mọi môn thể thao, biết hát hay, làm thơ, và có tinh thần phong lưu, đa tình, nồng nhiệt đến mức ông d'Anville đã tin cậy giao cho ông tâm sự về tình yêu với Thái tử phi. Chính sự tâm sự ấy đã đưa ông đến gần công nương này, và chính khi thường xuyên nhìn thấy bà, ông bắt đầu đam mê bất hạnh đã cướp mất lý trí và cuối cùng lấy đi mạng sống của ông.

Monsieur d'Anville ne manqua pas d'être le soir chez la reine; il se trouva heureux que madame la dauphine l'eût choisi pour travailler à une chose qu'elle désirait, et il lui promit d'obéir exactement à ses ordres; mais madame de Valentinois, ayant été avertie du dessein de ce mariage, l'avait traversé avec tant de soin, et avait tellement prévenu le roi que, lorsque monsieur d'Anville lui en parla, il lui fit paraître qu'il ne l'approuvait pas, et lui ordonna même de le dire au prince de Montpensier. L'on peut juger ce que sentit madame de Chartres par la rupture d'une chose qu'elle avait tant désirée, dont le mauvais succès donnait un si grand avantage à ses ennemis, et faisait un si grand tort à sa fille.

Ông d'Anville không quên đến chỗ hoàng hậu vào buổi tối; ông thấy hạnh phúc vì Thái tử phi đã chọn ông để thực hiện việc bà mong muốn, và ông hứa sẽ tuân theo chính xác mệnh lệnh của bà. Nhưng bà de Valentinois, được báo về ý định hôn nhân này, đã ngăn cản nó với sự cẩn trọng đến nỗi đã thuyết phục nhà vua trước; khi ông d'Anville nói với nhà vua, ông thấy nhà vua tỏ ra không tán thành, và thậm chí ra lệnh cho ông báo lại với hoàng thân de Montpensier. Có thể hình dung nỗi lòng của bà de Chartres khi một điều bà đã mong mỏi lại đổ vỡ, một thất bại đã làm kẻ thù của bà có lợi thế lớn và gây tổn hại lớn cho con gái bà.

La reine dauphine témoigna à mademoiselle de Chartres, avec beaucoup d'amitié, le déplaisir qu'elle avait de lui avoir été inutile:

Thái tử phi bày tỏ với cô de Chartres, bằng lòng thân ái lớn, nỗi tiếc rằng mình đã không giúp được gì cho cô:

—Vous voyez, lui dit-elle, que j'ai un médiocre pouvoir; je suis si haïe de la reine et de la duchesse de Valentinois, qu'il est difficile que par elles, ou par ceux qui sont dans leur dépendance, elles ne traversent toujours toutes les choses que je désire. Cependant, ajouta-t-elle, je n'ai jamais pensé qu'à leur plaire; aussi elles ne me haïssent qu'à cause de la reine ma mère, qui leur a donné autrefois de l'inquiétude et de la jalousie. Le roi en avait été amoureux avant qu'il le fût de madame de Valentinois; et dans les premières années de son mariage, qu'il n'avait point encore d'enfants, quoiqu'il aimât cette duchesse, il parut quasi résolu de se démarier pour épouser la reine ma mère. Madame de Valentinois qui craignait une femme qu'il avait déjà aimée, et dont la beauté et l'esprit pouvaient diminuer sa faveur, s'unit au connétable, qui ne souhaitait pas aussi que le roi épousât une sœur de messieurs de Guise. Ils mirent le feu roi dans leurs sentiments, et quoiqu'il haït mortellement la duchesse de Valentinois, comme il aimait la reine, il travailla avec eux pour empêcher le roi de se démarier; mais pour lui ôter absolument la pensée d'épouser la reine ma mère, ils firent son mariage avec le roi d'Écosse, qui était veuf de madame Magdeleine, sœur du roi, et ils le firent parce qu'il était le plus prêt à conclure, et manquèrent aux engagements qu'on avait avec le roi d'Angleterre, qui la souhaitait ardemment. Il s'en fallait peu même que ce manquement ne fît une rupture entre les deux rois. Henri VIII ne pouvait se consoler de n'avoir pas épousé la reine ma mère; et, quelque autre princesse française qu'on lui proposât, il disait toujours qu'elle ne remplacerait jamais celle qu'on lui avait ôtée. Il est vrai aussi que la reine ma mère était une parfaite beauté, et que c'est une chose remarquable que, veuve d'un duc de Longueville, trois rois aient souhaité de l'épouser; son malheur l'a donnée au moindre, et l'a mise dans un royaume où elle ne trouve que des peines. On dit que je lui ressemble: je crains de lui ressembler aussi par sa malheureuse destinée, et, quelque bonheur qui semble se préparer pour moi, je ne saurais croire que j'en jouisse.

—Cô thấy đấy, bà nói, rằng ta có quyền lực kém cỏi; ta bị hoàng hậu và bà de Valentinois ghét đến mức khó mà qua họ, hay qua những người phụ thuộc họ, mà không để họ cản trở mọi điều ta mong muốn. Tuy vậy, bà nói thêm, ta chưa bao giờ nghĩ đến điều gì khác ngoài việc làm họ vừa lòng; và họ ghét ta chỉ vì mẹ ta từng là hoàng hậu xứ Écosse, người đã từng gây cho họ lo lắng và ghen tuông. Nhà vua từng say mê mẹ ta trước khi say mê bà de Valentinois; và trong những năm đầu hôn nhân, khi chưa có con, dù vẫn yêu bà công tước này, ông dường như gần như đã quyết định ly dị để cưới mẹ ta. Bà de Valentinois, sợ một người phụ nữ mà ông đã từng yêu, người có nhan sắc và trí tuệ có thể làm giảm sự sủng ái của bà, đã liên minh với connétable, người cũng không muốn nhà vua cưới em gái các ông de Guise. Họ thuyết phục được tiên vương đồng tình với quan điểm của họ; và dù ông ghét bà de Valentinois một cách sâu sắc, vì ông yêu hoàng hậu, ông đã cùng họ làm việc để ngăn nhà vua ly dị; nhưng để hoàn toàn xóa bỏ ý nghĩ cưới mẹ ta, họ đã sắp đặt hôn nhân của mẹ ta với vua Écosse, người góa vợ là công nương Madeleine, em gái nhà vua; và họ làm như thế vì đó là đám cưới gần hoàn tất nhất, và họ đã nuốt lời với các cam kết đã có với vua Anh, người khao khát cưới bà. Chuyện này suýt nữa dẫn đến đoạn tuyệt giữa hai vua. Henri VIII không thể nguôi vì không cưới được mẹ ta; và dù người ta đề nghị bất kỳ công chúa Pháp nào khác, ông vẫn nói rằng không ai có thể thay thế người đã bị lấy khỏi ông. Đúng là mẹ ta là một người đẹp hoàn hảo, và điều đáng chú ý là khi góa chồng là công tước de Longueville, ba vị vua đều muốn cưới bà; số phận đã trao bà cho người kém nhất trong số họ, và đưa bà đến một vương quốc nơi bà chỉ gặp đau khổ. Người ta nói ta giống bà: ta sợ mình cũng giống bà ở số phận bất hạnh, và dù vận may nào dường như đang chờ đợi ta, ta không thể tin rằng mình sẽ được hưởng nó.

Mademoiselle de Chartres dit à la reine que ces tristes pressentiments étaient si mal fondés, qu'elle ne les conserverait pas longtemps, et qu'elle ne devait point douter que son bonheur ne répondît aux apparences.

Cô de Chartres nói với Thái tử phi rằng những linh cảm buồn ấy có cơ sở rất yếu, rằng chúng sẽ sớm không còn nữa, và bà không nên nghi ngờ rằng hạnh phúc của mình sẽ tương xứng với vẻ bề ngoài.

Personne n'osait plus penser à mademoiselle de Chartres, par la crainte de déplaire au roi, ou par la pensée de ne pas réussir auprès d'une personne qui avait espéré un prince du sang. Monsieur de Clèves ne fut retenu par aucune de ces considérations. La mort du duc de Nevers, son père, qui arriva alors, le mit dans une entière liberté de suivre son inclination, et, sitôt que le temps de la bienséance du deuil fut passé, il ne songea plus qu'aux moyens d'épouser mademoiselle de Chartres. Il se trouvait heureux d'en faire la proposition dans un temps où ce qui s'était passé avait éloigné les autres partis, et où il était quasi assuré qu'on ne la lui refuserait pas. Ce qui troublait sa joie, était la crainte de ne lui être pas agréable, et il eût préféré le bonheur de lui plaire à la certitude de l'épouser sans en être aimé.

Không ai dám nghĩ đến cô de Chartres nữa, vì sợ làm nhà vua mất lòng, hoặc vì nghĩ rằng không thể thành công với một người đã từng hy vọng một hoàng tử huyết thống. Ông de Clèves không bị bất kỳ cân nhắc nào trong số đó ngăn lại. Cái chết của công tước de Nevers, cha ông, xảy ra đúng lúc đó, khiến ông hoàn toàn tự do theo đuổi xu hướng của mình; và ngay khi thời gian để tang theo phép lịch sự đã qua, ông chỉ nghĩ đến cách cưới cô de Chartres. Ông thấy mình may mắn khi đề nghị vào lúc những gì đã xảy ra làm các ứng viên khác rút lui, và ông gần như chắc chắn rằng cô sẽ không từ chối ông. Điều làm ông bất an là nỗi sợ không làm cô vừa lòng; và ông thà có hạnh phúc được làm cô vui lòng hơn là chắc chắn cưới được cô mà không được cô yêu.

Le chevalier de Guise lui avait donné quelque sorte de jalousie; mais comme elle était plutôt fondée sur le mérite de ce prince que sur aucune des actions de mademoiselle de Chartres, il songea seulement à tâcher de découvrir qu'il était assez heureux pour qu'elle approuvât la pensée qu'il avait pour elle. Il ne la voyait que chez les reines, ou aux assemblées; il était difficile d'avoir une conversation particulière. Il en trouva pourtant les moyens, et il lui parla de son dessein et de sa passion avec tout le respect imaginable; il la pressa de lui faire connaître quels étaient les sentiments qu'elle avait pour lui, et il lui dit que ceux qu'il avait pour elle étaient d'une nature qui le rendrait éternellement malheureux, si elle n'obéissait que par devoir aux volontés de madame sa mère.

Chevalier de Guise đã khiến ông có chút ghen tuông; nhưng vì sự ghen tuông ấy dựa trên giá trị của vị hoàng tử này hơn là trên bất kỳ hành động nào của cô de Chartres, ông chỉ tìm cách biết liệu mình có đủ may mắn để cô tán thành ý định của ông về cô hay không. Ông chỉ gặp cô ở chỗ các hoàng hậu, hoặc tại các buổi tụ họp; khó mà có được một cuộc trò chuyện riêng. Tuy vậy ông đã tìm được cách, và nói với cô về ý định và đam mê của mình với toàn bộ sự tôn kính có thể có; ông thúc cô cho biết tình cảm của cô với ông là gì, và nói rằng tình cảm của ông dành cho cô thuộc loại khiến ông mãi mãi khổ sở, nếu cô chỉ vâng theo ý muốn của mẹ cô như một bổn phận.

Comme mademoiselle de Chartres avait le cœur très noble et très bien fait, elle fut véritablement touchée de reconnaissance du procédé du prince de Clèves. Cette reconnaissance donna à ses réponses et à ses paroles un certain air de douceur qui suffisait pour donner de l'espérance à un homme aussi éperdument amoureux que l'était ce prince: de sorte qu'il se flatta d'une partie de ce qu'il souhaitait.

Vì cô de Chartres có tấm lòng rất cao quý và tinh tế, cô thật sự cảm động vì lòng biết ơn trước cách ứng xử của ông de Clèves. Lòng biết ơn ấy làm cho lời đáp và câu nói của cô mang một vẻ dịu dàng vừa đủ để gieo hy vọng cho một người đàn ông say mê đến mức như ông; nên ông đã tự cho phép mình tin vào một phần điều ông mong muốn.

Elle rendit compte à sa mère de cette conversation, et madame de Chartres lui dit qu'il y avait tant de grandeur et de bonnes qualités dans monsieur de Clèves, et qu'il faisait paraître tant de sagesse pour son âge, que, si elle sentait son inclination portée à l'épouser, elle y consentirait avec joie. Mademoiselle de Chartres répondit qu'elle lui remarquait les mêmes bonnes qualités, qu'elle l'épouserait même avec moins de répugnance qu'un autre, mais qu'elle n'avait aucune inclination particulière pour sa personne.

Cô kể lại cuộc trò chuyện ấy với mẹ, và bà de Chartres nói rằng ông de Clèves có nhiều phẩm chất và sự cao quý đến thế, và tỏ ra khôn ngoan đến thế so với tuổi, nên nếu con cảm thấy mình nghiêng về việc lấy ông, mẹ sẽ vui lòng đồng ý. Cô de Chartres đáp rằng cô nhận thấy ở ông những phẩm chất tốt ấy, và rằng cô sẽ lấy ông với ít ác cảm hơn bất kỳ người nào khác, nhưng cô không có khuynh hướng đặc biệt nào đối với con người ông.

Dès le lendemain, ce prince fit parler à madame de Chartres; elle reçut la proposition qu'on lui faisait, et elle ne craignit point de donner à sa fille un mari qu'elle ne pût aimer, en lui donnant le prince de Clèves. Les articles furent conclus; on parla au roi, et ce mariage fut su de tout le monde.

Ngay ngày hôm sau, vị hoàng tử nhờ người nói với bà de Chartres; bà tiếp nhận lời đề nghị và không ngại gả cho con gái một người chồng mà con không thể yêu, khi gả cô cho ông de Clèves. Các điều khoản được chốt; người ta tâu với nhà vua, và cuộc hôn nhân được cả thiên hạ biết đến.

Monsieur de Clèves se trouvait heureux, sans être néanmoins entièrement content. Il voyait avec beaucoup de peine que les sentiments de mademoiselle de Chartres ne passaient pas ceux de l'estime et de la reconnaissance, et il ne pouvait se flatter qu'elle en cachât de plus obligeants, puisque l'état où ils étaient lui permettait de les faire paraître sans choquer son extrême modestie. Il ne se passait guère de jours qu'il ne lui en fît ses plaintes.

Ông de Clèves cảm thấy hạnh phúc, nhưng không hoàn toàn mãn nguyện. Ông thấy rất buồn rằng tình cảm của cô de Chartres không vượt quá sự quý trọng và biết ơn, và ông không thể hy vọng cô che giấu những tình cảm sâu nặng hơn, vì hoàn cảnh cho phép cô bộc lộ chúng mà không làm tổn thương sự khiêm nhường cực độ của cô. Hiếm có ngày nào ông không than phiền với cô.

—Est-il possible, lui disait-il, que je puisse n'être pas heureux en vous épousant? Cependant il est vrai que je ne le suis pas. Vous n'avez pour moi qu'une sorte de bonté qui ne peut me satisfaire; vous n'avez ni impatience, ni inquiétude, ni chagrin; vous n'êtes pas plus touchée de ma passion que vous le seriez d'un attachement qui ne serait fondé que sur les avantages de votre fortune, et non pas sur les charmes de votre personne.—Il y a de l'injustice à vous plaindre, lui répondit-elle; je ne sais ce que vous pouvez souhaiter au-delà de ce que je fais, et il me semble que la bienséance ne permet pas que j'en fasse davantage.

—Thật có thể nào tôi không hạnh phúc khi cưới bà? ông nói với bà. Thế mà đúng là tôi không hạnh phúc. Bà chỉ dành cho tôi một thứ lòng tử tế không làm tôi thỏa mãn được; bà không có sốt ruột, không có bất an, không có phiền muộn; bà không xúc động trước đam mê của tôi hơn là bà sẽ xúc động trước một tình cảm chỉ dựa trên lợi thế của gia sản bà, chứ không dựa trên sức quyến rũ của con người bà.—Ông trách tôi như thế là bất công, bà đáp; tôi không biết ông còn mong gì hơn những gì tôi đang làm, và tôi thấy phép lịch sự không cho phép tôi làm nhiều hơn nữa.

—Il est vrai, lui répliqua-t-il, que vous me donnez de certaines apparences dont je serais content, s'il y avait quelque chose au-delà; mais au lieu que la bienséance vous retienne, c'est elle seule qui vous fait faire ce que vous faites. Je ne touche ni votre inclination ni votre cœur, et ma présence ne vous donne ni de plaisir ni de trouble.

—Đúng là, ông đáp, bà cho tôi một vài dấu hiệu khiến tôi sẽ hài lòng nếu còn có điều gì đó vượt ra ngoài; nhưng thay vì phép tắc giữ bà lại, thì chính nó khiến bà làm những gì bà làm. Tôi không chạm đến khuynh hướng hay trái tim bà, và sự hiện diện của tôi không mang lại cho bà niềm vui cũng không gây xáo động.

—Vous ne sauriez douter, reprit-elle, que je n'aie de la joie de vous voir, et je rougis si souvent en vous voyant, que vous ne sauriez douter aussi que votre vue ne me donne du trouble.

—Ông không thể nghi ngờ rằng tôi vui khi gặp ông, bà đáp; và tôi đỏ mặt quá thường khi thấy ông, đến mức ông cũng không thể nghi ngờ rằng cái nhìn của ông làm tôi xao xuyến.

—Je ne me trompe pas à votre rougeur, répondit-il; c'est un sentiment de modestie, et non pas un mouvement de votre cœur, et je n'en tire que l'avantage que j'en dois tirer.

—Tôi không nhầm về vẻ đỏ mặt của bà, ông đáp; đó là một cảm xúc của sự khiêm nhường, chứ không phải một rung động của trái tim bà, và tôi chỉ rút ra từ đó điều tôi phải rút ra.

Mademoiselle de Chartres ne savait que répondre, et ces distinctions étaient au-dessus de ses connaissances. Monsieur de Clèves ne voyait que trop combien elle était éloignée d'avoir pour lui des sentiments qui le pouvaient satisfaire, puisqu'il lui paraissait même qu'elle ne les entendait pas.

Cô de Chartres không biết đáp gì, và những phân biệt ấy vượt quá hiểu biết của cô. Ông de Clèves thấy rõ rằng cô còn xa mới có những tình cảm làm ông thỏa lòng, vì ông thấy cô dường như còn không hiểu những điều ấy.

Le chevalier de Guise revint d'un voyage peu de jours avant les noces. Il avait vu tant d'obstacles insurmontables au dessein qu'il avait eu d'épouser mademoiselle de Chartres, qu'il n'avait pu se flatter d'y réussir; et néanmoins il fut sensiblement affligé de la voir devenir la femme d'un autre. Cette douleur n'éteignit pas sa passion, et il ne demeura pas moins amoureux. Mademoiselle de Chartres n'avait pas ignoré les sentiments que ce prince avait eus pour elle. Il lui fit connaître, à son retour, qu'elle était cause de l'extrême tristesse qui paraissait sur son visage, et il avait tant de mérite et tant d'agréments, qu'il était difficile de le rendre malheureux sans en avoir quelque pitié. Aussi ne se pouvait-elle défendre d'en avoir; mais cette pitié ne la conduisait pas à d'autres sentiments: elle contait à sa mère la peine que lui donnait l'affection de ce prince.

Chevalier de Guise trở về từ một chuyến đi vài ngày trước đám cưới. Ông đã thấy quá nhiều trở ngại không thể vượt qua đối với ý định cưới cô de Chartres, đến mức không thể hy vọng thành công; nhưng ông vẫn vô cùng đau buồn khi thấy cô trở thành vợ người khác. Nỗi đau ấy không dập tắt đam mê của ông, và ông không kém phần si tình. Cô de Chartres không phải không biết tình cảm vị hoàng tử này đã dành cho cô. Khi ông trở về, ông để cô thấy rằng chính cô là nguyên nhân của nỗi buồn cực độ hiện trên gương mặt ông; và ông có nhiều phẩm chất và duyên dáng đến mức khó mà làm ông khổ sở mà không thấy thương xót. Cô cũng không thể không cảm thấy thương hại; nhưng sự thương hại ấy không dẫn cô đến những tình cảm khác: cô kể với mẹ nỗi phiền lòng mà tình cảm của vị hoàng tử này gây cho cô.

Madame de Chartres admirait la sincérité de sa fille, et elle l'admirait avec raison, car jamais personne n'en a eu une si grande et si naturelle; mais elle n'admirait pas moins que son cœur ne fût point touché, et d'autant plus, qu'elle voyait bien que le prince de Clèves ne l'avait pas touchée, non plus que les autres. Cela fut cause qu'elle prit de grands soins de l'attacher à son mari, et de lui faire comprendre ce qu'elle devait à l'inclination qu'il avait eue pour elle, avant que de la connaître, et à la passion qu'il lui avait témoignée en la préférant à tous les autres partis, dans un temps où personne n'osait plus penser à elle.

Bà de Chartres ngưỡng mộ sự thành thật của con gái, và ngưỡng mộ đúng lý: chưa ai có sự thành thật lớn lao và tự nhiên đến thế; nhưng bà cũng không ngưỡng mộ ít hơn rằng trái tim con không hề rung động, và càng ngưỡng mộ hơn vì bà thấy rõ ông de Clèves cũng chưa chạm được đến con, cũng như những người khác. Vì thế bà chăm chú khiến con gắn bó với chồng, và làm con hiểu những gì con nợ khuynh hướng ông đã có đối với con trước khi ông quen biết con, và nợ đam mê ông đã bày tỏ khi chọn con trước mọi mối khác, vào lúc không ai còn dám nghĩ đến con nữa.

Ce mariage s'acheva, la cérémonie s'en fit au Louvre; et le soir, le roi et les reines vinrent souper chez madame de Chartres avec toute la cour, où ils furent reçus avec une magnificence admirable. Le chevalier de Guise n'osa se distinguer des autres, et ne pas assister à cette cérémonie; mais il y fut si peu maître de sa tristesse, qu'il était aisé de la remarquer.

Hôn lễ được hoàn tất; lễ cưới được cử hành tại điện Louvre; và buổi tối, nhà vua và các hoàng hậu đến ăn tối tại nhà bà de Chartres cùng toàn bộ triều đình, nơi họ được tiếp đón với sự lộng lẫy đáng ngưỡng mộ. Chevalier de Guise không dám tách mình khỏi người khác, cũng không dám vắng mặt trong buổi lễ; nhưng ông không làm chủ được nỗi buồn của mình đến mức người ta khó lòng không nhận ra.

Monsieur de Clèves ne trouva pas que mademoiselle de Chartres eût changé de sentiment en changeant de nom. La qualité de son mari lui donna de plus grands privilèges; mais elle ne lui donna pas une autre place dans le cœur de sa femme. Cela fit aussi que pour être son mari, il ne laissa pas d'être son amant, parce qu'il avait toujours quelque chose à souhaiter au-delà de sa possession; et, quoiqu'elle vécût parfaitement bien avec lui, il n'était pas entièrement heureux. Il conservait pour elle une passion violente et inquiète qui troublait sa joie; la jalousie n'avait point de part à ce trouble: jamais mari n'a été si loin d'en prendre, et jamais femme n'a été si loin d'en donner. Elle était néanmoins exposée au milieu de la cour; elle allait tous les jours chez les reines et chez Madame. Tout ce qu'il y avait d'hommes jeunes et galants la voyaient chez elle et chez le duc de Nevers, son beau-frère, dont la maison était ouverte à tout le monde; mais elle avait un air qui inspirait un si grand respect, et qui paraissait si éloigné de la galanterie, que le maréchal de Saint-André, quoique audacieux et soutenu de la faveur du roi, était touché de sa beauté, sans oser le lui faire paraître que par des soins et des devoirs. Plusieurs autres étaient dans le même état; et madame de Chartres joignait à la sagesse de sa fille une conduite si exacte pour toutes les bienséances, qu'elle achevait de la faire paraître une personne où l'on ne pouvait atteindre.

Ông de Clèves không thấy cô de Chartres thay đổi tình cảm khi đổi họ. Địa vị của chồng cho cô những đặc quyền lớn hơn; nhưng nó không cho ông một vị trí khác trong trái tim người vợ. Điều đó cũng khiến ông, dù là chồng, vẫn không thôi là người tình của cô, vì ông luôn có điều gì đó muốn có thêm ngoài việc sở hữu cô; và dù cô sống rất hòa thuận với ông, ông vẫn không hoàn toàn hạnh phúc. Ông giữ cho cô một đam mê dữ dội và bất an làm xáo trộn niềm vui của mình; sự ghen tuông không dự phần vào nỗi xáo động ấy: chưa người chồng nào ít ghen đến thế, và chưa người vợ nào ít khơi gợi ghen đến thế. Dù vậy cô vẫn bị phơi bày giữa triều đình; cô đi mỗi ngày đến chỗ các hoàng hậu và Madame. Tất cả đàn ông trẻ và phong lưu đều gặp cô ở nhà cô và ở nhà công tước de Nevers, anh rể cô, nơi mở cửa cho tất cả mọi người; nhưng cô có vẻ nghiêm trang khiến người ta kính nể, và tỏ ra xa lạ đến mức nguyên soái de Saint-André, dù táo bạo và được nhà vua sủng ái, cũng bị xúc động trước vẻ đẹp của cô, mà không dám để lộ điều gì ngoài những săn đón và lễ nghĩa. Nhiều người khác cũng ở trong tình thế đó; và bà de Chartres đã kết hợp với sự khôn ngoan của con gái một cách cư xử nghiêm ngặt trong mọi phép tắc, khiến con gái bà thành một người mà không ai có thể với tới.

La duchesse de Lorraine, en travaillant à la paix, avait aussi travaillé pour le mariage du duc de Lorraine, son fils. Il avait été conclu avec madame Claude de France, seconde fille du roi. Les noces en furent résolues pour le mois de février.

Nữ công tước xứ Lorraine, trong khi lo việc hòa bình, cũng lo cho cuộc hôn nhân của con trai bà, công tước xứ Lorraine. Hôn ước đã được ký với Claude de France, con gái thứ hai của nhà vua. Lễ cưới được định vào tháng Hai.

Cependant le duc de Nemours était demeuré à Bruxelles, entièrement rempli et occupé de ses desseins pour l'Angleterre. Il en recevait ou y envoyait continuellement des courriers: ses espérances augmentaient tous les jours, et enfin Lignerolles lui manda qu'il était temps que sa présence vînt achever ce qui était si bien commencé. Il reçut cette nouvelle avec toute la joie que peut avoir un jeune homme ambitieux, qui se voit porté au trône par sa seule réputation. Son esprit s'était insensiblement accoutumé à la grandeur de cette fortune, et, au lieu qu'il l'avait rejetée d'abord comme une chose où il ne pouvait parvenir, les difficultés s'étaient effacées de son imagination, et il ne voyait plus d'obstacles.

Trong khi đó, ông de Nemours vẫn ở lại Bruxelles, hoàn toàn bận rộn và chiếm trọn tâm trí bởi các kế hoạch về nước Anh. Ông liên tục nhận hoặc gửi sứ giả; hy vọng ngày càng tăng, và cuối cùng Lignerolles viết cho ông rằng đã đến lúc sự hiện diện của ông phải đến để hoàn tất việc đã được khởi đầu tốt đẹp đến thế. Ông đón nhận tin này với mọi niềm vui mà một chàng trai đầy tham vọng, thấy mình được đẩy lên ngai vàng chỉ nhờ danh tiếng của chính mình, có thể có. Tâm trí ông đã dần quen với sự lớn lao của vận may này; và trong khi ban đầu ông gạt nó đi vì cho rằng đó là điều không thể với tới, thì những khó khăn đã dần tan biến khỏi trí tưởng tượng và ông không còn thấy trở ngại nào.

Il envoya en diligence à Paris donner tous les ordres nécessaires pour faire un équipage magnifique, afin de paraître en Angleterre avec un éclat proportionné au dessein qui l'y conduisait, et il se hâta lui-même de venir à la cour pour assister au mariage de monsieur de Lorraine.

Ông nhanh chóng gửi lệnh đến Paris để chuẩn bị mọi thứ cần thiết cho một đoàn tùy tùng lộng lẫy, để xuất hiện ở nước Anh với vẻ rực rỡ tương xứng với mục đích đưa ông đến đó; và chính ông vội vã đến triều đình để dự đám cưới của ông de Lorraine.

Il arriva la veille des fiançailles; et dès le même soir qu'il fut arrivé, il alla rendre compte au roi de l'état de son dessein, et recevoir ses ordres et ses conseils pour ce qu'il lui restait à faire. Il alla ensuite chez les reines. Madame de Clèves n'y était pas, de sorte qu'elle ne le vit point, et ne sut pas même qu'il fût arrivé. Elle avait ouï parler de ce prince à tout le monde, comme de ce qu'il y avait de mieux fait et de plus agréable à la cour; et surtout madame la dauphine le lui avait dépeint d'une sorte, et lui en avait parlé tant de fois, qu'elle lui avait donné de la curiosité, et même de l'impatience de le voir.

Ông đến vào đêm trước lễ đính hôn; và ngay tối hôm đến nơi, ông đến báo cáo với nhà vua về tình hình kế hoạch của mình, và nhận chỉ thị cùng lời khuyên cho những việc còn phải làm. Sau đó ông đến chỗ các hoàng hậu. Bà de Clèves không có mặt, nên bà không gặp ông và thậm chí không biết ông đã đến. Bà đã nghe mọi người nói về vị hoàng tử này như người đẹp và dễ mến nhất triều đình; đặc biệt Thái tử phi đã miêu tả ông theo một cách, và kể về ông nhiều lần đến nỗi đã khơi dậy trong bà sự tò mò, thậm chí sự sốt ruột muốn được gặp ông.

Elle passa tout le jour des fiançailles chez elle à se parer, pour se trouver le soir au bal et au festin royal qui se faisaient au Louvre. Lorsqu'elle arriva, l'on admira sa beauté et sa parure; le bal commença, et comme elle dansait avec monsieur de Guise, il se fit un assez grand bruit vers la porte de la salle, comme de quelqu'un qui entrait, et à qui on faisait place. Madame de Clèves acheva de danser et pendant qu'elle cherchait des yeux quelqu'un qu'elle avait dessein de prendre, le roi lui cria de prendre celui qui arrivait. Elle se tourna, et vit un homme qu'elle crut d'abord ne pouvoir être que monsieur de Nemours, qui passait par-dessus quelques sièges pour arriver où l'on dansait. Ce prince était fait d'une sorte, qu'il était difficile de n'être pas surprise de le voir quand on ne l'avait jamais vu, surtout ce soir-là, où le soin qu'il avait pris de se parer augmentait encore l'air brillant qui était dans sa personne; mais il était difficile aussi de voir madame de Clèves pour la première fois, sans avoir un grand étonnement.

Bà dành cả ngày lễ đính hôn ở nhà để trang điểm, nhằm có mặt buổi tối tại vũ hội và tiệc hoàng gia được tổ chức ở điện Louvre. Khi bà đến, mọi người đều ngưỡng mộ vẻ đẹp và y phục của bà; vũ hội bắt đầu, và khi bà đang nhảy với ông de Guise, có một tiếng động ở cửa phòng, như có người đang bước vào và được nhường lối. Bà de Clèves nhảy xong, trong khi tìm trong mắt một người mà bà định mời, nhà vua gọi bà hãy chọn người vừa đến. Bà quay lại và thấy một người đàn ông mà bà tưởng chỉ có thể là ông de Nemours, đang vượt qua vài chiếc ghế để đến chỗ đang nhảy. Vị hoàng tử này có dáng vẻ khiến người ta khó lòng không sửng sốt khi thấy lần đầu, nhất là tối hôm ấy, khi công sức ông bỏ ra để trang điểm càng làm tăng vẻ rực rỡ vốn có nơi con người ông; nhưng cũng khó mà nhìn thấy bà de Clèves lần đầu mà không kinh ngạc.

Monsieur de Nemours fut tellement surpris de sa beauté, que, lorsqu'il fut proche d'elle, et qu'elle lui fit la révérence, il ne put s'empêcher de donner des marques de son admiration. Quand ils commencèrent à danser, il s'éleva dans la salle un murmure de louanges. Le roi et les reines se souvinrent qu'ils ne s'étaient jamais vus, et trouvèrent quelque chose de singulier de les voir danser ensemble sans se connaître. Ils les appelèrent quand ils eurent fini, sans leur donner le loisir de parler à personne, et leur demandèrent s'ils n'avaient pas bien envie de savoir qui ils étaient, et s'ils ne s'en doutaient point.

Ông de Nemours kinh ngạc trước vẻ đẹp của bà đến mức, khi tới gần và bà cúi chào, ông không kìm được việc để lộ sự ngưỡng mộ. Khi họ bắt đầu nhảy, trong phòng vang lên một tiếng xì xào khen ngợi. Nhà vua và các hoàng hậu nhớ ra họ chưa từng gặp nhau, và thấy có điều gì lạ khi họ nhảy cùng nhau mà không quen biết. Khi họ nhảy xong, nhà vua và các hoàng hậu gọi họ lại, không cho họ thời gian nói chuyện với ai khác, và hỏi xem họ có thực sự muốn biết người kia là ai không, và có chút nào đoán được chưa.

—Pour moi, Madame, dit monsieur de Nemours, je n'ai pas d'incertitude; mais comme madame de Clèves n'a pas les mêmes raisons pour deviner qui je suis que celles que j'ai pour la reconnaître, je voudrais bien que Votre Majesté eût la bonté de lui apprendre mon nom.

—Với tôi, tâu hoàng hậu, ông de Nemours nói, tôi không có chút nghi ngờ nào; nhưng vì bà de Clèves không có những lý do để đoán ra tôi như tôi có để nhận ra bà, tôi xin hoàng hậu vui lòng cho bà biết tên tôi.

—Je crois, dit madame la dauphine, qu'elle le sait aussi bien que vous savez le sien.

—Tôi nghĩ bà ấy biết tên ông cũng rõ như ông biết tên bà, Thái tử phi nói.

—Je vous assure, Madame, reprit madame de Clèves, qui paraissait un peu embarrassée, que je ne devine pas si bien que vous pensez.

—Thưa Thái tử phi, bà de Clèves nói, có vẻ hơi bối rối, tôi xin đảm bảo với bà rằng tôi không đoán giỏi như bà nghĩ.

—Vous devinez fort bien, répondit madame la dauphine; et il y a même quelque chose d'obligeant pour monsieur de Nemours, à ne vouloir pas avouer que vous le connaissez sans l'avoir jamais vu.

—Bà đoán rất giỏi, Thái tử phi đáp; và thậm chí có điều gì đó làm ông de Nemours vui lòng khi bà không muốn thừa nhận rằng bà biết ông, dù chưa từng gặp ông.

La reine les interrompit pour faire continuer le bal; monsieur de Nemours prit la reine dauphine. Cette princesse était d'une parfaite beauté, et avait paru telle aux yeux de monsieur de Nemours, avant qu'il allât en Flandre; mais de tout le soir, il ne put admirer que madame de Clèves.

Hoàng hậu ngắt lời họ để tiếp tục vũ hội; ông de Nemours mời Thái tử phi nhảy. Công nương này có vẻ đẹp hoàn hảo, và đã hiện ra như thế trong mắt ông de Nemours trước khi ông sang Flandre; nhưng suốt buổi tối, ông không thể ngắm ai ngoài bà de Clèves.

Le chevalier de Guise, qui l'adorait toujours, était à ses pieds, et ce qui se venait de passer lui avait donné une douleur sensible. Il prit comme un présage, que la fortune destinait monsieur de Nemours à être amoureux de madame de Clèves; et soit qu'en effet il eût paru quelque trouble sur son visage, ou que la jalousie fit voir au chevalier de Guise au-delà de la vérité, il crut qu'elle avait été touchée de la vue de ce prince, et il ne put s'empêcher de lui dire que monsieur de Nemours était bien heureux de commencer à être connu d'elle, par une aventure qui avait quelque chose de galant et d'extraordinaire.

Chevalier de Guise, người vẫn tôn sùng bà, luôn quanh quẩn bên bà, và điều vừa xảy ra đã khiến ông đau đớn rõ rệt. Ông xem đó như một điềm báo rằng số phận đã định ông de Nemours sẽ yêu bà de Clèves; và dù trên gương mặt ông có lộ ra chút bối rối, hay lòng ghen tuông khiến chevalier de Guise nhìn thấy điều vượt quá sự thật, ông tin rằng bà đã bị xúc động trước sự hiện diện của vị hoàng tử này, và không thể không nói với ông ta rằng ông de Nemours thật may mắn khi bắt đầu được bà biết đến qua một chuyện có vẻ lãng mạn và khác thường.

Madame de Clèves revint chez elle, l'esprit si rempli de tout ce qui s'était passé au bal, que, quoiqu'il fût fort tard, elle alla dans la chambre de sa mère pour lui en rendre compte; et elle lui loua monsieur de Nemours avec un certain air qui donna à madame de Chartres la même pensée qu'avait eue le chevalier de Guise.

Bà de Clèves trở về nhà, tâm trí tràn ngập những gì đã xảy ra ở vũ hội; dù đã khuya, bà vẫn vào phòng mẹ để kể lại; và bà khen ông de Nemours với một vẻ khiến bà de Chartres nghĩ đến đúng điều mà chevalier de Guise đã nghĩ.

Le lendemain, la cérémonie des noces se fit. Madame de Clèves y vit le duc de Nemours avec une mine et une grâce si admirables, qu'elle en fut encore plus surprise.

Hôm sau, lễ cưới được tổ chức. Bà de Clèves thấy ông de Nemours với dáng vẻ và duyên dáng đến mức bà càng thêm ngạc nhiên.

Les jours suivants, elle le vit chez la reine dauphine, elle le vit jouer à la paume avec le roi, elle le vit courre la bague, elle l'entendit parler; mais elle le vit toujours surpasser de si loin tous les autres, et se rendre tellement maître de la conversation dans tous les lieux où il était, par l'air de sa personne et par l'agrément de son esprit, qu'il fit, en peu de temps, une grande impression dans son cœur.

Những ngày sau đó, bà gặp ông ở chỗ Thái tử phi; bà thấy ông đánh paume với nhà vua, thấy ông đua vòng; bà nghe ông nói chuyện; và bà luôn thấy ông vượt trội hẳn mọi người khác, làm chủ cuộc trò chuyện ở bất cứ nơi nào ông có mặt, nhờ phong thái và duyên dáng của trí tuệ. Chỉ trong thời gian ngắn, ông đã để lại một ấn tượng lớn trong trái tim bà.

Il est vrai aussi que, comme monsieur de Nemours sentait pour elle une inclination violente, qui lui donnait cette douceur et cet enjouement qu'inspirent les premiers désirs de plaire, il était encore plus aimable qu'il n'avait accoutumé de l'être; de sorte que, se voyant souvent, et se voyant l'un et l'autre ce qu'il y avait de plus parfait à la cour, il était difficile qu'ils ne se plussent infiniment.

Thật vậy, vì ông de Nemours cảm thấy trong lòng một khát khao mãnh liệt dành cho bà, khát khao ấy mang lại cho ông sự dịu dàng và vui tươi mà những khởi đầu của ham muốn làm vừa lòng thường đem đến; nên ông còn đáng yêu hơn mọi khi; đến nỗi, vì thường xuyên gặp nhau, và cả hai đều là những người hoàn hảo nhất triều đình, khó mà họ không mến nhau vô cùng.

La duchesse de Valentinois était de toutes les parties de plaisir, et le roi avait pour elle la même vivacité et les mêmes soins que dans les commencements de sa passion. Madame de Clèves, qui était dans cet âge où l'on ne croit pas qu'une femme puisse être aimée quand elle a passé vingt-cinq ans, regardait avec un extrême étonnement l'attachement que le roi avait pour cette duchesse, qui était grand-mère, et qui venait de marier sa petite-fille. Elle en parlait souvent à madame de Chartres:

Bà de Valentinois có mặt trong mọi cuộc vui, và nhà vua dành cho bà sự nhiệt thành và chăm sóc y như thuở đầu của đam mê. Bà de Clèves, đang ở độ tuổi mà người ta không tin một người phụ nữ có thể được yêu khi đã qua hai mươi lăm tuổi, nhìn sự gắn bó của nhà vua với bà công tước này bằng một sự kinh ngạc cực độ; bà là người bà và vừa gả cháu gái của mình. Bà thường nói về điều đó với bà de Chartres:

—Est-il possible, Madame, lui disait-elle, qu'il y ait si longtemps que le roi en soit amoureux? Comment s'est-il pu attacher à une personne qui était beaucoup plus âgée que lui, qui avait été maîtresse de son père, et qui l'est encore de beaucoup d'autres, à ce que j'ai ouï dire?

—Thưa mẹ, có thể nào nhà vua đã yêu bà ấy lâu đến thế? Làm sao ông có thể gắn bó với một người lớn tuổi hơn ông nhiều, người đã từng là tình nhân của cha ông, và theo con nghe kể, vẫn còn là tình nhân của nhiều người khác?

—Il est vrai, répondit-elle, que ce n'est ni le mérite, ni la fidélité de madame de Valentinois, qui a fait naître la passion du roi, ni qui l'a conservée, et c'est aussi en quoi il n'est pas excusable; car si cette femme avait eu de la jeunesse et de la beauté jointes à sa naissance, qu'elle eût eu le mérite de n'avoir jamais rien aimé, qu'elle eût aimé le roi avec une fidélité exacte, qu'elle l'eût aimé par rapport à sa seule personne, sans intérêt de grandeur, ni de fortune, et sans se servir de son pouvoir que pour des choses honnêtes ou agréables au roi même, il faut avouer qu'on aurait eu de la peine à s'empêcher de louer ce prince du grand attachement qu'il a pour elle. Si je ne craignais, continua madame de Chartres, que vous disiez de moi ce que l'on dit de toutes les femmes de mon âge qu'elles aiment à conter les histoires de leur temps, je vous apprendrais le commencement de la passion du roi pour cette duchesse, et plusieurs choses de la cour du feu roi, qui ont même beaucoup de rapport avec celles qui se passent encore présentement.

—Đúng vậy, mẹ đáp, không phải phẩm chất hay sự chung thủy của bà de Valentinois đã khơi dậy đam mê của nhà vua, cũng không phải điều đã giữ được nó, và đó cũng là điều ông không đáng được tha thứ; vì nếu người phụ nữ này có tuổi xuân và nhan sắc cùng với dòng dõi, nếu có phẩm chất là chưa từng yêu ai, nếu đã yêu nhà vua với sự chung thủy nghiêm ngặt, nếu đã yêu ông chỉ vì con người ông, không vì lợi lộc hay vận may, và chỉ dùng quyền lực của mình cho những việc đứng đắn hoặc làm vừa lòng chính nhà vua, thì phải thừa nhận rằng người ta khó mà không khen vị vua này vì sự gắn bó lớn lao của ông với bà. Nếu không sợ con nói về mẹ điều người ta vẫn nói về mọi phụ nữ ở tuổi mẹ, rằng họ thích kể chuyện thời của mình, mẹ đã kể cho con nghe khởi đầu đam mê của nhà vua với bà công tước này, và nhiều chuyện ở triều đình thời tiên vương, mà có nhiều điểm giống với những gì đang diễn ra ở đây hiện nay.

—Bien loin de vous accuser, reprit madame de Clèves, de redire les histoires passées, je me plains, Madame, que vous ne m'ayez pas instruite des présentes, et que vous ne m'ayez point appris les divers intérêts et les diverses liaisons de la cour. Je les ignore si entièrement, que je croyais, il y a peu de jours, que monsieur le connétable était fort bien avec la reine.

—Không hề trách mẹ kể lại chuyện xưa, con than phiền, thưa mẹ, rằng mẹ đã không cho con biết chuyện hiện tại, và không dạy con về những lợi ích khác nhau cùng các mối liên hệ đa dạng ở triều đình. Con hoàn toàn không biết đến mức chỉ vài ngày trước, con còn tin rằng ông connétable rất thân với hoàng hậu.

—Vous aviez une opinion bien opposée à la vérité, répondit madame de Chartres. La reine hait monsieur le connétable, et si elle a jamais quelque pouvoir, il ne s'en apercevra que trop. Elle sait qu'il a dit plusieurs fois au roi que, de tous ses enfants, il n'y avait que les naturels qui lui ressemblassent.

—Con đã nghĩ sai hẳn so với sự thật, mẹ đáp. Hoàng hậu ghét ông connétable, và nếu bà có quyền lực nào, ông sẽ thấy rõ điều đó quá mức. Bà biết ông đã nhiều lần nói với nhà vua rằng trong tất cả các con của ngài, chỉ có những đứa con ngoài giá thú là giống ngài.

—Je n'eusse jamais soupçonné cette haine, interrompit madame de Clèves, après avoir vu le soin que la reine avait d'écrire à monsieur le connétable pendant sa prison, la joie qu'elle a témoignée à son retour, et comme elle l'appelle toujours mon compère, aussi bien que le roi.

—Con không bao giờ ngờ có ác cảm như thế, bà de Clèves ngắt lời, sau khi thấy hoàng hậu lo viết thư cho ông connétable lúc ông bị giam, niềm vui bà bộc lộ khi ông trở về, và cách bà gọi ông là “compère” (bạn thân) của bà, cũng như nhà vua gọi vậy.

—Si vous jugez sur les apparences en ce lieu-ci, répondit madame de Chartres, vous serez souvent trompée: ce qui paraît n'est presque jamais la vérité.

—Nếu con cứ đoán theo vẻ bề ngoài ở chốn này, mẹ đáp, con sẽ thường xuyên bị lừa: điều phô ra hầu như không bao giờ là sự thật.

«Mais pour revenir à madame de Valentinois, vous savez qu'elle s'appelle Diane de Poitiers; sa maison est très illustre, elle vient des anciens ducs d'Aquitaine, son aïeule était fille naturelle de Louis XI, et enfin il n'y a rien que de grand dans sa naissance. Saint-Vallier, son père, se trouva embarrassé dans l'affaire du connétable de Bourbon, dont vous avez ouï parler. Il fut condamné à avoir la tête tranchée, et conduit sur l'échafaud. Sa fille, dont la beauté était admirable, et qui avait déjà plu au feu roi, fit si bien (je ne sais par quels moyens) qu'elle obtint la vie de son père. On lui porta sa grâce, comme il n'attendait que le coup de la mort; mais la peur l'avait tellement saisi, qu'il n'avait plus de connaissance, et il mourut peu de jours après. Sa fille parut à la cour comme la maîtresse du roi. Le voyage d'Italie et la prison de ce prince interrompirent cette passion. Lorsqu'il revint d'Espagne, et que mademoiselle la régente alla au-devant de lui à Bayonne, elle mena toutes ses filles, parmi lesquelles était mademoiselle de Pisseleu, qui a été depuis la duchesse d'Étampes. Le roi en devint amoureux. Elle était inférieure en naissance, en esprit et en beauté à madame de Valentinois, et elle n'avait au-dessus d'elle que l'avantage de la grande jeunesse. Je lui ai ouï dire plusieurs fois qu'elle était née le jour que Diane de Poitiers avait été mariée; la haine le lui faisait dire, et non pas la vérité: car je suis bien trompée, si la duchesse de Valentinois n'épousa monsieur de Brézé, grand sénéchal de Normandie, dans le même temps que le roi devint amoureux de madame d'Étampes. Jamais il n'y a eu une si grande haine que l'a été celle de ces deux femmes. La duchesse de Valentinois ne pouvait pardonner à madame d'Étampes de lui avoir ôté le titre de maîtresse du roi. Madame d'Étampes avait une jalousie violente contre madame de Valentinois, parce que le roi conservait un commerce avec elle. Ce prince n'avait pas une fidélité exacte pour ses maîtresses; il y en avait toujours une qui avait le titre et les honneurs; mais les dames que l'on appelait de la petite bande le partageaient tour à tour. La perte du dauphin, son fils, qui mourut à Tournon, et que l'on crut empoisonné, lui donna une sensible affliction. Il n'avait pas la même tendresse, ni le même goût pour son second fils, qui règne présentement; il ne lui trouvait pas assez de hardiesse, ni assez de vivacité. Il s'en plaignit un jour à madame de Valentinois, et elle lui dit qu'elle voulait le faire devenir amoureux d'elle, pour le rendre plus vif et plus agréable. Elle y réussit comme vous le voyez; il y a plus de vingt ans que cette passion dure, sans qu'elle ait été altérée ni par le temps, ni par les obstacles.

“Nhưng để trở lại bà de Valentinois, con biết bà tên là Diane de Poitiers; dòng họ bà rất lừng lẫy, xuất thân từ các công tước xứ Aquitaine xưa; tổ mẫu của bà là con gái ngoài giá thú của Louis XI, và tóm lại, dòng dõi bà không có gì không cao quý. Saint-Vallier, cha bà, vướng vào vụ án của connétable de Bourbon mà con đã nghe nói đến. Ông bị kết án chém đầu và bị đưa lên đoạn đầu đài. Con gái ông, có nhan sắc tuyệt vời, và đã từng làm vua François I say mê, đã xoay xở (con không biết bằng cách nào) để xin được mạng sống cho cha. Người ta mang ân xá đến cho ông khi ông đang chờ nhát búa tử thần; nhưng nỗi sợ đã làm ông hoàn toàn mất tri giác, và ông qua đời ít ngày sau đó. Con gái ông xuất hiện ở triều đình như tình nhân của nhà vua. Chuyến đi Italia và việc nhà vua bị giam đã làm gián đoạn mối tình này. Khi tiên vương trở về từ Tây Ban Nha, và nữ nhiếp chính đến Bayonne đón ông, bà dẫn theo tất cả các con gái, trong đó có cô de Pisseleu, về sau là bà d'Étampes. Nhà vua đem lòng yêu cô. Cô kém bà de Valentinois về dòng dõi, trí tuệ và nhan sắc, và chỉ hơn bà ở tuổi trẻ. Mẹ đã nghe cô nói nhiều lần rằng cô sinh ra đúng ngày Diane de Poitiers kết hôn; lòng thù ghét khiến cô nói như vậy, chứ không phải sự thật: vì mẹ sẽ rất lầm nếu bà de Valentinois không cưới ông de Brézé, đại sénéchal xứ Normandie, đúng vào lúc nhà vua say mê bà d'Étampes. Chưa bao giờ có mối hận thù lớn như giữa hai người phụ nữ này. Bà de Valentinois không thể tha thứ cho bà d'Étampes vì đã cướp mất danh hiệu tình nhân của nhà vua. Bà d'Étampes có lòng ghen tuông dữ dội với bà de Valentinois, vì nhà vua vẫn giữ quan hệ với bà. Nhà vua không chung thủy tuyệt đối với các tình nhân của mình; luôn có một người giữ danh hiệu và vinh dự; nhưng những quý bà được gọi là “đội nhỏ” thì chia nhau theo lượt. Cái chết của Thái tử, con trai ông, người mất ở Tournon và bị cho là bị đầu độc, đã gây cho ông một nỗi đau sâu sắc. Ông không có cùng tình thương và thiện cảm với người con thứ hai, người hiện đang trị vì; ông thấy người này không đủ táo bạo và sôi nổi. Một hôm ông than phiền điều đó với bà de Valentinois, và bà nói sẽ khiến người ấy yêu bà để trở nên sôi nổi và dễ mến hơn. Bà đã thành công, như con thấy đó; đã hơn hai mươi năm nay đam mê ấy kéo dài, không bị thời gian hay trở ngại nào làm phai nhạt.

«Le feu roi s'y opposa d'abord; et soit qu'il eût encore assez d'amour pour madame de Valentinois pour avoir de la jalousie, ou qu'il fût poussé par la duchesse d'Étampes, qui était au désespoir que monsieur le dauphin fût attaché à son ennemie, il est certain qu'il vit cette passion avec une colère et un chagrin dont il donnait tous les jours des marques. Son fils ne craignit ni sa colère, ni sa haine, et rien ne put l'obliger à diminuer son attachement, ni à le cacher; il fallut que le roi s'accoutumât à le souffrir. Aussi cette opposition à ses volontés l'éloigna encore de lui, et l'attacha davantage au duc d'Orléans, son troisième fils. C'était un prince bien fait, beau, plein de feu et d'ambition, d'une jeunesse fougueuse, qui avait besoin d'être modéré, mais qui eût fait aussi un prince d'une grande élévation, si l'âge eût mûri son esprit.

“Tiên vương ban đầu đã phản đối. Hoặc vì ông còn yêu bà de Valentinois đủ để ghen, hoặc vì bị bà d'Étampes xúi giục, bà này tuyệt vọng khi Thái tử gắn bó với kẻ thù của mình; điều chắc chắn là ông nhìn mối tình ấy bằng sự giận dữ và phiền muộn, mà ngày nào cũng thể hiện. Thái tử không sợ cơn giận và thù ghét của ông, và không gì có thể khiến chàng giảm bớt sự gắn bó hay che giấu nó; nhà vua phải chịu đựng điều đó. Chính sự chống đối ý muốn của ông đã càng làm ông xa con trai, và gắn ông hơn với công tước d'Orléans, người con thứ ba. Đó là một hoàng tử đẹp đẽ, nổi bật, đầy nhiệt huyết và tham vọng, với tuổi trẻ bồng bột cần được tiết chế, nhưng cũng sẽ thành một ông hoàng có tầm cao lớn, nếu tuổi tác làm chín chắn trí tuệ của ông.

«Le rang d'aîné qu'avait le dauphin, et la faveur du roi qu'avait le duc d'Orléans, faisaient entre eux une sorte d'émulation, qui allait jusqu'à la haine. Cette émulation avait commencé dès leur enfance, et s'était toujours conservée. Lorsque l'Empereur passa en France, il donna une préférence entière au duc d'Orléans sur monsieur le dauphin, qui la ressentit si vivement, que, comme cet Empereur était à Chantilly, il voulut obliger monsieur le connétable à l'arrêter, sans attendre le commandement du roi. Monsieur le connétable ne le voulut pas, le roi le blâma dans la suite, de n'avoir pas suivi le conseil de son fils; et lorsqu'il l'éloigna de la cour, cette raison y eut beaucoup de part.

“Vị trí trưởng nam mà Thái tử có, và sự sủng ái của tiên vương dành cho công tước d'Orléans, tạo nên giữa hai anh em một thứ thi đua dẫn đến thù ghét. Sự thi đua ấy bắt đầu từ thời thơ ấu và vẫn luôn tồn tại. Khi Hoàng đế sang Pháp, ông hoàn toàn ưu ái công tước d'Orléans hơn Thái tử; Thái tử cảm thấy điều đó sâu sắc đến mức, khi hoàng đế ở Chantilly, chàng đã muốn buộc connétable bắt giữ ông, mà không chờ lệnh của nhà vua. Connétable không chịu làm vậy; sau này nhà vua trách ông đã không theo lời khuyên của con trai mình; và khi nhà vua đuổi ông khỏi triều đình, lý do ấy đóng vai trò lớn.

«La division des deux frères donna la pensée à la duchesse d'Étampes de s'appuyer de monsieur le duc d'Orléans, pour la soutenir auprès du roi contre madame de Valentinois. Elle y réussit: ce prince, sans être amoureux d'elle, n'entra guère moins dans ses intérêts, que le dauphin était dans ceux de madame de Valentinois. Cela fit deux cabales dans la cour, telles que vous pouvez vous les imaginer; mais ces intrigues ne se bornèrent pas seulement à des démêlés de femmes.

“Sự chia rẽ giữa hai anh em đã đưa bà d'Étampes đến ý nghĩ dựa vào công tước d'Orléans để trụ vững trước nhà vua, chống lại bà de Valentinois. Bà đã thành công: vị hoàng tử này, dù không yêu bà, cũng không kém phần ủng hộ quyền lợi của bà so với việc Thái tử ủng hộ quyền lợi của bà de Valentinois. Điều đó tạo ra hai phe trong triều đình, như con có thể hình dung; nhưng những mưu đồ này không chỉ dừng ở những cuộc cãi vã giữa đàn bà.

«L'Empereur, qui avait conservé de l'amitié pour le duc d'Orléans, avait offert plusieurs fois de lui remettre le duché de Milan. Dans les propositions qui se firent depuis pour la paix, il faisait espérer de lui donner les dix-sept provinces, et de lui faire épouser sa fille. Monsieur le dauphin ne souhaitait ni la paix, ni ce mariage. Il se servit de monsieur le connétable, qu'il a toujours aimé, pour faire voir au roi de quelle importance il était de ne pas donner à son successeur un frère aussi puissant que le serait un duc d'Orléans, avec l'alliance de l'Empereur et les dix-sept provinces. Monsieur le connétable entra d'autant mieux dans les sentiments de monsieur le dauphin, qu'il s'opposait par là à ceux de madame d'Étampes, qui était son ennemie déclarée, et qui souhaitait ardemment l'élévation de monsieur le duc d'Orléans.

“Hoàng đế, vẫn giữ tình hữu nghị với công tước d'Orléans, nhiều lần đề nghị trao cho ông công quốc Milan. Trong các đề nghị hòa bình sau này, hoàng đế hứa trao cho công tước mười bảy tỉnh và gả con gái cho công tước. Thái tử không muốn hòa bình, cũng không muốn cuộc hôn nhân ấy. Chàng dựa vào connétable, người chàng luôn yêu quý, để cho nhà vua thấy điều quan trọng là không được trao cho người kế vị một người em trai mạnh mẽ như một công tước d'Orléans với liên minh của Hoàng đế và mười bảy tỉnh. Connétable càng dễ đồng tình với Thái tử, vì điều đó đồng thời chống lại ý muốn của bà d'Étampes, kẻ thù công khai của ông ta, người mong mỏi mạnh mẽ sự thăng tiến của công tước d'Orléans.

«Monsieur le dauphin commandait alors l'armée du roi en Champagne et avait réduit celle de l'Empereur en une telle extrémité, qu'elle eût péri entièrement, si la duchesse d'Étampes, craignant que de trop grands avantages ne nous fissent refuser la paix et l'alliance de l'Empereur pour monsieur le duc d'Orléans, n'eût fait secrètement avertir les ennemis de surprendre Épernay et Château-Thierry, qui étaient pleins de vivres. Ils le firent, et sauvèrent par ce moyen toute leur armée.

“Thái tử khi ấy chỉ huy quân đội của nhà vua tại Champagne và đã dồn quân Hoàng đế đến mức bị tiêu diệt hoàn toàn, nếu bà d'Étampes không sợ những thắng lợi quá lớn sẽ khiến ta từ chối hòa bình và liên minh với Hoàng đế vì công tước d'Orléans, nên đã bí mật báo cho quân địch đánh úp Épernay và Château-Thierry, nơi đầy lương thực. Họ làm vậy và nhờ đó cứu được toàn bộ quân đội.

«Cette duchesse ne jouit pas longtemps du succès de sa trahison. Peu après, monsieur le duc d'Orléans mourut à Farmoutier, d'une espèce de maladie contagieuse. Il aimait une des plus belles femmes de la cour, et en était aimé. Je ne vous la nommerai pas, parce qu'elle a vécu depuis avec tant de sagesse et qu'elle a même caché avec tant de soin la passion qu'elle avait pour ce prince, qu'elle a mérité que l'on conserve sa réputation. Le hasard fit qu'elle reçut la nouvelle de la mort de son mari, le même jour qu'elle apprit celle de monsieur d'Orléans; de sorte qu'elle eut ce prétexte pour cacher sa véritable affliction, sans avoir la peine de se contraindre.

“Bà này không được hưởng lâu thành quả của sự phản bội. Ngay sau đó, công tước d'Orléans mất ở Farmoutier, vì một căn bệnh truyền nhiễm. Ông yêu một trong những người đẹp nhất triều đình, và cũng được nàng yêu lại. Con sẽ không nêu tên nàng, vì nàng đã sống từ đó với đức hạnh đến thế, và đã giấu kín đam mê dành cho hoàng tử này đến mức xứng đáng được giữ gìn danh tiếng. Tình cờ thay, nàng nhận tin chồng mất đúng ngày nàng biết tin công tước d'Orléans mất; nên nàng có cớ để che giấu nỗi đau thật sự mà không phải gắng gượng.

«Le roi ne survécut guère le prince son fils, il mourut deux ans après. Il recommanda à monsieur le dauphin de se servir du cardinal de Tournon et de l'amiral d'Annebauld, et ne parla point de monsieur le connétable, qui était pour lors relégué à Chantilly. Ce fut néanmoins la première chose que fit le roi, son fils, de le rappeler, et de lui donner le gouvernement des affaires.

“Tiên vương không sống được bao lâu sau người con trai ấy; ông qua đời hai năm sau. Ông dặn Thái tử nên dùng hồng y de Tournon và đô đốc d'Annebauld, và không nhắc đến connétable, lúc đó đang bị đày ở Chantilly. Tuy vậy, việc đầu tiên mà vị vua kế nhiệm, con trai ông, làm là triệu hồi ông ta và giao cho ông ta quyền điều hành công việc quốc gia.

«Madame d'Étampes fut chassée, et reçut tous les mauvais traitements qu'elle pouvait attendre d'une ennemie toute-puissante; la duchesse de Valentinois se vengea alors pleinement, et de cette duchesse et de tous ceux qui lui avaient déplu. Son pouvoir parut plus absolu sur l'esprit du roi, qu'il ne paraissait encore pendant qu'il était dauphin. Depuis douze ans que ce prince règne, elle est maîtresse absolue de toutes choses; elle dispose des charges et des affaires; elle a fait chasser le cardinal de Tournon, le chancelier Ollivier, et Villeroy. Ceux qui ont voulu éclairer le roi sur sa conduite ont péri dans cette entreprise. Le comte de Taix, grand maître de l'artillerie, qui ne l'aimait pas, ne put s'empêcher de parler de ses galanteries, et surtout de celle du comte de Brissac, dont le roi avait déjà eu beaucoup de jalousie; néanmoins elle fit si bien, que le comte de Taix fut disgracié; on lui ôta sa charge; et, ce qui est presque incroyable, elle la fit donner au comte de Brissac, et l'a fait ensuite maréchal de France. La jalousie du roi augmenta néanmoins d'une telle sorte, qu'il ne put souffrir que ce maréchal demeurât à la cour; mais la jalousie, qui est aigre et violente en tous les autres, est douce et modérée en lui par l'extrême respect qu'il a pour sa maîtresse; en sorte qu'il n'osa éloigner son rival, que sur le prétexte de lui donner le gouvernement de Piémont. Il y a passé plusieurs années; il revint, l'hiver dernier, sur le prétexte de demander des troupes et d'autres choses nécessaires pour l'armée qu'il commande. Le désir de revoir madame de Valentinois, et la crainte d'en être oublié, avait peut-être beaucoup de part à ce voyage. Le roi le reçut avec une grande froideur. Messieurs de Guise qui ne l'aiment pas, mais qui n'osent le témoigner à cause de madame de Valentinois, se servirent de monsieur le vidame, qui est son ennemi déclaré, pour empêcher qu'il n'obtînt aucune des choses qu'il était venu demander. Il n'était pas difficile de lui nuire: le roi le haïssait, et sa présence lui donnait de l'inquiétude; de sorte qu'il fut contraint de s'en retourner sans remporter aucun fruit de son voyage, que d'avoir peut-être rallumé dans le cœur de madame de Valentinois des sentiments que l'absence commençait d'éteindre. Le roi a bien eu d'autres sujets de jalousie; mais ou il ne les a pas connus, ou il n'a osé s'en plaindre.

“Bà d'Étampes bị đuổi, và chịu mọi đối xử xấu mà một kẻ thù toàn quyền có thể gây ra; bà de Valentinois khi đó trả thù trọn vẹn, cả với bà ấy và với mọi người đã làm bà phật ý. Quyền lực của bà đối với tâm trí nhà vua trở nên tuyệt đối hơn bao giờ hết, so với lúc ông còn là Thái tử. Mười hai năm nay vị vua này trị vì, bà là chủ tuyệt đối mọi việc; bà sắp đặt các chức vụ và việc nước; bà đã khiến hồng y de Tournon, đại pháp quan Ollivier và Villeroy bị loại khỏi triều đình. Những ai muốn mở mắt cho nhà vua về cách hành xử của bà đều phải bỏ mạng trong công việc ấy. Bá tước de Taix, tổng quản pháo binh, không ưa bà, không kìm được việc nói về các chuyện tình ái của bà, và nhất là chuyện với bá tước de Brissac, khiến nhà vua đã có nhiều ghen tuông. Tuy vậy bà xoay xở đến mức bá tước de Taix bị thất sủng; người ta lấy chức vụ của ông ta; và, điều gần như khó tin, bà đã trao chức vụ đó cho bá tước de Brissac, và sau đó phong ông làm nguyên soái nước Pháp. Nhưng sự ghen tuông của nhà vua tăng đến mức ông không chịu để nguyên soái ấy ở lại triều đình; tuy nhiên ghen tuông, vốn gay gắt và dữ dội ở mọi người khác, thì ở ông lại êm dịu và có chừng mực, vì sự tôn kính cực độ dành cho nhân tình của mình; đến nỗi ông không dám đuổi đối thủ đi, trừ với cớ giao cho ông ta chức tổng đốc Piémont. Ông ở đó nhiều năm; mùa đông vừa rồi ông quay về, với cớ xin quân và những thứ cần thiết khác cho đạo quân ông chỉ huy. Có lẽ mong muốn gặp lại bà de Valentinois và nỗi sợ bị bà quên lãng đã góp phần lớn trong chuyến về này. Nhà vua tiếp ông với sự lạnh nhạt lớn. Các ông de Guise, không ưa ông ta, nhưng không dám tỏ ra vì bà de Valentinois, đã nhờ đến vidame, kẻ thù công khai của ông ta, để ngăn ông được bất cứ điều gì ông đến xin. Không khó để hại ông: nhà vua ghét ông, và sự hiện diện của ông khiến nhà vua lo lắng; nên ông buộc phải quay về mà không mang lại kết quả gì ngoài việc có lẽ đã làm bùng lên trong lòng bà de Valentinois những tình cảm mà sự vắng mặt đang bắt đầu làm nguội đi. Nhà vua còn có nhiều lý do khác để ghen; nhưng hoặc ông không biết, hoặc ông không dám phàn nàn.

«Je ne sais, ma fille, ajouta madame de Chartres, si vous ne trouverez point que je vous ai plus appris de choses, que vous n'aviez envie d'en savoir.

“Con gái ạ, mẹ nói thêm, mẹ không biết con có thấy là mẹ đã kể cho con nhiều điều hơn những gì con muốn biết không.”

—Je suis très éloignée, Madame, de faire cette plainte, répondit madame de Clèves; et sans la peur de vous importuner, je vous demanderais encore plusieurs circonstances que j'ignore.

—Con hoàn toàn không có ý than phiền điều đó, thưa mẹ, bà de Clèves đáp; và nếu không sợ làm phiền mẹ, con còn muốn hỏi thêm nhiều chi tiết mà con chưa biết.

La passion de monsieur de Nemours pour madame de Clèves fut d'abord si violente, qu'elle lui ôta le goût et même le souvenir de toutes les personnes qu'il avait aimées, et avec qui il avait conservé des commerces pendant son absence. Il ne prit pas seulement le soin de chercher des prétextes pour rompre avec elles; il ne put se donner la patience d'écouter leurs plaintes, et de répondre à leurs reproches. Madame la dauphine, pour qui il avait eu des sentiments assez passionnés, ne put tenir dans son cœur contre madame de Clèves. Son impatience pour le voyage d'Angleterre commença même à se ralentir, et il ne pressa plus avec tant d'ardeur les choses qui étaient nécessaires pour son départ. Il allait souvent chez la reine dauphine, parce que madame de Clèves y allait souvent, et il n'était pas fâché de laisser imaginer ce que l'on avait cru de ses sentiments pour cette reine. Madame de Clèves lui paraissait d'un si grand prix, qu'il se résolut de manquer plutôt à lui donner des marques de sa passion, que de hasarder de la faire connaître au public. Il n'en parla pas même au vidame de Chartres, qui était son ami intime, et pour qui il n'avait rien de caché. Il prit une conduite si sage, et s'observa avec tant de soin, que personne ne le soupçonna d'être amoureux de madame de Clèves, que le chevalier de Guise; et elle aurait eu peine à s'en apercevoir elle-même, si l'inclination qu'elle avait pour lui ne lui eût donné une attention particulière pour ses actions, qui ne lui permît pas d'en douter.

Tình yêu của ông de Nemours dành cho bà de Clèves ban đầu dữ dội đến mức nó xóa mất cả sự thích thú lẫn ký ức về mọi người ông từng yêu, và những quan hệ ông còn duy trì trong thời gian vắng mặt. Ông không những không thèm tìm cớ để cắt đứt với họ, mà còn không đủ kiên nhẫn để nghe lời trách móc của họ và đáp lại. Thái tử phi, người ông từng có tình cảm khá đam mê, cũng không thể đứng vững trong lòng ông trước bà de Clèves. Sự nôn nóng của ông về chuyến đi Anh bắt đầu chậm lại, và ông không còn thúc giục nhiệt tình như trước những việc cần thiết cho chuyến khởi hành. Ông hay đến chỗ Thái tử phi vì bà de Clèves cũng hay đến đó, và ông không ngại để người ta tưởng tượng về tình cảm của ông đối với Thái tử phi. Bà de Clèves có giá trị lớn đến nỗi ông quyết định thà lỡ việc tỏ bày đam mê với bà còn hơn là mạo hiểm để lộ điều đó ra công chúng. Ông không hề nói điều này với vidame de Chartres, người bạn thân nhất và không có gì giấu giếm ông. Ông giữ hành xử khôn ngoan và tự kiềm chế đến mức không ai nghi ngờ ông yêu bà de Clèves, ngoại trừ chevalier de Guise; và chính bà cũng khó nhận ra điều đó, nếu thiện cảm của bà dành cho ông không khiến bà chú ý đặc biệt đến hành động của ông, đến mức không cho phép bà nghi ngờ.

Elle ne se trouva pas la même disposition à dire à sa mère ce qu'elle pensait des sentiments de ce prince, qu'elle avait eue à lui parler de ses autres amants; sans avoir un dessein formé de lui cacher, elle ne lui en parla point. Mais madame de Chartres ne le voyait que trop, aussi bien que le penchant que sa fille avait pour lui. Cette connaissance lui donna une douleur sensible; elle jugeait bien le péril où était cette jeune personne, d'être aimée d'un homme fait comme monsieur de Nemours pour qui elle avait de l'inclination. Elle fut entièrement confirmée dans les soupçons qu'elle avait de cette inclination par une chose qui arriva peu de jours après.

Bà không có cùng sự sẵn lòng nói với mẹ về tình cảm của vị hoàng tử này như khi bà kể về những người tình trước; không hề có ý định giấu, nhưng bà không nói gì về điều đó. Tuy nhiên bà de Chartres thấy rõ điều đó, cũng như thấy rõ khuynh hướng của con gái dành cho ông. Sự nhận biết này gây cho bà một nỗi đau rõ rệt; bà đoán được nguy hiểm mà cô con gái trẻ đang gặp, khi bị một người đàn ông như ông de Nemours yêu, trong khi cô lại có tình cảm với ông. Bà hoàn toàn chắc chắn về nghi ngờ của mình khi có một việc xảy ra vài ngày sau đó.

Le maréchal de Saint-André, qui cherchait toutes les occasions de faire voir sa magnificence, supplia le roi, sur le prétexte de lui montrer sa maison, qui ne venait que d'être achevée, de lui vouloir faire l'honneur d'y aller souper avec les reines. Ce maréchal était bien aise aussi de faire paraître aux yeux de madame de Clèves cette dépense éclatante qui allait jusqu'à la profusion.

Nguyên soái de Saint-André, người luôn tìm mọi cơ hội để phô trương sự xa hoa, cầu xin nhà vua, với lý do được đưa ngài đi xem ngôi nhà mới vừa hoàn thành, rằng nhà vua vui lòng đến ăn tối cùng các hoàng hậu. Viên nguyên soái cũng muốn cho bà de Clèves thấy khoản chi tiêu lộng lẫy, đến mức phung phí.

Quelques jours avant celui qui avait été choisi pour ce souper, le roi dauphin, dont la santé était assez mauvaise, s'était trouvé mal, et n'avait vu personne. La reine, sa femme, avait passé tout le jour auprès de lui. Sur le soir, comme il se portait mieux, il fit entrer toutes les personnes de qualité qui étaient dans son antichambre. La reine dauphine s'en alla chez elle; elle y trouva madame de Clèves et quelques autres dames qui étaient le plus dans sa familiarité.

Vài ngày trước buổi tối đã chọn, Thái tử, sức khỏe khá yếu, đã bị lâm bệnh và không tiếp ai. Thái tử phi, vợ ông, đã dành cả ngày bên ông. Chiều muộn, khi ông khỏe hơn, ông cho vào tất cả những người quyền quý đang ở phòng ngoài. Thái tử phi về phòng mình; ở đó bà gặp bà de Clèves và vài quý bà khác thân thiết với bà nhất.

Comme il était déjà assez tard, et qu'elle n'était point habillée, elle n'alla pas chez la reine; elle fit dire qu'on ne la voyait point, et fit apporter ses pierreries afin d'en choisir pour le bal du maréchal de Saint-André, et pour en donner à madame de Clèves, à qui elle en avait promis. Comme elles étaient dans cette occupation, le prince de Condé arriva. Sa qualité lui rendait toutes les entrées libres. La reine dauphine lui dit qu'il venait sans doute de chez le roi son mari, et lui demanda ce que l'on y faisait.

Trời đã khá muộn, và bà chưa mặc xong y phục, nên bà không đến chỗ hoàng hậu; bà cho nói rằng không tiếp ai, và cho mang trang sức đến để chọn cho buổi vũ hội của nguyên soái de Saint-André, và để tặng bà de Clèves, người bà đã hứa. Trong khi họ đang bận bịu với việc ấy, hoàng thân de Condé đến. Địa vị của ông cho phép ông ra vào tự do. Thái tử phi nói rằng ông hẳn vừa từ chỗ chồng bà, Thái tử, đến, và hỏi ở đó người ta đang làm gì.

—L'on dispute contre monsieur de Nemours, Madame, répondit-il; et il défend avec tant de chaleur la cause qu'il soutient, qu'il faut que ce soit la sienne. Je crois qu'il a quelque maîtresse qui lui donne de l'inquiétude quand elle est au bal, tant il trouve que c'est une chose fâcheuse pour un amant, que d'y voir la personne qu'il aime.

—Người ta đang tranh cãi với ông de Nemours, thưa bà, hoàng thân đáp; và ông ấy bảo vệ luận điểm của mình với nhiệt huyết đến mức chắc hẳn đó là chuyện riêng của ông. Tôi nghĩ ông có một nhân tình khiến ông lo lắng khi cô ấy đi dự vũ hội, vì ông thấy rằng với một người tình, việc nhìn thấy người mình yêu ở đó là điều phiền toái.

—Comment! reprit madame la dauphine, monsieur de Nemours ne veut pas que sa maîtresse aille au bal? J'avais bien cru que les maris pouvaient souhaiter que leurs femmes n'y allassent pas; mais pour les amants, je n'avais jamais pensé qu'ils pussent être de ce sentiment.

—Sao cơ! Thái tử phi nói, ông de Nemours không muốn nhân tình của mình đi dự vũ hội? Tôi cứ tưởng chồng có thể muốn vợ họ không đi; nhưng với người tình, tôi chưa bao giờ nghĩ họ có cảm giác như vậy.

—Monsieur de Nemours trouve, répliqua le prince de Condé, que le bal est ce qu'il y a de plus insupportable pour les amants, soit qu'ils soient aimés, ou qu'ils ne le soient pas. Il dit que s'ils sont aimés, ils ont le chagrin de l'être moins pendant plusieurs jours; qu'il n'y a point de femme que le soin de sa parure n'empêche de songer à son amant; qu'elles en sont entièrement occupées; que ce soin de se parer est pour tout le monde, aussi bien que pour celui qu'elles aiment; que lorsqu'elles sont au bal, elles veulent plaire à tous ceux qui les regardent; que, quand elles sont contentes de leur beauté, elles en ont une joie dont leur amant ne fait pas la plus grande partie. Il dit aussi que, quand on n'est point aimé, on souffre encore davantage de voir sa maîtresse dans une assemblée; que plus elle est admirée du public, plus on se trouve malheureux de n'en être point aimé; que l'on craint toujours que sa beauté ne fasse naître quelque amour plus heureux que le sien. Enfin il trouve qu'il n'y a point de souffrance pareille à celle de voir sa maîtresse au bal, si ce n'est de savoir qu'elle y est et de n'y être pas.

—Ông de Nemours cho rằng vũ hội là điều khó chịu nhất đối với người tình, dù họ được yêu hay không. Ông nói nếu họ được yêu, họ lại buồn vì phải được yêu ít hơn trong vài ngày; rằng không có người phụ nữ nào mà việc chăm sóc vẻ bề ngoài không khiến quên người tình của mình; họ hoàn toàn bận tâm đến điều đó; việc trang điểm ấy là cho tất cả mọi người, cũng như cho người họ yêu; rằng khi ở vũ hội, họ muốn làm vừa lòng mọi người nhìn họ; rằng khi họ hài lòng với nhan sắc của mình, họ có một niềm vui mà người tình không phải là phần lớn nhất. Ông cũng nói rằng khi không được yêu, người ta còn chịu đau khổ hơn khi thấy người mình yêu trong một buổi tụ họp; rằng nàng càng được công chúng ngưỡng mộ, người ta càng thấy mình bất hạnh vì không được nàng yêu; rằng người ta luôn sợ vẻ đẹp của nàng sẽ làm nảy sinh một tình yêu may mắn hơn của mình. Cuối cùng, ông cho rằng không có nỗi đau nào sánh được với nỗi đau thấy người mình yêu ở vũ hội, trừ việc biết nàng ở đó mà mình lại không có mặt.

Madame de Clèves ne faisait pas semblant d'entendre ce que disait le prince de Condé; mais elle l'écoutait avec attention. Elle jugeait aisément quelle part elle avait à l'opinion que soutenait monsieur de Nemours, et surtout à ce qu'il disait du chagrin de n'être pas au bal où était sa maîtresse, parce qu'il ne devait pas être à celui du maréchal de Saint-André, et que le roi l'envoyait au-devant du duc de Ferrare.

Bà de Clèves không tỏ ra nghe điều hoàng thân de Condé nói; nhưng bà lắng nghe chăm chú. Bà dễ dàng nhận ra mình có phần nào trong quan điểm mà ông de Nemours bảo vệ, và đặc biệt trong điều ông nói về nỗi buồn không được ở vũ hội nơi người tình của mình có mặt, vì ông không nên có mặt ở vũ hội của nguyên soái de Saint-André, và vì nhà vua đã cử ông đi đón công tước xứ Ferrare.

La reine dauphine riait avec le prince de Condé, et n'approuvait pas l'opinion de monsieur de Nemours.

Thái tử phi cười với hoàng thân de Condé, và không tán thành quan điểm của ông de Nemours.

—Il n'y a qu'une occasion, Madame, lui dit ce prince où monsieur de Nemours consente que sa maîtresse aille au bal, qu'alors que c'est lui qui le donne; et il dit que l'année passée qu'il en donna un à Votre Majesté, il trouva que sa maîtresse lui faisait une faveur d'y venir, quoiqu'elle ne semblât que vous y suivre; que c'est toujours faire une grâce à un amant, que d'aller prendre sa part a un plaisir qu'il donne; que c'est aussi une chose agréable pour l'amant, que sa maîtresse le voie le maître d'un lieu où est toute la cour, et qu'elle le voie se bien acquitter d'en faire les honneurs.

—Chỉ có một trường hợp, thưa bà, hoàng thân nói với Thái tử phi, mà ông de Nemours đồng ý để nhân tình của mình đi dự vũ hội: đó là khi chính ông tổ chức. Ông nói năm trước, khi ông tổ chức một buổi cho bệ hạ, ông thấy nhân tình của mình như đang làm ân huệ cho ông khi đến dự, dù nàng dường như chỉ theo bệ hạ. Rằng luôn là một ân huệ với người tình khi nàng đến chia sẻ niềm vui mà người ấy tổ chức; và rằng với người tình, cũng thật dễ chịu khi nhân tình thấy mình làm chủ nơi cả triều đình tụ họp, và thấy mình đảm đương tốt việc tiếp đãi.

—Monsieur de Nemours avait raison, dit la reine dauphine en souriant, d'approuver que sa maîtresse allât au bal. Il y avait alors un si grand nombre de femmes à qui il donnait cette qualité, que si elles n'y fussent point venues, il y aurait eu peu de monde.

—Ông de Nemours có lý, Thái tử phi cười đáp, khi tán thành việc nhân tình của ông đến dự vũ hội. Lúc đó có quá nhiều phụ nữ mà ông gọi là nhân tình, nên nếu họ không đến, sẽ chẳng còn mấy người.

Sitôt que le prince de Condé avait commencé à conter les sentiments de monsieur de Nemours sur le bal, madame de Clèves avait senti une grande envie de ne point aller à celui du maréchal de Saint-André. Elle entra aisément dans l'opinion qu'il ne fallait pas aller chez un homme dont on était aimée, et elle fut bien aise d'avoir une raison de sévérité pour faire une chose qui était une faveur pour monsieur de Nemours; elle emporta néanmoins la parure que lui avait donnée la reine dauphine; mais le soir, lorsqu'elle la montra à sa mère, elle lui dit qu'elle n'avait pas dessein de s'en servir; que le maréchal de Saint-André prenait tant de soin de faire voir qu'il était attaché à elle, qu'elle ne doutait point qu'il ne voulût aussi faire croire qu'elle aurait part au divertissement qu'il devait donner au roi, et que, sous prétexte de faire l'honneur de chez lui, il lui rendrait des soins dont peut-être elle serait embarrassée.

Ngay khi hoàng thân de Condé bắt đầu kể quan điểm của ông de Nemours về vũ hội, bà de Clèves đã cảm thấy một mong muốn mãnh liệt là không đến vũ hội của nguyên soái de Saint-André. Bà dễ dàng đồng ý với ý kiến rằng không nên đến nhà một người đàn ông mà mình được yêu, và bà rất vui vì có lý do nghiêm khắc để không làm điều vốn là ân huệ dành cho ông de Nemours; nhưng tối đó, khi bà cho mẹ xem bộ trang sức do Thái tử phi tặng, bà nói rằng không có ý định dùng nó; rằng nguyên soái de Saint-André cố gắng thể hiện mình gắn bó với bà đến mức bà không nghi ngờ gì rằng ông muốn người ta tin bà cũng có phần trong buổi giải trí mà ông sẽ tổ chức cho nhà vua; và rằng, lấy cớ làm vinh dự cho nhà ông, ông sẽ chăm sóc bà theo cách có thể khiến bà khó xử.

Madame de Chartres combattit quelque temps l'opinion de sa fille, comme la trouvant particulière; mais voyant qu'elle s'y opiniâtrait, elle s'y rendit, et lui dit qu'il fallait donc qu'elle fît la malade pour avoir un prétexte de n'y pas aller, parce que les raisons qui l'en empêchaient ne seraient pas approuvées, et qu'il fallait même empêcher qu'on ne les soupçonnât. Madame de Clèves consentit volontiers à passer quelques jours chez elle, pour ne point aller dans un lieu où monsieur de Nemours ne devait pas être; et il partit sans avoir le plaisir de savoir qu'elle n'irait pas.

Bà de Chartres phản đối quan điểm của con gái khá lâu, cho là kỳ quặc; nhưng thấy con khăng khăng, bà chịu thua, và nói rằng vậy thì con phải giả bệnh để có cớ không đi, vì những lý do khiến con không đi sẽ không được chấp nhận, và còn phải tránh để người ta nghi ngờ chúng. Bà de Clèves sẵn lòng ở nhà vài ngày để không đến nơi mà ông de Nemours không có mặt; và ông ra đi mà chưa có niềm vui biết rằng bà sẽ không đến.

Il revint le lendemain du bal, il sut qu'elle ne s'y était pas trouvée; mais comme il ne savait pas que l'on eût redit devant elle la conversation de chez le roi dauphin, il était bien éloigné de croire qu'il fût assez heureux pour l'avoir empêchée d'y aller.

Hôm sau vũ hội, ông trở về; ông biết bà đã không đến; nhưng vì không biết rằng người ta đã kể lại trước mặt bà cuộc trò chuyện ở chỗ Thái tử, nên ông không tin mình đủ may mắn để khiến bà không đến.

Le lendemain, comme il était chez la reine, et qu'il parlait à madame la dauphine, madame de Chartres et madame de Clèves y vinrent, et s'approchèrent de cette princesse. Madame de Clèves était un peu négligée, comme une personne qui s'était trouvée mal; mais son visage ne répondait pas à son habillement.

Hôm sau, khi ông đang ở chỗ hoàng hậu và nói chuyện với Thái tử phi, bà de Chartres và bà de Clèves cũng đến, tiến lại gần công nương này. Bà de Clèves hơi xuềnh xoàng, như người vừa đau ốm; nhưng gương mặt bà không hề phù hợp với vẻ bệnh tật của y phục.

—Vous voilà si belle, lui dit madame la dauphine, que je ne saurais croire que vous ayez été malade. Je pense que monsieur le prince de Condé, en vous contant l'avis de monsieur de Nemours sur le bal, vous a persuadée que vous feriez une faveur au maréchal de Saint-André d'aller chez lui, et que c'est ce qui vous a empêchée d'y venir.

—Bà đẹp đến thế này, Thái tử phi nói với bà, khiến tôi không tin bà đã ốm. Tôi nghĩ hoàng thân de Condé, khi kể cho bà ý kiến của ông de Nemours về vũ hội, đã thuyết phục bà rằng bà sẽ làm ơn cho nguyên soái de Saint-André nếu đến nhà ông ta, và đó là điều đã khiến bà không đến.

Madame de Clèves rougit de ce que madame la dauphine devinait si juste, et de ce qu'elle disait devant monsieur de Nemours ce qu'elle avait deviné.

Bà de Clèves đỏ mặt vì Thái tử phi đoán đúng đến thế, và vì bà nói ra trước mặt ông de Nemours điều bà đã đoán.

Madame de Chartres vit dans ce moment pourquoi sa fille n'avait pas voulu aller au bal; et pour empêcher que monsieur de Nemours ne le jugeât aussi bien qu'elle, elle prit la parole avec un air qui semblait être appuyé sur la vérité.

Lúc ấy bà de Chartres hiểu vì sao con gái không muốn đi vũ hội; và để ông de Nemours không đoán ra điều đó cũng rõ như bà, bà lên tiếng với một vẻ như dựa trên sự thật.

—Je vous assure, Madame, dit-elle à madame la dauphine, que Votre Majesté fait plus d'honneur à ma fille qu'elle n'en mérite. Elle était véritablement malade; mais je crois que si je ne l'en eusse empêchée, elle n'eût pas laissé de vous suivre et de se montrer aussi changée qu'elle était, pour avoir le plaisir de voir tout ce qu'il y a eu d'extraordinaire au divertissement d'hier au soir.

—Tôi xin đảm bảo với bà, thưa Thái tử phi, bà nói với bà ấy, rằng Bệ hạ dành cho con gái tôi nhiều vinh dự hơn cô đáng được nhận. Thật sự cô đã ốm; nhưng tôi tin rằng nếu tôi không ngăn cô, cô vẫn sẽ theo bà và xuất hiện trong bộ dạng tiều tụy như vậy, để được thấy mọi điều lạ kỳ trong buổi vui chơi tối qua.

Madame la dauphine crut ce que disait madame de Chartres, monsieur de Nemours fut bien fâché d'y trouver de l'apparence; néanmoins la rougeur de madame de Clèves lui fit soupçonner que ce que madame la dauphine avait dit n'était pas entièrement éloigné de la vérité. Madame de Clèves avait d'abord été fâchée que monsieur de Nemours eût eu lieu de croire que c'était lui qui l'avait empêchée d'aller chez le maréchal de Saint-André; mais ensuite elle sentit quelque espèce de chagrin, que sa mère lui en eût entièrement ôté l'opinion.

Thái tử phi tin lời bà de Chartres; ông de Nemours rất tiếc khi thấy điều đó có vẻ hợp lý; tuy nhiên vẻ đỏ mặt của bà de Clèves khiến ông nghi ngờ rằng điều Thái tử phi nói không hoàn toàn xa sự thật. Bà de Clèves trước đó đã buồn vì ông de Nemours có lý do tin rằng chính ông đã khiến bà không đến dự vũ hội của nguyên soái de Saint-André; nhưng sau đó bà cảm thấy một nỗi phiền muộn nào đó, vì mẹ bà đã hoàn toàn lấy đi ý nghĩ ấy của ông.

Quoique l'assemblée de Cercamp eût été rompue, les négociations pour la paix avaient toujours continué, et les choses s'y disposèrent d'une telle sorte que, sur la fin de février, on se rassembla à Câteau-Cambresis. Les mêmes députés y retournèrent; et l'absence du maréchal de Saint-André défit monsieur de Nemours du rival qui lui était plus redoutable, tant par l'attention qu'il avait à observer ceux qui approchaient madame de Clèves, que par le progrès qu'il pouvait faire auprès d'elle.

Dù hội nghị Cercamp đã tan vỡ, các cuộc thương lượng hòa bình vẫn tiếp diễn, và mọi việc được sắp đặt đến mức vào cuối tháng Hai người ta tập hợp tại Cateau-Cambrésis. Các đại diện lại đến đó; và sự vắng mặt của nguyên soái de Saint-André đã giải thoát ông de Nemours khỏi đối thủ đáng gờm nhất, vì ông ta không còn chú ý theo dõi những ai đến gần bà de Clèves, cũng như đối thủ không còn tiến xa hơn được với bà.

Madame de Chartres n'avait pas voulu laisser voir à sa fille qu'elle connaissait ses sentiments pour le prince, de peur de se rendre suspecte sur les choses qu'elle avait envie de lui dire. Elle se mit un jour à parler de lui; elle lui en dit du bien, et y mêla beaucoup de louanges empoisonnées sur la sagesse qu'il avait d'être incapable de devenir amoureux, et sur ce qu'il ne se faisait qu'un plaisir, et non pas un attachement sérieux du commerce des femmes. «Ce n'est pas, ajouta-t-elle, que l'on ne l'ait soupçonné d'avoir une grande passion pour la reine dauphine; je vois même qu'il y va très souvent, et je vous conseille d'éviter, autant que vous pourrez, de lui parler, et surtout en particulier, parce que, madame la dauphine vous traitant comme elle fait, on dirait bientôt que vous êtes leur confidente, et vous savez combien cette réputation est désagréable. Je suis d'avis, si ce bruit continue, que vous alliez un peu moins chez madame la dauphine, afin de ne vous pas trouver mêlée dans des aventures de galanterie.»

Bà de Chartres không muốn để con gái thấy rằng bà biết tình cảm của con dành cho vị hoàng tử, vì sợ làm bà trở nên đáng ngờ trong những điều bà muốn nói. Một hôm bà bắt đầu nói về ông; bà nói tốt về ông, và trộn vào đó nhiều lời khen độc địa về sự khôn ngoan của ông khi không thể trở nên yêu ai, và về việc ông chỉ coi việc giao du với phụ nữ là một thú vui, chứ không phải một gắn bó nghiêm túc. “Không phải là người ta không nghi ngờ ông có một đam mê lớn đối với Thái tử phi, bà nói thêm; mẹ thấy ông đến đó rất thường xuyên, và mẹ khuyên con nên tránh, càng nhiều càng tốt, nói chuyện với ông, nhất là riêng tư; vì Thái tử phi đối xử với con như vậy, người ta sẽ sớm nói rằng con là người thân tín của họ, và con biết danh tiếng ấy khó chịu thế nào. Mẹ cho rằng nếu tin đồn này tiếp diễn, con nên đến chỗ Thái tử phi ít đi một chút, để không bị cuốn vào những chuyện tình ái.”

Madame de Clèves n'avait jamais ouï parler de monsieur de Nemours et de madame la dauphine; elle fut si surprise de ce que lui dit sa mère, et elle crut si bien voir combien elle s'était trompée dans tout ce qu'elle avait pensé des sentiments de ce prince, qu'elle en changea de visage. Madame de Chartres s'en aperçut: il vint du monde dans ce moment, madame de Clèves s'en alla chez elle, et s'enferma dans son cabinet.

Bà de Clèves chưa bao giờ nghe nói về ông de Nemours và Thái tử phi; bà rất ngạc nhiên trước lời mẹ, và tin chắc rằng mình đã nhầm lẫn hoàn toàn về mọi điều đã nghĩ về tình cảm của vị hoàng tử, đến nỗi sắc mặt bà thay đổi. Bà de Chartres nhận ra điều đó; có người vừa đến đúng lúc ấy, bà de Clèves về nhà và khóa mình trong phòng làm việc.

L'on ne peut exprimer la douleur qu'elle sentit, de connaître, par ce que lui venait de dire sa mère, l'intérêt qu'elle prenait à monsieur de Nemours: elle n'avait encore osé se l'avouer à elle-même. Elle vit alors que les sentiments qu'elle avait pour lui étaient ceux que monsieur de Clèves lui avait tant demandés; elle trouva combien il était honteux de les avoir pour un autre que pour un mari qui les méritait. Elle se sentit blessée et embarrassée de la crainte que monsieur de Nemours ne la voulût faire servir de prétexte à madame la dauphine, et cette pensée la détermina à conter à madame de Chartres ce qu'elle ne lui avait point encore dit.

Bà đau đớn không sao tả xiết khi nhận ra, qua lời mẹ vừa nói, sự quan tâm mà chính mình dành cho ông de Nemours; bà chưa dám thừa nhận điều đó với chính mình. Lúc đó bà thấy tình cảm bà dành cho ông chính là tình cảm mà ông de Clèves đã nhiều lần mong đợi ở bà; bà thấy thật xấu hổ khi có những tình cảm ấy với người khác, trong khi người chồng xứng đáng được hưởng chúng. Bà cảm thấy tổn thương và bối rối vì sợ ông de Nemours muốn lợi dụng bà làm bình phong cho Thái tử phi; và ý nghĩ ấy khiến bà quyết định kể cho bà de Chartres điều bà chưa từng nói.

Elle alla le lendemain matin dans sa chambre pour exécuter ce qu'elle avait résolu; mais elle trouva que madame de Chartres avait un peu de fièvre, de sorte qu'elle ne voulut pas lui parler. Ce mal paraissait néanmoins si peu de chose, que madame de Clèves ne laissa pas d'aller l'après dînée chez madame la dauphine: elle était dans son cabinet avec deux ou trois dames qui étaient le plus avant dans sa familiarité.

Sáng hôm sau bà đến phòng mẹ để thực hiện điều đã quyết định; nhưng bà thấy mẹ hơi sốt, nên không muốn nói chuyện. Tuy vậy, bệnh ấy có vẻ nhẹ đến mức bà de Clèves vẫn đến chỗ Thái tử phi buổi chiều hôm đó: Thái tử phi đang ở trong phòng làm việc riêng cùng hai ba quý bà thân thiết nhất.

—Nous parlions de monsieur de Nemours, lui dit cette reine en la voyant, et nous admirions combien il est changé depuis son retour de Bruxelles. Devant que d'y aller, il avait un nombre infini de maîtresses, et c'était même un défaut en lui; car il ménageait également celles qui avaient du mérite et celles qui n'en avaient pas. Depuis qu'il est revenu, il ne connaît ni les unes ni les autres; il n'y a jamais eu un si grand changement; je trouve même qu'il y en a dans son humeur, et qu'il est moins gai que de coutume.

—Chúng tôi đang nói về ông de Nemours, Thái tử phi nói khi thấy bà; và chúng tôi ngạc nhiên trước việc ông đã thay đổi thế nào từ khi trở về từ Bruxelles. Trước khi đi, ông có vô số nhân tình, và đó thậm chí là một khuyết điểm nơi ông; vì ông đối xử như nhau với những người có tài và những người không có tài. Từ khi trở về, ông không còn biết ai trong số họ; chưa bao giờ có thay đổi lớn như vậy; tôi thậm chí thấy tính khí ông cũng thay đổi, và ông kém vui vẻ hơn thường lệ.

Madame de Clèves ne répondit rien; et elle pensait avec honte qu'elle aurait pris tout ce que l'on disait du changement de ce prince pour des marques de sa passion, si elle n'avait point été détrompée. Elle se sentait quelque aigreur contre madame la dauphine, de lui voir chercher des raisons et s'étonner d'une chose dont apparemment elle savait mieux la vérité que personne. Elle ne put s'empêcher de lui en témoigner quelque chose; et comme les autres dames s'éloignèrent, elle s'approcha d'elle, et lui dit tout bas:

Bà de Clèves không đáp; bà nghĩ với sự xấu hổ rằng hẳn bà đã coi mọi điều người ta nói về sự thay đổi của vị hoàng tử là dấu hiệu tình yêu của ông dành cho mình, nếu bà chưa được soi sáng. Bà cảm thấy có chút gay gắt đối với Thái tử phi, khi thấy bà tìm lý do và ngạc nhiên về một chuyện mà có lẽ bà biết rõ hơn ai hết. Bà không thể không nói điều đó; khi các quý bà khác đã lui ra, bà bước lại gần và nói nhỏ:

—Est-ce aussi pour moi, Madame, que vous venez de parler, et voudriez-vous me cacher que vous fussiez celle qui a fait changer de conduite à monsieur de Nemours?

—Có phải điều bà vừa nói cũng là về tôi không, thưa Thái tử phi, và bà có muốn giấu tôi rằng chính bà là người đã làm ông de Nemours đổi cách cư xử không?

—Vous êtes injuste, lui dit madame la dauphine; vous savez que je n'ai rien de caché pour vous. Il est vrai que monsieur de Nemours, devant que d'aller à Bruxelles, a eu, je crois, intention de me laisser entendre qu'il ne me haïssait pas; mais depuis qu'il est revenu, il ne m'a pas même paru qu'il se souvînt des choses qu'il avait faites, et j'avoue que j'ai de la curiosité de savoir ce qui l'a fait changer. Il sera bien difficile que je ne le démêle, ajouta-t-elle: le vidame de Chartres, qui est son ami intime, est amoureux d'une personne sur qui j'ai quelque pouvoir, et je saurai par ce moyen ce qui a fait ce changement.

—Bà thật bất công, Thái tử phi nói với bà; bà biết tôi không có gì giấu bà. Đúng là trước khi đi Bruxelles, ông de Nemours có lẽ đã có ý muốn cho tôi hiểu rằng ông không ghét tôi; nhưng từ khi trở về, ông không còn tỏ ra nhớ những điều ông đã làm, và tôi thú thật rằng tôi tò mò muốn biết điều gì đã làm ông thay đổi. Sẽ khó mà tôi không tìm ra, bà nói thêm: vidame de Chartres, bạn thân của ông, đang yêu một người mà tôi có chút quyền lực đối với nàng, và nhờ đó tôi sẽ biết điều đã khiến ông thay đổi.

Madame la dauphine parla d'un air qui persuada madame de Clèves, et elle se trouva, malgré elle, dans un état plus calme et plus doux que celui où elle était auparavant.

Thái tử phi nói bằng một giọng khiến bà de Clèves tin, và bà thấy mình, dù không muốn, ở trong một trạng thái dịu lại và êm ái hơn so với trước.

Lorsqu'elle revint chez sa mère, elle sut qu'elle était beaucoup plus mal qu'elle ne l'avait laissée. La fièvre lui avait redoublé, et, les jours suivants, elle augmenta de telle sorte, qu'il parut que ce serait une maladie considérable. Madame de Clèves était dans une affliction extrême, elle ne sortait point de la chambre de sa mère; monsieur de Clèves y passait aussi presque tous les jours, et par l'intérêt qu'il prenait à madame de Chartres, et pour empêcher sa femme de s'abandonner à la tristesse, mais pour avoir aussi le plaisir de la voir; sa passion n'était point diminuée.

Khi bà trở về chỗ mẹ, bà biết mẹ đã yếu hơn nhiều so với lúc bà rời đi. Cơn sốt đã trở lại mạnh hơn, và những ngày sau đó tăng đến mức có vẻ đây sẽ là một căn bệnh nặng. Bà de Clèves chìm trong nỗi đau cực độ, không rời khỏi phòng mẹ; ông de Clèves cũng đến hầu như mỗi ngày, vừa vì quan tâm đến bà de Chartres, vừa để ngăn vợ mình đắm chìm trong buồn bã, và cũng để được ngắm nhìn bà; đam mê của ông vẫn không hề giảm.

Monsieur de Nemours, qui avait toujours eu beaucoup d'amitié pour lui, n'avait pas cessé de lui en témoigner depuis son retour de Bruxelles. Pendant la maladie de madame de Chartres, ce prince trouva le moyen de voir plusieurs fois madame de Clèves, en faisant semblant de chercher son mari, ou de le venir prendre pour le mener promener. Il le cherchait même à des heures où il savait bien qu'il n'y était pas, et sous le prétexte de l'attendre, il demeurait dans l'antichambre de madame de Chartres, où il y avait toujours plusieurs personnes de qualité. Madame de Clèves y venait souvent, et, pour être affligée, elle n'en paraissait pas moins belle à monsieur de Nemours. Il lui faisait voir combien il prenait d'intérêt à son affliction, et il lui en parlait avec un air si doux et si soumis, qu'il la persuadait aisément que ce n'était pas de madame la dauphine dont il était amoureux.

Ông de Nemours, vốn có tình bạn lớn với ông de Clèves, từ khi trở về từ Bruxelles không ngừng bày tỏ thiện cảm đó. Trong thời gian bà de Chartres ốm, vị hoàng tử này nhiều lần tìm cách gặp bà de Clèves, giả vờ tìm chồng bà, hoặc đến đón ông ấy đi dạo. Ông còn tìm ông ấy vào những giờ mà ông biết chắc không có ở đó, và lấy cớ đợi ông, ông ở lại phòng ngoài của bà de Chartres, nơi luôn có nhiều người quyền quý. Bà de Clèves thường đến đó, và dù đang buồn, bà vẫn không kém đẹp trong mắt ông de Nemours. Ông cho bà thấy mình quan tâm đến nỗi buồn của bà như thế nào, và nói với bà bằng một vẻ dịu dàng và nhún nhường đến mức khiến bà dễ dàng tin rằng ông không yêu Thái tử phi.

Elle ne pouvait s'empêcher d'être troublée de sa vue, et d'avoir pourtant du plaisir à le voir; mais quand elle ne le voyait plus, et qu'elle pensait que ce charme qu'elle trouvait dans sa vue était le commencement des passions, il s'en fallait peu qu'elle ne crût le haïr par la douleur que lui donnait cette pensée.

Bà không thể không bị xao xuyến khi thấy ông, và vẫn cảm thấy vui khi nhìn ông; nhưng khi không còn thấy ông, và nghĩ rằng sức hút bà cảm nhận được khi gặp ông chính là khởi đầu của đam mê, bà suýt tin rằng mình ghét ông vì nỗi đau mà ý nghĩ đó gây ra.

Madame de Chartres empira si considérablement, que l'on commença à désespérer de sa vie; elle reçut ce que les médecins lui dirent du péril où elle était, avec un courage digne de sa vertu et de sa piété. Après qu'ils furent sortis, elle fit retirer tout le monde, et appeler madame de Clèves.

Bệnh của bà de Chartres nặng đến mức người ta bắt đầu tuyệt vọng về mạng sống của bà; bà đón nhận những gì thầy thuốc nói về nguy cơ với một lòng can đảm xứng đáng với đức hạnh và lòng sùng đạo của bà. Sau khi họ ra về, bà cho mọi người lui ra và gọi bà de Clèves lại.

—Il faut nous quitter, ma fille, lui dit-elle, en lui tendant la main; le péril où je vous laisse, et le besoin que vous avez de moi, augmentent le déplaisir que j'ai de vous quitter. Vous avez de l'inclination pour monsieur de Nemours; je ne vous demande point de me l'avouer: je ne suis plus en état de me servir de votre sincérité pour vous conduire. Il y a déjà longtemps que je me suis aperçue de cette inclination; mais je ne vous en ai pas voulu parler d'abord, de peur de vous en faire apercevoir vous-même. Vous ne la connaissez que trop présentement; vous êtes sur le bord du précipice: il faut de grands efforts et de grandes violences pour vous retenir. Songez ce que vous devez à votre mari; songez ce que vous vous devez à vous-même, et pensez que vous allez perdre cette réputation que vous vous êtes acquise, et que je vous ai tant souhaitée. Ayez de la force et du courage, ma fille, retirez-vous de la cour, obligez votre mari de vous emmener; ne craignez point de prendre des partis trop rudes et trop difficiles, quelque affreux qu'ils vous paraissent d'abord; ils seront plus doux dans les suites que les malheurs d'une galanterie. Si d'autres raisons que celles de la vertu et de votre devoir vous pouvaient obliger à ce que je souhaite, je vous dirais que, si quelque chose était capable de troubler le bonheur que j'espère en sortant de ce monde, ce serait de vous voir tomber comme les autres femmes; mais si ce malheur vous doit arriver, je reçois la mort avec joie, pour n'en être pas le témoin.

—Con phải xa mẹ, con gái ạ, bà nói và chìa tay ra; nguy cơ mà mẹ để lại cho con, và nhu cầu con có mẹ, làm tăng nỗi đau khi phải rời xa con. Con có tình cảm với ông de Nemours; mẹ không xin con thú nhận điều đó: mẹ không còn đủ sức để dựa vào sự thành thật của con mà dẫn dắt con. Mẹ đã nhận ra tình cảm ấy từ lâu; nhưng mẹ không nói với con ngay, vì sợ con sẽ tự nhận ra. Giờ con đã biết quá rõ; con đang đứng trên bờ vực, cần rất nhiều cố gắng và sự quyết liệt để giữ lại. Hãy nghĩ đến điều con nợ chồng con; hãy nghĩ đến điều con nợ chính mình, và nhớ rằng con sắp đánh mất danh tiếng mà con đã giành được, và mẹ đã mong con giữ gìn đến thế. Hãy can đảm và cứng cỏi, con gái, hãy rời khỏi triều đình, bắt chồng đưa con về; đừng sợ những lựa chọn quá khắc nghiệt và khó khăn, dù lúc đầu chúng có vẻ đáng sợ; về sau chúng sẽ êm dịu hơn những bất hạnh của một cuộc tình ái. Nếu có lý do nào khác ngoài đức hạnh và bổn phận của con có thể khiến con làm điều mẹ mong muốn, mẹ sẽ nói rằng nếu có điều gì có thể làm xáo trộn hạnh phúc mà mẹ hy vọng có khi rời cõi đời này, thì đó sẽ là thấy con sa ngã như bao phụ nữ khác; nhưng nếu điều bất hạnh ấy phải xảy ra với con, mẹ đón nhận cái chết với niềm vui, để không phải chứng kiến nó.

Madame de Clèves fondait en larmes sur la main de sa mère, qu'elle tenait serrée entre les siennes, et madame de Chartres se sentant touchée elle-même:

Bà de Clèves ôm lấy tay mẹ, nước mắt rơi xuống, và bà de Chartres cũng xúc động, nói:

—Adieu, ma fille, lui dit-elle, finissons une conversation qui nous attendrit trop l'une et l'autre, et souvenez-vous, si vous pouvez, de tout ce que je viens de vous dire.

—Từ biệt con, con gái, bà nói, chúng ta hãy kết thúc cuộc trò chuyện làm cả hai cảm động quá; và nếu con nhớ được, hãy nhớ tất cả những gì mẹ vừa nói với con.

Elle se tourna de l'autre côté en achevant ces paroles, et commanda à sa fille d'appeler ses femmes, sans vouloir l'écouter, ni parler davantage. Madame de Clèves sortit de la chambre de sa mère en l'état que l'on peut s'imaginer, et madame de Chartres ne songea plus qu'à se préparer à la mort. Elle vécut encore deux jours, pendant lesquels elle ne voulut plus revoir sa fille, qui était la seule chose à quoi elle se sentait attachée.

Bà quay sang phía khác khi nói những lời ấy, và yêu cầu con gái gọi các người hầu, không muốn nghe thêm hay nói gì nữa. Bà de Clèves rời phòng mẹ trong trạng thái mà ai cũng có thể tưởng tượng, còn bà de Chartres chỉ nghĩ đến việc chuẩn bị cho cái chết. Bà sống thêm hai ngày nữa, trong đó bà không muốn gặp lại con gái, người duy nhất mà bà còn gắn bó.

Madame de Clèves était dans une affliction extrême; son mari ne la quittait point, et sitôt que madame de Chartres fut expirée, il l'emmena à la campagne, pour l'éloigner d'un lieu qui ne faisait qu'aigrir sa douleur. On n'en a jamais vu de pareille; quoique la tendresse et la reconnaissance y eussent la plus grande part, le besoin qu'elle sentait qu'elle avait de sa mère, pour se défendre contre monsieur de Nemours, ne laissait pas d'y en avoir beaucoup. Elle se trouvait malheureuse d'être abandonnée à elle-même, dans un temps où elle était si peu maîtresse de ses sentiments, et où elle eût tant souhaité d'avoir quelqu'un qui pût la plaindre et lui donner de la force. La manière dont monsieur de Clèves en usait pour elle lui faisait souhaiter plus fortement que jamais, de ne manquer à rien de ce qu'elle lui devait. Elle lui témoignait aussi plus d'amitié et plus de tendresse qu'elle n'avait encore fait; elle ne voulait point qu'il la quittât, et il lui semblait qu'à force de s'attacher à lui, il la défendrait contre monsieur de Nemours.

Bà de Clèves chìm trong nỗi đau cực độ; chồng bà không rời bà, và ngay khi bà de Chartres qua đời, ông đưa bà về vùng quê, để bà tránh xa nơi làm nỗi đau thêm cay đắng. Chưa ai từng thấy nỗi đau như thế; mặc dù tình thương và lòng biết ơn chiếm phần lớn, nhu cầu cảm thấy cần đến mẹ để tự vệ trước ông de Nemours vẫn không kém phần. Bà thấy mình bất hạnh khi bị bỏ mặc với chính mình, vào lúc bà ít làm chủ được tình cảm của mình, và khi bà rất mong có ai đó có thể thương xót và tiếp thêm sức mạnh cho bà. Cách ông de Clèves đối xử với bà khiến bà càng mong muốn mạnh mẽ hơn bao giờ hết không thiếu sót điều gì bà nợ ông. Bà cũng thể hiện nhiều tình thương và dịu dàng hơn trước; bà không muốn ông rời khỏi mình, và dường như bà nghĩ rằng càng gắn bó với ông, ông sẽ che chở bà khỏi ông de Nemours.

Ce prince vint voir monsieur de Clèves à la campagne. Il fit ce qu'il put pour rendre aussi une visite à madame de Clèves; mais elle ne le voulut point recevoir, et, sentant bien qu'elle ne pouvait s'empêcher de le trouver aimable, elle avait fait une forte résolution de s'empêcher de le voir, et d'en éviter toutes les occasions qui dépendraient d'elle.

Ông de Nemours đến thăm ông de Clèves ở vùng quê. Ông cố gắng để cũng được thăm bà de Clèves; nhưng bà không muốn tiếp, và vì cảm thấy mình không thể không thấy ông dễ mến, bà đã quyết tâm mạnh mẽ là sẽ tránh gặp ông và tránh mọi dịp có thể phụ thuộc vào bà.

Monsieur de Clèves vint à Paris pour faire sa cour, et promit à sa femme de s'en retourner le lendemain; il ne revint néanmoins que le jour d'après.

Ông de Clèves về Paris để vào triều, và hứa với vợ sẽ trở về ngày hôm sau; nhưng ông chỉ trở về ngày kế tiếp nữa.

—Je vous attendis tout hier, lui dit madame de Clèves, lorsqu'il arriva; et je vous dois faire des reproches de n'être pas venu, comme vous me l'aviez promis. Vous savez que si je pouvais sentir une nouvelle affliction en l'état où je suis, ce serait la mort de madame de Tournon, que j'ai apprise ce matin. J'en aurais été touchée quand je ne l'aurais point connue; c'est toujours une chose digne de pitié, qu'une femme jeune et belle comme celle-là soit morte en deux jours; mais de plus, c'était une des personnes du monde qui me plaisait davantage, et qui paraissait avoir autant de sagesse que de mérite.

—Tôi chờ ông suốt hôm qua, bà nói khi ông về; và tôi phải trách ông đã không đến, như ông đã hứa với tôi. Ông biết rằng nếu trong tình cảnh này tôi còn có thể cảm thấy một nỗi buồn mới, thì đó sẽ là cái chết của bà de Tournon, mà tôi vừa biết sáng nay. Dù tôi không quen bà ấy, tôi cũng đã động lòng; đó là điều đáng thương, một người phụ nữ trẻ và đẹp như thế mà chết trong hai ngày; nhưng hơn nữa, đó là một trong những người tôi quý mến nhất, và dường như vừa có đức hạnh vừa có tài năng.

—Je fus très fâché de ne pas revenir hier, répondit monsieur de Clèves; mais j'étais si nécessaire à la consolation d'un malheureux, qu'il m'était impossible de le quitter. Pour madame de Tournon, je ne vous conseille pas d'en être affligée, si vous la regrettez comme une femme pleine de sagesse, et digne de votre estime.

—Hôm qua tôi rất tiếc không về được, ông de Clèves đáp; nhưng có một người bất hạnh đang cần tôi an ủi đến mức tôi không thể rời đi. Còn về bà de Tournon, tôi không khuyên bà đau buồn về điều đó, nếu bà tiếc thương bà ấy như một người phụ nữ đầy đoan chính, xứng đáng với sự kính trọng của bà.

—Vous m'étonnez, reprit madame de Clèves, et je vous ai ouï dire plusieurs fois qu'il n'y avait point de femme à la cour que vous estimassiez davantage.

—Ông làm tôi ngạc nhiên, bà de Clèves đáp, và tôi đã nghe ông nói nhiều lần rằng không có người phụ nữ nào ở triều đình mà ông quý trọng hơn.

—Il est vrai, répondit-il, mais les femmes sont incompréhensibles, et, quand je les vois toutes, je me trouve si heureux de vous avoir, que je ne saurais assez admirer mon bonheur.

—Đúng là tôi có nói thế, ông đáp; nhưng phụ nữ thật khó hiểu; và khi tôi nhìn thấy họ, tôi thấy mình hạnh phúc vì có bà, đến mức không đủ lời để ca ngợi niềm hạnh phúc của mình.

—Vous m'estimez plus que je ne vaux, répliqua madame de Clèves en soupirant, et il n'est pas encore temps de me trouver digne de vous. Apprenez-moi, je vous en supplie, ce qui vous a détrompé de madame de Tournon.

—Ông đánh giá tôi cao hơn giá trị thật của tôi, bà de Clèves đáp, thở dài, và chưa đến lúc tôi thấy mình xứng đáng với ông. Xin ông hãy kể cho tôi, xin ông, điều gì đã khiến ông hết tin vào bà de Tournon.

—Il y a longtemps que je le suis, répliqua-t-il, et que je sais qu'elle aimait le comte de Sancerre, à qui elle donnait des espérances de l'épouser.

—Tôi đã tỉnh ngộ từ lâu, ông đáp, và tôi biết rằng bà ấy yêu bá tước de Sancerre, người bà đã cho hy vọng sẽ cưới.

—Je ne saurais croire, interrompit madame de Clèves, que madame de Tournon, après cet éloignement si extraordinaire qu'elle a témoigné pour le mariage depuis qu'elle est veuve, et après les déclarations publiques qu'elle a faites de ne se remarier jamais, ait donné des espérances à Sancerre.

—Tôi không thể tin, bà de Clèves ngắt lời, rằng bà de Tournon, sau sự xa lánh hôn nhân lạ thường như thế kể từ khi góa bụa, và sau những lời tuyên bố công khai rằng bà sẽ không bao giờ tái giá, lại hứa hẹn với Sancerre.

—Si elle n'en eût donné qu'à lui, répliqua monsieur de Clèves, il ne faudrait pas s'étonner; mais ce qu'il y a de surprenant, c'est qu'elle en donnait aussi à Estouteville dans le même temps; et je vais vous apprendre toute cette histoire.

—Nếu bà chỉ hứa với một mình ông ta, ông de Clèves đáp, thì cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên; nhưng điều đáng kinh ngạc là bà cũng hứa với Estouteville cùng lúc đó; và tôi sẽ kể cho bà nghe toàn bộ câu chuyện.

SECONDE PARTIE

PHẦN THỨ HAI

«Vous savez l'amitié qu'il y a entre Sancerre et moi; néanmoins il devint amoureux de madame de Tournon, il y a environ deux ans, et me le cacha avec beaucoup de soin, aussi bien qu'à tout le reste du monde. J'étais bien éloigné de le soupçonner. Madame de Tournon paraissait encore inconsolable de la mort de son mari, et vivait dans une retraite austère. La sœur de Sancerre était quasi la seule personne qu'elle vit, et c'était chez elle qu'il en était devenu amoureux.

“Bà biết tình bạn giữa Sancerre và tôi; thế mà từ khoảng hai năm trước, anh ấy đã phải lòng bà de Tournon, và giữ kín chuyện đó hết sức cẩn thận, cũng như giữ kín với mọi người khác. Tôi xa lắm mới ngờ được điều ấy. Bà de Tournon dường như vẫn không nguôi nỗi đau vì cái chết của chồng, và sống một đời ẩn dật khắc khổ. Người duy nhất bà gặp gần như chỉ có em gái của Sancerre, và chính trong nhà cô ấy, anh đã phải lòng bà.

«Un soir qu'il devait y avoir une comédie au Louvre, et que l'on n'attendait plus que le roi et madame de Valentinois pour commencer, l'on vint dire qu'elle s'était trouvée mal, et que le roi ne viendrait pas. On jugea aisément que le mal de cette duchesse était quelque démêlé avec le roi. Nous savions les jalousies qu'il avait eues du maréchal de Brissac, pendant qu'il avait été à la cour; mais il était retourné en Piémont depuis quelques jours, et nous ne pouvions imaginer le sujet de cette brouillerie.

“Một tối nọ, đáng lẽ có buổi diễn kịch ở Louvre, và người ta chỉ còn chờ nhà vua cùng bà de Valentinois đến là khai màn, thì có tin báo rằng bà bỗng thấy khó ở, và nhà vua sẽ không đến. Ai nấy đều dễ đoán rằng cơn khó ở của nữ công tước này có liên quan đến một mối bất hòa nào đó với nhà vua. Chúng tôi biết nhà vua từng ghen với thống chế de Brissac khi ông còn ở triều đình; nhưng ông đã quay về Piémont vài ngày trước, và chúng tôi không thể hình dung nguyên cớ của mối rạn nứt này.

«Comme j'en parlais avec Sancerre, monsieur d'Anville arriva dans la salle, et me dit tout bas que le roi était dans une affliction et dans une colère qui faisaient pitié; qu'en un raccommodement qui s'était fait entre lui et madame de Valentinois, il y avait quelques jours, sur des démêlés qu'ils avaient eus pour le maréchal de Brissac, le roi lui avait donné une bague, et l'avait priée de la porter; que pendant qu'elle s'habillait pour venir à la comédie, il avait remarqué qu'elle n'avait point cette bague, et lui en avait demandé la raison; qu'elle avait paru étonnée de ne la pas avoir; qu'elle l'avait demandée à ses femmes, lesquelles par malheur, ou faute d'être bien instruites, avaient répondu qu'il y avait quatre ou cinq jours qu'elles ne l'avaient vue.

“Khi tôi đang nói chuyện này với Sancerre, ông d'Anville bước vào phòng, và khẽ nói với tôi rằng nhà vua đang trong một nỗi đau và một cơn giận khiến người ta phải thương xót; rằng trong một cuộc hòa giải giữa ngài và bà de Valentinois vài hôm trước, vì những bất hòa họ từng có về thống chế de Brissac, nhà vua đã tặng bà một chiếc nhẫn và mong bà đeo nó; rằng khi bà đang thay y phục để đến buổi kịch, nhà vua nhận thấy bà không đeo chiếc nhẫn ấy, và hỏi bà vì sao; bà tỏ ra ngạc nhiên vì mình không có nó, rồi hỏi các thị nữ; những người này, thật không may, hoặc vì chưa được dặn dò kỹ, đã đáp rằng họ đã bốn hoặc năm ngày không thấy nó.

«Ce temps est précisément celui du départ du maréchal de Brissac, continua monsieur d'Anville; le roi n'a point douté qu'elle ne lui ait donné la bague en lui disant adieu. Cette pensée a réveillé si vivement toute cette jalousie, qui n'était pas encore bien éteinte, qu'il s'est emporté contre son ordinaire, et lui a fait mille reproches. Il vient de rentrer chez lui, très affligé; mais je ne sais s'il l'est davantage de l'opinion que madame de Valentinois a sacrifié sa bague, que de la crainte de lui avoir déplu par sa colère.

“Thời điểm đó chính là lúc thống chế de Brissac lên đường, ông d'Anville nói tiếp; nhà vua không hề nghi ngờ rằng bà đã trao chiếc nhẫn cho ông ấy khi chào tạm biệt. Ý nghĩ ấy khơi lại dữ dội cả cơn ghen vốn chưa nguôi hẳn, đến mức ngài nổi giận khác thường và trách móc bà đủ điều. Ngài vừa về phòng, lòng đầy phiền muộn; nhưng tôi không biết ngài buồn hơn vì ý nghĩ rằng bà đã dâng chiếc nhẫn cho người khác, hay vì sợ đã làm lòng bà phật ý bởi cơn giận của mình.

«Sitôt que monsieur d'Anville eut achevé de me conter cette nouvelle, je me rapprochai de Sancerre pour la lui apprendre; je la lui dis comme un secret que l'on venait de me confier, et dont je lui défendais d'en parler.

“Ngay khi ông d'Anville kể xong tin này, tôi liền lại gần Sancerre để kể cho anh nghe; tôi kể như một bí mật vừa được tin cậy cho tôi, và cấm anh không được nhắc lại với ai.

«Le lendemain matin, j'allai d'assez bonne heure chez ma belle-sœur; je trouvai madame de Tournon au chevet de son lit. Elle n'aimait pas madame de Valentinois, et elle savait bien que ma belle-sœur n'avait pas sujet de s'en louer. Sancerre avait été chez elle au sortir de la comédie. Il lui avait appris la brouillerie du roi avec cette duchesse, et madame de Tournon était venue la conter à ma belle-sœur, sans savoir ou sans faire réflexion que c'était moi qui l'avait apprise à son amant.

“Sáng hôm sau, tôi đến nhà chị dâu tôi khá sớm, và thấy bà de Tournon ngồi bên đầu giường của chị. Bà không ưa bà de Valentinois, và biết rõ chị dâu tôi chẳng có lý do gì để tán dương bà ta. Sancerre đã ghé qua nhà bà ngay khi buổi diễn kết thúc. Anh kể cho bà nghe về cuộc rạn nứt giữa nhà vua và nữ công tước, và bà de Tournon đã đến kể lại với chị dâu tôi, mà không biết, hoặc không kịp nghĩ, rằng chính tôi đã kể điều đó cho người tình của bà.

«Sitôt que je m'approchai de ma belle-sœur, elle dit à madame de Tournon que l'on pouvait me confier ce qu'elle venait de lui dire, et sans attendre la permission de madame de Tournon elle me conta mot pour mot tout ce que j'avais dit à Sancerre le soir précédent. Vous pouvez juger comme j'en fus étonné. Je regardai madame de Tournon, elle me parut embarrassée. Son embarras me donna du soupçon; je n'avais dit la chose qu'à Sancerre, il m'avait quitté au sortir de la comédie sans m'en dire la raison; je me souvins de lui avoir ouï extrêmement louer madame de Tournon. Toutes ces choses m'ouvrirent les yeux, et je n'eus pas de peine à démêler qu'il avait une galanterie avec elle, et qu'il l'avait vue depuis qu'il m'avait quitté.

“Vừa khi tôi bước đến gần chị dâu, chị nói với bà de Tournon rằng có thể kể lại cho tôi điều bà vừa nói; và chẳng đợi bà de Tournon cho phép, chị thuật lại từng lời từng chữ những gì tôi đã nói với Sancerre tối hôm trước. Bà có thể hình dung tôi kinh ngạc đến mức nào. Tôi nhìn bà de Tournon, thấy bà lúng túng. Sự lúng túng ấy khiến tôi nghi ngờ; tôi chỉ nói chuyện đó với Sancerre, và anh đã rời tôi ngay khi buổi diễn kết thúc mà không cho biết lý do; tôi nhớ lại đã từng nghe anh hết lời ca ngợi bà de Tournon. Tất cả những điều ấy mở mắt tôi, và tôi không khó khăn gì mà nhận ra anh có một chuyện tình với bà, và đã gặp bà kể từ lúc rời tôi.

«Je fus si piqué de voir qu'il me cachait cette aventure, que je dis plusieurs choses qui firent connaître à madame de Tournon l'imprudence qu'elle avait faite; je la remis à son carrosse, et je l'assurai, en la quittant, que j'enviais le bonheur de celui qui lui avait appris la brouillerie du roi et de madame de Valentinois.

“Tôi tức giận vì anh đã giấu tôi chuyện này đến thế, đến nỗi tôi nói nhiều điều khiến bà de Tournon nhận ra sự thiếu thận trọng mà bà đã gây ra; tôi đưa bà ra xe ngựa, và khi chia tay, tôi nói rằng tôi ghen tị với người đã kể cho bà nghe về cuộc rạn nứt giữa nhà vua và bà de Valentinois.

«Je m'en allai à l'heure même trouver Sancerre, je lui fis des reproches, et je lui dis que je savais sa passion pour madame de Tournon, sans lui dire comment je l'avais découverte. Il fut contraint de me l'avouer. Je lui contai ensuite ce qui me l'avait apprise, et il m'apprit aussi le détail de leur aventure; il me dit que, quoiqu'il fût cadet de sa maison, et très éloigné de pouvoir prétendre un aussi bon parti, que néanmoins elle était résolue de l'épouser. L'on ne peut être plus surpris que je le fus. Je dis à Sancerre de presser la conclusion de son mariage, et qu'il n'y avait rien qu'il ne dût craindre d'une femme qui avait l'artifice de soutenir aux yeux du public un personnage si éloigné de la vérité. Il me répondit qu'elle avait été véritablement affligée, mais que l'inclination qu'elle avait eue pour lui avait surmonté cette affliction, et qu'elle n'avait pu laisser paraître tout d'un coup un si grand changement. Il me dit encore plusieurs autres raisons pour l'excuser, qui me firent voir à quel point il en était amoureux; il m'assura qu'il la ferait consentir que je susse la passion qu'il avait pour elle, puisque aussi bien c'était elle-même qui me l'avait apprise. Il l'y obligea en effet, quoique avec beaucoup de peine, et je fus ensuite très avant dans leur confidence.

“Tôi liền đi tìm Sancerre, trách móc anh, và nói rằng tôi biết anh say mê bà de Tournon, nhưng không nói mình đã phát hiện ra bằng cách nào. Anh buộc phải thú nhận. Sau đó tôi kể cho anh nghe chính điều gì đã cho tôi biết, và anh cũng kể cho tôi toàn bộ chi tiết mối tình của họ. Anh nói rằng tuy anh chỉ là con thứ trong nhà, và rất xa mới có thể mong một mối lương duyên tốt đến thế, bà vẫn quyết định sẽ lấy anh. Tôi kinh ngạc không sao tả xiết. Tôi bảo Sancerre hãy thúc đẩy việc cưới xin, và rằng không có gì anh không nên lo ngại từ một người phụ nữ có đủ mưu mẹo để giữ trước mắt công chúng một vai diễn xa rời sự thật đến thế. Anh đáp rằng bà quả thật đã đau buồn, nhưng tình cảm bà dành cho anh đã thắng nỗi đau ấy, và bà không thể để lộ ngay một thay đổi lớn đến vậy. Anh còn nêu nhiều lý lẽ khác để biện hộ cho bà, khiến tôi thấy anh yêu bà đến mức nào; anh cam đoan sẽ khiến bà chấp nhận để tôi biết tình yêu của anh, vì chính bà đã tự mình cho tôi biết điều đó. Quả thực anh đã khiến bà đồng ý, dù rất khó khăn, và sau đó tôi được chia sẻ bí mật của họ một cách rất sâu.

«Je n'ai jamais vu une femme avoir une conduite si honnête et si agréable à l'égard de son amant; néanmoins j'étais toujours choqué de son affectation à paraître encore affligée. Sancerre était si amoureux et si content de la manière dont elle en usait pour lui, qu'il n'osait quasi la presser de conclure leur mariage, de peur qu'elle ne crût qu'il le souhaitait plutôt par intérêt que par une véritable passion. Il lui en parla toutefois, et elle lui parut résolue à l'épouser; elle commença même à quitter cette retraite où elle vivait, et à se remettre dans le monde. Elle venait chez ma belle-sœur à des heures où une partie de la cour s'y trouvait. Sancerre n'y venait que rarement; mais ceux qui y étaient tous les soirs, et qui l'y voyaient souvent, la trouvaient très aimable.

“Tôi chưa bao giờ thấy một người phụ nữ cư xử đoan trang và dễ mến đến thế đối với người tình của mình; thế nhưng tôi luôn khó chịu trước việc bà cố tỏ ra vẫn còn đau buồn. Sancerre yêu bà đến thế, và hài lòng với cách bà đối xử với anh đến nỗi anh gần như không dám thúc giục việc cưới xin, vì sợ bà nghĩ anh mong điều đó vì lợi lộc hơn là vì một tình yêu chân thật. Thế nhưng anh cũng đã nói với bà, và bà dường như đã quyết định sẽ lấy anh; bà thậm chí bắt đầu rời khỏi nơi ẩn dật và trở lại với cuộc đời thế tục. Bà đến nhà chị dâu tôi vào những giờ có một bộ phận triều thần ở đó. Sancerre ít khi đến, nhưng những người có mặt hằng tối và thường xuyên thấy bà đều nhận thấy bà rất đáng mến.

«Peu de temps après qu'elle eut commencé à quitter la solitude, Sancerre crut voir quelque refroidissement dans la passion qu'elle avait pour lui. Il m'en parla plusieurs fois, sans que je fisse aucun fondement sur ses plaintes; mais à la fin, comme il me dit qu'au lieu d'achever leur mariage, elle semblait l'éloigner, je commençai à croire qu'il n'avait pas de tort d'avoir de l'inquiétude. Je lui répondis que quand la passion de madame de Tournon diminuerait après avoir duré deux ans, il ne faudrait pas s'en étonner; que quand même sans être diminuée, elle ne serait pas assez forte pour l'obliger à l'épouser, qu'il ne devrait pas s'en plaindre; que ce mariage, à l'égard du public, lui ferait un extrême tort, non seulement parce qu'il n'était pas un assez bon parti pour elle, mais par le préjudice qu'il apporterait à sa réputation; qu'ainsi tout ce qu'il pouvait souhaiter, était qu'elle ne le trompât point et qu'elle ne lui donnât pas de fausses espérances. Je lui dis encore que si elle n'avait pas la force de l'épouser, ou qu'elle lui avouât qu'elle en aimait quelque autre, il ne fallait point qu'il s'emportât, ni qu'il se plaignît; mais qu'il devrait conserver pour elle de l'estime et de la reconnaissance.

“Chẳng bao lâu sau khi bà bắt đầu rời bỏ cảnh cô độc, Sancerre dường như thấy tình cảm của bà dành cho anh có phần nguội lạnh. Anh nói với tôi nhiều lần, nhưng tôi không đặt nhiều tin vào những lời than phiền ấy; cuối cùng, khi anh bảo rằng thay vì hoàn tất hôn ước, bà dường như lại đẩy anh ra xa, tôi bắt đầu nghĩ rằng anh không sai khi lo lắng. Tôi đáp rằng nếu tình yêu của bà de Tournon giảm sút sau khi đã kéo dài hai năm, thì cũng chẳng có gì lạ; và rằng dẫu tình yêu ấy không giảm, nhưng nếu không đủ mạnh để khiến bà lấy anh, thì anh cũng không nên than phiền; rằng cuộc hôn nhân này, xét theo ý kiến công chúng, sẽ gây thiệt hại lớn cho anh, không chỉ vì anh không phải là người chồng đủ xứng với bà, mà còn vì sự tổn hại đến danh tiếng của anh; vậy nên điều duy nhất anh có thể mong là bà đừng lừa dối anh, và đừng cho anh những hy vọng hão huyền. Tôi còn nói thêm rằng nếu bà không đủ can đảm để lấy anh, hoặc thú nhận rằng bà yêu một người khác, thì anh không được nổi nóng hay than trách; mà phải giữ lại trong lòng sự kính trọng và lòng biết ơn đối với bà.

«Je vous donne, lui dis-je, le conseil que je prendrais pour moi-même; car la sincérité me touche d'une telle sorte, que je crois que si ma maîtresse, et même ma femme, m'avouait que quelqu'un lui plût, j'en serais affligé sans en être aigri. Je quitterais le personnage d'amant ou de mari, pour la conseiller et pour la plaindre.»

“Tôi khuyên anh điều mà chính tôi sẽ làm cho bản thân mình; bởi sự thẳng thắn lay động tôi đến mức, tôi tin rằng nếu tình nhân của tôi, thậm chí vợ tôi, thú nhận rằng có một người nào đó khiến bà xiêu lòng, tôi cũng sẽ đau khổ mà không hề cay đắng. Tôi sẽ gác lại vai người tình hay người chồng, để khuyên nhủ và thương xót bà.”

Ces paroles firent rougir madame de Clèves, et elle y trouva un certain rapport avec l'état où elle était, qui la surprit, et qui lui donna un trouble dont elle fut longtemps à se remettre.

Những lời ấy khiến bà de Clèves đỏ mặt, và bà thấy trong đó có một điều tương đồng với hoàn cảnh của chính mình, điều làm bà bất ngờ, và gây cho bà một xáo động lâu đến mức phải mất rất lâu mới trấn tĩnh lại được.

«Sancerre parla à madame de Tournon, continua monsieur de Clèves, il lui dit tout ce que je lui avais conseillé, mais elle le rassura avec tant de soin, et parut si offensée de ses soupçons, qu'elle les lui ôta entièrement. Elle remit néanmoins leur mariage après un voyage qu'il allait faire, et qui devait être assez long; mais elle se conduisit si bien jusqu'à son départ, et en parut si affligée, que je crus, aussi bien que lui, qu'elle l'aimait véritablement. Il partit, il y a environ trois mois pendant son absence, j'ai peu vu madame de Tournon; vous m'avez entièrement occupé, et je savais seulement qu'il devait bientôt revenir.

“Sancerre đã nói chuyện với bà de Tournon, ông de Clèves tiếp lời; anh kể cho bà ta nghe tất cả những gì tôi đã khuyên anh; nhưng bà đã trấn an anh một cách khéo léo, và tỏ ra bị xúc phạm vì những nghi ngờ của anh, đến mức xóa bỏ chúng hoàn toàn. Tuy vậy bà vẫn hoãn việc cưới xin đến sau một chuyến đi mà anh sắp thực hiện, một chuyến đi dự kiến khá dài; nhưng bà cư xử khéo đến mức, và tỏ ra buồn bã đến mức, cho đến lúc anh lên đường, tôi cũng như anh đều tin rằng bà thực sự yêu anh. Anh ra đi khoảng ba tháng trước. Trong thời gian anh vắng mặt, tôi ít gặp bà de Tournon; chính bà đã chiếm trọn tâm trí tôi, và tôi chỉ biết rằng anh sắp sớm trở về.

«Avant-hier, en arrivant à Paris, j'appris qu'elle était morte; j'envoyai savoir chez lui si on n'avait point eu de ses nouvelles. On me manda qu'il était arrivé de la veille, qui était précisément le jour de la mort de madame de Tournon. J'allai le voir à l'heure même, me doutant bien de l'état où je le trouverais; mais son affliction passait de beaucoup ce que je m'en étais imaginé.

“Hôm kia, khi đến Paris, tôi hay tin bà đã chết; tôi sai người hỏi bên nhà anh xem có nhận được tin tức gì của anh không. Người ta báo lại rằng anh đã về từ hôm trước, chính là ngày bà de Tournon qua đời. Tôi đến thăm anh ngay lập tức, đoán trước tình trạng mình sẽ thấy; nhưng nỗi đau của anh vượt xa những gì tôi đã tưởng tượng.

«Je n'ai jamais vu une douleur si profonde et si tendre; dès le moment qu'il me vit, il m'embrassa, fondant en larmes: Je ne la verrai plus, me dit-il, je ne la verrai plus, elle est morte! je n'en étais pas digne, mais je la suivrai bientôt.

“Tôi chưa bao giờ thấy nỗi đau nào sâu và dịu dàng đến thế. Ngay khi trông thấy tôi, anh ôm chầm lấy tôi, nước mắt tuôn rơi mà nói: ‘Tôi sẽ không bao giờ gặp lại cô ấy nữa, tôi sẽ không bao giờ gặp lại cô ấy nữa, cô ấy đã chết rồi! Tôi không xứng đáng với cô ấy, nhưng chẳng bao lâu nữa tôi sẽ theo cô ấy.’

«Après cela il se tut; et puis, de temps en temps redisant toujours: Elle est morte, et je ne la verrai plus! il revenait aux cris et aux larmes, et demeurait comme un homme qui n'avait plus de raison. Il me dit qu'il n'avait pas reçu souvent de ses lettres pendant son absence, mais qu'il ne s'en était pas étonné, parce qu'il la connaissait et qu'il savait la peine qu'elle avait à hasarder de ses lettres. Il ne doutait point qu'il ne l'eût épousée à son retour; il la regardait comme la plus aimable et la plus fidèle personne qui eût jamais été, il s'en croyait tendrement aimé; il la perdait dans le moment qu'il pensait s'attacher à elle pour jamais. Toutes ces pensées le plongeaient dans une affliction violente, dont il était entièrement accablé; et j'avoue que je ne pouvais m'empêcher d'en être touché.

“Sau đó anh im lặng; rồi thỉnh thoảng lại lặp đi lặp lại: ‘Cô ấy đã chết, và tôi sẽ không bao giờ gặp lại cô ấy nữa!’ Anh lại chìm vào tiếng khóc than, và đứng đó như một người đã mất hết lý trí. Anh kể rằng trong thời gian vắng mặt, anh không nhận được thư của bà thường xuyên, nhưng anh không lấy làm lạ, vì anh biết bà và biết bà khó khăn đến nhường nào khi phải mạo hiểm gửi thư. Anh không hề nghi ngờ rằng khi trở về, anh sẽ cưới bà; anh xem bà là người đáng yêu nhất và chung thủy nhất từng tồn tại, và tin mình được bà yêu thương sâu sắc; thế mà anh lại mất bà đúng vào lúc anh tưởng mình sắp gắn bó với bà mãi mãi. Mọi ý nghĩ ấy đẩy anh vào một nỗi đau dữ dội, đè nặng lên anh hoàn toàn; và tôi thú nhận rằng tôi không thể không xúc động.

«Je fus néanmoins contraint de le quitter pour aller chez le roi; je lui promis que je reviendrais bientôt. Je revins en effet, et je ne fus jamais si surpris, que de le trouver tout différent de ce que je l'avais quitté. Il était debout dans sa chambre, avec un visage furieux, marchant et s'arrêtant comme s'il eût été hors de lui-même.—Venez, venez, me dit-il, venez voir l'homme du monde le plus désespéré; je suis plus malheureux mille fois que je n'étais tantôt, et ce que je viens d'apprendre de madame de Tournon est pire que sa mort.

“Tuy vậy, tôi buộc phải rời anh để đến chầu nhà vua; tôi hứa sẽ sớm quay lại. Tôi quả thật đã quay lại, và chưa bao giờ ngạc nhiên đến thế khi thấy anh hoàn toàn khác với lúc tôi đã rời đi. Anh đứng giữa phòng, nét mặt điên cuồng, bước đi rồi dừng lại như thể không còn là chính mình.—Lại đây, lại đây, anh nói với tôi, hãy đến xem con người tuyệt vọng nhất thế gian này; tôi đau khổ hơn gấp nghìn lần lúc nãy, và điều tôi vừa biết về bà de Tournon còn tệ hơn cả cái chết của bà.

«Je crus que la douleur le troublait entièrement, et je ne pouvais m'imaginer qu'il y eût quelque chose de pire que la mort d'une maîtresse que l'on aime, et dont on est aimé. Je lui dis que tant que son affliction avait eu des bornes, je l'avais approuvée, et que j'y étais entré; mais que je ne le plaindrais plus s'il s'abandonnait au désespoir, et s'il perdait la raison.

“Tôi tưởng nỗi đau đã làm anh hoàn toàn mất trí, và không thể hình dung nổi có điều gì tệ hơn cái chết của một người tình mà mình yêu và cũng được yêu. Tôi nói với anh rằng từ trước đến giờ, khi nỗi đau còn có giới hạn, tôi vẫn tán thành và đã cùng chia sẻ với anh; nhưng tôi sẽ không thương xót anh nữa nếu anh buông mình vào tuyệt vọng và đánh mất lý trí.

—Je serais trop heureux de l'avoir perdue, et la vie aussi, s'écria-t-il: madame de Tournon m'était infidèle, et j'apprends son infidélité et sa trahison le lendemain que j'ai appris sa mort, dans un temps où mon âme est remplie et pénétrée de la plus vive douleur et de la plus tendre amour que l'on ait jamais senties; dans un temps où son idée est dans mon cœur comme la plus parfaite chose qui ait jamais été, et la plus parfaite à mon égard; je trouve que je suis trompé, et qu'elle ne mérite pas que je la pleure; cependant j'ai la même affection de sa mort que si elle m'était fidèle, et je sens son infidélité comme si elle n'était point morte. Si j'avais appris son changement avant sa mort, la jalousie, la colère, la rage m'auraient rempli, et m'auraient endurci en quelque sorte contre la douleur de sa perte; mais je suis dans un état où je ne puis ni m'en consoler, ni la haïr.

—Tôi sẽ may mắn biết bao nếu đã đánh mất nàng, và cả sự sống nữa, anh kêu lên: bà de Tournon đã không chung thủy với tôi; và tôi biết được sự phản bội và sự lừa dối của bà ngay hôm sau khi hay tin bà qua đời, vào lúc tâm hồn tôi đang tràn ngập và thấm đẫm nỗi đau đớn nhất và tình yêu dịu dàng nhất mà người ta từng cảm nhận; vào lúc hình ảnh bà trong lòng tôi như điều hoàn hảo nhất từng có, và hoàn hảo nhất đối với tôi. Tôi thấy mình bị lừa dối, và bà không đáng để tôi khóc thương; thế mà tôi vẫn đau buồn trước cái chết của bà như thể bà còn chung thủy với tôi, và tôi cảm nhận sự bất trung của bà như thể bà chưa từng chết. Nếu tôi biết sự thay lòng của bà trước khi bà chết, thì ghen tuông, giận dữ, và cơn cuồng nộ hẳn đã tràn ngập tôi, và làm tôi phần nào chai sạn trước nỗi đau mất bà; nhưng tôi đang ở trong một trạng thái mà tôi không thể nguôi ngoai, cũng chẳng thể ghét bà.

«Vous pouvez juger si je fus surpris de ce que me disait Sancerre; je lui demandai comment il avait su ce qu'il venait de me dire. Il me conta qu'un moment après que j'étais sorti de sa chambre, Estouteville, qui est son ami intime, mais qui ne savait pourtant rien de son amour pour madame de Tournon, l'était venu voir; que d'abord qu'il avait été assis, il avait commencé à pleurer et qu'il lui avait dit qu'il lui demandait pardon de lui avoir caché ce qu'il lui allait apprendre; qu'il le priait d'avoir pitié de lui; qu'il venait lui ouvrir son cœur, et qu'il voyait l'homme du monde le plus affligé de la mort de madame de Tournon.

“Bà có thể hình dung tôi ngạc nhiên đến mức nào trước những điều Sancerre vừa nói; tôi hỏi anh làm sao biết được những điều ấy. Anh kể rằng ngay sau khi tôi vừa ra khỏi phòng, Estouteville, một người bạn thân thiết của anh nhưng không hề biết gì về tình yêu của anh dành cho bà de Tournon, đã đến thăm anh; ngay khi ngồi xuống, anh ta bật khóc, và nói rằng xin lỗi vì đã giấu anh điều anh ta sắp kể; rằng anh ta cầu xin Sancerre hãy thương xót mình; rằng anh ta đến để mở lòng với anh, và rằng anh ta là người đau buồn nhất thế gian vì cái chết của bà de Tournon.

«Ce nom, me dit Sancerre, m'a tellement surpris, que, quoique mon premier mouvement ait été de lui dire que j'en étais plus affligé que lui, je n'ai pas eu néanmoins la force de parler. Il a continué, et m'a dit qu'il était amoureux d'elle depuis six mois; qu'il avait toujours voulu me le dire, mais qu'elle le lui avait défendu expressément, et avec tant d'autorité, qu'il n'avait osé lui désobéir; qu'il lui avait plu quasi dans le même temps qu'il l'avait aimée; qu'ils avaient caché leur passion à tout le monde; qu'il n'avait jamais été chez elle publiquement; qu'il avait eu le plaisir de la consoler de la mort de son mari; et qu'enfin il l'allait épouser dans le temps qu'elle était morte; mais que ce mariage, qui était un effet de passion, aurait paru un effet de devoir et d'obéissance; qu'elle avait gagné son père pour se faire commander de l'épouser, afin qu'il n'y eût pas un trop grand changement dans sa conduite, qui avait été si éloignée de se remarier.

“Cái tên ấy, Sancerre nói với tôi, khiến tôi bất ngờ đến mức, dẫu phản ứng đầu tiên của tôi là bảo anh ta rằng tôi còn đau khổ hơn anh ta, tôi vẫn không đủ sức để nói. Anh ta tiếp tục, và kể rằng mình đã yêu bà sáu tháng nay; rằng anh ta luôn muốn nói với tôi điều đó, nhưng bà đã cấm anh ta tuyệt đối, với uy quyền đến mức anh ta không dám trái lời; rằng anh ta đã làm bà say mê gần như cùng lúc anh ta yêu bà; rằng họ đã giấu kín tình yêu với tất cả mọi người; rằng anh ta chưa bao giờ công khai đến thăm bà; rằng anh ta đã có niềm vui được an ủi bà về cái chết của chồng; và rằng cuối cùng anh ta sắp cưới bà đúng vào lúc bà qua đời; nhưng cuộc hôn nhân này, vốn là kết quả của đam mê, sẽ bị xem như kết quả của bổn phận và sự vâng lời; bởi bà đã thuyết phục cha mình ra lệnh cho bà phải lấy anh ta, để cách cư xử của bà không có một sự thay đổi quá lớn, vì bà từng tránh xa việc tái hôn đến thế.

«Tant qu'Estouteville m'a parlé, me dit Sancerre, j'ai ajouté foi a ses paroles, parce que j'y ai trouvé de la vraisemblance, et que le temps où il m'a dit qu'il avait commencé à aimer madame de Tournon est précisément celui où elle m'a paru changée; mais un moment après, je l'ai cru un menteur, ou du moins un visionnaire. J'ai été prêt à le lui dire; j'ai passé ensuite à vouloir m'éclaircir, je l'ai questionné, je lui ai fait paraître des doutes; enfin j'ai tant fait pour m'assurer de mon malheur, qu'il m'a demandé si je connaissais l'écriture de madame de Tournon. Il a mis sur mon lit quatre de ses lettres et son portrait; mon frère est entré dans ce moment. Estouteville avait le visage si plein de larmes, qu'il a été contraint de sortir pour ne se pas laisser voir; il m'a dit qu'il reviendrait ce soir requérir ce qu'il me laissait; et moi je chassai mon frère, sur le prétexte de me trouver mal, par l'impatience de voir ces lettres que l'on m'avait laissées, et espérant d'y trouver quelque chose qui ne me persuaderait pas tout ce qu'Estouteville venait de me dire. Mais hélas! que n'y ai-je point trouvé? Quelle tendresse! quels serments! quelles assurances de l'épouser! quelles lettres! Jamais elle ne m'en a écrit de semblables. Ainsi, ajouta-t-il, j'éprouve à la fois la douleur de la mort et celle de l'infidélité; ce sont deux maux que l'on a souvent comparés, mais qui n'ont jamais été sentis en même temps par la même personne. J'avoue, à ma honte, que je sens encore plus sa perte que son changement, je ne puis la trouver assez coupable pour consentir à sa mort. Si elle vivait, j'aurais le plaisir de lui faire des reproches, et de me venger d'elle en lui faisant connaître son injustice. Mais je ne la verrai plus, reprenait-il, je ne la verrai plus; ce mal est le plus grand de tous les maux. Je souhaiterais de lui rendre la vie aux dépens de la mienne. Quel souhait! si elle revenait elle vivrait pour Estouteville. Que j'étais heureux hier! s'écriait-il, que j'étais heureux! j'étais l'homme du monde le plus affligé; mais mon affliction était raisonnable, et je trouvais quelque douceur à penser que je ne devais jamais me consoler. Aujourd'hui, tous mes sentiments sont injustes. Je paye à une passion feinte qu'elle a eue pour moi le même tribut de douleur que je croyais devoir à une passion véritable. Je ne puis ni haïr, ni aimer sa mémoire; je ne puis me consoler ni m'affliger. Du moins, me dit-il, en se retournant tout d'un coup vers moi, faites, je vous en conjure, que je ne voie jamais Estouteville; son nom seul me fait horreur. Je sais bien que je n'ai nul sujet de m'en plaindre; c'est ma faute de lui avoir caché que j'aimais madame de Tournon; s'il l'eût su il ne s'y serait peut-être pas attaché, elle ne m'aurait pas été infidèle; il est venu me chercher pour me confier sa douleur; il me fait pitié. Et! c'est avec raison, s'écriait-il; il aimait madame de Tournon, il en était aimé, et il ne la verra jamais; je sens bien néanmoins que je ne saurais m'empêcher de le haïr. Et encore une fois, je vous conjure de faire en sorte que je ne le voie point.

“Trong lúc Estouteville nói với tôi, Sancerre kể tiếp, tôi đã tin lời anh ta, vì thấy điều đó hợp lý, và thời điểm anh ta nói rằng bắt đầu yêu bà de Tournon chính là lúc bà có vẻ đã đổi khác; nhưng một lát sau, tôi lại cho rằng anh ta nói dối, hoặc ít nhất là kẻ mộng mị. Tôi đã suýt nói điều đó với anh ta; rồi tôi lại muốn làm sáng tỏ, tôi hỏi han, tôi tỏ ra nghi ngờ; cuối cùng tôi đã làm đến mức, để xác định rõ nỗi bất hạnh của mình, anh ta hỏi tôi có biết chữ viết của bà de Tournon không. Anh ta đặt lên giường tôi bốn bức thư của bà và bức chân dung của bà; đúng lúc đó người anh em tôi bước vào. Estouteville mặt đầy nước mắt đến nỗi phải đi ra để khỏi bị nhìn thấy; anh ta nói rằng tối nay sẽ quay lại xin những gì đã để lại cho tôi; còn tôi lấy cớ mình thấy khó chịu để đuổi anh tôi đi, vì sốt ruột muốn xem những bức thư người ta đã để lại cho tôi, và hy vọng tìm thấy điều gì đó khiến tôi không tin hết những điều Estouteville vừa nói. Nhưng than ôi! tôi đã thấy được những gì? Tình yêu dịu dàng biết bao! Những lời thề biết bao! Những lời cam đoan sẽ cưới tôi biết bao! Những bức thư ấy! Chưa bao giờ bà viết cho tôi điều gì giống thế. Vậy nên, anh nói thêm, tôi đồng thời chịu nỗi đau của cái chết và nỗi đau của sự bất trung; đó là hai thứ đau đớn thường được đem ra so sánh, nhưng chưa bao giờ được cùng một người cảm nhận trong cùng một lúc. Tôi xin thú nhận với nỗi xấu hổ của mình rằng tôi còn cảm thấy mất bà đau hơn là sự thay lòng của bà; tôi không thể cho rằng bà đáng phải chết để tôi chấp nhận. Nếu bà còn sống, tôi sẽ có niềm vui được trách móc bà, và trả thù bà bằng cách cho bà thấy sự bất công của bà. Nhưng tôi sẽ không bao giờ gặp lại bà nữa, anh lặp lại, tôi sẽ không bao giờ gặp lại bà nữa; đó là nỗi đau lớn nhất trong mọi nỗi đau. Tôi mong được trả lại sự sống cho bà bằng chính sự sống của tôi. Thật là một điều ước! Nếu bà sống lại, bà sẽ sống vì Estouteville. Hôm qua tôi hạnh phúc biết bao! anh kêu lên, hạnh phúc biết bao! Tôi là người đau buồn nhất thế gian; nhưng nỗi đau của tôi còn hợp lý, và tôi thấy chút ngọt ngào khi nghĩ rằng mình không bao giờ được nguôi ngoai. Hôm nay, mọi cảm xúc của tôi đều vô lý. Tôi trả cho một tình yêu giả dối mà bà từng dành cho tôi cùng một món nợ đau khổ mà trước đây tôi tưởng mình phải trả cho một tình yêu thật. Tôi không thể ghét, cũng không thể yêu ký ức của bà; tôi không thể nguôi ngoai, cũng chẳng thể đau buồn. Ít nhất, anh nói, đột ngột quay phắt về phía tôi, xin anh, tôi cầu xin anh, đừng để tôi gặp lại Estouteville; chỉ riêng cái tên anh ta đã khiến tôi kinh tởm. Tôi biết rõ mình không có lý do gì để phàn nàn anh ta; lỗi là ở tôi khi giấu anh ta rằng tôi yêu bà de Tournon; nếu anh ta biết điều đó, có lẽ anh ta đã không gắn bó với bà, và bà đã không phản bội tôi; anh ta đến tìm tôi để giãi bày nỗi đau của mình; anh ta khiến tôi thương hại. Và đúng thôi, anh kêu lên; anh ta yêu bà de Tournon, được bà yêu lại, và sẽ không bao giờ gặp lại bà nữa; dẫu vậy tôi thấy mình không thể ngăn được việc ghét anh ta. Và một lần nữa, tôi cầu xin anh, hãy làm sao cho tôi không phải gặp anh ta.”

«Sancerre se remit ensuite à pleurer, à regretter madame de Tournon, à lui parler, et à lui dire les choses du monde les plus tendres; il repassa ensuite à la haine, aux plaintes, aux reproches et aux imprécations contre elle. Comme je le vis dans un état si violent, je connus bien qu'il me fallait quelque secours pour m'aider à calmer son esprit. J'envoyai quérir son frère, que je venais de quitter chez le roi; j'allai lui parler dans l'antichambre avant qu'il entrât, et je lui contai l'état où était Sancerre. Nous donnâmes des ordres pour empêcher qu'il ne vît Estouteville, et nous employâmes une partie de la nuit à tâcher de le rendre capable de raison. Ce matin je l'ai encore trouvé plus affligé; son frère est demeuré auprès de lui, et je suis revenu auprès de vous.»

“Sancerre sau đó lại khóc, than tiếc bà de Tournon, nói chuyện với bà, và thốt ra những lời dịu dàng nhất đời; rồi anh chuyển sang hận thù, trách móc, lên án và nguyền rủa bà. Thấy anh ở trong trạng thái dữ dội như vậy, tôi hiểu rằng cần có ai đó hỗ trợ để giúp làm dịu tâm trí anh. Tôi sai người đi tìm người anh em của anh, người mà tôi vừa rời khỏi chỗ nhà vua; tôi ra gặp ông ấy ở phòng ngoài trước khi ông vào, và kể cho ông nghe tình trạng của Sancerre. Chúng tôi ra lệnh ngăn không cho anh gặp Estouteville, rồi dành một phần đêm để cố làm cho anh lấy lại lý trí. Sáng nay tôi thấy anh còn đau khổ hơn; người anh em của anh ở lại bên anh, và tôi đã trở về bên bà.”

—L'on ne peut être plus surprise que je le suis, dit alors madame de Clèves, et je croyais madame de Tournon incapable d'amour et de tromperie.

—Không ai có thể ngạc nhiên hơn tôi đâu, thưa ông, bà de Clèves nói khi ấy; tôi cứ tưởng bà de Tournon không có khả năng yêu hay lừa dối.

—L'adresse et la dissimulation, reprit monsieur de Clèves, ne peuvent aller plus loin qu'elle les a portées. Remarquez que quand Sancerre crut qu'elle était changée pour lui, elle l'était véritablement, et qu'elle commençait à aimer Estouteville. Elle disait à ce dernier qu'il la consolait de la mort de son mari, et que c'était lui qui était cause qu'elle quittait cette grande retraite, et il paraissait à Sancerre que c'était parce que nous avions résolu qu'elle ne témoignerait plus d'être si affligée. Elle faisait valoir à Estouteville de cacher leur intelligence, et de paraître obligée à l'épouser par le commandement de son père, comme un effet du soin qu'elle avait de sa réputation; et c'était pour abandonner Sancerre, sans qu'il eût sujet de s'en plaindre. Il faut que je m'en retourne, continua monsieur de Clèves, pour voir ce malheureux, et je crois qu'il faut que vous reveniez aussi à Paris. Il est temps que vous voyiez le monde, et que vous receviez ce nombre infini de visites, dont aussi bien vous ne sauriez vous dispenser.

—Sự khéo léo và giả dối, ông de Clèves đáp, không thể đi xa hơn những gì bà ấy đã đạt tới. Bà hãy để ý rằng khi Sancerre tin bà đã đổi lòng với anh, thì quả thật bà đã đổi lòng, và bắt đầu yêu Estouteville. Bà ấy nói với Estouteville rằng anh ta làm bà nguôi nỗi đau vì cái chết của chồng, và chính anh ta là lý do khiến bà rời bỏ cảnh ẩn dật sâu thẳm ấy; còn với Sancerre, dường như là vì chúng tôi đã quyết định rằng bà không còn được tỏ ra quá đau buồn nữa. Bà ấy dặn Estouteville giữ kín mối quan hệ của họ, và tỏ ra như thể bị buộc phải lấy anh ta theo lệnh của cha mình, như một biểu hiện của sự quan tâm đến danh tiếng; và cũng chính vì thế mà bà bỏ rơi Sancerre, mà không để anh có lý do nào để phàn nàn. Tôi phải trở về, ông de Clèves tiếp lời, để gặp người bất hạnh kia; và tôi nghĩ bà cũng nên quay lại Paris. Đã đến lúc bà phải gặp gỡ thế giới, và tiếp nhận vô số khách thăm mà dù sao bà cũng không thể từ chối.

Madame de Clèves consentit à son retour, et elle revint le lendemain. Elle se trouva plus tranquille sur monsieur de Nemours qu'elle n'avait été; tout ce que lui avait dit madame de Chartres en mourant, et la douleur de sa mort, avaient fait une suspension à ses sentiments, qui lui faisait croire qu'ils étaient entièrement effacés.

Bà de Clèves đồng ý trở về, và hôm sau bà đã quay lại Paris. Bà thấy mình bình tâm hơn về ông de Nemours so với trước đây; tất cả những gì bà de Chartres đã nói với bà lúc lâm chung, cùng nỗi đau của cái chết ấy, đã làm tình cảm của bà tạm lắng xuống, khiến bà tin rằng chúng đã hoàn toàn phai nhạt.

Dès le même soir qu'elle fut arrivée, madame la dauphine la vint voir, et après lui avoir témoigné la part qu'elle avait prise à son affliction, elle lui dit que, pour la détourner de ces tristes pensées, elle voulait l'instruire de tout ce qui s'était passé à la cour en son absence; elle lui conta ensuite plusieurs choses particulières.

Ngay tối bà vừa về đến nơi, Thái tử phi đã đến thăm bà. Sau khi bày tỏ sự cảm thông trước nỗi đau của bà, Thái tử phi nói rằng để kéo bà ra khỏi những ý nghĩ u sầu ấy, bà muốn kể lại cho bà nghe tất cả những gì đã xảy ra ở triều đình trong thời gian bà vắng mặt; rồi bà kể nhiều chuyện riêng tư.

—Mais ce que j'ai le plus d'envie de vous apprendre, ajouta-t-elle, c'est qu'il est certain que monsieur de Nemours est passionnément amoureux, et que ses amis les plus intimes, non seulement ne sont point dans sa confidence, mais qu'ils ne peuvent deviner qui est la personne qu'il aime. Cependant cet amour est assez fort pour lui faire négliger ou abandonner, pour mieux dire, les espérances d'une couronne.

—Nhưng điều tôi muốn kể cho bà nhất, Thái tử phi nói thêm, là ông de Nemours chắc chắn đang yêu say đắm; và những người bạn thân nhất của ông không chỉ không được tin cậy, mà còn không thể đoán ra người ông yêu là ai. Thế nhưng mối tình ấy đủ mạnh để khiến ông lơ là, hay đúng hơn là từ bỏ, những hy vọng về một vương miện.

Madame la dauphine conta ensuite tout ce qui s'était passé sur l'Angleterre.

Thái tử phi sau đó kể mọi chuyện đã xảy ra liên quan đến nước Anh.

—J'ai appris ce que je viens de vous dire, continua-t-elle, de monsieur d'Anville; et il m'a dit ce matin que le roi envoya quérir, hier au soir, monsieur de Nemours, sur des lettres de Lignerolles, qui demande à revenir, et qui écrit au roi qu'il ne peut plus soutenir auprès de la reine d'Angleterre les retardements de monsieur de Nemours; qu'elle commence à s'en offenser, et qu'encore qu'elle n'eût point donné de parole positive, elle en avait assez dit pour faire hasarder un voyage. Le roi lut cette lettre à monsieur de Nemours, qui, au lieu de parler sérieusement, comme il avait fait dans les commencements, ne fit que rire, que badiner, et se moquer des espérances de Lignerolles. Il dit que toute l'Europe condamnerait son imprudence, s'il hasardait d'aller en Angleterre comme un prétendu mari de la reine, sans être assuré du succès. «Il me semble aussi, ajouta-t-il, que je prendrais mal mon temps, de faire ce voyage présentement que le roi d'Espagne fait de si grandes instances pour épouser cette reine. Ce ne serait peut-être pas un rival bien redoutable dans une galanterie; mais je pense que dans un mariage Votre Majesté ne me conseillerait pas de lui disputer quelque chose.—Je vous le conseillerais en cette occasion, reprit le roi; mais vous n'aurez rien à lui disputer; je sais qu'il a d'autres pensées; et quand il n'en aurait pas, la reine Marie s'est trop mal trouvée du joug de l'Espagne, pour croire que sa sœur le veuille reprendre, et qu'elle se laisse éblouir à l'éclat de tant de couronnes jointes ensemble.—Si elle ne s'en laisse pas éblouir, repartit monsieur de Nemours, il y a apparence qu'elle voudra se rendre heureuse par l'amour. Elle a aimé le milord Courtenay, il y a déjà quelques années; il était aussi aimé de la reine Marie, qui l'aurait épousé du consentement de toute l'Angleterre, sans qu'elle connût que la jeunesse et la beauté de sa sœur Élisabeth le touchaient davantage que l'espérance de régner. Votre Majesté sait que les violentes jalousies qu'elle en eut la portèrent à les mettre l'un et l'autre en prison, à exiler ensuite le milord Courtenay, et la déterminèrent enfin à épouser le roi d'Espagne. Je crois qu'Élisabeth, qui est présentement sur le trône, rappellera bientôt ce milord et qu'elle choisira un homme qu'elle a aimé, qui est fort aimable, qui a tant souffert pour elle, plutôt qu'un autre qu'elle n'a jamais vu.—Je serais de votre avis, repartit le roi, si Courtenay vivait encore; mais j'ai su, depuis quelques jours, qu'il est mort à Padoue, où il était relégué. Je vois bien, ajouta-t-il, en quittant monsieur de Nemours, qu'il faudrait faire votre mariage comme on ferait celui de monsieur le dauphin, et envoyer épouser la reine d'Angleterre par des ambassadeurs.

—Tôi biết những điều vừa rồi là nhờ ông d'Anville, bà tiếp tục; và sáng nay ông ấy nói với tôi rằng tối qua nhà vua đã cho gọi ông de Nemours, theo những lá thư của Lignerolles, người xin được trở về và viết cho nhà vua rằng anh ta không thể tiếp tục chịu đựng nổi sự chậm trễ của ông de Nemours bên cạnh nữ hoàng Anh; rằng bà ấy bắt đầu thấy bị xúc phạm, và dẫu chưa hề hứa chắc chắn điều gì, bà đã nói đủ để khiến người ta dám mạo hiểm một chuyến đi. Nhà vua đọc lá thư ấy cho ông de Nemours nghe, và ông không nói nghiêm túc như lúc ban đầu, mà chỉ cười cợt, đùa bỡn, và nhạo báng những hy vọng của Lignerolles. Ông nói rằng cả châu Âu sẽ lên án sự liều lĩnh của ông nếu ông mạo hiểm sang Anh với tư cách một ông chồng tương lai của nữ hoàng, khi chưa chắc chắn về thành công. “Tôi cũng thấy, ông nói thêm, rằng tôi sẽ chọn sai thời điểm nếu đi chuyến này ngay lúc vua Tây Ban Nha đang nài nỉ rất khẩn thiết để cưới nữ hoàng ấy. Đó có lẽ không phải là đối thủ đáng gờm trong chuyện tình ái; nhưng tôi nghĩ trong một cuộc hôn nhân, Bệ hạ sẽ không khuyên thần tranh giành điều gì với ông ta.”—Trong trường hợp này, ta vẫn khuyên khanh làm vậy, nhà vua đáp; nhưng khanh sẽ chẳng có gì để tranh giành với ông ta cả. Ta biết ông ta còn những ý nghĩ khác; và dẫu không có, nữ hoàng Marie đã quá khổ vì ách Tây Ban Nha, nên không tin em gái bà ấy sẽ muốn quay lại đó, và để mình bị lóa mắt bởi ánh sáng của quá nhiều vương miện gộp lại.—Nếu bà ấy không bị lóa mắt, ông de Nemours đáp, thì có vẻ bà sẽ muốn tự làm mình hạnh phúc bằng tình yêu. Bà ấy đã yêu huân tước Courtenay cách đây vài năm; anh ta cũng được nữ hoàng Marie yêu, và bà đã định cưới anh ta với sự đồng thuận của cả nước Anh, nếu không nhận ra rằng tuổi trẻ và sắc đẹp của em gái bà, Elizabeth, làm anh ta xao động hơn cả hy vọng được cai trị. Bệ hạ biết rằng sự ghen tuông dữ dội mà bà ấy mang trong lòng đã khiến bà giam cầm cả hai người, rồi đày huân tước Courtenay đi, và cuối cùng quyết định cưới vua Tây Ban Nha. Tôi tin rằng Elizabeth, hiện đang ngự trên ngai vàng, sẽ sớm triệu hồi vị huân tước ấy, và chọn một người mà bà đã yêu, người rất đáng yêu và đã chịu bao đau khổ vì bà, thay vì một người khác mà bà chưa từng gặp.—Ta sẽ đồng ý với khanh, nhà vua đáp, nếu Courtenay còn sống; nhưng mấy ngày gần đây ta biết anh ta đã chết ở Padua, nơi anh ta bị đày. Ta thấy rõ, nhà vua nói thêm khi rời ông de Nemours, rằng phải lo cho cuộc hôn nhân của khanh như người ta lo cho hôn nhân của Thái tử, và cử sứ thần đi cưới nữ hoàng nước Anh.

«Monsieur d'Anville et monsieur le vidame, qui étaient chez le roi avec monsieur de Nemours, sont persuadés que c'est cette même passion dont il est occupé, qui le détourne d'un si grand dessein. Le vidame, qui le voit de plus près que personne, a dit à madame de Martigues que ce prince est tellement changé qu'il ne le reconnaît plus; et ce qui l'étonne davantage, c'est qu'il ne lui voit aucun commerce, ni aucunes heures particulières où il se dérobe, en sorte qu'il croit qu'il n'a point d'intelligence avec la personne qu'il aime; et c'est ce qui fait méconnaître monsieur de Nemours de lui voir aimer une femme qui ne répond point à son amour.»

“Các ông d'Anville và vidame de Chartres, những người đang ở chỗ nhà vua cùng ông de Nemours, đều tin rằng chính mối tình đang chiếm lấy anh ấy là điều khiến anh từ bỏ một dự định lớn lao đến thế. Vidame, người nhìn anh gần gũi hơn bất kỳ ai, đã nói với bà de Martigues rằng vị hoàng tử này đã đổi khác đến mức ông không còn nhận ra anh nữa; và điều khiến ông ngạc nhiên hơn cả là ông không thấy anh có liên lạc nào, cũng không có giờ giấc riêng nào anh lén đi đâu, đến nỗi ông nghĩ anh không hề có mưu tính gì với người anh yêu; và chính điều ấy khiến người ta không nhận ra ông de Nemours, khi thấy anh yêu một người phụ nữ chẳng đáp lại tình yêu của anh.”

Quel poison pour madame de Clèves, que le discours de madame la dauphine! Le moyen de ne se pas reconnaître pour cette personne dont on ne savait point le nom? et le moyen de n'être pas pénétrée de reconnaissance et de tendresse, en apprenant, par une voie qui ne lui pouvait être suspecte, que ce prince, qui touchait déjà son cœur, cachait sa passion à tout le monde, et négligeait pour l'amour d'elle les espérances d'une couronne. Aussi ne peut-on représenter ce qu'elle sentit, et le trouble qui s'éleva dans son âme. Si madame la dauphine l'eut regardée avec attention, elle eût aisément remarqué que les choses qu'elle venait de dire ne lui étaient pas indifférentes; mais comme elle n'avait aucun soupçon de la vérité, elle continua de parler, sans y faire de réflexion.

Thật là độc dược đối với bà de Clèves, những lời của Thái tử phi! Làm sao bà có thể không nhận ra mình chính là người phụ nữ mà không ai biết tên? Và làm sao bà không xúc động đến tận đáy lòng, khi biết qua một nguồn không thể nghi ngờ rằng vị hoàng tử đang chạm đến trái tim bà kia lại giấu đam mê của mình với tất cả mọi người, và vì tình yêu dành cho bà mà bỏ qua hy vọng về một vương miện. Vì thế không thể tả hết điều bà cảm thấy, và cơn xáo động dâng lên trong tâm hồn bà. Nếu Thái tử phi nhìn bà kỹ hơn, hẳn đã dễ dàng nhận ra rằng những điều bà vừa nói không hề thờ ơ với bà; nhưng vì không chút nghi ngờ sự thật, bà vẫn tiếp tục nói mà không để tâm đến điều đó.

—Monsieur d'Anville, ajouta-t-elle, qui, comme je vous viens de dire, m'a appris tout ce détail, m'en croit mieux instruite que lui; et il a une si grande opinion de mes charmes, qu'il est persuadé que je suis la seule personne qui puisse faire de si grands changements en monsieur de Nemours.

—Ông d'Anville, bà nói tiếp, người đã kể cho tôi toàn bộ chi tiết này như tôi vừa nói, lại tin rằng tôi biết rõ hơn ông ấy; và ông ấy đánh giá sắc đẹp của tôi cao đến thế, đến mức tin rằng tôi là người duy nhất có thể khiến ông de Nemours thay đổi nhiều đến vậy.

Ces dernières paroles de madame la dauphine donnèrent une autre sorte de trouble à madame de Clèves, que celui qu'elle avait eu quelques moments auparavant.

Những lời cuối của Thái tử phi gây nên trong lòng bà de Clèves một loại xáo động khác hẳn cơn xáo động mà bà đã trải qua vài phút trước đó.

—Je serais aisément de l'avis de monsieur d'Anville, répondit-elle; et il y a beaucoup d'apparence, Madame, qu'il ne faut pas moins qu'une princesse telle que vous, pour faire mépriser la reine d'Angleterre.

—Tôi cũng đồng ý với ông d'Anville, bà đáp; và rất có khả năng, thưa Thái tử phi, phải có một công nương cao quý như Thái tử phi mới đủ sức khiến nữ hoàng Anh bị khinh rẻ.

—Je vous l'avouerais si je le savais, repartit madame la dauphine, et je le saurais s'il était véritable. Ces sortes de passions n'échappent point à la vue de celles qui les causent; elles s'en aperçoivent les premières. Monsieur de Nemours ne m'a jamais témoigné que de légères complaisances; mais il y a néanmoins une si grande différence de la manière dont il a vécu avec moi, à celle dont il y vit présentement, que je puis vous répondre que je ne suis pas la cause de l'indifférence qu'il a pour la couronne d'Angleterre.

—Nếu tôi biết, tôi sẽ thú thật với bà, Thái tử phi đáp; và tôi sẽ biết được nếu điều đó là thật. Những thứ đam mê loại này không thoát khỏi con mắt của người gây ra chúng; họ là người nhận ra trước tiên. Ông de Nemours chưa bao giờ tỏ với tôi điều gì ngoài những thiện ý hời hợt; nhưng cách ông cư xử với tôi trước đây và bây giờ khác nhau đến mức tôi có thể chắc rằng tôi không phải là nguyên cớ khiến ông thờ ơ với vương miện nước Anh.

«Je m'oublie avec vous, ajouta madame la dauphine, et je ne me souviens pas qu'il faut que j'aille voir Madame. Vous savez que la paix est quasi conclue; mais vous ne savez pas que le roi d'Espagne n'a voulu passer aucun article qu'à condition d'épouser cette princesse, au lieu du prince don Carlos, son fils. Le roi a eu beaucoup de peine à s'y résoudre; enfin il y a consenti, et il est allé tantôt annoncer cette nouvelle à Madame. Je crois qu'elle sera inconsolable; ce n'est pas une chose qui puisse plaire d'épouser un homme de l'âge et de l'humeur du roi d'Espagne, surtout à elle qui a toute la joie que donne la première jeunesse jointe à la beauté, et qui s'attendait d'épouser un jeune prince pour qui elle a de l'inclination sans l'avoir vu. Je ne sais si le roi en elle trouvera toute l'obéissance qu'il désire; il m'a chargée de la voir parce qu'il sait qu'elle m'aime, et qu'il croit que j'aurai quelque pouvoir sur son esprit. Je ferai ensuite une autre visite bien différente; j'irai me réjouir avec Madame, sœur du roi. Tout est arrêté pour son mariage avec monsieur de Savoie; et il sera ici dans peu de temps. Jamais personne de l'âge de cette princesse n'a eu une joie si entière de se marier. La cour va être plus belle et plus grosse qu'on ne l'a jamais vue, et, malgré votre affliction, il faut que vous veniez nous aider à faire voir aux étrangers que nous n'avons pas de médiocres beautés.»

“Tôi quên mất mình khi ở cùng bà, Thái tử phi nói tiếp, và tôi quên rằng mình phải đi thăm Madame. Bà biết hòa ước gần như đã được ký kết; nhưng bà không biết rằng vua Tây Ban Nha chỉ chấp nhận mọi điều khoản với điều kiện cưới công nương này, thay vì hoàng tử don Carlos, con trai ông. Nhà vua đã rất khó khăn mới chịu; cuối cùng ngài đồng ý, và vừa rồi đã đến báo tin ấy cho Madame. Tôi nghĩ bà sẽ không nguôi nỗi đau; thật chẳng dễ chịu gì khi phải lấy một người đàn ông có tuổi tác và tính khí như vua Tây Ban Nha, nhất là đối với bà, người có toàn bộ niềm vui mà tuổi trẻ đầu đời cộng với sắc đẹp mang lại, và vốn đã mong lấy một vị hoàng tử trẻ mà bà có cảm tình dù chưa từng gặp. Tôi không biết nhà vua có tìm thấy ở bà toàn bộ sự vâng phục mà ngài mong muốn hay không; ngài giao tôi đến thăm bà vì ngài biết bà yêu mến tôi, và tin rằng tôi có chút ảnh hưởng đến tâm trí bà. Sau đó tôi sẽ đi một chuyến thăm rất khác; tôi sẽ đến chúc mừng Madame, em gái nhà vua. Mọi việc về hôn sự của bà đã được quyết định với ông de Savoie; và ông sẽ đến đây trong ít lâu nữa. Chưa bao giờ người ở tuổi công nương này có một niềm vui trọn vẹn đến thế khi được kết hôn. Triều đình sẽ đẹp đẽ và đông đúc hơn bao giờ hết; và dẫu bà đang đau buồn, bà phải đến giúp chúng tôi cho người ngoại quốc thấy rằng chúng tôi không thiếu những nhan sắc xuất chúng.”

Après ces paroles, madame la dauphine quitta madame de Clèves, et, le lendemain, le mariage de Madame fut su de tout le monde. Les jours suivants, le roi et les reines allèrent voir madame de Clèves. Monsieur de Nemours, qui avait attendu son retour avec une extrême impatience, et qui souhaitait ardemment de lui pouvoir parler sans témoins, attendit pour aller chez elle l'heure que tout le monde en sortirait, et qu'apparemment il ne reviendrait plus personne. Il réussit dans son dessein, et il arriva comme les dernières visites en sortaient.

Sau những lời ấy, Thái tử phi rời bà de Clèves; và hôm sau, hôn sự của Madame đã được cả triều đình biết. Những ngày kế tiếp, nhà vua và các hoàng hậu đến thăm bà de Clèves. Ông de Nemours, người đã chờ bà trở về với sự sốt ruột tột độ, và thiết tha mong được nói chuyện riêng với bà mà không có ai làm chứng, đã đợi đến giờ mọi người rời đi, và có vẻ sẽ không còn ai đến nữa, rồi mới đến nhà bà. Ông đạt được mục đích, và tới ngay khi những vị khách cuối cùng đang ra về.

Cette princesse était sur son lit; il faisait chaud, et la vue de monsieur de Nemours acheva de lui donner une rougeur qui ne diminuait pas sa beauté. Il s'assit vis-à-vis d'elle, avec cette crainte et cette timidité que donnent les véritables passions. Il demeura quelque temps sans pouvoir parler. Madame de Clèves n'était pas moins interdite, de sorte qu'ils gardèrent assez longtemps le silence. Enfin monsieur de Nemours prit la parole, et lui fit des compliments sur son affliction; madame de Clèves, étant bien aise de continuer la conversation sur ce sujet, parla assez longtemps de la perte qu'elle avait faite; et enfin, elle dit que, quand le temps aurait diminué la violence de sa douleur, il lui en demeurerait toujours une si forte impression, que son humeur en serait changée.

Bà ấy đang nằm trên giường; trời nóng, và khi thấy ông de Nemours, má bà càng ửng hồng hơn, điều không làm giảm vẻ đẹp của bà. Ông ngồi đối diện bà, với nỗi e dè và rụt rè mà những đam mê thật sự gây nên. Ông im lặng một lúc lâu không nói được. Bà de Clèves cũng không kém bối rối, nên cả hai giữ im lặng khá lâu. Cuối cùng ông de Nemours lên tiếng, và chúc mừng bà về nỗi đau buồn; bà de Clèves, vui lòng để cuộc trò chuyện tiếp tục xoay quanh chủ đề này, nói khá lâu về mất mát mà bà đã phải chịu; và rồi bà nói rằng dẫu thời gian có làm dịu bớt cơn đau, thì ấn tượng sâu đậm còn lại vẫn sẽ khiến tính tình bà đổi khác.

—Les grandes afflictions et les passions violentes, repartit monsieur de Nemours, font de grands changements dans l'esprit; et pour moi, je ne me reconnais pas depuis que je suis revenu de Flandre. Beaucoup de gens ont remarqué ce changement, et même madame la dauphine m'en parlait encore hier.

—Những nỗi đau lớn và những đam mê dữ dội, ông de Nemours đáp, làm thay đổi tâm trí rất nhiều; còn tôi, tôi không còn nhận ra mình từ khi trở về từ Flandre. Nhiều người đã nhận thấy sự thay đổi này, và ngay hôm qua Thái tử phi vẫn còn nói với tôi về điều đó.

—Il est vrai, repartit madame de Clèves, qu'elle l'a remarqué, et je crois lui en avoir ouï dire quelque chose.

—Đúng vậy, bà de Clèves đáp, bà ấy có nhận thấy; và tôi tin rằng mình đã nghe bà ấy nói vài điều về việc đó.

—Je ne suis pas fâché, Madame, répliqua monsieur de Nemours, qu'elle s'en soit aperçue; mais je voudrais qu'elle ne fût pas seule à s'en apercevoir. Il y a des personnes à qui on n'ose donner d'autres marques de la passion qu'on a pour elles, que par les choses qui ne les regardent point; et, n'osant leur faire paraître qu'on les aime, on voudrait du moins qu'elles vissent que l'on ne veut être aimé de personne. L'on voudrait qu'elles sussent qu'il n'y a point de beauté, dans quelque rang qu'elle pût être, que l'on ne regardât avec indifférence, et qu'il n'y a point de couronne que l'on voulût acheter au prix de ne les voir jamais. Les femmes jugent d'ordinaire de la passion qu'on a pour elles, continua-t-il, par le soin qu'on prend de leur plaire et de les chercher; mais ce n'est pas une chose difficile pour peu qu'elles soient aimables; ce qui est difficile, c'est de ne s'abandonner pas au plaisir de les suivre; c'est de les éviter, par la peur de laisser paraître au public, et quasi à elles-mêmes, les sentiments que l'on a pour elles. Et ce qui marque encore mieux un véritable attachement, c'est de devenir entièrement opposé à ce que l'on était, et de n'avoir plus d'ambition, ni de plaisir, après avoir été toute sa vie occupé de l'un et de l'autre.

—Tôi không phiền lòng, thưa bà, ông de Nemours đáp, khi bà ấy nhận ra; nhưng tôi ước gì bà ấy không phải là người duy nhất nhận ra. Có những người mà người ta không dám bày tỏ đam mê dành cho họ bằng điều gì khác ngoài những việc không liên quan đến họ; và vì không dám cho họ thấy rằng mình yêu họ, người ta ước ít nhất họ thấy rằng mình không muốn được ai yêu. Người ta muốn họ biết rằng không có nhan sắc nào, dù ở địa vị nào, mà ta không nhìn với thờ ơ, và không có vương miện nào mà ta muốn đổi lấy việc không bao giờ được gặp họ. Phụ nữ thường đánh giá đam mê mà người ta dành cho họ, ông nói tiếp, qua sự chăm chút người ta dành để làm họ vui lòng và tìm kiếm họ; nhưng điều đó không khó, miễn là họ đáng mến chút ít; điều khó là đừng buông mình theo niềm vui được đi theo họ; là tránh họ, vì sợ để lộ ra công chúng, và gần như ra chính họ, những tình cảm mà ta dành cho họ. Và điều chứng tỏ một sự gắn bó chân thật hơn cả, là trở nên hoàn toàn trái ngược với con người trước đây, và không còn tham vọng hay thú vui nào, sau khi cả đời đã bận rộn với cả hai điều ấy.

Madame de Clèves entendait aisément la part qu'elle avait à ces paroles. Il lui semblait qu'elle devait y répondre, et ne les pas souffrir. Il lui semblait aussi qu'elle ne devait pas les entendre, ni témoigner qu'elle les prît pour elle. Elle croyait devoir parler, et croyait ne devoir rien dire. Le discours de monsieur de Nemours lui plaisait et l'offensait quasi également; elle y voyait la confirmation de tout ce que lui avait fait penser madame la dauphine; elle y trouvait quelque chose de galant et de respectueux, mais aussi quelque chose de hardi et de trop intelligible. L'inclination qu'elle avait pour ce prince lui donnait un trouble dont elle n'était pas maîtresse. Les paroles les plus obscures d'un homme qui plaît donnent plus d'agitation que les déclarations ouvertes d'un homme qui ne plaît pas. Elle demeurait donc sans répondre, et monsieur de Nemours se fût aperçu de son silence, dont il n'aurait peut-être pas tiré de mauvais présages, si l'arrivée de monsieur de Clèves n'eût fini la conversation et sa visite.

Bà de Clèves hiểu rất rõ phần của mình trong những lời ấy. Bà thấy mình phải đáp lại, và không thể để cho qua; nhưng bà lại cảm thấy mình không nên nghe, cũng không nên tỏ ra rằng bà coi những lời ấy là dành cho mình. Bà tin rằng mình cần phải nói, nhưng cũng tin rằng không nên nói gì. Lời của ông de Nemours vừa làm bà vui lòng, vừa làm bà tổn thương gần như ngang nhau; bà thấy trong đó sự xác nhận cho mọi điều mà Thái tử phi đã khiến bà nghĩ; bà nhận ra trong đó chút gì đó ân cần và trọng vọng, nhưng cũng có điều gì đó táo bạo và quá dễ hiểu. Tình cảm bà dành cho vị hoàng tử này gây ra một xáo động mà bà không làm chủ được. Những lời mơ hồ nhất của một người đàn ông khiến ta mến mộ gây xao xuyến hơn những lời tỏ tình công khai của một người đàn ông không làm ta xiêu lòng. Vì thế bà im lặng không đáp, và ông de Nemours hẳn đã nhận ra sự im lặng ấy, dẫu có lẽ ông sẽ không rút ra điềm xấu nào từ đó, nếu việc ông de Clèves đến không làm cuộc trò chuyện và chuyến thăm của ông kết thúc.

Ce prince venait conter à sa femme des nouvelles de Sancerre; mais elle n'avait pas une grande curiosité pour la suite de cette aventure. Elle était si occupée de ce qui se venait de passer, qu'à peine pouvait-elle cacher la distraction de son esprit. Quand elle fut en liberté de rêver, elle connut bien qu'elle s'était trompée, lorsqu'elle avait cru n'avoir plus que de l'indifférence pour monsieur de Nemours. Ce qu'il lui avait dit avait fait toute l'impression qu'il pouvait souhaiter, et l'avait entièrement persuadée de sa passion. Les actions de ce prince s'accordaient trop bien avec ses paroles, pour laisser quelque doute à cette princesse. Elle ne se flatta plus de l'espérance de ne le pas aimer; elle songea seulement à ne lui en donner jamais aucune marque. C'était une entreprise difficile, dont elle connaissait déjà les peines; elle savait que le seul moyen d'y réussir était d'éviter la présence de ce prince; et comme son deuil lui donnait lieu d'être plus retirée que de coutume, elle se servit de ce prétexte pour n'aller plus dans les lieux où il la pouvait voir. Elle était dans une tristesse profonde; la mort de sa mère en paraissait la cause, et l'on n'en cherchait point d'autre.

Ông de Clèves đến để kể cho vợ nghe tin tức về Sancerre; nhưng bà không mấy tò mò về phần tiếp theo của câu chuyện ấy. Bà quá bận tâm đến những gì vừa xảy ra, đến nỗi khó mà giấu được sự đãng trí trong tâm trí. Khi được rảnh để suy nghĩ, bà nhận ra mình đã nhầm khi tin rằng chỉ còn lại sự thờ ơ đối với ông de Nemours. Những điều ông vừa nói đã gây ấn tượng đúng như ông mong muốn, và khiến bà hoàn toàn tin vào đam mê của ông. Hành động của vị hoàng tử này quá khớp với lời nói của ông, nên không còn để lại chút nghi ngờ nào cho công nương ấy. Bà không còn tự an ủi bằng hy vọng sẽ không yêu ông; bà chỉ nghĩ tới việc không bao giờ để lộ cho ông bất kỳ dấu hiệu nào. Đó là một việc khó khăn, mà bà đã biết trước những gian nan của nó; bà biết rằng cách duy nhất để thành công là tránh sự hiện diện của vị hoàng tử này; và vì tang chế khiến bà có lý do rút lui nhiều hơn thường lệ, bà lấy cớ ấy để không đến những nơi ông có thể gặp bà. Bà đang trong một nỗi buồn sâu thẳm; cái chết của mẹ bà được coi là nguyên nhân, và người ta không tìm lý do nào khác.

Monsieur de Nemours était désespéré de ne la voir presque plus; et sachant qu'il ne la trouverait dans aucune assemblée et dans aucun des divertissements ou était toute la cour, il ne pouvait se résoudre d'y paraître; il feignit une passion grande pour la chasse, et il en faisait des parties les mêmes jours qu'il y avait des assemblées chez les reines. Une légère maladie lui servit longtemps de prétexte pour demeurer chez lui, et pour éviter d'aller dans tous les lieux où il savait bien que madame de Clèves ne serait pas.

Ông de Nemours tuyệt vọng vì gần như không còn gặp được bà; và biết rằng bà sẽ không có mặt trong bất kỳ buổi tụ họp hay trò tiêu khiển nào mà cả triều đình tham dự, ông không đành lòng xuất hiện. Ông giả vờ say mê săn bắn, và tổ chức những cuộc đi săn vào đúng những ngày có tiệc tại chỗ các hoàng hậu. Một cơn bệnh nhẹ kéo dài đã giúp ông có cớ ở nhà lâu, và tránh mọi nơi mà ông biết chắc bà de Clèves sẽ không tới.

Monsieur de Clèves fut malade à peu près dans le même temps. Madame de Clèves ne sortit point de sa chambre pendant son mal; mais quand il se porta mieux, qu'il vit du monde, et entre autres monsieur de Nemours qui, sur le prétexte d'être encore faible, y passait la plus grande partie du jour, elle trouva qu'elle n'y pouvait plus demeurer; elle n'eut pas néanmoins la force d'en sortir les premières fois qu'il y vint. Il y avait trop longtemps qu'elle ne l'avait vu, pour se résoudre à ne le voir pas. Ce prince trouva le moyen de lui faire entendre par des discours qui ne semblaient que généraux, mais qu'elle entendait néanmoins parce qu'ils avaient du rapport à ce qu'il lui avait dit chez elle, qu'il allait à la chasse pour rêver, et qu'il n'allait point aux assemblées parce qu'elle n'y était pas.

Ông de Clèves cũng ốm vào khoảng thời gian gần như trùng hợp. Bà de Clèves không rời phòng trong suốt thời gian chồng bệnh; nhưng khi ông khỏe hơn, có khách đến, và trong số đó có ông de Nemours, người với lý do vẫn còn yếu đã ở lại đó phần lớn thời gian trong ngày, bà thấy mình không thể ở lại đó nữa; tuy vậy, trong những lần đầu ông đến, bà không đủ can đảm để bỏ đi. Đã quá lâu bà không gặp ông, nên bà không thể quyết tâm không nhìn thấy ông. Vị hoàng tử tìm được cách cho bà hiểu, bằng những lời nghe như chung chung, nhưng bà vẫn hiểu được vì chúng liên quan đến điều ông đã nói với bà ở nhà bà: rằng ông đi săn để nghĩ ngợi, và không đến các buổi tiệc vì bà không có mặt ở đó.

Elle exécuta enfin la résolution qu'elle avait prise de sortir de chez son mari, lorsqu'il y serait; ce fut toutefois en se faisant une extrême violence. Ce prince vit bien qu'elle le fuyait, et en fut sensiblement touché.

Cuối cùng bà thực hiện quyết tâm rời khỏi phòng chồng bất cứ khi nào ông de Nemours có mặt; song điều đó đòi hỏi bà phải gắng gượng hết sức. Vị hoàng tử thấy rõ bà đang lánh mặt mình, và điều ấy làm ông đau đớn sâu sắc.

Monsieur de Clèves ne prit pas garde d'abord à la conduite de sa femme: mais enfin il s'aperçut qu'elle ne voulait pas être dans sa chambre lorsqu'il y avait du monde. Il lui en parla, et elle lui répondit qu'elle ne croyait pas que la bienséance voulût qu'elle fût tous les soirs avec ce qu'il y avait de plus jeune à la cour; qu'elle le suppliait de trouver bon qu'elle fît une vie plus retirée qu'elle n'avait accoutumé; que la vertu et la présence de sa mère autorisaient beaucoup de choses, qu'une femme de son âge ne pouvait soutenir.

Ông de Clèves lúc đầu không để ý đến cách cư xử của vợ; nhưng rồi ông nhận ra bà không muốn ở trong phòng ông khi có đông người. Ông nói với bà, và bà đáp rằng bà không nghĩ phép lịch sự đòi hỏi bà phải ở cùng mỗi buổi tối với những người trẻ nhất trong triều; bà van xin ông cho phép bà sống kín đáo hơn thường lệ; rằng đức hạnh và sự hiện diện của mẹ bà đủ để biện minh cho nhiều điều mà một người phụ nữ ở tuổi bà khó lòng chống đỡ nổi.

Monsieur de Clèves, qui avait naturellement beaucoup de douceur et de complaisance pour sa femme, n'en eut pas en cette occasion, et il lui dit qu'il ne voulait pas absolument qu'elle changeât de conduite. Elle fut prête de lui dire que le bruit était dans le monde, que monsieur de Nemours était amoureux d'elle; mais elle n'eut pas la force de le nommer. Elle sentit aussi de la honte de se vouloir servir d'une fausse raison, et de déguiser la vérité à un homme qui avait si bonne opinion d'elle. Quelques jours après, le roi était chez la reine à l'heure du cercle; l'on parla des horoscopes et des prédictions. Les opinions étaient partagées sur la croyance que l'on y devait donner. La reine y ajoutait beaucoup de foi; elle soutint qu'après tant de choses qui avaient été prédites, et que l'on avait vu arriver, on ne pouvait douter qu'il n'y eût quelque certitude dans cette science. D'autres soutenaient que, parmi ce nombre infini de prédictions, le peu qui se trouvaient véritables faisait bien voir que ce n'était qu'un effet du hasard.

Ông de Clèves, vốn rất dịu dàng và chiều chuộng vợ, lần này không còn chút nhẫn nhịn nào, và nói rằng ông không đồng ý để bà thay đổi cách cư xử. Bà suýt nói rằng trong thiên hạ đồn ông de Nemours yêu bà; nhưng bà không đủ can đảm để gọi tên ông. Bà cũng thấy xấu hổ khi muốn dùng một lý do giả dối, và che giấu sự thật với một người có quá nhiều tin tưởng vào bà. Vài ngày sau, nhà vua ở chỗ hoàng hậu vào giờ tiếp khách; người ta bàn về lá số và những lời tiên tri. Ý kiến mỗi người mỗi khác về mức độ tin cậy nên dành cho chúng. Hoàng hậu tin rất nhiều; bà khẳng định rằng sau bao điều đã được tiên đoán và đã thấy xảy ra, không thể nghi ngờ rằng khoa học ấy có điều gì đó chắc chắn. Những người khác thì cho rằng, trong con số vô tận những lời tiên đoán ấy, số ít đúng sự thật chỉ chứng tỏ rằng đó chẳng qua là kết quả của may rủi.

—J'ai eu autrefois beaucoup de curiosité pour l'avenir, dit le roi; mais on m'a dit tant de choses fausses et si peu vraisemblables, que je suis demeuré convaincu que l'on ne peut rien savoir de véritable. Il y a quelques années qu'il vint ici un homme d'une grande réputation dans l'astrologie. Tout le monde l'alla voir; j'y allai comme les autres, mais sans lui dire qui j'étais, et je menai monsieur de Guise, et d'Escars; je les fis passer les premiers. L'astrologue néanmoins s'adressa d'abord à moi, comme s'il m'eût jugé le maître des autres. Peut-être qu'il me connaissait; cependant il me dit une chose qui ne me convenait pas, s'il m'eût connu. Il me prédit que je serais tué en duel. Il dit ensuite à monsieur de Guise qu'il serait tué par derrière et à d'Escars qu'il aurait la tête cassée d'un coup de pied de cheval. Monsieur de Guise s'offensa quasi de cette prédiction, comme si on l'eût accusé de devoir fuir. D'Escars ne fut guère satisfait de trouver qu'il devait finir par un accident si malheureux. Enfin nous sortîmes tous très malcontents de l'astrologue. Je ne sais ce qui arrivera à monsieur de Guise et à d'Escars; mais il n'y a guère d'apparence que je sois tué en duel. Nous venons de faire la paix, le roi d'Espagne et moi; et quand nous ne l'aurions pas faite, je doute que nous nous battions, et que je le fisse appeler comme le roi mon père fit appeler Charles-Quint.

—Thời trẻ tôi từng rất tò mò về tương lai, nhà vua nói; nhưng người ta đã kể cho tôi quá nhiều điều sai lầm và ít giống thật, đến nỗi tôi tin rằng không ai có thể biết được điều gì chắc chắn. Cách đây vài năm, có một người nổi tiếng về thuật chiêm tinh đến đây. Mọi người đều đến gặp ông ta; tôi cũng đến như bao người khác, nhưng không cho ông ta biết tôi là ai, và tôi dẫn theo ông de Guise và d'Escars; tôi để họ vào trước. Tuy vậy, nhà chiêm tinh lại hướng về tôi trước tiên, như thể ông ta cho rằng tôi là người chủ của những người kia. Có lẽ ông ta biết tôi; dẫu sao ông nói với tôi một điều không hợp với tôi nếu ông ta biết tôi. Ông ta tiên đoán tôi sẽ bị giết trong một cuộc đấu tay đôi. Rồi ông ta nói với ông de Guise rằng ông sẽ bị giết từ phía sau, và với d'Escars rằng ông ta sẽ bị vỡ sọ vì một cú đá của ngựa. Ông de Guise gần như bị xúc phạm vì lời tiên đoán ấy, như thể người ta cáo buộc ông phải bỏ chạy. D'Escars không mấy hài lòng khi thấy mình sẽ kết thúc bằng một tai nạn bất hạnh như thế. Cuối cùng tất cả chúng tôi đều rời khỏi nhà chiêm tinh trong sự bất bình. Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra với ông de Guise và d'Escars; nhưng chẳng mấy khả năng tôi sẽ bị giết trong một trận đấu tay đôi. Chúng ta vừa ký hòa ước, vua Tây Ban Nha và tôi; và dẫu không ký, tôi cũng ngờ rằng chúng ta sẽ đánh nhau, và rằng tôi sẽ thách ông ta đấu như vua cha tôi đã thách Charles-Quint.

Après le malheur que le roi conta qu'on lui avait prédit, ceux qui avaient soutenu l'astrologie en abandonnèrent le parti, et tombèrent d'accord qu'il n'y fallait donner aucune croyance.

Sau tai họa mà nhà vua kể rằng đã được tiên đoán, những người từng bênh vực thuật chiêm tinh đều rời bỏ phe ủng hộ, và đồng thuận rằng không nên tin vào nó chút nào.

—Pour moi, dit tout haut monsieur de Nemours, je suis l'homme du monde qui dois le moins y en avoir; et se tournant vers madame de Clèves, auprès de qui il était: On m'a prédit, lui dit-il tout bas, que je serais heureux par les bontés de la personne du monde pour qui j'aurais la plus violente et la plus respectueuse passion. Vous pouvez juger, Madame, si je dois croire aux prédictions.

—Còn tôi, ông de Nemours nói to, tôi là người trên đời ít có lý do để tin vào nó nhất; và quay về phía bà de Clèves, người đang đứng cạnh ông, ông nói khẽ với bà rằng người ta đã tiên đoán với ông rằng ông sẽ hạnh phúc nhờ lòng tốt của người trên đời mà ông dành cho đam mê dữ dội và đầy kính trọng nhất. Bà có thể đoán, thưa bà, liệu tôi có nên tin vào những lời tiên tri hay không.

Madame la dauphine qui crut par ce que monsieur de Nemours avait dit tout haut, que ce qu'il disait tout bas était quelque fausse prédiction qu'on lui avait faite, demanda à ce prince ce qu'il disait à madame de Clèves. S'il eût eu moins de présence d'esprit, il eût été surpris de cette demande. Mais prenant la parole sans hésiter:

Thái tử phi, thấy điều ông de Nemours nói to khiến bà tin rằng điều ông nói nhỏ chỉ là một lời tiên đoán sai nào đó mà người ta đã nói với ông, bèn hỏi vị hoàng tử xem ông đã nói gì với bà de Clèves. Nếu ông kém bình tĩnh hơn, hẳn đã lúng túng trước câu hỏi này. Nhưng ông không hề ngập ngừng, mà cất lời ngay:

—Je lui disais, Madame, répondit-il, que l'on m'a prédit que je serais élevé à une si haute fortune, que je n'oserais même y prétendre.

—Tôi đang nói với bà, thưa Thái tử phi, ông đáp, rằng người ta đã tiên đoán tôi sẽ được nâng lên một vận mệnh cao đến nỗi tôi thậm chí không dám mơ tới.

—Si l'on ne vous a fait que cette prédiction, repartit madame la dauphine en souriant, et pensant à l'affaire d'Angleterre, je ne vous conseille pas de décrier l'astrologie, et vous pourriez trouver des raisons pour la soutenir.

—Nếu người ta chỉ tiên đoán cho ông điều đó, Thái tử phi cười đáp, và nghĩ đến chuyện nước Anh, thì tôi không khuyên ông nên chê bai thuật chiêm tinh; ông có thể tìm được lý lẽ để bênh vực nó.

Madame de Clèves comprit bien ce que voulait dire madame la dauphine; mais elle entendait bien aussi que la fortune dont monsieur de Nemours voulait parler n'était pas d'être roi d'Angleterre.

Bà de Clèves hiểu rất rõ điều Thái tử phi muốn nói; nhưng bà cũng hiểu rằng vận mệnh mà ông de Nemours nhắc đến không phải là trở thành vua nước Anh.

Comme il y avait déjà assez longtemps de la mort de sa mère, il fallait qu'elle commençât à paraître dans le monde, et à faire sa cour comme elle avait accoutumé. Elle voyait monsieur de Nemours chez madame la dauphine, elle le voyait chez monsieur de Clèves, où il venait souvent avec d'autres personnes de qualité de son âge, afin de ne se pas faire remarquer; mais elle ne le voyait plus qu'avec un trouble dont il s'apercevait aisément.

Vì mẹ bà đã mất đã khá lâu, bà phải bắt đầu xuất hiện trong xã hội, và tiếp tục đến chầu như thường lệ. Bà gặp ông de Nemours ở chỗ Thái tử phi, và gặp ông ở nhà ông de Clèves, nơi ông thường đến cùng những người quyền quý khác cùng tuổi, để khỏi gây chú ý; nhưng bà chỉ gặp ông trong sự xáo động mà ông dễ dàng nhận thấy.

Quelque application qu'elle eût à éviter ses regards, et à lui parler moins qu'à un autre, il lui échappait de certaines choses qui partaient d'un premier mouvement, qui faisaient juger à ce prince qu'il ne lui était pas indifférent. Un homme moins pénétrant que lui ne s'en fût peut-être pas aperçu; mais il avait déjà été aimé tant de fois, qu'il était difficile qu'il ne connût pas quand on l'aimait. Il voyait bien que le chevalier de Guise était son rival, et ce prince connaissait que monsieur de Nemours était le sien. Il était le seul homme de la cour qui eût démêlé cette vérité; son intérêt l'avait rendu plus clairvoyant que les autres; la connaissance qu'ils avaient de leurs sentiments leur donnait une aigreur qui paraissait en toutes choses, sans éclater néanmoins par aucun démêlé; mais ils étaient opposés en tout. Ils étaient toujours de différent parti dans les courses de bague, dans les combats, à la barrière et dans tous les divertissements où le roi s'occupait; et leur émulation était si grande, qu'elle ne se pouvait cacher.

Dù bà cố gắng tránh ánh mắt ông, và nói chuyện với ông ít hơn với bất kỳ ai khác, vẫn có những điều thoát ra từ bà bởi một phản xạ đầu tiên, khiến vị hoàng tử nhận ra rằng ông không hề là người thờ ơ với bà. Một người kém tinh tế hơn ông hẳn đã không nhận ra; nhưng ông đã được yêu quá nhiều lần, đến nỗi khó mà không biết khi có ai đó yêu mình. Ông thấy rõ chevalier de Guise là đối thủ của mình, còn vị hoàng tử kia cũng biết rằng ông de Nemours là đối thủ của ông ta. Ông là người duy nhất trong triều đình đã phát hiện sự thật này; lợi ích của chính mình khiến ông sáng suốt hơn những người khác; việc họ biết tình cảm của nhau khiến giữa họ có một sự chua chát lộ ra trong mọi việc, mà không bùng nổ thành xung đột nào; nhưng họ đối lập nhau trong mọi chuyện. Họ luôn ở phe khác nhau trong các cuộc thi tài đâm vòng, trong các trận đấu, ở rào chắn và trong mọi trò tiêu khiển mà nhà vua tham gia; và sự ganh đua giữa họ lớn đến mức không thể giấu được.

L'affaire d'Angleterre revenait souvent dans l'esprit de madame de Clèves: il lui semblait que monsieur de Nemours ne résisterait point aux conseils du roi et aux instances de Lignerolles. Elle voyait avec peine que ce dernier n'était point encore de retour, et elle l'attendait avec impatience. Si elle eût suivi ses mouvements, elle se serait informée avec soin de l'état de cette affaire, mais le même sentiment qui lui donnait de la curiosité l'obligeait à la cacher, et elle s'enquérait seulement de la beauté, de l'esprit et de l'humeur de la reine Élisabeth. On apporta un de ses portraits chez le roi, qu'elle trouva plus beau qu'elle n'avait envie de le trouver; et elle ne put s'empêcher de dire qu'il était flatté.

Chuyện nước Anh thường trở lại trong tâm trí bà de Clèves: bà nghĩ rằng ông de Nemours sẽ không chống lại lời khuyên của nhà vua và sự nài nỉ của Lignerolles. Bà thấy khó chịu khi Lignerolles vẫn chưa trở về, và sốt ruột chờ ông ta. Nếu bà làm theo xu hướng của mình, bà đã cẩn thận tìm hiểu tình hình chuyện này; nhưng chính cảm xúc khiến bà tò mò lại buộc bà phải giấu điều đó; và bà chỉ hỏi về sắc đẹp, trí tuệ và tính khí của nữ hoàng Elizabeth. Người ta mang một bức chân dung của nữ hoàng đến chỗ nhà vua; bà thấy nó đẹp hơn cả mức bà mong muốn; và bà không kìm được mà nói rằng bức tranh ấy được tô vẽ quá tâng bốc.

—Je ne le crois pas, reprit madame la dauphine, qui était présente; cette princesse a la réputation d'être belle, et d'avoir un esprit fort au-dessus du commun, et je sais bien qu'on me l'a proposée toute ma vie pour exemple. Elle doit être aimable, si elle ressemble à Anne de Boulen, sa mère. Jamais femme n'a eu tant de charmes et tant d'agrément dans sa personne et dans son humeur. J'ai ouï dire que son visage avait quelque chose de vif et de singulier, et qu'elle n'avait aucune ressemblance avec les autres beautés anglaises.

—Tôi không tin như vậy, Thái tử phi đáp, khi ấy đang có mặt; công nương ấy có tiếng là xinh đẹp, và có một trí tuệ vượt xa người thường, và tôi biết rõ suốt đời người ta đã đem bà ấy ra làm gương cho tôi. Bà hẳn phải dễ mến, nếu bà giống Anne de Boulen, mẹ bà. Chưa bao giờ có người phụ nữ nào có nhiều duyên dáng và nét quyến rũ đến thế, cả về dáng vẻ lẫn tính khí. Tôi nghe nói rằng gương mặt bà có điều gì đó sống động và đặc biệt, và bà không giống những nhan sắc Anh nào khác.

—Il me semble aussi, reprit madame de Clèves, que l'on dit qu'elle était née en France.

—Tôi cũng nghĩ vậy, bà de Clèves đáp; người ta nói rằng bà sinh ra ở Pháp.

—Ceux qui l'ont cru se sont trompés, répondit madame la dauphine, et je vais vous conter son histoire en peu de mots.

—Những người tin như thế đã nhầm, Thái tử phi đáp, và tôi sẽ kể lại câu chuyện của bà trong vài lời.

«Elle était d'une bonne maison d'Angleterre. Henri VIII avait été amoureux de sa sœur et de sa mère, et l'on a même soupçonné qu'elle était sa fille. Elle vint ici avec la sœur de Henri VII, qui épousa le roi Louis XII. Cette princesse, qui était jeune et galante, eut beaucoup de peine à quitter la cour de France après la mort de son mari; mais Anne de Boulen, qui avait les mêmes inclinations que sa maîtresse, ne se put résoudre à en partir. Le feu roi en était amoureux, et elle demeura fille d'honneur de la reine Claude. Cette reine mourut, et madame Marguerite sœur du roi, duchesse d'Alençon, et depuis reine de Navarre, dont vous avez vu les contes, la prit auprès d'elle, et elle prit auprès de cette princesse les teintures de la religion nouvelle. Elle retourna ensuite en Angleterre et y charma tout le monde; elle avait les manières de France qui plaisent à toutes les nations; elle chantait bien, elle dansait admirablement; on la mit fille de la reine Catherine d'Aragon, et le roi Henri VIII en devint éperdument amoureux. «Le cardinal de Wolsey, son favori et son premier ministre, avait prétendu au pontificat; et mal satisfait de l'Empereur, qui ne l'avait pas soutenu dans cette prétention, il résolut de s'en venger, et d'unir le roi, son maître, à la France. Il mit dans l'esprit de Henri VIII que son mariage avec la tante de l'Empereur était nul, et lui proposa d'épouser la duchesse d'Alençon, dont le mari venait de mourir. Anne de Boulen, qui avait de l'ambition, regarda ce divorce comme un chemin qui la pouvait conduire au trône. Elle commença à donner au roi d'Angleterre des impressions de la religion de Luther, et engagea le feu roi à favoriser à Rome le divorce de Henri, sur l'espérance du mariage de madame d'Alençon. Le cardinal de Wolsey se fit députer en France sur d'autres prétextes, pour traiter cette affaire; mais son maître ne put se résoudre à souffrir qu'on en fît seulement la proposition et il lui envoya un ordre à Calais, de ne point parler de ce mariage.

“Bà xuất thân từ một gia tộc quyền quý của nước Anh. Henri VIII từng say mê em gái và mẹ bà, và người ta thậm chí còn ngờ rằng bà là con gái của ông. Bà đến đây cùng em gái của Henri VII, người sau này lấy vua Louis XII. Công nương này, trẻ tuổi và phong tình, gặp rất nhiều khó khăn khi rời triều đình Pháp sau cái chết của chồng; nhưng Anne de Boulen, có cùng khuynh hướng như nữ chủ nhân của mình, không đành lòng ra đi. Tiên vương say mê bà, và bà ở lại làm nữ quan danh dự của hoàng hậu Claude. Hoàng hậu ấy qua đời, và bà Marguerite, em gái nhà vua, nữ công tước d'Alençon, sau này là hoàng hậu xứ Navarre, người mà bà đã từng đọc những câu chuyện của bà ấy, đã nhận bà về bên mình; và bà đã tiếp nhận ở vị công nương ấy những nét đầu tiên của tôn giáo mới. Sau đó bà trở về nước Anh và làm say đắm tất cả mọi người; bà mang phong thái Pháp, thứ quyến rũ mọi dân tộc; bà hát hay, nhảy đẹp tuyệt vời; người ta cho bà làm nữ quan của hoàng hậu Catherine d'Aragon, và vua Henri VIII đã say mê bà điên cuồng. Hồng y Wolsey, thân tín và tể tướng của nhà vua, đã mong ngồi vào ngôi giáo hoàng; và bất mãn với Hoàng đế, người không ủng hộ ông trong tham vọng ấy, ông quyết định trả thù, và kết liên chủ nhân của mình với nước Pháp. Ông gieo vào đầu Henri VIII rằng cuộc hôn nhân của ông với dì của Hoàng đế là vô hiệu, và đề nghị ông cưới nữ công tước d'Alençon, mà chồng vừa qua đời. Anne de Boulen, có nhiều tham vọng, coi việc ly hôn này như một con đường có thể đưa bà lên ngai vàng. Bà bắt đầu gieo vào lòng vua nước Anh những ấn tượng về tôn giáo của Luther, và khiến tiên vương vận động ở La Mã để ủng hộ cuộc ly hôn của Henri, với hy vọng về cuộc hôn nhân với bà d'Alençon. Hồng y Wolsey tự cử mình sang Pháp với những cớ khác để thương lượng việc này; nhưng chủ nhân của ông không thể chịu nổi việc người ta chỉ đề cập đến chuyện ấy, và ông đã gửi lệnh đến Calais, bảo ông không được nói gì về cuộc hôn nhân này.

«Au retour de France, le cardinal de Wolsey fut reçu avec des honneurs pareils à ceux que l'on rendait au roi même; jamais favori n'a porté l'orgueil et la vanité à un si haut point. Il ménagea une entrevue entre les deux rois, qui se fit à Boulogne. François premier donna la main à Henri VIII, qui ne la voulait point recevoir. Ils se traitèrent tour à tour avec une magnificence extraordinaire, et se donnèrent des habits pareils à ceux qu'ils avaient fait faire pour eux-mêmes. Je me souviens d'avoir ouï dire que ceux que le feu roi envoya au roi d'Angleterre étaient de satin cramoisi, chamarré en triangle, avec des perles et des diamants, et la robe de velours blanc brodé d'or. Après avoir été quelques jours à Boulogne, ils allèrent encore à Calais. Anne de Boulen était logée chez Henri VIII avec le train d'une reine, et François premier lui fit les mêmes présents et lui rendit les mêmes honneurs que si elle l'eût été. Enfin, après une passion de neuf années, Henry l'épousa sans attendre la dissolution de son premier mariage, qu'il demandait à Rome depuis longtemps. Le pape prononça les fulminations contre lui avec précipitation et Henri en fut tellement irrité, qu'il se déclara chef de la religion, et entraîna toute l'Angleterre dans le malheureux changement où vous la voyez.

“Khi từ Pháp trở về, hồng y Wolsey được đón tiếp với những nghi lễ ngang bằng với nghi lễ dành cho chính nhà vua; chưa bao giờ một sủng thần mang lòng kiêu hãnh và phù phiếm đến mức ấy. Ông sắp đặt một cuộc gặp giữa hai vua, diễn ra tại Boulogne. François I dành tay cho Henri VIII, người không muốn nhận. Họ đối đãi nhau tuần tự bằng một sự xa hoa khác thường, và tặng nhau những bộ y phục giống hệt những bộ họ đã đặt may cho chính mình. Tôi nhớ đã nghe nói rằng những thứ mà tiên vương gửi cho vua nước Anh là sa tanh đỏ thẫm, được chần hoa hình tam giác với ngọc trai và kim cương, cùng áo nhung trắng thêu vàng. Sau vài ngày ở Boulogne, họ còn đi đến Calais. Anne de Boulen được ở chung với Henri VIII với nghi thức của một hoàng hậu, và François I dành cho bà những món quà và những vinh dự y như thể bà đã là hoàng hậu. Cuối cùng, sau chín năm say đắm, Henri cưới bà mà không chờ đến khi cuộc hôn nhân đầu tiên của ông được hủy bỏ, điều mà ông đã đòi hỏi ở La Mã từ lâu. Giáo hoàng vội vàng ban các sắc lệnh rút phép thông công chống lại ông, và Henri đã nổi giận đến mức tự tuyên bố mình là người đứng đầu tôn giáo, và kéo cả nước Anh vào cuộc biến đổi bất hạnh mà bà đang thấy đó.

«Anne de Boulen ne jouit pas longtemps de sa grandeur; car lorsqu'elle la croyait plus assurée par la mort de Catherine d'Aragon, un jour qu'elle assistait avec toute la cour à des courses de bague que faisait le vicomte de Rochefort, son frère, le roi en fut frappé d'une telle jalousie, qu'il quitta brusquement le spectacle, s'en vint à Londres, et laissa ordre d'arrêter la reine, le vicomte de Rochefort et plusieurs autres, qu'il croyait amants ou confidents de cette princesse. Quoique cette jalousie parût née dans ce moment, il y avait déjà quelque temps qu'elle lui avait été inspirée par la vicomtesse de Rochefort, qui, ne pouvant souffrir la liaison étroite de son mari avec la reine, la fit regarder au roi comme une amitié criminelle; en sorte que ce prince, qui d'ailleurs était amoureux de Jeanne Seymour, ne songea qu'à se défaire d'Anne de Boulen. En moins de trois semaines, il fit faire le procès à cette reine et à son frère, leur fit couper la tête, et épousa Jeanne Seymour. Il eut ensuite plusieurs femmes, qu'il répudia, ou qu'il fit mourir, et entre autres Catherine Howard, dont la comtesse de Rochefort était confidente, et qui eut la tête coupée avec elle. Elle fut ainsi punie des crimes qu'elle avait supposés à Anne de Boulen, et Henri VIII mourut étant devenu d'une grosseur prodigieuse.»

“Anne de Boulen không hưởng được sự vinh hiển của mình lâu; bởi khi bà tin rằng nó đã được bảo đảm hơn nhờ cái chết của Catherine d'Aragon, thì một hôm bà đang dự cùng cả triều đình cuộc thi đâm vòng do tử tước de Rochefort, anh trai bà, tổ chức, nhà vua bị một cơn ghen dữ dội đánh gục; ngài bỏ đi ngay khỏi buổi trình diễn, trở về Luân Đôn, và ra lệnh bắt hoàng hậu, tử tước de Rochefort và nhiều người khác mà ngài cho là tình nhân hoặc tri kỷ của hoàng hậu. Dẫu cơn ghen này dường như chỉ nảy sinh vào lúc ấy, nhưng thực ra nó đã được gieo vào lòng ngài từ trước đó khá lâu bởi tử tước phu nhân de Rochefort, người không chịu nổi mối quan hệ thân mật giữa chồng mình và hoàng hậu, nên đã khiến nhà vua tin rằng đó là một tình bạn tội lỗi; đến nỗi nhà vua, vốn cũng đang say mê Jeanne Seymour, chỉ nghĩ đến việc loại bỏ Anne de Boulen. Chỉ trong vòng chưa đầy ba tuần, ngài cho xét xử hoàng hậu và anh trai bà, chặt đầu cả hai, rồi cưới Jeanne Seymour. Sau đó ngài có nhiều người vợ khác, mà ngài đã ruồng bỏ hoặc cho chết, và trong số đó có Catherine Howard, người mà bá tước phu nhân de Rochefort là tri kỷ, và cô ấy cũng bị chặt đầu cùng bà ta. Như vậy, cô ấy bị trừng phạt vì những tội lỗi mà cô ấy đã bịa đặt cho Anne de Boulen; và Henri VIII qua đời khi đã trở nên béo phì đến khủng khiếp.”

Toutes les dames, qui étaient présentes au récit de madame la dauphine, la remercièrent de les avoir si bien instruites de la cour d'Angleterre, et entre autres madame de Clèves, qui ne put s'empêcher de lui faire encore plusieurs questions sur la reine Élisabeth.

Tất cả các quý bà có mặt khi nghe Thái tử phi kể đều cảm ơn bà đã cho họ hiểu rõ triều đình nước Anh; và đặc biệt bà de Clèves, bà không kìm được mà hỏi thêm nhiều câu về nữ hoàng Elizabeth.

La reine dauphine faisait faire des portraits en petit de toutes les belles personnes de la cour, pour les envoyer à la reine sa mère. Le jour qu'on achevait celui de madame de Clèves, madame la dauphine vint passer l'après-dînée chez elle. Monsieur de Nemours ne manqua pas de s'y trouver; il ne laissait échapper aucune occasion de voir madame de Clèves, sans laisser paraître néanmoins qu'il les cherchât. Elle était si belle, ce jour-là, qu'il en serait devenu amoureux quand il ne l'aurait pas été. Il n'osait pourtant avoir les yeux attachés sur elle pendant qu'on la peignait, et il craignait de laisser trop voir le plaisir qu'il avait à la regarder.

Thái tử phi đang cho vẽ những bức chân dung thu nhỏ của mọi nhan sắc đẹp nhất triều đình, để gửi về cho thân mẫu của bà. Ngày người ta hoàn thành bức của bà de Clèves, Thái tử phi đến ghé chơi nhà bà vào buổi chiều. Ông de Nemours không bỏ lỡ cơ hội có mặt ở đó; ông không để vuột bất kỳ dịp nào được gặp bà de Clèves, mà không để lộ rằng ông đang tìm kiếm. Hôm ấy bà đẹp đến nỗi, dẫu chưa yêu, ông cũng sẽ phải lòng bà. Nhưng ông không dám nhìn chằm chằm vào bà khi người ta đang vẽ, và sợ để lộ quá nhiều niềm vui khi ngắm bà.

Madame la dauphine demanda à monsieur de Clèves un petit portrait qu'il avait de sa femme, pour le voir auprès de celui que l'on achevait; tout le monde dit son sentiment de l'un et de l'autre, et madame de Clèves ordonna au peintre de raccommoder quelque chose à la coiffure de celui que l'on venait d'apporter. Le peintre, pour lui obéir, ôta le portrait de la boîte où il était, et, après y avoir travaillé, il le remit sur la table.

Thái tử phi xin ông de Clèves một bức chân dung nhỏ của vợ ông, để đặt cạnh bức đang được vẽ; mọi người đều phát biểu cảm nhận về cả hai; và bà de Clèves yêu cầu họa sĩ sửa lại đôi chút kiểu tóc của bức vừa được mang đến. Họa sĩ, để vâng lời bà, lấy bức chân dung ra khỏi hộp đựng, và sau khi làm việc trên đó, ông đặt nó trở lại mặt bàn.

Il y avait longtemps que monsieur de Nemours souhaitait d'avoir le portrait de madame de Clèves. Lorsqu'il vit celui qui était à monsieur de Clèves, il ne put résister à l'envie de le dérober à un mari qu'il croyait tendrement aimé; et il pensa que, parmi tant de personnes qui étaient dans ce même lieu, il ne serait pas soupçonné plutôt qu'un autre.

Từ lâu ông de Nemours đã mong có được bức chân dung của bà de Clèves. Khi thấy bức thuộc về ông de Clèves, ông không cưỡng nổi ý muốn lấy trộm nó khỏi tay một người chồng mà ông tin là đang yêu thương bà hết mực; và ông nghĩ rằng giữa bao nhiêu người đang có mặt ở đó, ông sẽ không bị nghi ngờ hơn bất kỳ ai khác.

Madame la dauphine était assise sur le lit, et parlait bas à madame de Clèves, qui était debout devant elle. Madame de Clèves aperçut, par un des rideaux qui n'était qu'à demi fermé, monsieur de Nemours, le dos contre la table, qui était au pied du lit, et elle vit que, sans tourner la tête, il prenait adroitement quelque chose sur cette table. Elle n'eut pas de peine à deviner que c'était son portrait, et elle en fut si troublée, que madame la dauphine remarqua qu'elle ne l'écoutait pas, et lui demanda tout haut ce qu'elle regardait. Monsieur de Nemours se tourna à ces paroles; il rencontra les yeux de madame de Clèves, qui étaient encore attachés sur lui, et il pensa qu'il n'était pas impossible qu'elle eût vu ce qu'il venait de faire.

Thái tử phi ngồi trên giường và thì thầm với bà de Clèves, còn bà đứng trước mặt bà. Qua một tấm rèm chỉ khép hờ, bà de Clèves thấy ông de Nemours đang tựa lưng vào chiếc bàn ở chân giường, và thấy ông, không quay đầu, khéo léo lấy vật gì đó trên bàn. Bà không khó đoán rằng đó là bức chân dung của mình; và bà bối rối đến nỗi Thái tử phi nhận ra bà không nghe mình, và hỏi to bà đang nhìn gì. Ông de Nemours quay lại khi nghe lời ấy; ông bắt gặp ánh mắt bà de Clèves vẫn còn dừng trên ông, và ông nghĩ rằng không phải là không thể bà đã nhìn thấy điều ông vừa làm.

Madame de Clèves n'était pas peu embarrassée. La raison voulait qu'elle demandât son portrait; mais en le demandant publiquement, c'était apprendre à tout le monde les sentiments que ce prince avait pour elle, et en le lui demandant en particulier, c'était quasi l'engager à lui parler de sa passion. Enfin elle jugea qu'il valait mieux le lui laisser, et elle fut bien aise de lui accorder une faveur qu'elle lui pouvait faire, sans qu'il sût même qu'elle la lui faisait. Monsieur de Nemours, qui remarquait son embarras, et qui en devinait quasi la cause s'approcha d'elle, et lui dit tout bas:

Bà de Clèves không khỏi lúng túng. Lý trí đòi bà phải đòi lại bức chân dung; nhưng nếu đòi công khai, thì là cho mọi người biết những tình cảm mà vị hoàng tử này dành cho bà; còn nếu đòi riêng, thì gần như buộc ông phải nói với bà về đam mê của mình. Cuối cùng bà thấy tốt hơn cả là để ông giữ lấy, và bà vui lòng dành cho ông một ân huệ mà bà có thể ban, mà ông thậm chí không cần biết là bà đã ban cho ông. Ông de Nemours nhận thấy sự lúng túng của bà, và gần như đoán được nguyên do, bèn đến gần bà và nói khẽ:

—Si vous avez vu ce que j'ai osé faire, ayez la bonté, Madame, de me laisser croire que vous l'ignorez, je n'ose vous en demander davantage.

—Nếu bà đã thấy điều tôi dám làm, thưa bà, xin bà hãy vui lòng để tôi tin rằng bà không biết; tôi không dám đòi hỏi thêm điều gì.

Et il se retira après ces paroles, et n'attendit point sa réponse.

Nói xong, ông lui ra, và không chờ bà trả lời.

Madame la dauphine sortit pour s'aller promener, suivie de toutes les dames, et monsieur de Nemours alla se renfermer chez lui, ne pouvant soutenir en public la joie d'avoir un portrait de madame de Clèves. Il sentait tout ce que la passion peut faire sentir de plus agréable; il aimait la plus aimable personne de la cour, il s'en faisait aimer malgré elle, et il voyait dans toutes ses actions cette sorte de trouble et d'embarras que cause l'amour dans l'innocence de la première jeunesse.

Thái tử phi bước ra ngoài đi dạo, theo sau là mọi quý bà; còn ông de Nemours về nhốt mình trong phòng, vì không thể chịu nổi niềm vui phải giấu kín trước công chúng khi có được chân dung của bà de Clèves. Ông cảm nhận mọi điều mà đam mê có thể mang lại dễ chịu nhất; ông yêu người đáng yêu nhất triều đình, và khiến bà yêu lại dẫu bà không muốn; ông thấy trong mọi cử chỉ của bà cái thứ xáo động và lúng túng mà tình yêu gây nên nơi sự ngây thơ của tuổi trẻ đầu đời.

Le soir, on chercha ce portrait avec beaucoup de soin; comme on trouvait la boîte où il devait être, l'on ne soupçonna point qu'il eût été dérobé, et l'on crut qu'il était tombé par hasard. Monsieur de Clèves était affligé de cette perte, et, après qu'on eut encore cherché inutilement, il dit à sa femme, mais d'une manière qui faisait voir qu'il ne le pensait pas, qu'elle avait sans doute quelque amant caché, à qui elle avait donné ce portrait, ou qui l'avait dérobé, et qu'un autre qu'un amant ne se serait pas contenté de la peinture sans la boîte.

Buổi tối, người ta tìm kiếm bức chân dung rất kỹ. Thấy chiếc hộp đựng nó vẫn còn ở đúng chỗ, người ta không ngờ rằng nó đã bị lấy đi, mà cho rằng nó đã rơi đâu đó một cách tình cờ. Ông de Clèves rất buồn vì mất mát này; và sau khi tìm lại vẫn vô ích, ông nói với vợ, nhưng bằng một giọng cho thấy ông không thực sự nghĩ vậy, rằng hẳn bà có một người tình kín đáo nào đó, người mà bà đã trao bức chân dung, hoặc người đã lấy trộm nó; và rằng bất kỳ ai khác chứ không phải người tình, sẽ không chịu chỉ lấy bức họa mà bỏ lại chiếc hộp.

Ces paroles, quoique dites en riant, firent une vive impression dans l'esprit de madame de Clèves. Elles lui donnèrent des remords; elle fit réflexion à la violence de l'inclination qui l'entraînait vers monsieur de Nemours; elle trouva qu'elle n'était plus maîtresse de ses paroles et de son visage; elle pensa que Lignerolles était revenu; qu'elle ne craignait plus l'affaire d'Angleterre; qu'elle n'avait plus de soupçons sur madame la dauphine; qu'enfin il n'y avait plus rien qui la pût défendre, et qu'il n'y avait de sûreté pour elle qu'en s'éloignant. Mais comme elle n'était pas maîtresse de s'éloigner, elle se trouvait dans une grande extrémité et prête à tomber dans ce qui lui paraissait le plus grand des malheurs, qui était de laisser voir à monsieur de Nemours l'inclination qu'elle avait pour lui. Elle se souvenait de tout ce que madame de Chartres lui avait dit en mourant, et des conseils qu'elle lui avait donnés de prendre toutes sortes de partis, quelque difficiles qu'ils pussent être, plutôt que de s'embarquer dans une galanterie. Ce que monsieur de Clèves lui avait dit sur la sincérité, en parlant de madame de Tournon, lui revint dans l'esprit; il lui sembla qu'elle lui devait avouer l'inclination qu'elle avait pour monsieur de Nemours. Cette pensée l'occupa longtemps; ensuite elle fut étonnée de l'avoir eue, elle y trouva de la folie, et retomba dans l'embarras de ne savoir quel parti prendre.

Những lời ấy, dẫu nói trong lúc cười, lại gây một ấn tượng sâu sắc trong lòng bà de Clèves. Chúng khiến bà day dứt; bà suy xét về sức mạnh của khuynh hướng đang cuốn bà về phía ông de Nemours; bà thấy mình không còn làm chủ lời nói và nét mặt; bà nghĩ rằng Lignerolles đã trở về, rằng bà không còn sợ chuyện nước Anh, không còn nghi ngờ Thái tử phi; và rốt cuộc không còn gì có thể bảo vệ bà, và chỉ có một con đường an toàn là lánh xa. Nhưng vì bà không thể tự mình rời xa, bà rơi vào một hoàn cảnh cùng đường, sắp sửa rơi vào điều bà coi là tai họa lớn nhất, tức là để lộ cho ông de Nemours thấy tình cảm bà dành cho ông. Bà nhớ lại tất cả những gì bà de Chartres đã nói với bà lúc lâm chung, và những lời khuyên bà đã dặn: phải chọn bất kỳ lối nào, dẫu khó khăn đến đâu, còn hơn là dấn thân vào một chuyện tình. Những điều ông de Clèves đã nói về sự chân thật, khi nhắc đến bà de Tournon, lại hiện về trong tâm trí bà; bà thấy mình nên thú nhận với ông tình cảm bà dành cho ông de Nemours. Ý nghĩ ấy chiếm lấy bà một lúc lâu; rồi sau đó bà ngạc nhiên vì đã có nó, thấy nó là điên rồ, và lại rơi vào sự bối rối không biết chọn lối nào.

La paix était signée; madame Élisabeth, après beaucoup de répugnance, s'était résolue à obéir au roi son père. Le duc d'Albe avait été nommé pour venir l'épouser au nom du roi catholique, et il devait bientôt arriver. L'on attendait le duc de Savoie, qui venait épouser Madame, sœur du roi, et dont les noces se devaient faire en même temps. Le roi ne songeait qu'à rendre ces noces célèbres par des divertissements où il pût faire paraître l'adresse et la magnificence de sa cour. On proposa tout ce qui se pouvait faire de plus grand pour des ballets et des comédies, mais le roi trouva ces divertissements trop particuliers, et il en voulut d'un plus grand éclat. Il résolut de faire un tournoi, où les étrangers seraient reçus, et dont le peuple pourrait être spectateur. Tous les princes et les jeunes seigneurs entrèrent avec joie dans le dessein du roi, et surtout le duc de Ferrare, monsieur de Guise, et monsieur de Nemours, qui surpassaient tous les autres dans ces sortes d'exercices. Le roi les choisit pour être avec lui les quatre tenants du tournoi.

Hòa ước đã được ký. Công nương Élisabeth, sau nhiều miễn cưỡng, đã quyết định vâng lệnh vua cha. Công tước d'Albe được cử đến cưới nàng nhân danh vua Công giáo, và sắp sửa tới nơi. Người ta cũng đang chờ ông de Savoie, người đến để cưới Madame, em gái nhà vua, và hai lễ cưới sẽ được tổ chức cùng lúc. Nhà vua chỉ nghĩ đến việc làm cho các lễ cưới này trở nên lừng lẫy bằng những cuộc vui để có thể phô bày sự khéo léo và sự xa hoa của triều đình. Người ta đề xuất mọi thứ lớn lao nhất có thể dành cho các vũ hội và kịch; nhưng nhà vua thấy những trò vui ấy quá riêng tư, và muốn một thứ rực rỡ hơn. Ngài quyết định tổ chức một cuộc đấu thương, nơi các khách ngoại quốc sẽ được tiếp đón, và dân chúng có thể đứng xem. Tất cả các hoàng thân và thanh niên quý tộc hân hoan tham gia kế hoạch của nhà vua, đặc biệt là công tước de Ferrare, ông de Guise và ông de Nemours, những người vượt trội hơn mọi người khác trong các môn thi đấu này. Nhà vua chọn họ làm bốn vị thủ đấu cùng với ngài.

L'on fit publier par tout le royaume, qu'en la ville de Paris le pas était ouvert au quinzième juin, par Sa Majesté Très Chrétienne, et par les princes Alphonse d'Este, duc de Ferrare, François de Lorraine, duc de Guise, et Jacques de Savoie, duc de Nemours pour être tenu contre tous venants: à commencer le premier combat à cheval en lice, en double pièce, quatre coups de lance et un pour les dames; le deuxième combat, à coups d'épée, un à un, ou deux à deux, à la volonté des maîtres du camp; le troisième combat à pied, trois coups de pique et six coups d'épée; que les tenants fourniraient de lances, d'épées et de piques, au choix des assaillants; et que, si en courant on donnait au cheval, on serait mis hors des rangs; qu'il y aurait quatre maîtres de camp pour donner les ordres, et que ceux des assaillants qui auraient le plus rompu et le mieux fait, auraient un prix dont la valeur serait à la discrétion des juges; que tous les assaillants, tant français qu'étrangers, seraient tenus de venir toucher à l'un des écus qui seraient pendus au perron au bout de la lice, ou à plusieurs, selon leur choix; que là ils trouveraient un officier d'armes, qui les recevrait pour les enrôler selon leur rang et selon les écus qu'ils auraient touchés; que les assaillants seraient tenus de faire apporter par un gentilhomme leur écu, avec leurs armes, pour le pendre au perron trois jours avant le commencement du tournoi; qu'autrement, ils n'y seraient point reçus sans le congé des tenants.

Người ta cho công bố khắp vương quốc rằng, tại thành Paris, cuộc thi đấu sẽ mở vào ngày mười lăm tháng Sáu, do Bệ hạ Rất Kitô, cùng các hoàng thân Alphonse d'Este, công tước de Ferrare, François de Lorraine, công tước de Guise, và Jacques de Savoie, công tước de Nemours, làm thủ đấu, chống lại mọi kẻ đến thách đấu. Trận đầu tiên là đấu ngựa trên trường đấu, hai người một cặp, bốn cú thương và một cú dành cho các quý bà; trận thứ hai là đấu kiếm, từng người một hoặc từng cặp hai người, tùy theo ý các chủ soái trường đấu; trận thứ ba là đấu bộ, với ba cú giáo và sáu cú kiếm; các thủ đấu sẽ cung cấp thương, kiếm và giáo, theo sự lựa chọn của người thách đấu; và nếu trong lúc phi nước đại mà đâm trúng ngựa, người đó sẽ bị loại khỏi hàng. Sẽ có bốn chủ soái để ra lệnh; và những người thách đấu nào bẻ được nhiều thương nhất và thi đấu tốt nhất sẽ nhận một phần thưởng mà giá trị do ban giám khảo quyết định. Mọi người thách đấu, cả người Pháp lẫn người nước ngoài, đều phải đến chạm vào một trong những chiếc khiên treo ở bậc thềm cuối trường đấu, hoặc vào nhiều chiếc tùy theo lựa chọn của họ; tại đó họ sẽ gặp một sĩ quan lễ nghi, người sẽ tiếp nhận để ghi danh họ theo thứ bậc và theo những chiếc khiên họ đã chạm vào; người thách đấu phải nhờ một quý tộc mang khiên cùng huy hiệu đến treo lên bậc thềm ba ngày trước khi cuộc thi khai mạc; nếu không, họ sẽ không được nhận nếu không có sự cho phép của các thủ đấu.

On fit faire une grande lice proche de la Bastille, qui venait du château des Tournelles, qui traversait la rue Saint-Antoine, et qui allait se rendre aux écuries royales. Il y avait des deux côtés des échafauds et des amphithéâtres, avec des loges couvertes, qui formaient des espèces de galeries qui faisaient un très bel effet à la vue, et qui pouvaient contenir un nombre infini de personnes. Tous les princes et seigneurs ne furent plus occupés que du soin d'ordonner ce qui leur était nécessaire pour paraître avec éclat, et pour mêler dans leurs chiffres, ou dans leurs devises, quelque chose de galant qui eût rapport aux personnes qu'ils aimaient.

Người ta cho dựng một trường đấu lớn gần Bastille, bắt đầu từ lâu đài Tournelles, cắt ngang phố Saint-Antoine, và đổ về các chuồng ngựa hoàng gia. Hai bên có giàn và khán đài, cùng những khán phòng có mái che, tạo thành một dãy hành lang rất đẹp mắt, có thể chứa vô số người. Tất cả các hoàng thân và lãnh chúa chỉ còn bận tâm đến việc lo liệu mọi thứ cần thiết để xuất hiện rực rỡ, và đưa vào những chữ lồng hay khẩu hiệu của mình một điều gì đó tình tứ liên quan đến những người họ yêu.

Peu de jours avant l'arrivée du duc d'Albe, le roi fit une partie de paume avec monsieur de Nemours, le chevalier de Guise, et le vidame de Chartres. Les reines les allèrent voir jouer, suivies de toutes les dames, et entre autres de madame de Clèves. Après que la partie fut finie, comme l'on sortait du jeu de paume, Châtelart s'approcha de la reine dauphine, et lui dit que le hasard lui venait de mettre entre les mains une lettre de galanterie qui était tombée de la poche de monsieur de Nemours. Cette reine, qui avait toujours de la curiosité pour ce qui regardait ce prince, dit à Châtelart de la lui donner, elle la prit, et suivit la reine sa belle-mère, qui s'en allait avec le roi voir travailler à la lice. Après que l'on y eût été quelque temps, le roi fit amener des chevaux qu'il avait fait venir depuis peu. Quoiqu'ils ne fussent pas encore dressés, il les voulut monter, et en fit donner à tous ceux qui l'avaient suivi. Le roi et monsieur de Nemours se trouvèrent sur les plus fougueux; ces chevaux se voulurent jeter l'un à l'autre. Monsieur de Nemours, par la crainte de blesser le roi, recula brusquement, et porta son cheval contre un pilier du manège, avec tant de violence, que la secousse le fit chanceler. On courut à lui, et on le crut considérablement blessé. Madame de Clèves le crut encore plus blessé que les autres. L'intérêt qu'elle y prenait lui donna une appréhension et un trouble qu'elle ne songea pas à cacher; elle s'approcha de lui avec les reines, et avec un visage si changé, qu'un homme moins intéressé que le chevalier de Guise s'en fût aperçu: aussi le remarqua-t-il aisément, et il eut bien plus d'attention à l'état où était madame de Clèves qu'à celui où était monsieur de Nemours. Le coup que ce prince s'était donné lui causa un si grand éblouissement, qu'il demeura quelque temps la tête penchée sur ceux qui le soutenaient. Quand il la releva, il vit d'abord madame de Clèves; il connut sur son visage la pitié qu'elle avait de lui, et il la regarda d'une sorte qui pût lui faire juger combien il en était touché. Il fit ensuite des remerciements aux reines de la bonté qu'elles lui témoignaient, et des excuses de l'état où il avait été devant elles. Le roi lui ordonna de s'aller reposer.

Vài ngày trước khi công tước d'Albe đến, nhà vua chơi một ván paume cùng ông de Nemours, chevalier de Guise và vidame de Chartres. Các hoàng hậu đến xem họ chơi, theo sau là mọi quý bà, trong số đó có bà de Clèves. Khi ván kết thúc, lúc mọi người đi ra khỏi sân paume, Châtelart tiến lại gần Thái tử phi và nói rằng ngẫu nhiên anh vừa có trong tay một bức thư tình rơi ra từ túi ông de Nemours. Thái tử phi, vốn luôn tò mò về mọi điều liên quan đến vị hoàng tử này, bảo Châtelart đưa cho bà; bà nhận lấy, rồi đi theo mẹ chồng bà, tức Hoàng hậu, người đang cùng nhà vua đến xem thợ làm việc ở trường đấu. Sau một lúc ở đó, nhà vua cho dắt đến những con ngựa ngài mới mua gần đây. Dẫu chúng chưa được thuần, ngài vẫn muốn cưỡi thử, và cho dắt cho tất cả những ai đã theo ngài. Nhà vua và ông de Nemours được cho cưỡi những con hung hăng nhất; những con ngựa ấy đòi lao vào nhau. Ông de Nemours, vì sợ làm nhà vua bị thương, bất ngờ lùi lại, và đẩy ngựa mình đâm vào một cây cột của trường cưỡi ngựa, mạnh đến nỗi cú va chạm làm ông loạng choạng. Người ta chạy đến chỗ ông, và tưởng ông bị thương nặng. Bà de Clèves còn tưởng ông bị thương nặng hơn những người khác. Mối quan tâm của bà khiến bà lo sợ và xáo động, và bà không nghĩ đến việc che giấu; bà bước đến chỗ ông cùng các hoàng hậu, với gương mặt biến đổi đến nỗi một người ít liên quan hơn chevalier de Guise hẳn đã nhận ra; và quả thật ông đã dễ dàng nhận thấy, rồi ông chú ý đến trạng thái của bà de Clèves hơn là đến tình trạng của ông de Nemours. Cú va đập ấy khiến vị hoàng tử choáng váng đến nỗi ông gục đầu một lúc lâu lên những người đang đỡ ông. Khi ngước đầu lên, ông thấy bà de Clèves trước tiên; ông đọc được trên mặt bà nỗi thương hại dành cho ông, và nhìn bà với ánh mắt cho bà thấy ông xúc động đến nhường nào. Sau đó ông cảm ơn các hoàng hậu vì lòng tốt họ dành cho mình, và xin lỗi vì tình trạng của ông trước mặt họ. Nhà vua ra lệnh cho ông đi nghỉ.

Madame de Clèves, après s'être remise de la frayeur qu'elle avait eue, fit bientôt réflexion aux marques qu'elle en avait données. Le chevalier de Guise ne la laissa pas longtemps dans l'espérance que personne ne s'en serait aperçu; il lui donna la main pour la conduire hors de la lice.

Bà de Clèves, sau khi hồi lại từ cơn hoảng sợ, liền nghĩ đến những dấu hiệu mà bà đã để lộ. Chevalier de Guise không để bà giữ mãi hy vọng hão huyền rằng không ai nhận ra; ông đưa tay dìu bà ra khỏi trường đấu.

—Je suis plus à plaindre que monsieur de Nemours. Madame, lui dit-il; pardonnez-moi si je sors de ce profond respect que j'ai toujours eu pour vous, et si je vous fais paraître la vive douleur que je sens de ce que je viens de voir: c'est la première fois que j'ai été assez hardi pour vous parler, et ce sera aussi la dernière. La mort, ou du moins un éloignement éternel, m'ôteront d'un lieu où je ne puis plus vivre, puisque je viens de perdre la triste consolation de croire que tous ceux qui osent vous regarder sont aussi malheureux que moi.

—Tôi đáng thương hơn ông de Nemours, thưa bà, ông nói. Xin bà tha thứ nếu tôi thoát ra khỏi sự tôn kính sâu sắc mà tôi luôn dành cho bà, và nếu tôi để bà thấy nỗi đau nhói mà tôi cảm nhận vì điều vừa chứng kiến: đây là lần đầu tiên tôi đủ táo bạo để nói với bà, và cũng sẽ là lần cuối. Cái chết, hoặc ít nhất là một sự xa cách vĩnh viễn, sẽ đưa tôi khỏi nơi mà tôi không thể sống được nữa, vì tôi vừa mất niềm an ủi buồn bã là tin rằng tất cả những ai dám nhìn bà đều cũng khổ đau như tôi.

Madame de Clèves ne répondit que quelques paroles mal arrangées, comme si elle n'eût pas entendu ce que signifiaient celles du chevalier de Guise. Dans un autre temps elle aurait été offensée qu'il lui eût parlé des sentiments qu'il avait pour elle; mais dans ce moment elle ne sentit que l'affliction de voir qu'il s'était aperçu de ceux qu'elle avait pour monsieur de Nemours. Le chevalier de Guise en fut si convaincu et si pénétré de douleur que, dès ce jour, il prit la résolution de ne penser jamais à être aimé de madame de Clèves. Mais pour quitter cette entreprise qui lui avait paru si difficile et si glorieuse, il en fallait quelque autre dont la grandeur pût l'occuper. Il se mit dans l'esprit de prendre Rhodes, dont il avait déjà eu quelque pensée; et quand la mort l'ôta du monde dans la fleur de sa jeunesse, et dans le temps qu'il avait acquis la réputation d'un des plus grands princes de son siècle, le seul regret qu'il témoigna de quitter la vie fut de n'avoir pu exécuter une si belle résolution, dont il croyait le succès infaillible par tous les soins qu'il en avait pris.

Bà de Clèves chỉ đáp lại vài lời rời rạc, như thể không hiểu những gì chevalier de Guise muốn nói. Vào lúc khác, bà hẳn đã bị xúc phạm khi ông nói về tình cảm của ông dành cho bà; nhưng lúc này bà chỉ cảm thấy nỗi đau khi thấy ông đã nhận ra tình cảm bà dành cho ông de Nemours. Chevalier de Guise tin chắc điều đó, và nỗi đau thấm sâu đến mức, từ ngày ấy, ông quyết tâm không bao giờ nghĩ đến việc được bà de Clèves yêu. Nhưng để từ bỏ việc theo đuổi vốn đã có vẻ khó khăn và vinh quang như thế, ông cần một việc khác có tầm vóc đủ để chiếm lấy tâm trí. Ông nảy ra ý định chiếm Rhodes, điều mà ông đã từng nghĩ tới; và khi cái chết cướp ông khỏi cõi đời trong độ xuân xanh, lúc ông vừa có danh tiếng là một trong những hoàng thân lớn nhất thời đại, lời tiếc nuối duy nhất ông thổ lộ khi rời khỏi cuộc sống là không thể thực hiện được quyết tâm đẹp đẽ ấy, mà ông tin chắc sẽ thành công nhờ mọi công phu đã bỏ ra.

Madame de Clèves, en sortant de la lice, alla chez la reine, l'esprit bien occupé de ce qui s'était passé. Monsieur de Nemours y vint peu de temps après, habillé magnifiquement et comme un homme qui ne se sentait pas de l'accident qui lui était arrivé. Il paraissait même plus gai que de coutume; et la joie de ce qu'il croyait avoir vu lui donnait un air qui augmentait encore son agrément. Tout le monde fut surpris lorsqu'il entra, et il n'y eut personne qui ne lui demandât de ses nouvelles, excepté madame de Clèves, qui demeura auprès de la cheminée sans faire semblant de le voir. Le roi sortit d'un cabinet où il était et, le voyant parmi les autres, il l'appela pour lui parler de son aventure. Monsieur de Nemours passa auprès de madame de Clèves et lui dit tout bas:

Bà de Clèves, khi rời trường đấu, đến chỗ hoàng hậu, lòng đầy những điều vừa xảy ra. Ông de Nemours đến đó không lâu sau, ăn mặc lộng lẫy, như người không hề bận tâm đến tai nạn vừa xảy ra với mình. Ông thậm chí còn có vẻ vui hơn thường lệ; niềm vui từ điều ông tin rằng mình đã thấy làm cho ông có một vẻ quyến rũ càng thêm nổi bật. Mọi người đều ngạc nhiên khi ông bước vào, và không ai không hỏi thăm sức khỏe ông, trừ bà de Clèves, người vẫn đứng cạnh lò sưởi mà không hề tỏ ra là đã thấy ông. Nhà vua bước ra từ một gian phòng nhỏ nơi ngài đang ở, và thấy ông giữa những người khác, bèn gọi ông lại để nói về chuyện tai nạn. Ông de Nemours đi ngang qua bà de Clèves và khẽ nói với bà:

—J'ai reçu aujourd'hui des marques de votre pitié, Madame; mais ce n'est pas de celles dont je suis le plus digne.

—Hôm nay tôi đã nhận được những dấu hiệu thương hại của bà, thưa bà; nhưng đó không phải là những dấu hiệu mà tôi xứng đáng nhất.

Madame de Clèves s'était bien doutée que ce prince s'était aperçu de la sensibilité qu'elle avait eue pour lui, et ses paroles lui firent voir qu'elle ne s'était pas trompée. Ce lui était une grande douleur, de voir qu'elle n'était plus maîtresse de cacher ses sentiments, et de les avoir laissé paraître au chevalier de Guise. Elle en avait aussi beaucoup que monsieur de Nemours les connût; mais cette dernière douleur n'était pas si entière, et elle était mêlée de quelque sorte de douceur.

Bà de Clèves đã đoán rằng vị hoàng tử này đã nhận ra sự rung động mà bà có đối với ông, và lời ông cho bà thấy bà không hề đoán nhầm. Đó là một nỗi đau lớn đối với bà, khi thấy mình không còn làm chủ được việc giấu tình cảm, và đã để lộ điều ấy cho chevalier de Guise thấy. Bà cũng đau đớn vì ông de Nemours biết được; nhưng nỗi đau sau này không trọn vẹn đến thế, và có pha chút ngọt ngào nào đó.

La reine dauphine, qui avait une extrême impatience de savoir ce qu'il y avait dans la lettre que Châtelart lui avait donnée, s'approcha de madame de Clèves:

Thái tử phi, nôn nóng vô cùng muốn biết trong bức thư Châtelart đã đưa bà có gì, bước lại gần bà de Clèves:

—Allez lire cette lettre, lui dit-elle; elle s'adresse à monsieur de Nemours, et, selon les apparences, elle est de cette maîtresse pour qui il a quitté toutes les autres. Si vous ne la pouvez lire présentement, gardez-la; venez ce soir à mon coucher pour me la rendre, et pour me dire si vous en connaissez l'écriture.

—Hãy đi đọc bức thư này, bà nói với bà de Clèves; nó gửi cho ông de Nemours, và xem chừng nó từ người tình mà ông đã từ bỏ mọi người khác để theo đuổi. Nếu bây giờ bà không đọc được, thì cứ giữ lấy; tối nay đến lúc tôi đi ngủ để trả lại cho tôi, và nói cho tôi biết bà có nhận ra nét chữ của ai không.

Madame la dauphine quitta madame de Clèves après ces paroles, et la laissa si étonnée et dans un si grand saisissement, qu'elle fut quelque temps sans pouvoir sortir de sa place. L'impatience et le trouble où elle était ne lui permirent pas de demeurer chez la reine; elle s'en alla chez elle; quoiqu'il ne fût pas l'heure où elle avait accoutumé de se retirer. Elle tenait cette lettre avec une main tremblante; ses pensées étaient si confuses, qu'elle n'en avait aucune distincte, et elle se trouvait dans une sorte de douleur insupportable, qu'elle ne connaissait point, et qu'elle n'avait jamais sentie. Sitôt qu'elle fut dans son cabinet, elle ouvrit cette lettre, et la trouva telle:

Thái tử phi rời bà de Clèves sau những lời ấy, và để bà kinh ngạc và xúc động đến mức bà phải đứng yên một lúc không thể nhúc nhích. Sự sốt ruột và xáo động khiến bà không thể ở lại chỗ hoàng hậu; bà về nhà, dẫu chưa đến giờ thường lệ bà lui về nghỉ. Bà cầm bức thư trong bàn tay run rẩy; ý nghĩ của bà rối bời đến nỗi không có ý nào rõ ràng, và bà rơi vào một nỗi đau không thể chịu nổi, mà bà chưa từng biết và chưa từng cảm thấy. Ngay khi vào phòng làm việc riêng, bà mở bức thư, và thấy nó như sau:

LETTRE

BỨC THƯ

«Je vous ai trop aimé pour vous laisser croire que le changement qui vous paraît en moi soit un effet de ma légèreté; je veux vous apprendre que votre infidélité en est la cause. Vous êtes bien surpris que je vous parle de votre infidélité; vous me l'aviez cachée avec tant d'adresse, et j'ai pris tant de soin de vous cacher que je la savais, que vous avez raison d'être étonné qu'elle me soit connue. Je suis surprise moi-même, que j'aie pu ne vous en rien faire paraître. Jamais douleur n'a été pareille à la mienne. Je croyais que vous aviez pour moi une passion violente; je ne vous cachais plus celle que j'avais pour vous, et dans le temps que je vous la laissais voir tout entière, j'appris que vous me trompiez, que vous en aimiez une autre, et que, selon toutes les apparences, vous me sacrifiez à cette nouvelle maîtresse. Je le sus le jour de la course de bague; c'est ce qui fit que je n'y allais point. Je feignis d'être malade pour cacher le désordre de mon esprit; mais je le devins en effet, et mon corps ne put supporter une si violente agitation. Quand je commençai à me porter mieux, je feignis encore d'être fort mal, afin d'avoir un prétexte de ne vous point voir et de ne vous point écrire. Je voulus avoir du temps pour résoudre de quelle sorte j'en devais user avec vous; je pris et je quittai vingt fois les mêmes résolutions; mais enfin je vous trouvai indigne de voir ma douleur, et je résolus de ne vous la point faire paraître. Je voulus blesser votre orgueil, en vous faisant voir que ma passion s'affaiblissait d'elle-même. Je crus diminuer par là le prix du sacrifice que vous en faisiez; je ne voulus pas que vous eussiez le plaisir de montrer combien je vous aimais pour en paraître plus aimable. Je résolus de vous écrire des lettres tièdes et languissantes, pour jeter dans l'esprit de celle à qui vous les donniez, que l'on cessait de vous aimer. Je ne voulus pas qu'elle eut le plaisir d'apprendre que je savais qu'elle triomphait de moi, ni augmenter son triomphe par mon désespoir et par mes reproches. Je pensais que je ne vous punirais pas assez en rompant avec vous, et que je ne vous donnerais qu'une légère douleur si je cessais de vous aimer lorsque vous ne m'aimiez plus. Je trouvai qu'il fallait que vous m'aimassiez pour sentir le mal de n'être point aimé, que j'éprouvais si cruellement. Je crus que si quelque chose pouvait rallumer les sentiments que vous aviez eus pour moi, c'était de vous faire voir que les miens étaient changés; mais de vous le faire voir en feignant de vous le cacher, et comme si je n'eusse pas eu la force de vous l'avouer. Je m'arrêtai à cette résolution; mais qu'elle me fut difficile à prendre, et qu'en vous revoyant elle me parut impossible à exécuter! Je fus prête cent fois à éclater par mes reproches et par mes pleurs; l'état où j'étais encore par ma santé me servit à vous déguiser mon trouble et mon affliction. Je fus soutenue ensuite par le plaisir de dissimuler avec vous, comme vous dissimuliez avec moi; néanmoins, je me faisais une si grande violence pour vous dire et pour vous écrire que je vous aimais, que vous vîtes plus tôt que je n'avais eu dessein de vous laisser voir, que mes sentiments étaient changés. Vous en fûtes blessé; vous vous en plaignîtes. Je tâchais de vous rassurer; mais c'était d'une manière si forcée, que vous en étiez encore mieux persuadé que je ne vous aimais plus. Enfin, je fis tout ce que j'avais eu intention de faire. La bizarrerie de votre cœur vous fit revenir vers moi, à mesure que vous voyiez que je m'éloignais de vous. J'ai joui de tout le plaisir que peut donner la vengeance; il m'a paru que vous m'aimiez mieux que vous n'aviez jamais fait, et je vous ai fait voir que je ne vous aimais plus. J'ai eu lieu de croire que vous aviez entièrement abandonné celle pour qui vous m'aviez quittée. J'ai eu aussi des raisons pour être persuadée que vous ne lui aviez jamais parlé de moi; mais votre retour et votre discrétion n'ont pu réparer votre légèreté. Votre cœur a été partagé entre moi et une autre, vous m'avez trompée; cela suffit pour m'ôter le plaisir d'être aimée de vous, comme je croyais mériter de l'être, et pour me laisser dans cette résolution que j'ai prise de ne vous voir jamais, et dont vous êtes si surpris.

“Em đã yêu anh quá nhiều để anh tin rằng sự thay đổi mà anh thấy ở em là do tính nhẹ dạ của em; em muốn anh biết rằng chính sự bất trung của anh là nguyên cớ. Anh rất ngạc nhiên khi em nói với anh về sự bất trung của anh; anh đã giấu nó khéo léo đến thế, và em cũng đã hết sức giữ kín rằng em biết chuyện ấy, nên anh có lý do để kinh ngạc khi em biết được. Chính em cũng ngạc nhiên rằng em đã có thể không để anh thấy được điều gì. Chưa bao giờ có nỗi đau nào giống như nỗi đau của em. Em tưởng rằng anh có một đam mê mãnh liệt dành cho em; em không còn giấu tình yêu của em nữa, và đúng vào lúc em để anh thấy nó trọn vẹn, em biết rằng anh đã lừa dối em, rằng anh yêu một người khác, và theo mọi dấu hiệu, anh đang hy sinh em cho người tình mới này. Em biết điều ấy vào ngày thi đấu đâm vòng; đó là lý do em đã không đến. Em giả vờ ốm để che giấu sự rối loạn trong tâm trí; nhưng em thực sự đã ốm, và cơ thể em không chịu nổi một xáo động dữ dội như vậy. Khi em bắt đầu khỏe hơn, em lại giả vờ rất yếu, để có cớ không gặp anh và không viết cho anh. Em muốn có thời gian để quyết định nên đối xử với anh thế nào; em đã lập đi lập lại hai mươi lần cùng một quyết định rồi lại bỏ; nhưng cuối cùng em thấy anh không xứng đáng nhìn thấy nỗi đau của em, và em quyết định không để anh thấy nó. Em muốn làm tổn thương lòng kiêu hãnh của anh, bằng cách cho anh thấy đam mê của em tự nhạt đi. Em nghĩ rằng làm vậy sẽ hạ thấp giá trị của sự hy sinh mà anh đã dành cho người kia; em không muốn anh có niềm vui được cho thấy rằng em yêu anh đến nhường nào để trông đáng yêu hơn. Em quyết định viết cho anh những bức thư nhạt nhòa và uể oải, để gieo vào lòng người đã nhận những bức thư của anh rằng người ta đã thôi yêu anh. Em không muốn cô ấy có niềm vui biết rằng em hay chuyện cô ấy đang chiến thắng em, cũng không muốn làm tăng chiến thắng ấy bằng tuyệt vọng và trách móc của em. Em nghĩ rằng nếu chia tay anh, em sẽ không đủ trừng phạt anh, và em chỉ khiến anh đau nhẹ nếu thôi yêu anh khi anh không còn yêu em nữa. Em thấy rằng anh phải yêu em thì mới cảm thấy nỗi đau khi không được yêu, điều mà chính em đã trải qua một cách cay đắng đến thế. Em tin rằng nếu có điều gì có thể thắp lại những tình cảm anh từng dành cho em, thì đó là cho anh thấy tình cảm của em đã đổi khác; nhưng là cho anh thấy điều ấy trong khi giả vờ giấu anh, như thể em không có đủ sức để thú nhận với anh. Em đã dừng lại ở quyết định này; nhưng nó khó thực hiện đến nhường nào, và khi gặp lại anh, nó dường như không thể làm được! Em đã sẵn sàng hàng trăm lần để bùng nổ bằng những lời trách móc và nước mắt; tình trạng sức khỏe của em lúc đó đã giúp em che giấu sự rối loạn và nỗi đau của mình. Sau đó em được nâng đỡ bởi niềm vui được giả vờ với anh, như anh đã giả vờ với em; tuy vậy, em đã tự ép mình quá nhiều để nói và viết cho anh rằng em yêu anh, đến nỗi anh thấy được sự đổi thay trong tình cảm của em sớm hơn em đã định để anh thấy. Anh đã bị tổn thương; anh đã than phiền. Em cố làm anh yên lòng; nhưng lời lẽ của em gượng ép đến mức khiến anh càng tin chắc rằng em không còn yêu anh nữa. Cuối cùng, em đã làm được mọi điều em định làm. Tính thất thường của trái tim anh khiến anh quay về với em, khi anh thấy em càng lúc càng xa anh. Em đã tận hưởng toàn bộ niềm vui mà sự trả thù có thể mang lại; anh đã có vẻ yêu em hơn bao giờ hết, và em đã cho anh thấy rằng em không còn yêu anh nữa. Em có lý do để tin rằng anh đã hoàn toàn từ bỏ người mà vì cô ấy anh đã rời bỏ em; và em cũng có lý do để tin rằng anh chưa bao giờ nói với cô ấy về em; nhưng sự trở lại và sự kín đáo của anh không thể bù đắp cho tính nhẹ dạ của anh. Trái tim anh đã bị chia đôi giữa em và một người khác; anh đã lừa dối em; chừng ấy đủ để tước đi niềm vui được anh yêu, như em tưởng mình xứng đáng được yêu, và để giữ em trong quyết định mà em đã đưa ra: không bao giờ gặp lại anh, điều khiến anh ngạc nhiên đến thế.”

Madame de Clèves lut cette lettre et la relut plusieurs fois, sans savoir néanmoins ce qu'elle avait lu. Elle voyait seulement que monsieur de Nemours ne l'aimait pas comme elle l'avait pensé, et qu'il en aimait d'autres qu'il trompait comme elle. Quelle vue et quelle connaissance pour une personne de son humeur, qui avait une passion violente, qui venait d'en donner des marques à un homme qu'elle en jugeait indigne, et à un autre qu'elle maltraitait pour l'amour de lui! Jamais affliction n'a été si piquante et si vive: il lui semblait que ce qui faisait l'aigreur de cette affliction était ce qui s'était passé dans cette journée, et que, si monsieur de Nemours n'eût point eu lieu de croire qu'elle l'aimait, elle ne se fût pas souciée qu'il en eût aimé une autre. Mais elle se trompait elle-même; et ce mal qu'elle trouvait si insupportable était la jalousie avec toutes les horreurs dont elle peut être accompagnée. Elle voyait par cette lettre que monsieur de Nemours avait une galanterie depuis longtemps. Elle trouvait que celle qui avait écrit la lettre avait de l'esprit et du mérite; elle lui paraissait digne d'être aimée; elle lui trouvait plus de courage qu'elle ne s'en trouvait à elle-même, et elle enviait la force qu'elle avait eue de cacher ses sentiments à monsieur de Nemours. Elle voyait, par la fin de la lettre, que cette personne se croyait aimée; elle pensait que la discrétion que ce prince lui avait fait paraître, et dont elle avait été si touchée, n'était peut-être que l'effet de la passion qu'il avait pour cette autre personne, à qui il craignait de déplaire. Enfin elle pensait tout ce qui pouvait augmenter son affliction et son désespoir. Quels retours ne fit-elle point sur elle-même! quelles réflexions sur les conseils que sa mère lui avait donnés! Combien se repentit-elle de ne s'être pas opiniâtrée à se séparer du commerce du monde, malgré monsieur de Clèves, ou de n'avoir pas suivi la pensée qu'elle avait eue de lui avouer l'inclination qu'elle avait pour monsieur de Nemours! Elle trouvait qu'elle aurait mieux fait de la découvrir à un mari dont elle connaissait la bonté, et qui aurait eu intérêt à la cacher, que de la laisser voir à un homme qui en était indigne, qui la trompait, qui la sacrifiait peut-être, et qui ne pensait à être aimé d'elle que par un sentiment d'orgueil et de vanité. Enfin, elle trouva que tous les maux qui lui pouvaient arriver, et toutes les extrémités où elle se pouvait porter, étaient moindres que d'avoir laissé voir à monsieur de Nemours qu'elle l'aimait, et de connaître qu'il en aimait une autre. Tout ce qui la consolait était de penser au moins, qu'après cette connaissance, elle n'avait plus rien à craindre d'elle-même, et qu'elle serait entièrement guérie de l'inclination qu'elle avait pour ce prince.

Bà de Clèves đọc bức thư và đọc lại nhiều lần, mà vẫn không biết mình đã đọc gì. Bà chỉ thấy rằng ông de Nemours không yêu bà như bà đã nghĩ, và rằng ông yêu những người khác mà ông lừa dối như đã lừa bà. Đối với một người có tính khí như bà, người có một đam mê mãnh liệt, vừa mới bộc lộ nó với một người mà bà cho là không xứng đáng, và với một người khác mà bà đã ngược đãi vì ông, đây quả là một điều khám phá, và một sự hiểu biết như thế! Chưa bao giờ nỗi đau nào sắc nhọn và dữ dội đến thế: dường như chính những gì đã xảy ra trong ngày ấy làm nỗi đau này cay đắng, và nếu ông de Nemours không có lý do để tin rằng bà yêu ông, thì bà đã chẳng bận tâm việc ông yêu người khác. Nhưng bà đã lầm về chính mình; và nỗi đau mà bà thấy không thể chịu nổi ấy chính là ghen tuông, với tất cả những kinh hoàng mà nó có thể mang theo. Bà thấy qua bức thư này rằng ông de Nemours đã có một mối tình từ lâu. Bà thấy người viết thư có trí tuệ và giá trị; bà thấy người ấy xứng đáng được yêu; bà nhận ra người ấy dũng cảm hơn chính bà, và bà ghen tị với sức mạnh mà người ấy có được trong việc giấu tình cảm trước ông de Nemours. Qua phần cuối bức thư, bà thấy người đó tin rằng mình được yêu; bà nghĩ rằng sự kín đáo mà vị hoàng tử đã cho bà thấy, và điều đã làm bà cảm động đến thế, có lẽ chỉ là kết quả của đam mê ông dành cho người kia, người mà ông sợ làm phật lòng. Tóm lại, bà nghĩ tới mọi điều có thể làm nỗi đau và tuyệt vọng của bà tăng thêm. Bà đã tự nhìn lại mình biết bao! Bà đã suy ngẫm về những lời khuyên mà mẹ bà dặn biết bao! Bà ân hận biết bao vì đã không kiên quyết tách mình khỏi giao thiệp với thế gian, bất chấp ông de Clèves; hoặc vì đã không làm theo ý nghĩ mà bà từng có: thú nhận với chồng khuynh hướng của mình đối với ông de Nemours! Bà thấy mình đã làm tốt hơn nếu tiết lộ điều đó cho một người chồng mà bà biết là tử tế, người có lợi ích để giữ kín, thay vì để lộ cho một người không xứng đáng, người đã lừa dối bà, có lẽ đang hy sinh bà, và chỉ nghĩ đến việc được bà yêu bằng một cảm giác kiêu hãnh và phù phiếm. Cuối cùng, bà thấy rằng mọi tai họa có thể xảy đến với bà, và mọi cùng cực mà bà có thể rơi vào, đều nhẹ hơn việc đã để lộ cho ông de Nemours thấy rằng bà yêu ông, và rồi biết rằng ông yêu một người khác. Điều an ủi duy nhất của bà là nghĩ rằng ít nhất, sau sự nhận biết này, bà không còn gì phải sợ ở chính mình, và bà sẽ hoàn toàn chữa lành khỏi khuynh hướng dành cho vị hoàng tử này.

Elle ne pensa guère à l'ordre que madame la dauphine lui avait donné de se trouver à son coucher; elle se mit au lit et feignit de se trouver mal, en sorte que quand monsieur de Clèves revint de chez le roi, on lui dit qu'elle était endormie; mais elle était bien éloignée de la tranquillité qui conduit au sommeil. Elle passa la nuit sans faire autre chose que s'affliger et relire la lettre qu'elle avait entre les mains.

Bà hầu như không nghĩ đến lệnh của Thái tử phi bảo bà phải có mặt lúc đi ngủ; bà lên giường và giả vờ không khỏe, nên khi ông de Clèves từ chỗ nhà vua trở về, người ta bảo ông rằng bà đã ngủ rồi; nhưng bà còn xa mới có được sự yên tĩnh dẫn đến giấc ngủ. Bà thức trắng đêm, không làm gì khác ngoài việc than khóc và đọc đi đọc lại bức thư đang cầm trong tay.

Madame de Clèves n'était pas la seule personne dont cette lettre troublait le repos. Le vidame de Chartres, qui l'avait perdue, et non pas monsieur de Nemours, en était dans une extrême inquiétude; il avait passé tout le soir chez monsieur de Guise, qui avait donné un grand souper au duc de Ferrare, son beau-frère, et à toute la jeunesse de la cour. Le hasard fit qu'en soupant on parla de jolies lettres. Le vidame de Chartres dit qu'il en avait une sur lui, plus jolie que toutes celles qui avaient jamais été écrites. On le pressa de la montrer: il s'en défendit. Monsieur de Nemours lui soutint qu'il n'en avait point, et qu'il ne parlait que par vanité. Le vidame lui répondit qu'il poussait sa discrétion à bout, que néanmoins il ne montrerait pas la lettre; mais qu'il en lirait quelques endroits, qui feraient juger que peu d'hommes en recevaient de pareilles. En même temps, il voulut prendre cette lettre, et ne la trouva point; il la chercha inutilement, on lui en fit la guerre; mais il parut si inquiet, que l'on cessa de lui en parler. Il se retira plus tôt que les autres, et s'en alla chez lui avec impatience, pour voir s'il n'y avait point laissé la lettre qui lui manquait. Comme il la cherchait encore, un premier valet de chambre de la reine le vint trouver, pour lui dire que la vicomtesse d'Uzès avait cru nécessaire de l'avertir en diligence, que l'on avait dit chez la reine qu'il était tombé une lettre de galanterie de sa poche pendant qu'il était au jeu de paume; que l'on avait raconté une grande partie de ce qui était dans la lettre; que la reine avait témoigné beaucoup de curiosité de la voir; qu'elle l'avait envoyé demander à un de ses gentilshommes servants, mais qu'il avait répondu qu'il l'avait laissée entre les mains de Châtelart.

Bà de Clèves không phải là người duy nhất mà bức thư này làm mất yên ổn. Vidame de Chartres, người đã đánh rơi nó chứ không phải ông de Nemours, đang lo lắng khôn xiết; suốt buổi tối anh đã ở nhà ông de Guise, người đã mở một bữa tiệc lớn chiêu đãi công tước de Ferrare, anh em rể của ông, và toàn bộ giới trẻ triều đình. Tình cờ, trong bữa tiệc, người ta nói đến những bức thư tình đẹp đẽ. Vidame nói rằng anh có một bức trên người, đẹp hơn tất cả những bức thư từng được viết. Người ta nài anh đưa ra xem; anh từ chối. Ông de Nemours khẳng định với anh rằng anh chẳng có bức nào, và anh chỉ nói để khoe khoang. Vidame đáp rằng ông đang đẩy sự kín đáo của mình đến cùng, nhưng dẫu vậy anh sẽ không đưa bức thư ra, mà chỉ đọc vài đoạn, để người ta thấy ít người nhận được những bức thư như thế. Đồng thời, anh định lấy bức thư ra, và không tìm thấy; anh tìm kiếm vô ích, người ta trêu chọc anh; nhưng anh có vẻ lo lắng đến nỗi người ta thôi không nhắc đến nữa. Anh rời bữa tiệc sớm hơn những người khác, và về nhà trong nỗi sốt ruột, để xem liệu có để quên bức thư đã mất ở đó không. Khi đang tìm kiếm, một trưởng thị thần của hoàng hậu đến gặp anh, để báo rằng tử tước phu nhân d'Uzès đã thấy cần báo gấp cho anh biết rằng người ta đã nói ở chỗ hoàng hậu rằng có một bức thư tình rơi khỏi túi anh khi anh đang chơi paume; rằng người ta đã kể lại phần lớn những gì có trong thư; rằng hoàng hậu tỏ ra rất tò mò muốn xem nó; và bà đã sai người đi hỏi một trong các thị thần của mình, nhưng người này đáp rằng anh ta đã để nó trong tay Châtelart.

Le premier valet de chambre dit encore beaucoup d'autres choses au vidame de Chartres, qui achevèrent de lui donner un grand trouble. Il sortit à l'heure même pour aller chez un gentilhomme qui était ami intime de Châtelart; il le fit lever, quoique l'heure fût extraordinaire, pour aller demander cette lettre, sans dire qui était celui qui la demandait, et qui l'avait perdue. Châtelart, qui avait l'esprit prévenu qu'elle était à monsieur de Nemours, et que ce prince était amoureux de madame la dauphine, ne douta point que ce ne fût lui qui la faisait redemander. Il répondit avec une maligne joie, qu'il avait remis la lettre entre les mains de la reine dauphine. Le gentilhomme vint faire cette réponse au vidame de Chartres. Elle augmenta l'inquiétude qu'il avait déjà, et y en joignit encore de nouvelles; après avoir été longtemps irrésolu sur ce qu'il devait faire, il trouva qu'il n'y avait que monsieur de Nemours qui pût lui aider à sortir de l'embarras où il était.

Trưởng thị thần còn nói với vidame de Chartres nhiều điều khác, khiến anh càng thêm hoang mang. Anh lập tức đi đến nhà một quý tộc, bạn thân của Châtelart; anh đánh thức người này dậy, dẫu giờ đó đã muộn bất thường, để đi đòi lại bức thư, mà không nói ai là người đòi, và ai là người đã đánh mất nó. Châtelart, vốn đã có sẵn ý nghĩ rằng bức thư thuộc về ông de Nemours, và ông ấy đang yêu Thái tử phi, không hề nghi ngờ rằng chính ông de Nemours là người đang đòi lại bức thư. Anh ta đáp với niềm vui ác ý rằng mình đã đưa bức thư cho Thái tử phi. Vị quý tộc đến nói lại câu trả lời này với vidame de Chartres. Điều đó làm tăng thêm nỗi lo sẵn có của anh, và thêm vào đó những nỗi lo mới; sau khi lưỡng lự lâu, anh thấy chỉ có ông de Nemours mới có thể giúp anh thoát khỏi tình cảnh này.

Il s'en alla chez lui, et entra dans sa chambre que le jour ne commençait qu'à paraître. Ce prince dormait d'un sommeil tranquille; ce qu'il avait vu, le jour précédent, de madame de Clèves, ne lui avait donné que des idées agréables. Il fut bien surpris de se voir éveillé par le vidame de Chartres; et il lui demanda si c'était pour se venger de ce qu'il lui avait dit pendant le souper, qu'il venait troubler son repos. Le vidame lui fit bien juger par son visage, qu'il n'y avait rien que de sérieux au sujet qui l'amenait.

Anh về nhà, và bước vào phòng ngủ khi ánh ban mai vừa bắt đầu le lói. Vị hoàng tử đang ngủ một giấc yên ổn; những gì ông đã thấy của bà de Clèves ngày hôm trước chỉ gợi cho ông những ý nghĩ dễ chịu. Ông rất ngạc nhiên khi bị vidame de Chartres đánh thức; và ông hỏi liệu có phải anh đến để trả đũa những điều ông đã nói trong bữa tiệc, mà đến làm xáo động giấc ngủ của ông. Vidame để ông thấy qua vẻ mặt nghiêm trọng của mình rằng điều đưa anh đến chỉ là chuyện nghiêm túc.

—Je viens vous confier la plus importante affaire de ma vie, lui dit-il. Je sais bien que vous ne m'en devez pas être obligé, puisque c'est dans un temps où j'ai besoin de votre secours; mais je sais bien aussi que j'aurais perdu de votre estime, si je vous avais appris tout ce que je vais vous dire, sans que la nécessité m'y eût contraint. J'ai laissé tomber cette lettre dont je parlais hier au soir; il m'est d'une conséquence extrême, que personne ne sache qu'elle s'adresse à moi. Elle a été vue de beaucoup de gens qui étaient dans le jeu de paume où elle tomba hier; vous y étiez aussi et je vous demande en grâce, de vouloir bien dire que c'est vous qui l'avez perdue.

—Tôi đến để trao cho anh việc quan trọng nhất trong đời tôi, anh nói với ông. Tôi biết anh không nợ tôi điều gì vì chuyện này, bởi đây là lúc tôi cần đến sự giúp đỡ của anh; nhưng tôi cũng biết rằng tôi sẽ mất lòng tin của anh nếu không kể cho anh nghe tất cả những gì tôi sắp nói, nếu sự cần thiết không buộc tôi phải làm vậy. Tôi đã đánh rơi bức thư mà tối qua tôi đã nói đến; việc không ai biết nó gửi cho tôi là điều vô cùng quan trọng đối với tôi. Nhiều người có mặt ở sân paume nơi nó rơi hôm qua đã trông thấy nó; anh cũng có mặt ở đó, và tôi xin anh làm ơn nói rằng chính anh là người đã đánh rơi nó.

—Il faut que vous croyiez que je n'ai point de maîtresse, reprit monsieur de Nemours en souriant, pour me faire une pareille proposition, et pour vous imaginer qu'il n'y ait personne avec qui je me puisse brouiller en laissant croire que je reçois de pareilles lettres.

—Anh phải cho rằng tôi không có tình nhân nào, ông de Nemours vừa mỉm cười đáp, mới đưa ra đề nghị như vậy, và nghĩ rằng không có ai để tôi phải gây hiềm khích, nếu để người ta tin rằng tôi nhận được những bức thư như thế.

—Je vous prie, dit le vidame, écoutez-moi sérieusement. Si vous avez une maîtresse, comme je n'en doute point, quoique je ne sache pas qui elle est, il vous sera aisé de vous justifier, et je vous en donnerai les moyens infaillibles; quand vous ne vous justifieriez pas auprès d'elle, il ne vous en peut coûter que d'être brouillé pour quelques moments. Mais moi, par cette aventure, je déshonore une personne qui m'a passionnément aimé, et qui est une des plus estimables femmes du monde; et d'un autre côté, je m'attire une haine implacable, qui me coûtera ma fortune, et peut-être quelque chose de plus.

—Xin anh nghe tôi nghiêm túc, vidame nói. Nếu anh có một tình nhân, như tôi không nghi ngờ, dẫu tôi không biết là ai, thì anh sẽ dễ dàng minh oan, và tôi sẽ cho anh những phương tiện chắc chắn nhất; và nếu anh không minh oan được với cô ấy, anh cũng chỉ mất vài lúc giận hờn mà thôi. Nhưng với tôi, vì vụ việc này, tôi làm nhục một người đã yêu tôi tha thiết, và là một trong những người phụ nữ đáng trọng nhất trên đời; mặt khác, tôi sẽ tự chuốc lấy một mối thù không nguôi, mối thù sẽ khiến tôi mất cả vận mệnh, và có thể còn hơn thế.

—Je ne puis entendre tout ce que vous me dites répondit monsieur de Nemours; mais vous me faites entrevoir que les bruits qui ont couru de l'intérêt qu'une grande princesse prenait à vous ne sont pas entièrement faux.

—Tôi không hiểu hết những điều anh nói, ông de Nemours đáp; nhưng anh khiến tôi thoáng thấy rằng những lời đồn về mối quan tâm mà một vị công nương cao quý dành cho anh không hoàn toàn sai.

—Ils ne le sont pas aussi, repartit le vidame de Chartres; et plût à Dieu qu'ils le fussent: je ne me trouverais pas dans l'embarras où je me trouve; mais il faut vous raconter tout ce qui s'est passé, pour vous faire voir tout ce que j'ai à craindre.

—Chúng cũng không sai, vidame de Chartres đáp; ước gì chúng sai: tôi đã không rơi vào tình cảnh khốn khó như thế này. Nhưng tôi phải kể cho anh nghe mọi chuyện đã xảy ra, để anh thấy tôi phải sợ điều gì.

«Depuis que je suis à la cour, la reine m'a toujours traité avec beaucoup de distinction et d'agrément, et j'avais eu lieu de croire qu'elle avait de la bonté pour moi; néanmoins, il n'y avait rien de particulier, et je n'avais jamais songé à avoir d'autres sentiments pour elle que ceux du respect. J'étais même fort amoureux de madame de Thémines; il est aisé de juger en la voyant, qu'on peut avoir beaucoup d'amour pour elle quand on en est aimé; et je l'étais. Il y a près de deux ans que, comme la cour était à Fontainebleau, je me trouvai deux ou trois fois en conversation avec la reine, à des heures où il y avait très peu de monde. Il me parut que mon esprit lui plaisait, et qu'elle entrait dans tout ce que je disais. Un jour entre autres, on se mit à parler de la confiance. Je dis qu'il n'y avait personne en qui j'en eusse une entière; que je trouvais que l'on se repentait toujours d'en avoir, et que je savais beaucoup de choses dont je n'avais jamais parlé. La reine me dit qu'elle m'en estimait davantage, qu'elle n'avait trouvé personne en France qui eût du secret, et que c'était ce qui l'avait le plus embarrassée, parce que cela lui avait ôté le plaisir de donner sa confiance; que c'était une chose nécessaire dans la vie, que d'avoir quelqu'un à qui on pût parler, et surtout pour les personnes de son rang. Les jours suivants, elle reprit encore plusieurs fois la même conversation; elle m'apprit même des choses assez particulières qui se passaient. Enfin, il me sembla qu'elle souhaitait de s'assurer de mon secret, et qu'elle avait envie de me confier les siens. Cette pensée m'attacha à elle, je fus touché de cette distinction, et je lui fis ma cour avec beaucoup plus d'assiduité que je n'avais accoutumé. Un soir que le roi et toutes les dames s'étaient allés promener à cheval dans la forêt, où elle n'avait pas voulu aller parce qu'elle s'était trouvée un peu mal, je demeurai auprès d'elle; elle descendit au bord de l'étang, et quitta la main de ses écuyers pour marcher avec plus de liberté. Après qu'elle eut fait quelques tours, elle s'approcha de moi, et m'ordonna de la suivre. «Je veux vous parler, me dit-elle; et vous verrez par ce que je veux vous dire, que je suis de vos amies.» Elle s'arrêta à ces paroles, et me regardant fixement: «Vous êtes amoureux, continua-t-elle, et parce que vous ne vous fiez peut-être à personne, vous croyez que votre amour n'est pas su; mais il est connu, et même des personnes intéressées. On vous observe, on sait les lieux où vous voyez votre maîtresse, on a dessein de vous y surprendre. Je ne sais qui elle est; je ne vous le demande point, et je veux seulement vous garantir des malheurs où vous pouvez tomber.» Voyez, je vous prie, quel piège me tendait la reine, et combien il était difficile de n'y pas tomber. Elle voulait savoir si j'étais amoureux; et en ne me demandant point de qui je l'étais, et en ne me laissant voir que la seule intention de me faire plaisir, elle m'ôtait la pensée qu'elle me parlât par curiosité ou par dessein.

“Từ khi tôi đến triều đình, hoàng hậu luôn đối xử với tôi rất trọng vọng và duyên dáng, và tôi đã có lý do để tin rằng bà có lòng tốt với tôi; nhưng không có gì đặc biệt, và tôi chưa bao giờ nghĩ đến việc có tình cảm nào khác với bà ngoài sự kính trọng. Lúc ấy tôi còn rất say mê bà de Thémines; nhìn thấy bà, người ta dễ hiểu rằng mình có thể yêu bà đến nhường nào khi được bà đáp lại; và tôi đã yêu bà như thế. Gần hai năm trước, khi triều đình đang ở Fontainebleau, tôi đã có hai ba lần trò chuyện với hoàng hậu, vào những giờ rất ít người. Dường như bà thấy trí tuệ của tôi đẹp lòng, và bà đồng tình với mọi điều tôi nói. Một lần, tình cờ người ta nói đến sự tin cậy. Tôi nói rằng không có ai mà tôi tin tưởng trọn vẹn; rằng tôi thấy người ta luôn hối hận vì đã tin ai; và rằng tôi biết nhiều điều mà chưa bao giờ kể với ai. Hoàng hậu nói rằng bà càng quý trọng tôi hơn vì điều đó, rằng bà chưa tìm được người nào ở Pháp biết giữ bí mật, và chính điều ấy đã khiến bà bối rối nhất, vì nó lấy đi của bà niềm vui được trao gửi lòng tin; rằng trong đời người, điều cần thiết là có một người để nói chuyện cùng, nhất là đối với những người ở địa vị như bà. Những ngày sau đó, bà còn nhắc lại cuộc trò chuyện ấy nhiều lần; bà thậm chí kể cho tôi nghe những việc khá riêng tư đang diễn ra. Cuối cùng, tôi thấy bà dường như muốn chắc chắn về bí mật của tôi, và bà thèm được giao phó cho tôi những bí mật của bà. Ý nghĩ ấy khiến tôi gắn bó với bà; tôi cảm động trước sự ưu ái này, và tôi chăm chỉ đến hầu bà hơn thường lệ. Một tối, khi nhà vua và tất cả các quý bà đã đi cưỡi ngựa dạo trong rừng, nơi bà không muốn đi vì có chút khó ở, tôi ở lại bên bà; bà xuống bờ ao, và rời tay các thị thần để bước đi thoải mái hơn. Sau vài vòng đi, bà bước lại gần tôi, và ra lệnh cho tôi đi theo. ‘Tôi muốn nói chuyện với anh, bà nói với tôi; và qua điều tôi sắp nói, anh sẽ thấy rằng tôi là bạn của anh.’ Bà dừng lại, nhìn tôi chăm chú: ‘Anh đang yêu, bà tiếp tục; và có lẽ vì anh không tin ai, anh nghĩ tình yêu của anh không ai biết. Nhưng nó đã được biết đến, và ngay cả những người có liên quan cũng biết. Người ta đang theo dõi anh, người ta biết những nơi anh gặp người yêu, và người ta có ý định bắt quả tang anh ở đó. Tôi không biết cô ấy là ai; tôi không hỏi anh điều đó; tôi chỉ muốn giúp anh tránh những tai họa mà anh có thể gặp phải.’ Xin anh hãy xem, tôi cầu xin anh, hoàng hậu đã giăng một cái bẫy như thế nào, và khó khăn ra sao để không rơi vào đó. Bà muốn biết liệu tôi có đang yêu không; và bằng cách không hỏi tôi yêu ai, và chỉ để lộ mục đích duy nhất là làm tôi vui lòng, bà đã làm mất đi ý nghĩ rằng bà nói với tôi vì tò mò hay vì một tính toán nào đó.

«Cependant, contre toutes sortes d'apparences, je démêlai la vérité. J'étais amoureux de madame de Thémines; mais quoiqu'elle m'aimât, je n'étais pas assez heureux pour avoir des lieux particuliers à la voir, et pour craindre d'y être surpris; et ainsi je vis bien que ce ne pouvait être elle dont la reine voulait parler. Je savais bien aussi que j'avais un commerce de galanterie avec une autre femme moins belle et moins sévère que madame de Thémines, et qu'il n'était pas impossible que l'on eût découvert le lieu où je la voyais; mais comme je m'en souciais peu, il m'était aisé de me mettre à couvert de toutes sortes de périls en cessant de la voir. Ainsi je pris le parti de ne rien avouer à la reine, et de l'assurer au contraire, qu'il y avait très longtemps que j'avais abandonné le désir de me faire aimer des femmes dont je pouvais espérer de l'être, parce que je les trouvais quasi toutes indignes d'attacher un honnête homme, et qu'il n'y avait que quelque chose fort au-dessus d'elles qui pût m'engager. «Vous ne me répondez pas sincèrement, répliqua la reine; je sais le contraire de ce que vous me dites. La manière dont je vous parle vous doit obliger à ne me rien cacher. Je veux que vous soyez de mes amis, continua-t-elle; mais je ne veux pas, en vous donnant cette place, ignorer quels sont vos attachements. Voyez si vous la voulez acheter au prix de me les apprendre: je vous donne deux jours pour y penser; mais après ce temps-là, songez bien à ce que vous me direz, et souvenez-vous que si, dans la suite, je trouve que vous m'ayez trompée, je ne vous le pardonnerai de ma vie.»

“Tuy nhiên, trái với mọi vẻ bề ngoài, tôi đã nhìn ra sự thật. Tôi yêu bà de Thémines; nhưng dẫu bà yêu tôi, tôi không đủ may mắn để có những nơi riêng tư để gặp bà, và để phải sợ bị bắt gặp ở đó; vì vậy tôi thấy rõ rằng đó không thể là bà mà hoàng hậu muốn nói đến. Tôi cũng biết rằng mình có một mối tình với một người phụ nữ khác, kém đẹp hơn và kém nghiêm nghị hơn bà de Thémines, và không phải không có khả năng người ta đã phát hiện nơi tôi gặp bà; nhưng vì tôi chẳng mấy bận tâm, nên tôi dễ dàng tự bảo vệ khỏi mọi hiểm nguy bằng cách chấm dứt việc gặp bà. Vì thế tôi quyết định không thú nhận điều gì với hoàng hậu, mà trái lại, khẳng định với bà rằng từ lâu tôi đã từ bỏ ham muốn được những người phụ nữ mà tôi có thể hy vọng được yêu lại; bởi tôi thấy hầu hết họ đều không xứng đáng để gắn bó với một người đàn ông lương thiện, và chỉ có thứ gì đó cao hơn hẳn họ mới có thể khiến tôi dấn thân. ‘Anh không trả lời tôi một cách thành thật, hoàng hậu đáp lại; tôi biết điều ngược lại với những gì anh nói. Cách tôi nói chuyện với anh phải khiến anh không giấu tôi điều gì. Tôi muốn anh là một trong những người bạn của tôi, bà tiếp tục; nhưng tôi không muốn, khi trao cho anh vị trí ấy, lại không biết những ràng buộc tình cảm của anh. Anh hãy xem có chịu đánh đổi vị trí ấy để nói cho tôi biết điều đó không: tôi cho anh hai ngày để suy nghĩ; nhưng sau khoảng thời gian đó, hãy nghĩ kỹ điều anh sẽ nói với tôi, và nhớ rằng nếu sau này tôi thấy anh đã lừa dối tôi, tôi sẽ không bao giờ tha thứ cho anh trong suốt cuộc đời này.’”

«La reine me quitta après m'avoir dit ces paroles sans attendre ma réponse. Vous pouvez croire que je demeurai l'esprit bien rempli de ce qu'elle me venait de dire. Les deux jours qu'elle m'avait donnés pour y penser ne me parurent pas trop longs pour me déterminer. Je voyais qu'elle voulait savoir si j'étais amoureux, et qu'elle ne souhaitait pas que je le fusse. Je voyais les suites et les conséquences du parti que j'allais prendre; ma vanité n'était pas peu flattée d'une liaison particulière avec une reine, et une reine dont la personne est encore extrêmement aimable. D'un autre côté, j'aimais madame de Thémines, et quoique je lui fisse une espèce d'infidélité pour cette autre femme dont je vous ai parlé, je ne me pouvais résoudre à rompre avec elle. Je voyais aussi le péril où je m'exposais en trompant la reine, et combien il était difficile de la tromper; néanmoins, je ne pus me résoudre à refuser ce que la fortune m'offrait, et je pris le hasard de tout ce que ma mauvaise conduite pouvait m'attirer. Je rompis avec cette femme dont on pouvait découvrir le commerce, et j'espérai de cacher celui que j'avais avec madame de Thémines.

“Hoàng hậu rời tôi sau khi nói những lời ấy mà không đợi tôi đáp. Anh có thể tin rằng tôi đứng lại với tâm trí đầy những điều bà vừa nói. Hai ngày bà cho tôi để suy nghĩ không hề dài để tôi quyết định. Tôi thấy bà muốn biết liệu tôi có đang yêu không, và bà không muốn tôi yêu. Tôi thấy những hệ quả và những điều kéo theo của lựa chọn mà tôi sắp đưa ra; sự hư vinh của tôi không ít được vuốt ve khi có một mối quan hệ riêng với một hoàng hậu, và là một hoàng hậu mà dung mạo vẫn cực kỳ quyến rũ. Mặt khác, tôi yêu bà de Thémines; và dẫu tôi đã phản bội bà ấy đôi chút vì người phụ nữ kia mà tôi đã kể với anh, tôi không thể quyết tâm đoạn tuyệt với bà. Tôi cũng thấy hiểm nguy mà tôi tự đẩy mình vào khi lừa dối hoàng hậu, và việc lừa dối bà khó khăn đến nhường nào; tuy vậy, tôi không thể từ chối điều mà vận may đã trao cho tôi, và tôi chấp nhận rủi ro về mọi điều mà hành vi xấu của mình có thể mang lại. Tôi đoạn tuyệt với người phụ nữ mà mối quan hệ của chúng tôi có thể bị phát hiện, và tôi hy vọng sẽ giấu được mối quan hệ với bà de Thémines.

«Au bout des deux jours que la reine m'avait donnés, comme j'entrais dans la chambre où toutes les dames étaient au cercle, elle me dit tout haut, avec un air grave qui me surprit: «Avez-vous pensé à cette affaire dont je vous ai chargé, et en savez-vous la vérité?—Oui, Madame, lui répondis-je, et elle est comme je l'ai dite à Votre Majesté.—Venez ce soir à l'heure que je dois écrire, répliqua-t-elle, et j'achèverai de vous donner mes ordres.» Je fis une profonde révérence sans rien répondre, et ne manquai pas de me trouver à l'heure qu'elle m'avait marquée. Je la trouvai dans la galerie où était son secrétaire et quelqu'une de ses femmes. Sitôt qu'elle me vit, elle vint à moi, et me mena à l'autre bout de la galerie. «Eh bien! me dit-elle, est-ce après y avoir bien pensé que vous n'avez rien à me dire? et la manière dont j'en use avec vous ne mérite-t-elle pas que vous me parliez sincèrement?—C'est parce que je vous parle sincèrement, Madame, lui répondis-je, que je n'ai rien à vous dire; et je jure à Votre Majesté, avec tout le respect que je lui dois, que je n'ai d'attachement pour aucune femme de la cour.—Je le veux croire, repartit la reine, parce que je le souhaite; et je le souhaite, parce que je désire que vous soyez entièrement attaché à moi, et qu'il serait impossible que je fusse contente de votre amitié si vous étiez amoureux. On ne peut se fier à ceux qui le sont; on ne peut s'assurer de leur secret. Ils sont trop distraits et trop partagés, et leur maîtresse leur fait une première occupation qui ne s'accorde point avec la manière dont je veux que vous soyez attaché à moi. Souvenez-vous donc que c'est sur la parole que vous me donnez, que vous n'avez aucun engagement, que je vous choisis pour vous donner toute ma confiance. Souvenez-vous que je veux la vôtre tout entière; que je veux que vous n'ayez ni ami, ni amie, que ceux qui me seront agréables, et que vous abandonniez tout autre soin que celui de me plaire. Je ne vous ferai pas perdre celui de votre fortune; je la conduirai avec plus d'application que vous-même, et, quoi que je fasse pour vous, je m'en tiendrai trop bien récompensée, si je vous trouve pour moi tel que je l'espère. Je vous choisis pour vous confier tous mes chagrins, et pour m'aider à les adoucir. Vous pouvez juger qu'ils ne sont pas médiocres. Je souffre en apparence, sans beaucoup de peine, l'attachement du roi pour la duchesse de Valentinois; mais il m'est insupportable. Elle gouverne le roi, elle le trompe, elle me méprise, tous mes gens sont à elle. La reine, ma belle-fille, fière de sa beauté et du crédit de ses oncles, ne me rend aucun devoir. Le connétable de Montmorency est maître du roi et du royaume; il me hait, et m'a donné des marques de sa haine, que je ne puis oublier. Le maréchal de Saint-André est un jeune favori audacieux, qui n'en use pas mieux avec moi que les autres. Le détail de mes malheurs vous ferait pitié; je n'ai osé jusqu'ici me fier à personne, je me fie à vous; faites que je ne m'en repente point, et soyez ma seule consolation.» Les yeux de la reine rougirent en achevant ces paroles; je pensai me jeter à ses pieds, tant je fus véritablement touché de la bonté qu'elle me témoignait. Depuis ce jour-là, elle eut en moi une entière confiance, elle ne fit plus rien sans m'en parler, et j'ai conservé une liaison qui dure encore.»

“Đến hết hai ngày mà hoàng hậu đã cho tôi, khi tôi bước vào căn phòng nơi tất cả các quý bà đang có mặt trong buổi chầu, bà nói to, với vẻ nghiêm trang khiến tôi ngạc nhiên: ‘Anh đã suy nghĩ về việc tôi giao cho anh chưa, và anh có biết sự thật không?’—Dạ, thưa Hoàng hậu, tôi đáp, sự việc đúng như tôi đã nói với Bệ hạ.—Tối nay, vào giờ tôi phải viết thư, bà đáp, anh hãy đến; tôi sẽ hoàn tất những chỉ dẫn cho anh.’ Tôi cúi chào thật sâu mà không đáp, và đúng giờ bà đã định, tôi có mặt. Tôi thấy bà trong dãy hành lang, nơi thư ký của bà và vài thị nữ đang ở đó. Vừa trông thấy tôi, bà bước đến và đưa tôi đến đầu kia của hành lang. ‘Thế nào? bà hỏi tôi, anh đã nghĩ kỹ rồi mà không có gì để nói với tôi sao? Và cách tôi đối xử với anh chẳng đáng để anh nói thật với tôi sao?’—Chính vì tôi nói thật với Hoàng hậu, tôi đáp, nên tôi không có gì để nói; và tôi xin thề với Bệ hạ, với tất cả sự kính trọng mà tôi nợ ngài, rằng tôi không có tình cảm gắn bó với bất kỳ người phụ nữ nào trong triều.—Tôi muốn tin như vậy, bà đáp, vì tôi mong muốn điều đó; và tôi mong muốn điều đó vì tôi muốn anh hoàn toàn gắn bó với tôi, và sẽ không thể nào bằng lòng với tình bạn của anh nếu anh đang yêu. Người ta không thể tin những kẻ đang yêu; không thể đảm bảo bí mật của họ. Họ quá lơ đãng và quá chia sẻ, và tình nhân của họ trở thành mối bận tâm đầu tiên, điều không phù hợp với cách tôi muốn anh gắn bó với tôi. Vậy hãy nhớ rằng đó là dựa trên lời hứa anh đã trao cho tôi, rằng anh không có ràng buộc nào, và rằng tôi chọn anh để trao cho anh toàn bộ niềm tin của tôi. Hãy nhớ rằng tôi muốn có trọn vẹn lòng tin của anh; rằng tôi muốn anh không có bạn bè hay bạn gái nào ngoài những người tôi thấy vừa lòng; và rằng anh phải gạt bỏ mọi mối quan tâm khác ngoài việc làm tôi vui lòng. Tôi sẽ không để anh mất đi mối quan tâm đến vận mệnh của mình; tôi sẽ quản lý nó cẩn thận hơn chính anh; và dẫu tôi làm gì cho anh, tôi cũng sẽ thấy mình được đền đáp quá đủ, nếu thấy ở anh điều tôi mong đợi. Tôi chọn anh để giãi bày mọi nỗi buồn của tôi, và để nhờ anh làm nhẹ chúng đi. Anh có thể đoán chúng không hề nhỏ. Tôi chịu đựng, bề ngoài và không mấy khổ sở, sự gắn bó của nhà vua với bà de Valentinois; nhưng nó không thể chịu nổi đối với tôi. Bà ta cai trị nhà vua, bà ta lừa dối ngài, bà ta khinh thường tôi, và mọi người hầu của tôi đều thuộc về bà ta. Thái tử phi, con dâu tôi, kiêu hãnh về sắc đẹp và thế lực của các chú bác mình, không hề tỏ ra bổn phận với tôi. Đại nguyên soái de Montmorency là chủ của nhà vua và của vương quốc; ông ta ghét tôi, và đã cho tôi những dấu hiệu của lòng căm ghét mà tôi không thể quên. Thống chế de Saint-André là một sủng thần trẻ tuổi và táo bạo, và cũng không cư xử với tôi tốt hơn những người khác. Những chi tiết về nỗi bất hạnh của tôi sẽ khiến anh thương xót; cho đến nay tôi chưa dám tin ai, và tôi tin anh; xin anh đừng để tôi hối hận, và hãy là niềm an ủi duy nhất của tôi.’ Đôi mắt hoàng hậu đỏ hoe khi bà nói xong những lời ấy; tôi suýt quỳ xuống dưới chân bà, vì tôi thực sự xúc động trước lòng tốt bà dành cho tôi. Từ ngày ấy, bà đặt trọn niềm tin nơi tôi; bà không làm gì mà không bàn với tôi, và tôi vẫn giữ mối liên hệ ấy cho đến nay.”

TROISIEME PARTIE

PHẦN THỨ BA

Cependant, quelque rempli et quelque occupé que je fusse de cette nouvelle liaison avec la reine, je tenais à madame de Thémines par une inclination naturelle que je ne pouvais vaincre. Il me parut qu'elle cessait de m'aimer, et, au lieu que, si j'eusse été sage, je me fusse servi du changement qui paraissait en elle pour aider à me guérir, mon amour en redoubla, et je me conduisais si mal, que la reine eut quelque connaissance de cet attachement. La jalousie est naturelle aux personnes de sa nation, et peut-être que cette princesse a pour moi des sentiments plus vifs qu'elle ne pense elle-même. Mais enfin le bruit que j'étais amoureux lui donna de si grandes inquiétudes et de si grands chagrins que je me crus cent fois perdu auprès d'elle. Je la rassurai enfin à force de soins, de soumissions et de faux serments; mais je n'aurais pu la tromper longtemps, si le changement de madame de Thémines ne m'avait détaché d'elle malgré moi. Elle me fit voir qu'elle ne m'aimait plus; et j'en fus si persuadé, que je fus contraint de ne la pas tourmenter davantage, et de la laisser en repos. Quelque temps après, elle m'écrivit cette lettre que j'ai perdue. J'appris par là qu'elle avait su le commerce que j'avais eu avec cette autre femme dont je vous ai parlé, et que c'était la cause de son changement. Comme je n'avais plus rien alors qui me partageât, la reine était assez contente de moi; mais comme les sentiments que j'ai pour elle ne sont pas d'une nature à me rendre incapable de tout autre attachement, et que l'on n'est pas amoureux par sa volonté, je le suis devenu de madame de Martigues, pour qui j'avais déjà eu beaucoup d'inclination pendant qu'elle était Villemontais, fille de la reine dauphine. J'ai lieu de croire que je n'en suis pas haï; la discrétion que je lui fais paraître, et dont elle ne sait pas toutes les raisons, lui est agréable. La reine n'a aucun soupçon sur son sujet; mais elle en a un autre qui n'est guère moins fâcheux. Comme madame de Martigues est toujours chez la reine dauphine, j'y vais aussi beaucoup plus souvent que de coutume. La reine s'est imaginé que c'est de cette princesse que je suis amoureux. Le rang de la reine dauphine qui est égal au sien, et la beauté et la jeunesse qu'elle a au-dessus d'elle, lui donnent une jalousie qui va jusqu'à la fureur, et une haine contre sa belle-fille qu'elle ne saurait plus cacher. Le cardinal de Lorraine, qui me paraît depuis longtemps aspirer aux bonnes grâces de la reine, et qui voit bien que j'occupe une place qu'il voudrait remplir, sous prétexte de raccommoder madame la dauphine avec elle, est entré dans les différends qu'elles ont eu ensemble. Je ne doute pas qu'il n'ait démêlé le véritable sujet de l'aigreur de la reine, et je crois qu'il me rend toutes sortes de mauvais offices, sans lui laisser voir qu'il a dessein de me les rendre. Voilà l'état où sont les choses à l'heure que je vous parle. Jugez quel effet peut produire la lettre que j'ai perdue, et que mon malheur m'a fait mettre dans ma poche, pour la rendre à madame de Thémines. Si la reine voit cette lettre, elle connaîtra que je l'ai trompée, et que presque dans le temps que je la trompais pour madame de Thémines, je trompais madame de Thémines pour une autre; jugez quelle idée cela lui peut donner de moi, et si elle peut jamais se fier à mes paroles. Si elle ne voit point cette lettre, que lui dirai-je? Elle sait qu'on l'a remise entre les mains de madame la dauphine; elle croira que Châtelart a reconnu l'écriture de cette reine, et que la lettre est d'elle; elle s'imaginera que la personne dont on témoigne de la jalousie est peut-être elle-même; enfin, il n'y a rien qu'elle n'ait lieu de penser, et il n'y a rien que je ne doive craindre de ses pensées. Ajoutez à cela que je suis vivement touché de madame de Martigues; qu'assurément madame la dauphine lui montrera cette lettre qu'elle croira écrite depuis peu; ainsi je serai également brouillé, et avec la personne du monde que j'aime le plus, et avec la personne du monde que je dois le plus craindre. Voyez après cela si je n'ai pas raison de vous conjurer de dire que la lettre est à vous, et de vous demander, en grâce, de l'aller retirer des mains de madame la dauphine.»

“Dẫu lòng tôi đầy ắp và bận rộn với mối liên hệ mới với hoàng hậu, tôi vẫn gắn bó với bà de Thémines bởi một mối thiện cảm tự nhiên mà tôi không thể chế ngự. Tôi thấy nàng dần thôi yêu tôi; và thay vì, nếu tôi biết điều, lấy sự đổi thay nơi nàng làm chỗ dựa để tự chữa lành, thì tình yêu của tôi lại càng bùng lên, và tôi cư xử tệ đến nỗi hoàng hậu biết được mối gắn bó ấy. Lòng ghen tuông là điều tự nhiên với những người cùng quốc gia với bà, và có lẽ vị hoàng hậu này dành cho tôi những tình cảm mãnh liệt hơn chính bà tự nghĩ. Nhưng rốt cuộc, tin đồn rằng tôi say mê người khác khiến bà lo lắng và đau buồn đến nỗi trăm lần tôi tưởng mình đã mất bà. Cuối cùng tôi trấn an được bà bằng sự săn sóc, những lời khuất phục và những lời thề giả dối; nhưng tôi khó có thể lừa dối bà lâu dài, nếu sự đổi thay của bà de Thémines đã không khiến tôi rời xa bà, dẫu tôi không muốn. Nàng cho tôi thấy nàng không còn yêu tôi nữa; và tôi tin điều ấy đến nỗi buộc phải không làm khổ nàng thêm, mà để nàng được yên. Ít lâu sau, nàng viết cho tôi bức thư ấy mà tôi đã đánh mất. Qua đó tôi biết nàng đã hay chuyện tôi qua lại với người đàn bà khác mà tôi đã kể với anh, và đó chính là nguyên cớ của sự đổi thay. Vì lúc ấy không còn gì chia sẻ lòng tôi, hoàng hậu khá hài lòng về tôi; nhưng tình cảm tôi dành cho bà không đến mức khiến tôi không thể gắn bó với ai khác, và người ta không yêu theo ý muốn của mình, nên tôi đã yêu bà de Martigues, người mà tôi vốn đã có nhiều thiện cảm khi bà còn là Villemontais, con gái của Thái tử phi. Tôi có lý do tin rằng mình không bị ghét; sự kín đáo mà tôi thể hiện với bà, và phần lớn lý do của nó bà không biết, lại khiến bà hài lòng. Hoàng hậu không nghi ngờ gì về bà; nhưng bà lại có một mối nghi khác chẳng kém phiền phức. Vì bà de Martigues luôn ở bên Thái tử phi, nên tôi cũng ghé đến đó thường hơn lệ thường. Hoàng hậu tưởng rằng chính vị công nương ấy là người tôi yêu. Địa vị của Thái tử phi ngang bằng với hoàng hậu, cộng với sắc đẹp và tuổi trẻ mà Thái tử phi hơn hẳn, khiến hoàng hậu ghen đến mức cuồng nộ, và lòng căm ghét nàng dâu đã đến mức bà không thể che giấu thêm. Hồng y de Lorraine, người từ lâu tôi thấy đang khao khát được lòng hoàng hậu, và thấy rõ rằng tôi đang chiếm một vị trí mà ông muốn có, đã lấy cớ hòa giải Thái tử phi với bà mà nhảy vào những xích mích giữa hai người. Tôi không nghi ngờ gì rằng ông đã đoán ra nguyên do thực sự của sự chua cay nơi hoàng hậu, và tôi tin rằng ông đang bày mọi cách hãm hại tôi, mà không để bà thấy ông có ý định ấy. Đó là tình thế hiện nay, lúc tôi nói với anh. Anh hãy cân nhắc: bức thư tôi đã đánh mất, do sự bất hạnh của tôi mà tôi giắt vào túi để trả lại cho bà de Thémines, nếu hoàng hậu thấy bức thư này, bà sẽ biết tôi đã lừa dối bà, và rằng gần như cùng lúc tôi lừa bà vì bà de Thémines, tôi cũng lừa bà de Thémines vì một người khác; anh hãy nghĩ xem bà sẽ hình dung tôi thế nào, và liệu bà có bao giờ còn tin được lời tôi nữa không. Nếu bà không thấy bức thư này, tôi sẽ nói gì với bà? Bà biết người ta đã trao nó vào tay Thái tử phi; bà sẽ nghĩ Châtelart đã nhận ra nét chữ của hoàng hậu và rằng bức thư là của bà; bà sẽ tưởng tượng rằng người bị bày tỏ ghen tuông có lẽ chính là bà; tóm lại, không có điều gì bà không có lý do để nghĩ, và không có điều gì tôi không phải e sợ trước những suy nghĩ ấy của bà. Thêm vào đó, tôi đang vô cùng rung động trước bà de Martigues; chắc chắn Thái tử phi sẽ cho bà ấy xem bức thư, và bà ấy sẽ tin là mới viết gần đây; thế là tôi sẽ đồng thời gây rắc rối với người tôi yêu nhất và với người tôi cần sợ nhất trên đời. Vậy thì anh hãy xem tôi có lý không khi van xin anh nói rằng bức thư là của anh, và xin anh làm ơn đi lấy lại nó từ tay Thái tử phi.”

—Je vois bien, dit monsieur de Nemours, que l'on ne peut être dans un plus grand embarras que celui où vous êtes, et il faut avouer que vous le méritez. On m'a accusé de n'être pas un amant fidèle, et d'avoir plusieurs galanteries à la fois; mais vous me passez de si loin, que je n'aurais seulement osé imaginer les choses que vous avez entreprises. Pouviez-vous prétendre de conserver madame de Thémines en vous engageant avec la reine? et espériez-vous de vous engager avec la reine et de la pouvoir tromper? Elle est italienne et reine, et par conséquent pleine de soupçons, de jalousie et d'orgueil; quand votre bonne fortune, plutôt que votre bonne conduite, vous a ôté des engagements où vous étiez, vous en avez pris de nouveaux, et vous vous êtes imaginé qu'au milieu de la cour, vous pourriez aimer madame de Martigues, sans que la reine s'en aperçût. Vous ne pouviez prendre trop de soins de lui ôter la honte d'avoir fait les premiers pas. Elle a pour vous une passion violente: votre discrétion vous empêche de me le dire, et la mienne de vous le demander; mais enfin elle vous aime, elle a de la défiance, et la vérité est contre vous.

—Tôi thấy rõ, ông de Nemours nói, rằng không ai có thể lâm vào cảnh ngặt nghèo hơn anh, và phải thú nhận rằng anh đáng bị như thế. Người ta đã buộc tội tôi không phải là người tình chung thủy, và có nhiều cuộc tình cùng một lúc; nhưng anh vượt xa tôi đến mức tôi chưa từng dám tưởng tượng những điều anh đã dấn thân vào. Anh có thể mong giữ được bà de Thémines mà lại dây dưa với hoàng hậu sao? Và anh có hy vọng vừa dây dưa với hoàng hậu, vừa lừa được bà không? Bà là người Ý và là hoàng hậu, do đó đầy nghi ngờ, ghen tuông và kiêu hãnh; khi may mắn của anh, hơn là sự khôn khéo của anh, đã gỡ anh khỏi những ràng buộc đang có, anh lại nhận thêm những ràng buộc mới, và tưởng rằng giữa triều đình, anh có thể yêu bà de Martigues mà hoàng hậu không hay biết. Anh đã không thể lo lắng quá mức để tránh cho nàng nỗi nhục phải là người bước những bước đầu tiên. Bà có một tình yêu mãnh liệt với anh: sự kín đáo của anh ngăn anh nói điều đó với tôi, và sự kín đáo của tôi ngăn tôi hỏi anh; nhưng rốt cuộc bà yêu anh, bà đa nghi, và sự thật đang chống lại anh.

—Est-ce à vous à m'accabler de réprimandes, interrompit le vidame, et votre expérience ne vous doit-elle pas donner de l'indulgence pour mes fautes? Je veux pourtant bien convenir que j'ai tort; mais songez, je vous conjure, à me tirer de l'abîme où je suis. Il me paraît qu'il faudrait que vous vissiez la reine dauphine sitôt qu'elle sera éveillée, pour lui redemander cette lettre, comme l'ayant perdue.

—Anh mà lại trách mắng tôi sao? vidame ngắt lời, và kinh nghiệm của anh chẳng nên khiến anh khoan dung hơn với lỗi lầm của tôi ư? Tôi vẫn sẵn lòng thừa nhận mình sai; nhưng xin anh hãy nghĩ cách kéo tôi ra khỏi vực thẳm nơi tôi đang ở. Tôi thấy hình như anh nên gặp Thái tử phi ngay khi bà thức dậy, để đòi lại bức thư này, như thể chính anh đã đánh rơi nó.

—Je vous ai déjà dit, reprit monsieur de Nemours, que la proposition que vous me faites est un peu extraordinaire, et que mon intérêt particulier m'y peut faire trouver des difficultés; mais de plus, si l'on a vu tomber cette lettre de votre poche, il me paraît difficile de persuader qu'elle soit tombée de la mienne.

—Tôi đã nói với anh rằng đề nghị của anh thật khá lạ lùng, Nemours đáp, và lợi ích riêng của tôi có thể khiến tôi gặp khó khăn; nhưng hơn nữa, nếu người ta đã thấy bức thư rơi ra từ túi anh, thì tôi khó lòng thuyết phục rằng nó đã rơi ra từ túi tôi.

—Je croyais vous avoir appris, répondit le vidame, que l'on a dit à la reine dauphine que c'était de la vôtre qu'elle était tombée.

—Tôi tưởng đã cho anh biết, vidame đáp, rằng người ta đã nói với Thái tử phi rằng bức thư rơi ra từ túi của anh.

—Comment! reprit brusquement monsieur de Nemours, qui vit dans ce moment les mauvais offices que cette méprise lui pouvait faire auprès de madame de Clèves, l'on a dit à la reine dauphine que c'est moi qui ai laissé tomber cette lettre?

—Sao cơ! Nemours sốt ruột hỏi lại, và ngay lúc ấy ông thấy những điều tai hại mà sự nhầm lẫn này có thể gây ra cho mình trước mặt bà de Clèves; người ta đã nói với Thái tử phi rằng chính tôi là người đánh rơi bức thư này sao?

—Oui, reprit le vidame, on le lui a dit. Et ce qui a fait cette méprise, c'est qu'il y avait plusieurs gentilshommes des reines dans une des chambres du jeu de paume où étaient nos habits, et que vos gens et les miens les ont été quérir. En même temps la lettre est tombée; ces gentilshommes l'ont ramassée et l'ont lue tout haut. Les uns ont cru qu'elle était à vous, et les autres à moi. Châtelart qui l'a prise et à qui je viens de la faire demander, a dit qu'il l'avait donnée à la reine dauphine, comme une lettre qui était à vous; et ceux qui en ont parlé à la reine ont dit par malheur qu'elle était à moi; ainsi vous pouvez faire aisément ce que je souhaite, et m'ôter de l'embarras où je suis.

—Phải, vidame đáp, người ta đã nói như vậy. Và điều gây ra sự nhầm lẫn là trong một phòng của sân quần vợt, nơi có áo của chúng ta, có vài vị quý tộc của các hoàng hậu, và người của anh cùng người của tôi đã đến lấy áo. Đúng lúc đó bức thư rơi xuống; các quý tộc ấy nhặt lên và đọc to. Người thì cho rằng nó là của anh, kẻ thì cho là của tôi. Châtelart, người đã nhặt được và tôi vừa sai người đi đòi lại, nói rằng anh ta đã trao cho Thái tử phi như một bức thư của anh; còn những người kể với hoàng hậu thì không may lại nói rằng nó là của tôi. Vì thế anh có thể dễ dàng làm điều tôi mong muốn, và giải thoát tôi khỏi cảnh khó xử này.

Monsieur de Nemours avait toujours fort aimé le vidame de Chartres, et ce qu'il était à madame de Clèves le lui rendait encore plus cher. Néanmoins il ne pouvait se résoudre à prendre le hasard qu'elle entendît parler de cette lettre, comme d'une chose où il avait intérêt. Il se mit à rêver profondément, et le vidame se doutant à peu près du sujet de sa rêverie:

Ông de Nemours vẫn luôn rất yêu quý vidame de Chartres, và việc ông ấy có liên quan đến bà de Clèves lại khiến ông quý trọng hơn. Tuy vậy, ông không thể quyết định mạo hiểm để bà nghe nói về bức thư này như một việc có liên quan đến lợi ích của ông. Ông chìm vào suy nghĩ sâu xa, và vidame, đoán phần nào đề tài trong suy tư ấy, lên tiếng:

—Je crois bien, lui dit-il, que vous craignez de vous brouiller avec votre maîtresse, et même vous me donneriez lieu de croire que c'est avec la reine dauphine, si le peu de jalousie que je vous vois de monsieur d'Anville ne m'en ôtait la pensée; mais, quoi qu'il en soit, il est juste que vous ne sacrifiez pas votre repos au mien, et je veux bien vous donner les moyens de faire voir à celle que vous: voilà un billet de madame d'Amboise, qui est amie de madame de Thémines, et à qui elle s'est fiée de tous les sentiments qu'elle a eus pour moi. Par ce billet elle me redemande cette lettre de son amie, que j'ai perdue; mon nom est sur le billet; et ce qui est dedans prouve sans aucun doute que la lettre que l'on me redemande est la même que l'on a trouvée. Je vous remets ce billet entre les mains, et je consens que vous le montriez à votre maîtresse pour vous justifier. Je vous conjure de ne perdre pas un moment, et d'aller dès ce matin chez madame la dauphine.

—Tôi tin rằng anh sợ mất lòng người mà anh yêu, ông nói, và thậm chí anh khiến tôi nghĩ rằng đó là Thái tử phi, nếu như tôi không thấy anh ít ghen với ông d'Anville, khiến tôi bỏ ý nghĩ ấy đi; nhưng dẫu thế nào, anh không nên hy sinh sự yên ổn của mình vì sự yên ổn của tôi, và tôi sẵn lòng cho anh phương tiện để chứng tỏ với người anh yêu rằng anh vô tội: đây là một mảnh giấy của bà d'Amboise, bạn của bà de Thémines, người đã tin cậy nơi bà ấy mọi tình cảm mà bà từng dành cho tôi. Qua mảnh giấy này, bà đòi lại bức thư của người bạn mình mà tôi đã đánh mất; tên tôi có trên mảnh giấy, và nội dung bên trong chứng minh không chút nghi ngờ rằng bức thư người ta đòi lại chính là bức thư đã bị tìm thấy. Tôi trao mảnh giấy này vào tay anh, và tôi đồng ý để anh cho người mà anh yêu xem để tự minh oan. Tôi van anh đừng chậm trễ một phút nào, và sáng nay hãy đến ngay chỗ Thái tử phi.

Monsieur de Nemours le promit au vidame de Chartres, et prit le billet de madame d'Amboise; néanmoins son dessein n'était pas de voir la reine dauphine, et il trouvait qu'il avait quelque chose de plus pressé à faire. Il ne doutait pas qu'elle n'eût déjà parlé de la lettre à madame de Clèves, et il ne pouvait supporter qu'une personne qu'il aimait si éperdument eût lieu de croire qu'il eût quelque attachement pour une autre.

Ông de Nemours hứa với vidame de Chartres, và nhận lấy mảnh giấy của bà d'Amboise; tuy nhiên, ông không định đến gặp Thái tử phi, và ông thấy mình có việc gấp hơn phải làm. Ông không nghi ngờ gì rằng Thái tử phi đã nói chuyện bức thư với bà de Clèves, và ông không thể chịu nổi việc người mà ông yêu đến mất trí lại có lý do để tin rằng ông có tình cảm với một người khác.

Il alla chez elle à l'heure qu'il crut qu'elle pouvait être éveillée, et lui fit dire qu'il ne demanderait pas à avoir l'honneur de la voir à une heure si extraordinaire, si une affaire de conséquence ne l'y obligeait. Madame de Clèves était encore au lit, l'esprit aigri et agité de tristes pensées, qu'elle avait eues pendant la nuit. Elle fut extrêmement surprise, lorsqu'on lui dit que monsieur de Nemours la demandait; l'aigreur où elle était ne la fit pas balancer à répondre qu'elle était malade, et qu'elle ne pouvait lui parler.

Ông đến nhà bà vào giờ ông cho là bà có thể đã thức, và cho người thưa rằng ông sẽ không dám xin được hân hạnh gặp bà vào giờ bất thường như thế, nếu không có một việc hệ trọng buộc ông phải đến. Bà de Clèves vẫn còn nằm trên giường, tâm trí chua chát và bồn chồn vì những ý nghĩ buồn bã mà bà đã nghĩ suốt đêm. Bà vô cùng ngạc nhiên khi được báo rằng ông de Nemours xin gặp; sự chua chát trong lòng khiến bà không chần chừ đáp rằng bà đang ốm và không thể tiếp chuyện.

Ce prince ne fut pas blessé de ce refus, une marque de froideur dans un temps où elle pouvait avoir de la jalousie n'était pas un mauvais augure. Il alla à l'appartement de monsieur de Clèves, et lui dit qu'il venait de celui de madame sa femme: qu'il était bien fâché de ne la pouvoir entretenir, parce qu'il avait à lui parler d'une affaire importante pour le vidame de Chartres. Il fit entendre en peu de mots à monsieur de Clèves la conséquence de cette affaire, et monsieur de Clèves le mena à l'heure même dans la chambre de sa femme. Si elle n'eût point été dans l'obscurité, elle eût eu peine à cacher son trouble et son étonnement de voir entrer monsieur de Nemours conduit par son mari. Monsieur de Clèves lui dit qu'il s'agissait d'une lettre, où l'on avait besoin de son secours pour les intérêts du vidame, qu'elle verrait avec monsieur de Nemours ce qu'il y avait à faire, et que, pour lui, il s'en allait chez le roi qui venait de l'envoyer quérir.

Vị hoàng tử này không hề buồn vì sự từ chối ấy; một dấu hiệu lạnh nhạt vào lúc bà có thể đang ghen không phải là điềm xấu. Ông đến chỗ ở của ông de Clèves và nói rằng ông vừa từ phòng của vợ ông đến: ông rất tiếc không thể trò chuyện với bà, vì có việc quan trọng cần nói về vidame de Chartres. Ông trình bày ngắn gọn cho ông de Clèves nghe tầm quan trọng của vấn đề, và ông de Clèves liền dẫn ông vào phòng vợ mình ngay. Nếu căn phòng không tối om, bà hẳn đã khó che giấu sự bối rối và kinh ngạc khi thấy ông de Nemours được chồng dẫn vào. Ông de Clèves nói rằng câu chuyện liên quan đến một bức thư, nơi người ta cần đến sự giúp đỡ của bà vì lợi ích của vidame; bà sẽ cùng ông de Nemours xem phải làm gì; còn ông, ông phải đi gặp nhà vua, vì nhà vua vừa cho người đi triệu ông.

Monsieur de Nemours demeura seul auprès de madame de Clèves, comme il le pouvait souhaiter.

Ông de Nemours ở lại một mình với bà de Clèves, như ông hằng mong muốn.

—Je viens vous demander, Madame, lui dit-il, si madame la dauphine ne vous a point parlé d'une lettre que Châtelart lui remit hier entre les mains.

—Tôi đến để hỏi bà, thưa bà, ông nói, Thái tử phi có nói với bà về bức thư mà Châtelart đã trao cho bà ấy hôm qua không?

—Elle m'en a dit quelque chose, répondit madame de Clèves; mais je ne vois pas ce que cette lettre a de commun avec les intérêts de mon oncle, et je vous puis assurer qu'il n'y est pas nommé.

—Bà ấy có nói đôi điều về đó, bà de Clèves đáp; nhưng tôi không thấy bức thư ấy có liên quan gì đến lợi ích của chú tôi, và tôi có thể bảo đảm rằng trong thư không có tên chú.

—Il est vrai, Madame, répliqua monsieur de Nemours, il n'y est pas nommé, néanmoins elle s'adresse à lui, et il lui est très important que vous la retiriez des mains de madame la dauphine.

—Đúng là thế, thưa bà, ông de Nemours đáp lại, trong thư không có tên ông ấy; tuy vậy nó hướng đến ông ấy, và điều rất quan trọng là bà phải lấy lại bức thư từ tay Thái tử phi.

—J'ai peine à comprendre, reprit madame de Clèves, pourquoi il lui importe que cette lettre soit vue, et pourquoi il faut la redemander sous son nom.

—Tôi khó hiểu, bà de Clèves đáp, tại sao lại quan trọng rằng bức thư này được ai xem, và tại sao phải đòi lại dưới tên ông ấy.

—Si vous voulez vous donner le loisir de m'écouter, Madame, dit monsieur de Nemours, je vous ferai bientôt voir la vérité, et vous apprendrez des choses si importantes pour monsieur le vidame, que je ne les aurais pas même confiées à monsieur le prince de Clèves, si je n'avais eu besoin de son secours pour avoir l'honneur de vous voir.

—Nếu bà chịu dành cho tôi chút thời gian lắng nghe, thưa bà, ông de Nemours nói, tôi sẽ sớm cho bà thấy sự thật, và bà sẽ biết những điều quan trọng đến mức đối với vidame, tôi đã không tiết lộ ngay cả với ông de Clèves, nếu tôi không cần đến sự giúp đỡ của ông để được hân hạnh gặp bà.

—Je pense que tout ce que vous prendriez la peine de me dire serait inutile, répondit madame de Clèves avec un air assez sec, et il vaut mieux que vous alliez trouver la reine dauphine et que, sans chercher de détours, vous lui disiez l'intérêt que vous avez à cette lettre, puisque aussi bien on lui a dit qu'elle vient de vous.

—Tôi nghĩ rằng mọi điều ông bỏ công nói với tôi đều vô ích, bà de Clèves đáp với vẻ khá lạnh lùng; tốt hơn hết là ông hãy đi gặp Thái tử phi, và không vòng vo, hãy nói với bà ấy lợi ích của ông trong bức thư này, vì dẫu sao người ta đã nói với bà ấy rằng nó là của ông.

L'aigreur que monsieur de Nemours voyait dans l'esprit de madame de Clèves lui donnait le plus sensible plaisir qu'il eût jamais eu, et balançait son impatience de se justifier.

Vẻ chua chát mà ông de Nemours thấy trong tâm trí bà de Clèves đem lại cho ông niềm vui rõ rệt nhất từng có, và cân bằng với sự sốt ruột muốn minh oan.

—Je ne sais, Madame, reprit-il, ce qu'on peut avoir dit à madame la dauphine; mais je n'ai aucun intérêt à cette lettre, et elle s'adresse à monsieur le vidame.

—Thưa bà, ông nói, tôi không biết người ta có thể đã nói gì với Thái tử phi; nhưng tôi không có lợi ích gì trong bức thư này, và nó hướng đến ông vidame.

—Je le crois, répliqua madame de Clèves; mais on a dit le contraire à la reine dauphine, et il ne lui paraîtra pas vraisemblable que les lettres de monsieur le vidame tombent de vos poches. C'est pourquoi à moins que vous n'ayez quelque raison que je ne sais point, à cacher la vérité à la reine dauphine, je vous conseille de la lui avouer.

—Tôi tin vậy, bà de Clèves đáp lại; nhưng người ta đã nói điều ngược lại với Thái tử phi, và bà ấy sẽ không thấy hợp lý rằng thư của ông vidame lại rơi ra từ túi ông. Vì vậy, trừ khi ông có lý do nào đó mà tôi không biết, để giấu sự thật với Thái tử phi, tôi khuyên ông nên thú nhận với bà ấy.

—Je n'ai rien à lui avouer, reprit-il, la lettre ne s'adresse pas à moi, et s'il y a quelqu'un que je souhaite d'en persuader, ce n'est pas madame la dauphine. Mais Madame, comme il s'agit en ceci de la fortune de monsieur le vidame, trouvez bon que je vous apprenne des choses qui sont même dignes de votre curiosité.

—Tôi không có gì để thú nhận với bà ấy, ông đáp, bức thư không hướng đến tôi, và nếu có ai mà tôi mong thuyết phục thì người đó không phải là Thái tử phi. Nhưng thưa bà, vì việc này liên quan đến vận mệnh của ông vidame, xin bà cho phép tôi kể cho bà những điều đáng để bà tò mò.

Madame de Clèves témoigna par son silence qu'elle était prête à l'écouter, et monsieur de Nemours lui conta le plus succinctement qu'il lui fut possible, tout ce qu'il venait d'apprendre du vidame. Quoique ce fussent des choses propres à donner de l'étonnement, et à être écoutées avec attention, madame de Clèves les entendit avec une froideur si grande qu'il semblait qu'elle ne les crût pas véritables, ou qu'elles lui fussent indifférentes. Son esprit demeura dans cette situation, jusqu'à ce que monsieur de Nemours lui parlât du billet de madame d'Amboise, qui s'adressait au vidame de Chartres et qui était la preuve de tout ce qu'il lui venait de dire. Comme madame de Clèves savait que cette femme était amie de madame de Thémines, elle trouva une apparence de vérité à ce que lui disait monsieur de Nemours, qui lui fit penser que la lettre ne s'adressait peut être pas à lui. Cette pensée la tira tout d'un coup et malgré elle, de là froideur qu'elle avait eue jusqu'alors. Ce prince, après lui avoir lu ce billet qui faisait sa justification, le lui présenta pour le lire et lui dit qu'elle en pouvait connaître l'écriture; elle ne put s'empêcher de le prendre, de regarder le dessus pour voir s'il s'adressait au vidame de Chartres, et de le lire tout entier pour juger si la lettre que l'on redemandait était la même qu'elle avait entre les mains. Monsieur de Nemours lui dit encore tout ce qu'il crut propre à la persuader; et comme on persuade aisément une vérité agréable, il convainquit madame de Clèves qu'il n'avait point de part à cette lettre.

Bà de Clèves tỏ ra sẵn sàng lắng nghe bằng sự im lặng; và ông de Nemours kể cho bà, ngắn gọn nhất có thể, mọi điều ông vừa biết được từ vidame. Dẫu đó là những điều đáng gây kinh ngạc và đáng được lắng nghe kỹ, bà de Clèves nghe với vẻ lạnh nhạt đến mức như thể bà không tin là thật, hoặc chúng chẳng liên quan gì đến bà. Tâm trí bà vẫn ở trạng thái ấy cho đến khi ông de Nemours nói đến mảnh giấy của bà d'Amboise gửi cho vidame de Chartres, mảnh giấy là bằng chứng cho mọi điều ông vừa kể. Vì bà de Clèves biết người đàn bà ấy là bạn của bà de Thémines, nên bà thấy lời ông de Nemours có vẻ đúng sự thật, và nghĩ rằng có lẽ bức thư không hướng đến ông. Ý nghĩ ấy bất giác kéo bà ra khỏi thái độ lạnh nhạt đã giữ cho đến lúc đó. Sau khi đọc cho bà nghe mảnh giấy minh oan của mình, ông đưa nó cho bà và nói rằng bà có thể nhận ra nét chữ; bà không thể không cầm lấy, nhìn mặt ngoài để xem nó có đề gửi vidame de Chartres không, và đọc trọn vẹn để xét xem bức thư người ta đòi lại có phải là bức thư bà đang giữ không. Ông de Nemours còn nói thêm mọi điều ông nghĩ có thể thuyết phục được bà; và vì người ta dễ dàng tin một sự thật dễ chịu, ông đã thuyết phục được bà de Clèves rằng ông chẳng liên quan gì đến bức thư.

Elle commença alors à raisonner avec lui sur l'embarras et le péril où était le vidame, à le blâmer de sa méchante conduite, à chercher les moyens de le secourir; elle s'étonna du procédé de la reine, elle avoua à monsieur de Nemours qu'elle avait la lettre, enfin sitôt qu'elle le crut innocent, elle entra avec un esprit ouvert et tranquille dans les mêmes choses qu'elle semblait d'abord ne daigner pas entendre. Ils convinrent qu'il ne fallait point rendre la lettre à la reine dauphine, de peur qu'elle ne la montrât à madame de Martigues, qui connaissait l'écriture de madame de Thémines et qui aurait aisément deviné par l'intérêt qu'elle prenait au vidame, qu'elle s'adressait à lui. Ils trouvèrent aussi qu'il ne fallait pas confier à la reine dauphine tout ce qui regardait la reine, sa belle-mère. Madame de Clèves, sous le prétexte des affaires de son oncle, entrait avec plaisir à garder tous les secrets que monsieur de Nemours lui confiait.

Rồi bà bắt đầu cùng ông bàn luận về tình cảnh bối rối và nguy hiểm của vidame, trách ông về cách cư xử xấu xa của ông ấy, và tìm cách giúp đỡ; bà ngạc nhiên trước hành xử của hoàng hậu, và thú nhận với ông de Nemours rằng bà đang giữ bức thư. Khi đã tin ông vô tội, bà đón nhận với tâm trí cởi mở và điềm tĩnh chính những điều mà lúc đầu bà dường như không thèm nghe. Họ đồng ý rằng không nên trả bức thư lại cho Thái tử phi, e rằng bà sẽ đưa cho bà de Martigues xem, vì bà này biết nét chữ của bà de Thémines, và qua sự quan tâm của bà đối với vidame, sẽ dễ dàng đoán ra rằng thư gửi cho ông ấy. Họ cũng thấy không nên tiết lộ cho Thái tử phi mọi điều liên quan đến hoàng hậu, mẹ chồng của bà ấy. Bà de Clèves, lấy cớ việc của chú mình, vui vẻ giữ kín mọi bí mật mà ông de Nemours tâm sự với bà.

Ce prince ne lui eût pas toujours parlé des intérêts du vidame, et la liberté où il se trouvait de l'entretenir lui eût donné une hardiesse qu'il n'avait encore osé prendre, si l'on ne fût venu dire à madame de Clèves que la reine dauphine lui ordonnait de l'aller trouver. Monsieur de Nemours fut contraint de se retirer; il alla trouver le vidame pour lui dire qu'après l'avoir quitté, il avait pensé qu'il était plus à propos de s'adresser à madame de Clèves qui était sa nièce, que d'aller droit à madame la dauphine. Il ne manqua pas de raisons pour faire approuver ce qu'il avait fait et pour en faire espérer un bon succès.

Vị hoàng tử này hẳn đã không phải lúc nào cũng chỉ nói về lợi ích của vidame, và sự tự do được trò chuyện với bà sẽ cho ông một sự táo bạo mà trước đó ông chưa dám có, nếu người ta không đến báo cho bà de Clèves rằng Thái tử phi truyền bà đến gặp. Ông de Nemours buộc phải cáo từ; ông đi tìm vidame để nói rằng sau khi rời khỏi ông ấy, ông nghĩ tốt hơn là nên tìm đến bà de Clèves, người là cháu gái của ông ấy, hơn là đi thẳng đến Thái tử phi. Ông không thiếu lý lẽ để làm cho việc mình đã làm được tán thành, và để hy vọng một kết quả tốt đẹp.

Cependant madame de Clèves s'habilla en diligence pour aller chez la reine. A peine parut-elle dans sa chambre, que cette princesse la fit approcher et lui dit tout bas:

Trong lúc đó, bà de Clèves vội vã thay y phục để đến chỗ hoàng hậu. Vừa bước vào phòng, bà đã được Thái tử phi gọi lại gần và nói khẽ:

—Il y a deux heures que je vous attends, et jamais je n'ai été si embarrassée à déguiser la vérité que je l'ai été ce matin. La reine a entendu parler de la lettre que je vous donnai hier; elle croit que c'est le vidame de Chartres qui l'a laissé tomber. Vous savez qu'elle y prend quelque intérêt: elle a fait chercher cette lettre, elle l'a fait demander à Châtelart; il a dit qu'il me l'avait donnée: on me l'est venu demander sur le prétexte que c'était une jolie lettre qui donnait de la curiosité à la reine. Je n'ai osé dire que vous l'aviez, je crus qu'elle s'imaginerait que je vous l'avais mise entre les mains à cause du vidame votre oncle, et qu'il y aurait une grande intelligence entre lui et moi. Il m'a déjà paru qu'elle souffrait avec peine qu'il me vît souvent, de sorte que j'ai dit que la lettre était dans les habits que j'avais hier, et que ceux qui en avaient la clef étaient sortis. Donnez-moi promptement cette lettre, ajouta-t-elle, afin que je la lui envoie, et que je la lise avant que de l'envoyer pour voir si je n'en connaîtrai point l'écriture.

—Tôi đã đợi bà hai tiếng đồng hồ, và sáng nay tôi chưa bao giờ lúng túng trong việc che giấu sự thật như lúc này. Hoàng hậu đã nghe nói về bức thư mà hôm qua tôi đưa cho bà; bà tin rằng chính vidame de Chartres đã đánh rơi nó. Bà biết hoàng hậu quan tâm đến việc này: bà đã cho tìm bức thư, đã đòi Châtelart; anh ta nói rằng anh ta đã đưa nó cho tôi; rồi người ta đến đòi tôi với lý do rằng đó là một bức thư hay, khiến hoàng hậu tò mò. Tôi không dám nói rằng bà có nó; tôi tưởng bà sẽ nghĩ rằng tôi đã trao nó cho bà vì chú bà là vidame, và rằng giữa tôi và ông ấy có sự thông đồng. Tôi đã thấy hoàng hậu khó chịu ra mặt khi ông ấy gặp tôi thường xuyên, nên tôi đã nói rằng bức thư nằm trong y phục tôi mặc hôm qua, và người giữ chìa khóa đã đi khỏi. Hãy đưa ngay bức thư cho tôi, bà nói thêm, để tôi gửi cho hoàng hậu, và để tôi đọc trước khi gửi, xem tôi có nhận ra nét chữ nào không.

Madame de Clèves se trouva encore plus embarrassée qu'elle n'avait pensé.

Bà de Clèves thấy mình còn lúng túng hơn cả những gì bà đã nghĩ.

—Je ne sais, Madame comment vous ferez, répondit-elle; car monsieur de Clèves, à qui je l'avais donnée à lire, l'a rendue à monsieur de Nemours qui est venu dès ce matin le prier de vous la redemander. Monsieur de Clèves a eu l'imprudence de lui dire qu'il l'avait, et il a eu la faiblesse de céder aux prières que monsieur de Nemours lui a faites de la lui rendre.

—Tôi không biết, thưa Thái tử phi, bà sẽ làm thế nào, bà đáp; vì ông de Clèves, người mà tôi đã đưa cho đọc, đã trả lại cho ông de Nemours, người đến từ sáng sớm để nhờ ông ấy đòi lại bức thư từ tay bà. Ông de Clèves đã không khôn ngoan khi nói rằng ông có bức thư, rồi lại yếu lòng nhượng bộ trước lời nài nỉ của ông de Nemours mà trả lại cho ông ấy.

—Vous me mettez dans le plus grand embarras où je puisse jamais être, repartit madame la dauphine, et vous avez tort d'avoir rendu cette lettre à monsieur de Nemours; puisque c'était moi qui vous l'avais donnée, vous ne deviez point la rendre sans ma permission. Que voulez-vous que je dise à la reine, et que pourra-t-elle s'imaginer? Elle croira et avec apparence que cette lettre me regarde, et qu'il y a quelque chose entre le vidame et moi. Jamais on ne lui persuadera que cette lettre soit à monsieur de Nemours.

—Bà đẩy tôi vào tình thế khó xử nhất mà tôi từng có thể gặp, Thái tử phi đáp, và bà đã sai khi trả bức thư cho ông de Nemours; vì chính tôi đã đưa nó cho bà, bà không được trả lại nếu không có sự cho phép của tôi. Tôi phải nói gì với hoàng hậu đây, và bà sẽ tưởng tượng ra điều gì? Bà sẽ tin, và có lý do để tin, rằng bức thư này liên quan đến tôi, và rằng giữa vidame và tôi có điều gì đó. Không ai có thể thuyết phục được bà rằng bức thư này là của ông de Nemours.

—Je suis très affligée, répondit madame de Clèves, de l'embarras que je vous cause. Je le crois aussi grand qu'il est; mais c'est la faute de monsieur de Clèves et non pas la mienne.

—Tôi rất lấy làm buồn vì sự khó xử mà tôi gây ra cho bà, bà de Clèves đáp. Tôi cho rằng nó lớn như bà nói; nhưng đó là lỗi của ông de Clèves chứ không phải của tôi.

—C'est la vôtre, répliqua madame la dauphine, de lui avoir donné la lettre, et il n'y a que vous de femme au monde qui fasse confidence à son mari de toutes les choses qu'elle sait.

—Đó là lỗi của bà, Thái tử phi đáp, khi đã đưa thư cho chồng; và trên đời này chỉ có bà là người phụ nữ kể cho chồng nghe mọi điều mình biết.

—Je crois que j'ai tort, Madame, répliqua madame de Clèves; mais songez à réparer ma faute et non pas à l'examiner.

—Tôi nghĩ mình sai, thưa Thái tử phi, bà de Clèves đáp; nhưng xin bà hãy nghĩ cách sửa lỗi của tôi, chứ đừng xem xét nó.

—Ne vous souvenez-vous point, à peu près, de ce qui est dans cette lettre? dit alors la reine dauphine.

—Bà không nhớ, đại khái, nội dung bức thư này sao? Thái tử phi nói lúc ấy.

—Oui, Madame, répondit-elle, je m'en souviens, et l'ai relue plus d'une fois.

—Dạ thưa, tôi nhớ, bà đáp, và tôi đã đọc lại nhiều lần.

—Si cela est, reprit madame la dauphine, il faut que vous alliez tout à l'heure la faire écrire d'une main inconnue. Je l'enverrai à la reine: elle ne la montrera pas à ceux qui l'ont vue. Quand elle le ferait, je soutiendrai toujours que c'est celle que Châtelart m'a donnée, et il n'oserait dire le contraire.

—Nếu vậy, Thái tử phi đáp, bà phải đi ngay để cho người chép lại bằng một nét chữ khác. Tôi sẽ gửi cho hoàng hậu; bà ấy sẽ không đưa cho những người đã thấy bản gốc. Và dẫu bà có làm vậy, tôi vẫn sẽ khăng khăng rằng đó là bức thư Châtelart đã đưa cho tôi, và anh ta không dám nói khác.

Madame de Clèves entra dans cet expédient, et d'autant plus qu'elle pensait qu'elle enverrait quérir monsieur de Nemours pour ravoir la lettre même, afin de la faire copier mot à mot, et d'en faire à peu près imiter l'écriture, et elle crut que la reine y serait infailliblement trompée. Sitôt qu'elle fut chez elle, elle conta à son mari l'embarras de madame la dauphine, et le pria d'envoyer chercher monsieur de Nemours. On le chercha; il vint en diligence. Madame de Clèves lui dit tout ce qu'elle avait déjà appris à son mari, et lui demanda la lettre; mais monsieur de Nemours répondit qu'il l'avait déjà rendue au vidame de Chartres qui avait eu tant de joie de la ravoir et de se trouver hors du péril qu'il aurait couru, qu'il l'avait renvoyée à l'heure même à l'amie de madame de Thémines. Madame de Clèves se retrouva dans un nouvel embarras, et enfin après avoir bien consulté, ils résolurent de faire la lettre de mémoire. Ils s'enfermèrent pour y travailler; on donna ordre à la porte de ne laisser entrer personne, et on renvoya tous les gens de monsieur de Nemours. Cet air de mystère et de confidence n'était pas d'un médiocre charme pour ce prince, et même pour madame de Clèves. La présence de son mari et les intérêts du vidame de Chartres la rassuraient en quelque sorte sur ses scrupules. Elle ne sentait que le plaisir de voir monsieur de Nemours, elle en avait une joie pure et sans mélange qu'elle n'avait jamais sentie: cette joie lui donnait une liberté et un enjouement dans l'esprit que monsieur de Nemours ne lui avait jamais vus, et qui redoublaient son amour. Comme il n'avait point eu encore de si agréables moments, sa vivacité en était augmentée; et quand madame de Clèves voulut commencer à se souvenir de la lettre et à l'écrire, ce prince, au lieu de lui aider sérieusement, ne faisait que l'interrompre et lui dire des choses plaisantes. Madame de Clèves entra dans le même esprit de gaieté, de sorte qu'il y avait déjà longtemps qu'ils étaient enfermés, et on était déjà venu deux fois de la part de la reine dauphine pour dire à madame de Clèves de se dépêcher, qu'ils n'avaient pas encore fait la moitié de la lettre.

Bà de Clèves chấp nhận phương kế ấy, và càng dễ chấp nhận vì bà nghĩ rằng chính bà sẽ sai người đi mời ông de Nemours để lấy lại chính bức thư, để chép từng chữ một và bắt chước gần đúng nét chữ; bà tin hoàng hậu chắc chắn sẽ bị lừa. Vừa về đến nhà, bà kể với chồng nỗi khó xử của Thái tử phi, và nhờ ông cho người đi tìm ông de Nemours. Người ta đi tìm, và ông đến ngay. Bà de Clèves kể cho ông nghe tất cả những gì bà đã kể với chồng, rồi đòi bức thư; nhưng ông de Nemours đáp rằng ông đã trả lại cho vidame de Chartres, người này mừng rỡ khi lấy lại được nó và thoát khỏi nguy hiểm đã đe dọa mình; và ông đã gửi ngay lập tức cho người bạn của bà de Thémines. Bà de Clèves lại rơi vào tình thế lúng túng mới; cuối cùng, sau khi bàn bạc kỹ, họ quyết định chép lại bức thư theo trí nhớ. Họ nhốt mình lại để làm việc; người ta ra lệnh cho người gác cửa không để ai vào, và cho người của ông de Nemours về hết. Không khí bí mật và tâm tình tin cậy ấy không phải là không có sức quyến rũ không nhỏ đối với ông, và cả đối với bà de Clèves. Sự có mặt của chồng và lợi ích của vidame de Chartres phần nào làm bà yên lòng trước những day dứt của lương tâm. Bà chỉ cảm nhận niềm vui được gặp ông de Nemours; và bà có một niềm vui thuần khiết, không pha tạp, mà bà chưa từng biết đến. Niềm vui ấy khiến tinh thần bà trở nên tự do và vui tươi, điều mà ông de Nemours chưa bao giờ thấy ở bà, và điều đó càng làm tăng tình yêu của ông. Vì ông chưa từng có những khoảnh khắc dễ chịu đến thế, nên sự sôi nổi của ông cũng tăng lên; và khi bà de Clèves bắt đầu cố nhớ lại bức thư để viết, ông không giúp bà một cách nghiêm túc, mà chỉ ngắt lời và nói những điều dí dỏm. Bà de Clèves cũng nhập vào tinh thần vui đùa ấy, đến nỗi họ đã bị nhốt trong đó từ lâu, và người của Thái tử phi đã hai lần đến bảo bà de Clèves hãy nhanh lên, vì họ mới viết được chưa đến nửa bức thư.

Monsieur de Nemours était bien aise de faire durer un temps qui lui était si agréable, et oubliait les intérêts de son ami. Madame de Clèves ne s'ennuyait pas, et oubliait aussi les intérêts de son oncle. Enfin à peine, à quatre heures, la lettre était-elle achevée, et elle était si mal, et l'écriture dont on la fit copier ressemblait si peu à celle que l'on avait eu dessein d'imiter, qu'il eût fallu que la reine n'eût guère pris de soin d'éclaircir la vérité pour ne la pas connaître. Aussi n'y fut-elle pas trompée, quelque soin que l'on prît de lui persuader que cette lettre s'adressait à monsieur de Nemours. Elle demeura convaincue, non seulement qu'elle était au vidame de Chartres; mais elle crut que la reine dauphine y avait part, et qu'il y avait quelque intelligence entre eux. Cette pensée augmenta tellement la haine qu'elle avait pour cette princesse, qu'elle ne lui pardonna jamais, et qu'elle la persécuta jusqu'à ce qu'elle l'eût fait sortir de France.

Ông de Nemours rất vui lòng kéo dài khoảng thời gian dễ chịu ấy, và quên đi lợi ích của bạn mình. Bà de Clèves cũng không chán, và quên luôn lợi ích của chú mình. Rốt cuộc, đến lúc bốn giờ chiều bức thư mới vừa xong, và nó vụng về đến nỗi nét chữ được chép ra khác xa với nét chữ định bắt chước, đến mức hoàng hậu phải là người ít để tâm làm sáng tỏ sự thật mới không nhận ra điều đó. Vì vậy hoàng hậu không bị đánh lừa, dẫu người ta đã cố hết sức thuyết phục rằng bức thư này gửi cho ông de Nemours. Bà tin chắc rằng nó thuộc về vidame de Chartres; bà còn tin rằng Thái tử phi có phần trong việc này, và giữa họ có sự thông đồng. Ý nghĩ ấy làm tăng sự căm ghét của bà đối với Thái tử phi đến mức bà không bao giờ tha thứ cho bà ấy, và bà đã đàn áp bà ấy cho đến khi khiến bà ấy phải rời khỏi nước Pháp.

Pour le vidame de Chartres, il fut ruiné auprès d'elle, et soit que le cardinal de Lorraine se fût déjà rendu maître de son esprit, ou que l'aventure de cette lettre qui lui fit voir qu'elle était trompée lui aidât à démêler les autres tromperies que le vidame lui avait déjà faites, il est certain qu'il ne put jamais se raccommoder sincèrement avec elle. Leur liaison se rompit, et elle le perdit ensuite à la conjuration d'Amboise où il se trouva embarrassé.

Còn vidame de Chartres thì mất hết lòng tin nơi bà. Hoặc hồng y de Lorraine đã chiếm được tâm trí bà, hoặc vụ bức thư này khiến bà thấy mình bị lừa, và giúp bà gỡ rối những sự dối trá khác mà vidame đã gây ra cho bà, thì chắc chắn là ông không bao giờ làm lành được với bà một cách chân thành. Mối giao hảo của họ tan vỡ, và sau này bà đã mất ông trong vụ âm mưu Amboise, nơi ông lâm vào cảnh khó xử.

Après qu'on eut envoyé la lettre à madame la dauphine, monsieur de Clèves et monsieur de Nemours s'en allèrent. Madame de Clèves demeura seule, et sitôt qu'elle ne fut plus soutenue par cette joie que donne la présence de ce que l'on aime, elle revint comme d'un songe; elle regarda avec étonnement la prodigieuse différence de l'état où elle était le soir, d'avec celui où elle se trouvait alors; elle se remit devant les yeux l'aigreur et la froideur qu'elle avait fait paraître à monsieur de Nemours, tant qu'elle avait cru que la lettre de madame de Thémines s'adressait à lui; quel calme et quelle douceur avaient succédé à cette aigreur, sitôt qu'il l'avait persuadée que cette lettre ne le regardait pas. Quand elle pensait qu'elle s'était reproché comme un crime, le jour précédent, de lui avoir donné des marques de sensibilité que la seule compassion pouvait avoir fait naître et que, par son aigreur, elle lui avait fait paraître des sentiments de jalousie qui étaient des preuves certaines de passion, elle ne se reconnaissait plus elle-même. Quand elle pensait encore que monsieur de Nemours voyait bien qu'elle connaissait son amour, qu'il voyait bien aussi que malgré cette connaissance elle ne l'en traitait pas plus mal en présence même de son mari, qu'au contraire elle ne l'avait jamais regardé si favorablement, qu'elle était cause que monsieur de Clèves l'avait envoyé quérir, et qu'ils venaient de passer une après-dînée ensemble en particulier, elle trouvait qu'elle était d'intelligence avec monsieur de Nemours, qu'elle trompait le mari du monde qui méritait le moins d'être trompé, et elle était honteuse de paraître si peu digne d'estime aux yeux même de son amant. Mais ce qu'elle pouvait moins supporter que tout le reste, était le souvenir de l'état où elle avait passé la nuit, et les cuisantes douleurs que lui avait causées la pensée que monsieur de Nemours aimait ailleurs et qu'elle était trompée.

Sau khi bức thư đã được gửi cho Thái tử phi, ông de Clèves và ông de Nemours cáo từ. Bà de Clèves ở lại một mình; và ngay khi không còn được nâng đỡ bởi niềm vui mà sự hiện diện của người mình yêu mang lại, bà như tỉnh khỏi một giấc mộng. Bà nhìn với kinh ngạc sự khác biệt lớn lao giữa trạng thái của bà lúc ấy với trạng thái buổi tối hôm trước. Bà nhớ lại vẻ chua chát và lạnh nhạt mà bà đã tỏ ra với ông de Nemours khi còn tin rằng bức thư của bà de Thémines gửi cho ông; và sự êm dịu cùng yên ổn đã thay thế vẻ chua chát ấy ngay khi ông thuyết phục được bà rằng bức thư không liên quan đến ông. Khi bà nghĩ rằng ngày hôm trước bà đã tự trách mình như một tội lỗi, vì đã cho ông những dấu hiệu dịu dàng mà chỉ lòng thương hại mới có thể gợi nên, và rằng qua vẻ chua chát ấy bà đã cho ông thấy những tình cảm ghen tuông vốn là bằng chứng chắc chắn của đam mê, bà không còn nhận ra chính mình. Khi bà còn nghĩ rằng ông de Nemours thấy rõ bà biết tình yêu của ông, và rằng ông cũng thấy dẫu biết vậy, bà vẫn không đối xử tệ hơn với ông, ngay cả khi có mặt chồng; trái lại, bà chưa bao giờ nhìn ông thiện cảm đến thế; rằng chính vì bà mà ông de Clèves đã sai người đi mời ông, và họ vừa trải qua một buổi chiều riêng tư bên nhau, bà thấy mình đã thông đồng với ông de Nemours, đã lừa dối người chồng ít đáng bị lừa dối nhất trên đời, và bà xấu hổ vì tỏ ra không xứng đáng với sự kính trọng ngay cả trong mắt người tình của mình. Nhưng điều bà ít chịu nổi nhất trong tất cả, là ký ức về trạng thái bà đã trải qua đêm trước, và những nỗi đau thắt ruột mà ý nghĩ ông de Nemours yêu người khác, và bà bị lừa dối, đã gây ra.

Elle avait ignoré jusqu'alors les inquiétudes mortelles de la défiance et de la jalousie; elle n'avait pensé qu'à se défendre d'aimer monsieur de Nemours, et elle n'avait point encore commencé à craindre qu'il en aimât une autre. Quoique les soupçons que lui avait donnés cette lettre fussent effacés, ils ne laissèrent pas de lui ouvrir les yeux sur le hasard d'être trompée, et de lui donner des impressions de défiance et de jalousie qu'elle n'avait jamais eues. Elle fut étonnée de n'avoir point encore pensé combien il était peu vraisemblable qu'un homme comme monsieur de Nemours, qui avait toujours fait paraître tant de légèreté parmi les femmes, fût capable d'un attachement sincère et durable. Elle trouva qu'il était presque impossible qu'elle pût être contente de sa passion. «Mais quand je le pourrais être, disait-elle, qu'en veux-je faire? Veux-je la souffrir? Veux-je y répondre? Veux-je m'engager dans une galanterie? Veux-je manquer à monsieur de Clèves? Veux-je me manquer à moi-même? Et veux-je enfin m'exposer aux cruels repentirs et aux mortelles douleurs que donne l'amour? Je suis vaincue et surmontée par une inclination qui m'entraîne malgré moi. Toutes mes résolutions sont inutiles; je pensai hier tout ce que je pense aujourd'hui, et je fais aujourd'hui tout le contraire de ce que je résolus hier. Il faut m'arracher de la présence de monsieur de Nemours; il faut m'en aller à la campagne, quelque bizarre que puisse paraître mon voyage; et si monsieur de Clèves s'opiniâtre à l'empêcher ou à en vouloir savoir les raisons, peut-être lui ferai-je le mal, et à moi-même aussi, de les lui apprendre.» Elle demeura dan cette résolution, et passa tout le soir chez elle, sans aller savoir de madame la dauphine ce qui était arrivé de la fausse lettre du vidame.

Cho đến lúc đó bà chưa biết đến những nỗi lo sợ chết người của sự nghi ngờ và ghen tuông; bà chỉ nghĩ đến việc tự vệ để khỏi yêu ông de Nemours, và bà chưa bắt đầu sợ rằng ông yêu một người khác. Dẫu những nghi ngờ mà bức thư này gây ra đã tan đi, chúng vẫn không thôi mở mắt bà về nguy cơ bị lừa dối, và khiến bà nảy sinh những cảm xúc nghi kỵ và ghen tuông mà bà chưa từng có. Bà ngạc nhiên vì chưa từng nghĩ rằng một người như ông de Nemours, vốn luôn tỏ ra quá phóng túng với phụ nữ, lại có thể có một tình gắn bó chân thành và bền lâu. Bà thấy gần như không thể nào bà có thể hài lòng với đam mê của ông. “Nhưng dẫu tôi có thể hài lòng,” bà tự nhủ, “thì tôi muốn gì ở nó? Tôi muốn chịu đựng ư? Tôi muốn đáp lại ư? Tôi muốn dấn thân vào một cuộc tình phóng túng ư? Tôi muốn phụ lòng ông de Clèves ư? Tôi muốn phụ chính mình ư? Và rốt cuộc tôi có muốn phơi mình trước những hối hận tàn nhẫn và những nỗi đau chết người mà tình yêu mang lại không? Tôi đã bị đánh bại và khuất phục bởi một khuynh hướng cuốn tôi đi trái với ý mình. Mọi quyết tâm của tôi đều vô ích; hôm qua tôi đã nghĩ tất cả những gì tôi nghĩ hôm nay, và hôm nay tôi làm ngược lại hoàn toàn những gì tôi đã quyết hôm qua. Tôi phải thoát khỏi sự hiện diện của ông de Nemours; tôi phải về miền quê, dẫu chuyến đi ấy có vẻ kỳ quặc đến đâu; và nếu ông de Clèves khăng khăng ngăn cản hoặc muốn biết lý do, có lẽ tôi sẽ làm tổn thương ông ấy, và cả chính mình, khi nói ra cho ông nghe.” Bà giữ vững quyết định ấy, và trải qua cả buổi tối ở nhà, không đi hỏi Thái tử phi xem chuyện gì đã xảy ra với bức thư giả của vidame.

Quand monsieur de Clèves fut revenu, elle lui dit qu'elle voulait aller à la campagne, qu'elle se trouvait mal et qu'elle avait besoin de prendre l'air. Monsieur de Clèves, à qui elle paraissait d'une beauté qui ne lui persuadait pas que ses maux fussent considérables, se moqua d'abord de la proposition de ce voyage, et lui répondit qu'elle oubliait que les noces des princesses et le tournoi s'allaient faire, et qu'elle n'avait pas trop de temps pour se préparer à y paraître avec la même magnificence que les autres femmes. Les raisons de son mari ne la firent pas changer de dessein; elle le pria de trouver bon que pendant qu'il irait à Compiègne avec le roi, elle allât à Coulommiers, qui était une belle maison à une journée de Paris, qu'ils faisaient bâtir avec soin. Monsieur de Clèves y consentit; elle y alla dans le dessein de n'en pas revenir sitôt, et le roi partit pour Compiègne, où il ne devait être que peu de jours.

Khi ông de Clèves trở về, bà nói với ông rằng bà muốn về miền quê, rằng bà thấy khó chịu trong người và cần hít thở không khí trong lành. Ông de Clèves, thấy bà vẫn tươi tắn xinh đẹp đến mức không tin các bệnh tật của bà là nghiêm trọng, trước hết cười nhạo đề nghị đi xa ấy, và đáp rằng bà quên mất đám cưới của các công chúa và giải đấu sắp diễn ra, và bà chẳng còn nhiều thời gian để chuẩn bị xuất hiện với vẻ lộng lẫy ngang các phụ nữ khác. Những lý lẽ của chồng không làm bà đổi ý; bà xin ông vui lòng cho phép, trong lúc ông đi Compiègne cùng nhà vua, bà đến Coulommiers, một ngôi nhà đẹp cách Paris một ngày đường mà họ đang xây dựng cẩn thận. Ông de Clèves đồng ý; bà đến đó với dự định không trở về sớm, và nhà vua lên đường đi Compiègne, nơi ngài chỉ dự định ở vài ngày.

Monsieur de Nemours avait eu bien de la douleur de n'avoir point revu madame de Clèves depuis cette après-dînée qu'il avait passée avec elle si agréablement et qui avait augmenté ses espérances. Il avait une impatience de la revoir qui ne lui donnait point de repos, de sorte que quand le roi revint à Paris, il résolut d'aller chez sa sœur, la duchesse de Mercœur, qui était à la campagne assez près de Coulommiers. Il proposa au vidame d'y aller avec lui, qui accepta aisément cette proposition; et monsieur de Nemours la fit dans l'espérance de voir madame de Clèves et d'aller chez elle avec le vidame.

Ông de Nemours đã rất đau khổ vì chưa gặp lại bà de Clèves kể từ buổi chiều ông trải qua với bà một cách dễ chịu như thế, và điều ấy đã làm tăng hy vọng của ông. Ông nóng lòng muốn gặp lại đến mức không yên được, nên khi nhà vua trở về Paris, ông quyết định đến chỗ chị gái mình, nữ công tước de Mercœur, đang ở miền quê khá gần Coulommiers. Ông đề nghị vidame đi cùng, và vidame dễ dàng nhận lời; ông de Nemours làm việc ấy với hy vọng được gặp bà de Clèves và đến nhà bà cùng vidame.

Madame de Mercœur les reçut avec beaucoup de joie, et ne pensa qu'à les divertir et à leur donner tous les plaisirs de la campagne. Comme ils étaient à la chasse à courir le cerf, monsieur de Nemours s'égara dans la forêt. En s'enquérant du chemin qu'il devait tenir pour s'en retourner, il sut qu'il était proche de Coulommiers. A ce mot de Coulommiers, sans faire aucune réflexion et sans savoir quel était son dessein, il alla à toute bride du côté qu'on le lui montrait. Il arriva dans la forêt, et se laissa conduire au hasard par des routes faites avec soin, qu'il jugea bien qui conduisaient vers le château. Il trouva au bout de ces routes un pavillon, dont le dessous était un grand salon accompagné de deux cabinets, dont l'un était ouvert sur un jardin de fleurs, qui n'était séparé de la forêt que par des palissades, et le second donnait sur une grande allée du parc. Il entra dans le pavillon, et il se serait arrêté à en regarder la beauté, sans qu'il vit venir par cette allée du parc monsieur et madame de Clèves, accompagnés d'un grand nombre de domestiques. Comme il ne s'était pas attendu à trouver monsieur de Clèves, qu'il avait laissé auprès du roi, son premier mouvement le porta à se cacher: il entra dans le cabinet qui donnait sur le jardin de fleurs, dans la pensée d'en ressortir par une porte qui était ouverte sur la forêt; mais voyant que madame de Clèves et son mari s'étaient assis sous le pavillon, que leurs domestiques demeuraient dans le parc, et qu'ils ne pouvaient venir à lui sans passer dans le lieu où étaient monsieur et madame de Clèves, il ne put se refuser le plaisir de voir cette princesse, ni résister à la curiosité d'écouter la conversation avec un mari qui lui donnait plus de jalousie qu'aucun de ses rivaux.

Nữ công tước de Mercœur đón tiếp họ với niềm vui lớn, và chỉ nghĩ đến việc làm họ vui, dành cho họ mọi thú vui nơi miền quê. Khi họ đang đi săn đuổi hươu, ông de Nemours lạc vào rừng. Khi hỏi đường để quay về, ông biết mình đang ở gần Coulommiers. Nghe đến tên Coulommiers, không suy nghĩ gì, cũng không biết mình định làm gì, ông liền phóng ngựa hết tốc lực về phía người ta chỉ. Ông vào rừng, và để mặc cho những lối đi được chăm chút cẩn thận dẫn mình đi một cách ngẫu nhiên; ông đoán rằng chúng dẫn về phía lâu đài. Ở cuối những lối ấy, ông thấy một đình hóng mát, bên dưới là một phòng khách lớn với hai gian nhỏ: một gian mở ra vườn hoa, vườn này chỉ ngăn với rừng bằng hàng rào cọc; còn gian thứ hai nhìn ra một lối đi lớn trong công viên. Ông bước vào đình, và hẳn đã dừng lại ngắm vẻ đẹp của nó, nếu không thấy ông bà de Clèves đi tới từ lối công viên, cùng đông đảo người hầu. Vì không ngờ gặp ông de Clèves, người ông đã để lại bên nhà vua, phản ứng đầu tiên của ông là trốn: ông bước vào gian nhỏ nhìn ra vườn hoa, định thoát ra bằng cánh cửa mở ra rừng; nhưng thấy ông bà de Clèves đã ngồi xuống dưới đình, người hầu của họ ở lại trong công viên, và họ không thể đến chỗ ông mà không đi qua nơi ông bà de Clèves đang ngồi, ông không cưỡng được niềm vui được nhìn công nương ấy, cũng không cưỡng được sự tò mò muốn nghe cuộc trò chuyện với người chồng, người khiến ông ghen hơn bất kỳ kẻ tình địch nào.

Il entendit que monsieur de Clèves disait à sa femme:

Ông nghe thấy ông de Clèves nói với vợ:

—Mais pourquoi ne voulez-vous point revenir à Paris? Qui vous peut retenir à la campagne? Vous avez depuis quelque temps un goût pour la solitude qui m'étonne et qui m'afflige parce qu'il nous sépare. Je vous trouve même plus triste que de coutume, et je crains que vous n'ayez quelque sujet d'affliction.

—Nhưng sao bà không muốn trở về Paris? Điều gì có thể giữ bà ở miền quê? Gần đây bà có một sở thích đi tìm sự cô tịch khiến tôi ngạc nhiên và buồn lòng, vì nó chia rẽ chúng ta. Tôi thấy bà thậm chí còn buồn hơn thường lệ, và tôi lo rằng bà có điều gì đó làm bà đau khổ.

—Je n'ai rien de fâcheux dans l'esprit, répondit-elle avec un air embarrassé; mais le tumulte de la cour est si grand, et il y a toujours un si grand monde chez vous, qu'il est impossible que le corps et l'esprit ne se lassent, et que l'on ne cherche du repos.

—Trong lòng tôi không có điều gì phiền muộn, bà đáp với vẻ lúng túng; nhưng sự ồn ào của triều đình quá lớn, và nhà ông lúc nào cũng đông người, nên thân xác và tinh thần ắt sẽ mỏi mệt, và người ta sẽ tìm đến sự yên ổn.

—Le repos, répliqua-t-il, n'est guère propre pour une personne de votre âge. Vous êtes chez vous et dans la cour, d'une sorte à ne vous pas donner de lassitude, et je craindrais plutôt que vous ne fussiez bien aise d'être séparée de moi.

—Sự yên ổn, ông đáp, không hợp với người ở tuổi bà. Bà ở nhà và ở triều đình theo cách chẳng khiến bà phải mệt mỏi; và tôi lo hơn cả rằng bà lại thích được xa tôi.

—Vous me feriez une grande injustice d'avoir cette pensée, reprit-elle avec un embarras qui augmentait toujours; mais je vous supplie de me laisser ici. Si vous y pouviez demeurer, j'en aurais beaucoup de joie, pourvu que vous y demeurassiez seul, et que vous voulussiez bien n'y avoir point ce nombre infini de gens qui ne vous quittent quasi jamais.

—Ông làm tôi oan lớn nếu nghĩ như vậy, bà đáp với vẻ bối rối mỗi lúc một tăng; nhưng tôi van ông hãy để tôi ở lại đây. Nếu ông có thể ở lại đây, tôi sẽ rất vui, miễn là ông ở một mình, và không mang theo cái đám đông vô tận gần như không bao giờ rời ông.

—Ah! Madame! s'écria monsieur de Clèves, votre air et vos paroles me font voir que vous avez des raisons pour souhaiter d'être seule, que je ne sais point, et je vous conjure de me les dire.

—Ôi! Bà ơi! ông de Clèves kêu lên, vẻ mặt và lời nói của bà cho tôi thấy rằng bà có những lý do muốn ở một mình mà tôi không biết; tôi van bà hãy nói cho tôi nghe.

Il la pressa longtemps de les lui apprendre sans pouvoir l'y obliger; et après qu'elle se fût défendue d'une manière qui augmentait toujours la curiosité de son mari, elle demeura dans un profond silence, les yeux baissés; puis tout d'un coup prenant la parole et le regardant:

Ông nài nỉ bà rất lâu để bà nói ra, nhưng không làm bà chịu; và sau khi bà đã từ chối bằng cách càng làm tăng sự tò mò của chồng, bà lặng đi thật lâu, mắt cụp xuống; rồi bỗng nhiên bà lên tiếng, nhìn ông:

—Ne me contraignez point, lui dit-elle, à vous avouer une chose que je n'ai pas la force de vous avouer, quoique j'en aie eu plusieurs fois le dessein. Songez seulement que la prudence ne veut pas qu'une femme de mon âge, et maîtresse de sa conduite, demeure exposée au milieu de la cour.

—Đừng bắt tôi, bà nói, phải thú nhận một điều mà tôi không đủ can đảm để thú nhận, dẫu nhiều lần tôi đã định làm vậy. Chỉ xin ông hãy nghĩ rằng sự thận trọng không cho phép một người phụ nữ ở tuổi tôi, và tự chủ được hành vi của mình, lại cứ để mình bị phơi bày giữa triều đình.

—Que me faites-vous envisager, Madame! s'écria monsieur de Clèves. Je n'oserais vous le dire de peur de vous offenser.

—Bà khiến tôi phải hình dung điều gì vậy, thưa bà! ông de Clèves kêu lên. Tôi không dám nói ra, e làm bà phật lòng.

Madame de Clèves ne répondit point; et son silence achevant de confirmer son mari dans ce qu'il avait pensé:

Bà de Clèves không đáp; và sự im lặng của bà càng củng cố điều ông de Clèves đã nghĩ:

—Vous ne me dites rien, reprit-il, et c'est me dire que je ne me trompe pas.

—Bà không nói gì, ông đáp, và điều đó nói với tôi rằng tôi không nhầm.

—Eh bien, Monsieur, lui répondit-elle en se jetant à ses genoux, je vais vous faire un aveu que l'on n'a jamais fait à son mari, mais l'innocence de ma conduite et de mes intentions m'en donne la force. Il est vrai que j'ai des raisons de m'éloigner de la cour, et que je veux éviter les périls où se trouvent quelquefois les personnes de mon âge. Je n'ai jamais donné nulle marque de faiblesse, et je ne craindrais pas d'en laisser paraître, si vous me laissiez la liberté de me retirer de la cour, ou si j'avais encore madame de Chartres pour aider à me conduire.

—Vậy thì, thưa ông, bà đáp, rồi quỳ xuống bên gối ông, tôi sẽ thú nhận với ông một điều mà chưa người vợ nào từng thú nhận với chồng; nhưng sự vô tội trong hành vi và ý định của tôi cho tôi sức mạnh ấy. Đúng là tôi có lý do để tránh xa triều đình, và tôi muốn tránh những hiểm nguy mà đôi khi những người ở tuổi tôi phải đối mặt. Tôi chưa bao giờ tỏ ra một dấu hiệu yếu đuối nào, và tôi không sợ để lộ ra một chút nào, nếu ông cho tôi tự do rời khỏi triều đình, hoặc nếu tôi vẫn còn mẹ tôi, bà de Chartres, để giúp tôi tự dẫn dắt mình.

Quelque dangereux que soit le parti que je prends, je le prends avec joie pour me conserver digne d'être à vous. Je vous demande mille pardons, si j'ai des sentiments qui vous déplaisent, du moins je ne vous déplairai jamais par mes actions. Songez que pour faire ce que je fais, il faut avoir plus d'amitié et plus d'estime pour un mari que l'on en a jamais eu; conduisez-moi, ayez pitié de moi, et aimez-moi encore, si vous pouvez.

Dẫu con đường tôi đang chọn có nguy hiểm đến đâu, tôi chọn nó với niềm vui để giữ mình xứng đáng thuộc về ông. Tôi xin ông ngàn lần tha thứ nếu tôi có những tình cảm làm ông phật lòng; ít nhất, tôi sẽ không bao giờ làm ông phật lòng bằng hành động. Hãy nghĩ rằng để làm được điều tôi làm, người ta phải có tình thân và sự kính trọng đối với chồng nhiều hơn bất cứ ai từng có; xin ông hãy dẫn dắt tôi, thương xót tôi, và nếu có thể, hãy vẫn yêu tôi.

Monsieur de Clèves était demeuré pendant tout ce discours, la tête appuyée sur ses mains, hors de lui-même, et il n'avait pas songé à faire relever sa femme. Quand elle eut cessé de parler, qu'il jeta les yeux sur elle qu'il la vit à ses genoux le visage couvert de larmes, et d'une beauté si admirable, il pensa mourir de douleur, et l'embrassant en la relevant:

Ông de Clèves suốt bài nói ấy vẫn ngồi, đầu tựa trên hai bàn tay, hoàn toàn mất hồn, và không nghĩ đến việc đỡ vợ dậy. Khi bà ngừng nói, ông liếc nhìn bà, thấy bà quỳ dưới chân mình, khuôn mặt đầm đìa nước mắt, với vẻ đẹp đáng kinh ngạc, ông tưởng như chết vì đau đớn, và vừa ôm bà vừa đỡ bà dậy:

—Ayez pitié de moi, vous-même, Madame, lui dit-il, j'en suis digne; et pardonnez si dans les premiers moments d'une affliction aussi violente qu'est la mienne, je ne réponds pas, comme je dois, à un procédé comme le vôtre. Vous me paraissez plus digne d'estime et d'admiration que tout ce qu'il y a jamais eu de femmes au monde; mais aussi je me trouve le plus malheureux homme qui ait jamais été. Vous m'avez donné de la passion dès le premier moment que je vous ai vue, vos rigueurs et votre possession n'ont pu l'éteindre: elle dure encore; je n'ai jamais pu vous donner de l'amour, et je vois que vous craignez d'en avoir pour un autre. Et qui est-il, Madame, cet homme heureux qui vous donne cette crainte? Depuis quand vous plaît-il? Qu'a-t-il fait pour vous plaire? Quel chemin a-t-il trouvé pour aller à votre cœur? Je m'étais consolé en quelque sorte de ne l'avoir pas touché par la pensée qu'il était incapable de l'être. Cependant un autre fait ce que je n'ai pu faire. J'ai tout ensemble la jalousie d'un mari et celle d'un amant; mais il est impossible d'avoir celle d'un mari après un procédé comme le vôtre. Il est trop noble pour ne me pas donner une sûreté entière; il me console même comme votre amant. La confiance et la sincérité que vous avez pour moi sont d'un prix infini: vous m'estimez assez pour croire que je n'abuserai pas de cet aveu. Vous avez raison, Madame, je n'en abuserai pas, et je ne vous en aimerai pas moins. Vous me rendez malheureux par la plus grande marque de fidélité que jamais une femme ait donnée à son mari. Mais, Madame, achevez et apprenez-moi qui est celui que vous voulez éviter.

—Chính bà hãy thương xót tôi, thưa bà, ông nói, tôi xứng đáng được như vậy; và xin bà tha thứ nếu trong những giây phút đầu của một nỗi đau dữ dội như nỗi đau của tôi, tôi không đáp lại xứng đáng với hành xử như của bà. Bà đáng được tôn trọng và thán phục hơn tất cả những người đàn bà từng có trên đời; nhưng tôi cũng là người bất hạnh nhất từng sống. Ngay từ khoảnh khắc đầu tiên gặp bà, tôi đã có đam mê với bà; sự khắc nghiệt của bà và việc bà thuộc về tôi đều không thể dập tắt nó: nó vẫn còn đó. Tôi chưa bao giờ có thể khiến bà yêu tôi, và tôi thấy bà sợ có tình yêu với một người khác. Vậy người đàn ông may mắn khiến bà e sợ ấy là ai, thưa bà? Từ bao giờ ông ta làm bà vừa lòng? Ông ta đã làm gì để làm bà vừa lòng? Ông ta đã tìm được lối nào đi vào trái tim bà? Tôi đã phần nào tự an ủi rằng mình không chạm được đến trái tim bà vì nghĩ người ấy không đủ khả năng làm được điều đó. Thế mà bây giờ một người khác lại làm được điều tôi đã không làm được. Tôi có cùng lúc nỗi ghen của người chồng và nỗi ghen của người tình; nhưng khó lòng có nỗi ghen của người chồng sau một hành xử như của bà. Người ấy quá cao quý để không cho tôi sự bảo đảm trọn vẹn; và còn an ủi tôi, như người tình của bà vẫn làm. Sự tin cậy và chân thành mà bà dành cho tôi là vô giá: bà coi trọng tôi đủ để tin rằng tôi sẽ không lợi dụng lời thú nhận này. Bà nói đúng, thưa bà, tôi sẽ không lợi dụng nó, và tôi cũng không vì thế mà yêu bà ít hơn. Bà làm tôi bất hạnh bằng dấu hiệu trung thành lớn nhất mà một người đàn bà từng dành cho chồng mình. Nhưng, thưa bà, xin bà nói hết và cho tôi biết người mà bà muốn tránh là ai.

—Je vous supplie de ne me le point demander, répondit-elle; je suis résolue de ne vous le pas dire, et je crois que la prudence ne veut pas que je vous le nomme.

—Xin ông đừng hỏi tôi điều ấy, bà đáp; tôi quyết không nói cho ông biết, và tôi nghĩ sự thận trọng không cho phép tôi nêu tên người ấy.

—Ne craignez point, Madame, reprit monsieur de Clèves, je connais trop le monde pour ignorer que la considération d'un mari n'empêche pas que l'on ne soit amoureux de sa femme. On doit haïr ceux qui le sont, et non pas s'en plaindre; et encore une fois, Madame, je vous conjure de m'apprendre ce que j'ai envie de savoir.

—Bà đừng sợ, thưa bà, ông de Clèves đáp, tôi biết đời quá rõ để không hay rằng sự kính trọng đối với chồng không ngăn cản người ta yêu vợ người khác. Những kẻ như thế đáng bị ghét, chứ không nên than phiền về họ; và một lần nữa, thưa bà, tôi van xin bà hãy nói cho tôi điều tôi muốn biết.

—Vous m'en presseriez inutilement, répliqua-t-elle; j'ai de la force pour taire ce que je crois ne pas devoir dire. L'aveu que je vous ai fait n'a pas été par faiblesse, et il faut plus de courage pour avouer cette vérité que pour entreprendre de la cacher.

—Ông có nài ép bao nhiêu cũng vô ích, bà đáp lại; tôi đủ sức im lặng về điều tôi tin là không nên nói. Lời thú nhận mà tôi đã nói với ông không phải vì yếu đuối, và cần nhiều can đảm để thừa nhận sự thật này hơn là để tìm cách che giấu nó.

Monsieur de Nemours ne perdait pas une parole de cette conversation; et ce que venait de dire madame de Clèves ne lui donnait guère moins de jalousie qu'à son mari. Il était si éperdument amoureux d'elle, qu'il croyait que tout le monde avait les mêmes sentiments. Il était véritable aussi qu'il avait plusieurs rivaux; mais il s'en imaginait encore davantage, et son esprit s'égarait à chercher celui dont madame de Clèves voulait parler. Il avait cru bien des fois qu'il ne lui était pas désagréable, et il avait fait ce jugement sur des choses qui lui parurent si légères dans ce moment, qu'il ne put s'imaginer qu'il eût donné une passion qui devait être bien violente pour avoir recours à un remède si extraordinaire. Il était si transporté qu'il ne savait quasi ce qu'il voyait, et il ne pouvait pardonner à monsieur de Clèves de ne pas assez presser sa femme de lui dire ce nom qu'elle lui cachait.

Ông de Nemours không bỏ sót một lời nào trong cuộc trò chuyện; và điều bà de Clèves vừa nói cũng khiến ông ghen không kém gì ông de Clèves. Ông yêu bà đến mất trí, nên tin rằng ai cũng có cùng cảm xúc như mình. Quả thật ông có nhiều tình địch; nhưng ông còn tưởng tượng ra nhiều hơn nữa, và trí óc ông lạc đi khi cố tìm người mà bà de Clèves muốn nói tới. Nhiều lần ông đã tin rằng mình không làm bà khó chịu, và ông đã đưa ra phán đoán ấy dựa trên những việc mà lúc này trông nhẹ tênh đến nỗi ông không thể tưởng tượng rằng mình đã gây nên một đam mê mãnh liệt, một đam mê hẳn phải rất dữ dội mới phải tìm đến một phương thuốc kỳ lạ như vậy. Ông bị kích động đến mức gần như không biết mình đang nhìn thấy gì, và ông không thể tha thứ cho ông de Clèves vì đã không gặng hỏi vợ đủ để bà nói ra cái tên bà đang giấu.

Monsieur de Clèves faisait néanmoins tous ses efforts pour le savoir; et, après qu'il l'en eut pressée inutilement:

Ông de Clèves vẫn cố hết sức để biết; và sau khi nài ép bà mà vô ích:

—Il me semble, répondit-elle, que vous devez être content de ma sincérité; ne m'en demandez pas davantage, et ne me donnez point lieu de me repentir de ce que je viens de faire. Contentez-vous de l'assurance que je vous donne encore, qu'aucune de mes actions n'a fait paraître mes sentiments, et que l'on ne m'a jamais rien dit dont j'aie pu m'offenser.

—Tôi tưởng ông nên hài lòng về sự chân thành của tôi, bà đáp; xin đừng hỏi thêm nữa, và đừng cho tôi có cớ hối hận về điều tôi vừa làm. Hãy bằng lòng với lời đảm bảo tôi vẫn nhắc lại, rằng không hành động nào của tôi đã để lộ tình cảm của mình, và rằng chưa ai nói với tôi điều gì khiến tôi phải phật lòng.

—Ah! Madame, reprit tout d'un coup monsieur de Clèves, je ne vous saurais croire. Je me souviens de l'embarras où vous fûtes le jour que votre portrait se perdit. Vous avez donné, Madame, vous avez donné ce portrait qui m'était si cher et qui m'appartenait si légitimement. Vous n'avez pu cacher vos sentiments; vous aimez, on le sait; votre vertu vous a jusqu'ici garantie du reste.

—Ôi! Bà ơi, ông de Clèves bỗng nói, tôi không thể tin bà được. Tôi nhớ sự bối rối của bà vào ngày bức chân dung của bà bị mất. Bà đã trao, thưa bà, bà đã trao bức chân dung ấy, thứ quý giá với tôi và vốn thuộc về tôi một cách chính đáng. Bà không thể giấu được tình cảm của mình; bà đang yêu, người ta đều biết; đức hạnh của bà đến nay đã giữ bà khỏi những điều còn lại.

—Est-il possible, s'écria cette princesse, que vous puissiez penser qu'il y ait quelque déguisement dans un aveu comme le mien, qu'aucune raison ne m'obligeait à vous faire! Fiez-vous à mes paroles; c'est par un assez grand prix que j'achète la confiance que je vous demande. Croyez, je vous en conjure, que je n'ai point donné mon portrait: il est vrai que je le vis prendre; mais je ne voulus pas faire paraître que je le voyais, de peur de m'exposer à me faire dire des choses que l'on ne m'a encore osé dire.

—Có thể nào, công nương ấy kêu lên, rằng ông lại nghĩ có điều gì giả dối trong một lời thú nhận như của tôi, một lời thú nhận mà không lý do nào buộc tôi phải nói ra! Hãy tin lời tôi; đó là cái giá khá lớn mà tôi phải trả để đổi lấy sự tin cậy mà tôi xin ông. Xin ông tin rằng tôi chưa hề trao bức chân dung của mình: đúng là tôi đã thấy người ta lấy nó; nhưng tôi không muốn để lộ rằng tôi đã thấy, vì sợ phải nghe những điều mà đến nay chưa ai dám nói với tôi.

—Par où vous a-t-on donc fait voir qu'on vous aimait, reprit monsieur de Clèves, et quelles marques de passion vous a-t-on données?

—Vậy thì bằng cách nào người ta đã cho bà thấy rằng người ta yêu bà, ông de Clèves hỏi, và người ta đã cho bà những dấu hiệu đam mê nào?

—Épargnez-moi la peine, répliqua-t-elle, de vous redire des détails qui me font honte à moi-même de les avoir remarqués, et qui ne m'ont que trop persuadée de ma faiblesse.

—Xin ông tha cho tôi phải nhắc lại những chi tiết mà chính tôi thấy xấu hổ khi đã để ý đến, và chúng đã quá thuyết phục tôi về sự yếu đuối của mình.

—Vous avez raison, Madame, reprit-il; je suis injuste. Refusez-moi toutes les fois que je vous demanderai de pareilles choses; mais ne vous offensez pourtant pas si je vous les demande.

—Bà nói đúng, thưa bà, ông đáp; tôi thật vô lý. Mỗi lần tôi hỏi bà những điều như thế, xin bà cứ từ chối; nhưng xin bà đừng giận nếu tôi vẫn hỏi.

Dans ce moment plusieurs de leurs gens, qui étaient demeurés dans les allées, vinrent avertir monsieur de Clèves qu'un gentilhomme venait le chercher de la part du roi, pour lui ordonner de se trouver le soir à Paris.

Lúc ấy, vài người hầu của họ vẫn ở lại trên các lối đi tới báo cho ông de Clèves rằng có một quý tộc được nhà vua phái đến đón ông, để truyền ông tối nay phải có mặt ở Paris.

Monsieur de Clèves fut contraint de s'en aller, et il ne put rien dire à sa femme, sinon qu'il la suppliait de venir le lendemain, et qu'il la conjurait de croire que quoiqu'il fût affligé, il avait pour elle une tendresse et une estime dont elle devait être satisfaite.

Ông de Clèves buộc phải đi, và chẳng kịp nói với vợ điều gì, ngoài việc nài xin bà ngày mai hãy đến, và khẩn cầu bà tin rằng dẫu ông đau buồn, ông vẫn dành cho bà một sự dịu dàng và kính trọng mà bà hẳn phải lấy làm mãn nguyện.

Lorsque ce prince fut parti, que madame de Clèves demeura seule, qu'elle regarda ce qu'elle venait de faire, elle en fut si épouvantée, qu'à peine put-elle s'imaginer que ce fût une vérité. Elle trouva qu'elle s'était ôté elle-même le cœur et l'estime de son mari, et qu'elle s'était creusé un abîme dont elle ne sortirait jamais. Elle se demandait pourquoi elle avait fait une chose si hasardeuse, et elle trouvait qu'elle s'y était engagée sans en avoir presque eu le dessein. La singularité d'un pareil aveu, dont elle ne trouvait point d'exemple, lui en faisait voir tout le péril.

Khi ông đã đi khuất, bà de Clèves ở lại một mình, nhìn lại việc mình vừa làm, bà kinh hoàng đến mức khó tin đó là sự thật. Bà thấy mình đã tự tay tước mất trái tim và sự kính trọng của chồng, và đã tự đào cho mình một vực thẳm mà bà sẽ không bao giờ thoát ra được. Bà tự hỏi vì sao mình lại làm một việc liều lĩnh như vậy, và thấy rằng mình đã dấn thân vào mà gần như không hề có ý định. Tính chất khác thường của một lời thú nhận như thế, mà bà không tìm thấy tiền lệ nào, khiến bà thấy rõ hết mức độ nguy hiểm của nó.

Mais quand elle venait à penser que ce remède, quelque violent qu'il fût, était le seul qui la pouvait défendre contre monsieur de Nemours, elle trouvait qu'elle ne devait point se repentir, et qu'elle n'avait point trop hasardé. Elle passa toute la nuit, pleine d'incertitude, de trouble et de crainte, mais enfin le calme revint dans son esprit. Elle trouva même de la douceur à avoir donné ce témoignage de fidélité à un mari qui le méritait si bien, qui avait tant d'estime et tant d'amitié pour elle, et qui venait de lui en donner encore des marques par la manière dont il avait reçu ce qu'elle lui avait avoué.

Nhưng khi bà nghĩ rằng phương thuốc này, dẫu mãnh liệt đến đâu, là phương thuốc duy nhất có thể bảo vệ bà trước ông de Nemours, bà thấy mình không nên hối hận, và cũng không đánh cược quá nhiều. Bà thức trắng cả đêm, đầy hoang mang, bối rối và sợ hãi; nhưng rốt cuộc sự yên ổn trở lại trong tâm trí bà. Bà thậm chí còn thấy dễ chịu khi đã dành cho một người chồng xứng đáng đến thế chứng cứ về lòng chung thủy ấy, một người chồng có quá nhiều kính trọng và thân ái đối với bà, và vừa rồi lại cho bà thêm dấu hiệu của điều ấy qua cách ông đón nhận lời thú nhận của bà.

Cependant monsieur de Nemours était sorti du lieu où il avait entendu une conversation qui le touchait si sensiblement, et s'était enfoncé dans la forêt. Ce qu'avait dit madame de Clèves de son portrait lui avait redonné la vie, en lui faisant connaître que c'était lui qu'elle ne haïssait pas. Il s'abandonna d'abord à cette joie; mais elle ne fut pas longue, quand il fit réflexion que la même chose qui lui venait d'apprendre qu'il avait touché le cœur de madame de Clèves le devait persuader aussi qu'il n'en recevrait jamais nulle marque, et qu'il était impossible d'engager une personne qui avait recours à un remède si extraordinaire. Il sentit pourtant un plaisir sensible de l'avoir réduite à cette extrémité. Il trouva de la gloire à s'être fait aimer d'une femme si différente de toutes celles de son sexe; enfin, il se trouva cent fois heureux et malheureux tout ensemble. La nuit le surprit dans la forêt, et il eut beaucoup de peine à retrouver le chemin de chez madame de Mercœur. Il y arriva à la pointe du jour. Il fut assez embarrassé de rendre compte de ce qui l'avait retenu; il s'en démêla le mieux qu'il lui fut possible, et revint ce jour même à Paris avec le vidame.

Trong khi đó, ông de Nemours đã rời chỗ ông vừa nghe một cuộc trò chuyện làm ông xúc động sâu sắc, và lao vào rừng. Điều bà de Clèves nói về bức chân dung của mình đã làm ông sống lại, vì cho ông biết rằng chính ông là người bà không ghét. Ông buông mình trước niềm vui ấy; nhưng nó không kéo dài, khi ông nghĩ rằng chính điều vừa cho ông biết ông đã chạm được đến trái tim bà de Clèves cũng phải thuyết phục ông rằng ông sẽ không bao giờ nhận được dấu hiệu nào từ bà, và rằng không thể nào làm cho một người đã phải dùng đến phương thuốc kỳ lạ như thế phải gắn bó. Tuy vậy, ông vẫn cảm thấy một niềm vui rõ rệt vì đã đưa bà đến bước đường cùng ấy. Ông thấy vinh quang khi được một người phụ nữ khác hẳn mọi người cùng giới yêu mến; cuối cùng, ông thấy mình hạnh phúc và bất hạnh cùng lúc, cả trăm lần. Đêm xuống khi ông vẫn còn trong rừng, và ông đã rất khó khăn mới tìm lại được đường về nhà bà de Mercœur. Ông đến nơi lúc rạng đông. Ông khá lúng túng khi phải giải thích điều đã giữ mình lại; ông cố gỡ mình hết sức có thể, và ngay trong ngày hôm ấy trở về Paris cùng vidame.

Ce prince était si rempli de sa passion, et si surpris de ce qu'il avait entendu, qu'il tomba dans une imprudence assez ordinaire, qui est de parler en termes généraux de ses sentiments particuliers, et de conter ses propres aventures sous des noms empruntés. En revenant il tourna la conversation sur l'amour, il exagéra le plaisir d'être amoureux d'une personne digne d'être aimée. Il parla des effets bizarres de cette passion et enfin ne pouvant renfermer en lui-même l'étonnement que lui donnait l'action de madame de Clèves, il la conta au vidame, sans lui nommer la personne, et sans lui dire qu'il y eût aucune part; mais il la conta avec tant de chaleur et avec tant d'admiration que le vidame soupçonna aisément que cette histoire regardait ce prince. Il le pressa extrêmement de le lui avouer. Il lui dit qu'il connaissait depuis longtemps qu'il avait quelque passion violente, et qu'il y avait de l'injustice de se défier d'un homme qui lui avait confié le secret de sa vie. Monsieur de Nemours était trop amoureux pour avouer son amour; il l'avait toujours caché au vidame, quoique ce fût l'homme de la cour qu'il aimât le mieux. Il lui répondit qu'un de ses amis lui avait conté cette aventure et lui avait fait promettre de n'en point parler, et qu'il le conjurait aussi de garder ce secret. Le vidame l'assura qu'il n'en parlerait point; néanmoins monsieur de Nemours se repentit de lui en avoir tant appris.

Vị hoàng tử này đầy đam mê đến thế, và quá ngạc nhiên trước điều vừa nghe, nên rơi vào một sự thiếu thận trọng khá thường gặp: nói chung chung về những tình cảm riêng của mình, và kể chuyện đời mình dưới những cái tên mượn. Trên đường về, ông chuyển câu chuyện sang tình yêu, tán dương niềm vui khi yêu một người xứng đáng được yêu. Ông nói về những tác động kỳ lạ của đam mê ấy; và cuối cùng, không thể giữ kín trong lòng sự kinh ngạc trước hành động của bà de Clèves, ông kể cho vidame nghe, mà không nêu tên người ấy và không nói rằng mình có dính líu gì; nhưng ông kể với nhiều hăng hái và ngưỡng mộ đến nỗi vidame dễ dàng đoán rằng câu chuyện ấy liên quan đến chính vị hoàng tử. Vidame nài ép ông thú nhận. Ông ấy nói rằng từ lâu đã biết ông có một đam mê mãnh liệt nào đó, và thật bất công khi nghi ngờ một người đã tâm sự với mình bí mật đời mình. Ông de Nemours quá đắm đuối để thừa nhận tình yêu của mình; ông vẫn luôn giấu vidame, dẫu đó là người trong triều đình mà ông yêu quý nhất. Ông đáp rằng một người bạn đã kể cho ông câu chuyện ấy, và bắt ông hứa không nói ra; và ông cũng xin vidame giữ kín bí mật này. Vidame cam đoan sẽ không nói ra; tuy vậy ông de Nemours lại hối hận vì đã kể cho ông ấy quá nhiều.

Cependant, monsieur de Clèves était allé trouver le roi, le cœur pénétré d'une douleur mortelle. Jamais mari n'avait eu une passion si violente pour sa femme, et ne l'avait tant estimée. Ce qu'il venait d'apprendre ne lui ôtait pas l'estime; mais elle lui en donnait d'une espèce différente de celle qu'il avait eue jusqu'alors. Ce qui l'occupait le plus était l'envie de deviner celui qui avait su lui plaire. Monsieur de Nemours lui vint d'abord dans l'esprit, comme ce qu'il y avait de plus aimable à la cour, et le chevalier de Guise et le maréchal de Saint-André, comme deux hommes qui avaient pensé à lui plaire et qui lui rendaient encore beaucoup de soins; de sorte qu'il s'arrêta à croire qu'il fallait que ce fût l'un des trois. Il arriva au Louvre, et le roi le mena dans son cabinet pour lui dire qu'il l'avait choisi pour conduire Madame en Espagne; qu'il avait cru que personne ne s'acquitterait mieux que lui de cette commission, et que personne aussi ne ferait tant d'honneur à la France que madame de Clèves. Monsieur de Clèves reçut l'honneur de ce choix comme il le devait, et le regarda même comme une chose qui éloignerait sa femme de la cour, sans qu'il parût de changement dans sa conduite. Néanmoins le temps de ce départ était encore trop éloigné pour être un remède à l'embarras où il se trouvait. Il écrivit à l'heure même à madame de Clèves, pour lui apprendre ce que le roi venait de lui dire, et lui manda encore qu'il voulait absolument qu'elle revînt à Paris. Elle y revint comme il l'ordonnait, et lorsqu'ils se virent, ils se trouvèrent tous deux dans une tristesse extraordinaire.

Trong khi đó, ông de Clèves đi gặp nhà vua, lòng thấm đẫm nỗi đau đớn đến chết. Chưa người chồng nào từng có một đam mê dữ dội đối với vợ như vậy, và chưa ai đánh giá vợ cao đến thế. Điều ông vừa biết không làm ông bớt kính trọng bà; nhưng nó đem lại cho ông một loại kính trọng khác với loại ông có trước đó. Điều chiếm lấy tâm trí ông nhiều nhất là ham muốn đoán ra người đã biết làm bà vui lòng. Ông de Nemours thoáng nảy ra trong đầu trước tiên, vì là người đáng yêu nhất triều đình; rồi đến chevalier de Guise và nguyên soái de Saint-André, hai người từng nghĩ đến việc làm bà vui lòng và vẫn còn săn sóc bà rất nhiều; vì thế ông quyết định rằng chắc hẳn là một trong ba người ấy. Ông đến Louvre, và nhà vua đưa ông vào phòng làm việc riêng để nói rằng ngài đã chọn ông hộ tống Madame sang Tây Ban Nha; ngài cho rằng không ai làm việc ấy tốt hơn ông, và cũng không ai làm vẻ vang nước Pháp nhiều hơn bà de Clèves. Ông de Clèves đón nhận vinh dự của sự lựa chọn ấy như đúng bổn phận, và thậm chí còn coi đó là điều sẽ đưa vợ ông ra xa triều đình, mà không để lộ thay đổi nào trong cách cư xử của mình. Tuy vậy, thời điểm khởi hành còn quá xa để làm thuốc chữa cho nỗi lúng túng của ông. Ông viết ngay lập tức cho bà de Clèves để báo điều nhà vua vừa nói với ông, và nhắn thêm rằng ông nhất định muốn bà trở về Paris. Bà trở về theo lệnh ông, và khi họ gặp nhau, cả hai đều thấy lòng buồn bã khác thường.

Monsieur de Clèves lui parla comme le plus honnête homme du monde, et le plus digne de ce qu'elle avait fait.

Ông de Clèves nói với bà như người chính trực nhất trên đời, và là người xứng đáng nhất với điều bà vừa làm.

—Je n'ai nulle inquiétude de votre conduite, lui dit-il; vous avez plus de force et plus de vertu que vous ne pensez. Ce n'est point aussi la crainte de l'avenir qui m'afflige. Je ne suis affligé que de vous voir pour un autre des sentiments que je n'ai pu vous donner.

—Tôi không lo lắng gì về hành xử của bà, ông nói với bà; bà có sức mạnh và đức hạnh hơn bà tưởng. Nỗi lo về tương lai cũng không làm tôi đau khổ. Tôi chỉ đau khổ khi thấy bà mang những tình cảm dành cho một người khác, những tình cảm mà tôi đã không thể khơi dậy nơi bà.

—Je ne sais que vous répondre, lui dit-elle; je meurs de honte en vous en parlant. Épargnez-moi, je vous en conjure, de si cruelles conversations; réglez ma conduite; faites que je ne voie personne. C'est tout ce que je vous demande. Mais trouvez bon que je ne vous parle plus d'une chose qui me fait paraître si peu digne de vous, et que je trouve si indigne de moi.

—Tôi không biết đáp lại ông thế nào, bà nói; nói về điều này với ông khiến tôi xấu hổ đến chết. Xin ông tha cho tôi những cuộc trò chuyện tàn nhẫn như thế; hãy định đoạt hành vi của tôi; hãy để tôi không gặp ai. Đó là tất cả những gì tôi xin ông. Nhưng xin ông cho phép tôi đừng nói với ông thêm điều gì khiến tôi trở nên không xứng đáng với ông đến thế, và điều mà tôi thấy thật không xứng đáng với chính mình.

—Vous avez raison, Madame, répliqua-t-il; j'abuse de votre douceur et de votre confiance. Mais aussi ayez quelque compassion de l'état où vous m'avez mis, et songez que, quoi que vous m'ayez dit, vous me cachez un nom qui me donne une curiosité avec laquelle je ne saurais vivre. Je ne vous demande pourtant pas de la satisfaire; mais je ne puis m'empêcher de vous dire que je crois que celui que je dois envier est le maréchal de Saint-André, le duc de Nemours ou le chevalier de Guise.

—Bà nói đúng, thưa bà, ông đáp; tôi đã lạm dụng sự dịu dàng và tin cậy của bà. Nhưng xin bà cũng thương xót tình cảnh mà bà đã đẩy tôi vào, và hãy nghĩ rằng, dẫu bà nói gì, bà vẫn giấu tôi một cái tên khiến tôi tò mò đến mức không thể sống nổi. Tôi không đòi bà thỏa mãn sự tò mò ấy; nhưng tôi không thể không nói với bà rằng tôi tin người mà tôi phải ghen tị là nguyên soái de Saint-André, công tước de Nemours, hoặc chevalier de Guise.

—Je ne vous répondrai rien, lui dit-elle en rougissant, et je ne vous donnerai aucun lieu, par mes réponses, de diminuer ni de fortifier vos soupçons. Mais si vous essayez de les éclaircir en m'observant, vous me donnerez un embarras qui paraîtra aux yeux de tout le monde Au nom de Dieu, continua-t-elle, trouvez bon que, sur le prétexte de quelque maladie, je ne voie personne.

—Tôi sẽ không đáp gì cả, bà nói, mặt đỏ bừng, và tôi sẽ không cho ông lý do nào qua câu trả lời để làm ông tăng hay giảm nghi ngờ. Nhưng nếu ông cố làm sáng tỏ bằng cách dò xét tôi, ông sẽ khiến tôi lúng túng trước mắt mọi người. Nhân danh Chúa, bà nói tiếp, xin ông cho phép tôi, lấy cớ ốm đau nào đó, không gặp ai.

—Non, Madame, répliqua-t-il, on démêlerait bientôt que ce serait une chose supposée; et de plus, je ne me veux fier qu'à vous-même: c'est le chemin que mon cœur me conseille de prendre, et la raison me conseille aussi. De l'humeur dont vous êtes, en vous laissant votre liberté, je vous donne des bornes plus étroites que je ne pourrais vous en prescrire.

—Không, thưa bà, ông đáp, người ta sẽ sớm nhận ra rằng đó là điều giả tạo; và hơn nữa, tôi chỉ muốn tin vào chính bà: đó là con đường mà trái tim tôi khuyên tôi chọn, và lý trí cũng khuyên như vậy. Với tính khí của bà, khi để bà được tự do, tôi đã đặt cho bà những giới hạn chặt chẽ hơn những gì tôi có thể áp đặt.

Monsieur de Clèves ne se trompait pas: la confiance qu'il témoignait à sa femme la fortifiait davantage contre monsieur de Nemours, et lui faisait prendre des résolutions plus austères qu'aucune contrainte n'aurait pu faire. Elle alla donc au Louvre et chez la reine dauphine à son ordinaire; mais elle évitait la présence et les yeux de monsieur de Nemours avec tant de soin, qu'elle lui ôta quasi toute la joie qu'il avait de se croire aimé d'elle. Il ne voyait rien dans ses actions qui ne lui persuadât le contraire. Il ne savait quasi si ce qu'il avait entendu n'était point un songe, tant il y trouvait peu de vraisemblance. La seule chose qui l'assurait qu'il ne s'était pas trompé était l'extrême tristesse de madame de Clèves, quelque effort qu'elle fît pour la cacher: peut-être que des regards et des paroles obligeantes n'eussent pas tant augmenté l'amour de monsieur de Nemours que faisait cette conduite austère.

Ông de Clèves không nhầm: sự tin cậy mà ông bày tỏ với vợ càng củng cố bà chống lại ông de Nemours, và khiến bà đưa ra những quyết tâm khắc khổ hơn bất kỳ sự ràng buộc nào cũng không thể đạt được. Vì vậy bà đến Louvre và chỗ Thái tử phi như thường lệ; nhưng bà tránh sự hiện diện và ánh mắt của ông de Nemours cẩn thận đến mức gần như lấy đi toàn bộ niềm vui ông có được khi tưởng rằng mình được bà yêu. Ông không thấy điều gì trong hành động của bà mà không khiến ông tin điều ngược lại. Ông gần như không biết điều mình nghe được có phải là một giấc mộng không, vì nó quá ít khả năng là có thật. Điều duy nhất khiến ông tin rằng mình không nhầm là nỗi buồn cực độ của bà de Clèves, dẫu bà cố gắng đến đâu để giấu nó: có lẽ nếu bà nhìn ông bằng ánh mắt và nói với ông những lời ân cần, thì tình yêu của ông de Nemours đã không tăng nhiều đến thế như bởi cách cư xử nghiêm khắc này.

Un soir que monsieur et madame de Clèves étaient chez la reine, quelqu'un dit que le bruit courait que le roi mènerait encore un grand seigneur de la cour, pour aller conduire Madame en Espagne. Monsieur de Clèves avait les yeux sur sa femme dans le temps que l'on ajouta que ce serait peut-être le chevalier de Guise ou le maréchal de Saint-André. Il remarqua qu'elle n'avait point été émue de ces deux noms, ni de la proposition qu'ils fissent ce voyage avec elle. Cela lui fit croire que pas un des deux n'était celui dont elle craignait la présence et voulant s'éclaircir de ses soupçons, il entra dans le cabinet de la reine, où était le roi. Après y avoir demeuré quelque temps, il revint auprès de sa femme, et lui dit tout bas qu'il venait d'apprendre que ce serait monsieur de Nemours qui irait avec eux en Espagne.

Một buổi tối, khi ông bà de Clèves đang ở chỗ hoàng hậu, có người nói rằng đồn đại cho biết nhà vua sẽ còn cử một đại thần đi cùng để hộ tống Madame sang Tây Ban Nha. Ông de Clèves đang nhìn vợ thì người ta thêm rằng có lẽ đó sẽ là chevalier de Guise hoặc nguyên soái de Saint-André. Ông nhận thấy bà không hề xúc động trước hai cái tên ấy, cũng không trước đề nghị họ đi cùng chuyến đi đó. Điều này khiến ông tin rằng không ai trong hai người là người bà sợ phải gặp; và muốn làm sáng tỏ nghi ngờ, ông bước vào phòng làm việc của hoàng hậu, nơi nhà vua đang ở. Ở đó một lúc, ông trở lại bên vợ và nói khẽ rằng ông vừa được biết người sẽ cùng họ sang Tây Ban Nha là ông de Nemours.

Le nom de monsieur de Nemours et la pensée d'être exposée à le voir tous les jours pendant un long voyage en présence de son mari, donna un tel trouble à madame de Clèves, qu'elle ne le put cacher; et voulant y donner d'autres raisons:

Cái tên ông de Nemours, và ý nghĩ bị phơi mình trước việc phải thấy ông hằng ngày trong suốt một chuyến đi dài, dưới mắt chồng, khiến bà de Clèves bối rối đến mức không giấu được; và bà cố đưa ra những lý do khác:

—C'est un choix bien désagréable pour vous, répondit-elle, que celui de ce prince. Il partagera tous les honneurs, et il me semble que vous devriez essayer de faire choisir quelque autre.

—Đối với ông, lựa chọn của vị hoàng tử này thật khó chịu, bà đáp; ông ấy sẽ chia sẻ mọi vinh dự với ông, và tôi nghĩ ông nên thử xin chọn người khác.

—Ce n'est pas la gloire, Madame, reprit monsieur de Clèves, qui vous fait appréhender que monsieur de Nemours ne vienne avec moi. Le chagrin que vous en avez vient d'une autre cause. Ce chagrin m'apprend ce que j'aurais appris d'une autre femme, par la joie qu'elle en aurait eue. Mais ne craignez point; ce que je viens de vous dire n'est pas véritable, et je l'ai inventé pour m'assurer d'une chose que je ne croyais déjà que trop.

—Không phải vinh quang, thưa bà, ông de Clèves đáp, khiến bà lo sợ ông de Nemours sẽ đi cùng tôi. Nỗi buồn của bà có nguyên nhân khác. Nỗi buồn ấy cho tôi biết điều mà tôi có thể đã biết từ một người phụ nữ khác, qua niềm vui mà người ấy sẽ có. Nhưng xin bà đừng lo; những điều tôi vừa nói không phải là thật, và tôi đã bịa ra để chắc chắn về một điều mà tôi vốn đã tin quá đủ rồi.

Il sortit après ces paroles, ne voulant pas augmenter par sa présence l'extrême embarras où il voyait sa femme.

Ông nói xong liền đi ra, không muốn sự có mặt của mình làm tăng thêm nỗi lúng túng cùng cực mà ông thấy vợ mình đang chịu.

Monsieur de Nemours entra dans cet instant et remarqua d'abord l'état où était madame de Clèves. Il s'approcha d'elle, et lui dit tout bas qu'il n'osait par respect lui demander ce qui la rendait plus rêveuse que de coutume. La voix de monsieur de Nemours la fit revenir, et le regardant sans avoir entendu ce qu'il venait de lui dire, pleine de ses propres pensées et de la crainte que son mari ne le vît auprès d'elle:

Ông de Nemours bước vào đúng lúc ấy và thấy ngay tình trạng của bà de Clèves. Ông đến gần bà, nói khẽ rằng vì kính trọng nên ông không dám hỏi điều gì khiến bà mơ màng hơn thường lệ. Giọng nói của ông de Nemours khiến bà tỉnh lại; bà nhìn ông mà không nghe rõ ông vừa nói gì, đầu óc đầy những suy nghĩ riêng và nỗi sợ rằng chồng bà sẽ thấy ông đứng cạnh bà:

—Au nom de Dieu, lui dit-elle, laissez-moi en repos.

—Nhân danh Chúa, bà nói, xin ông để tôi yên.

—Hélas! Madame, répondit-il, je ne vous y laisse que trop; de quoi pouvez-vous vous plaindre? Je n'ose vous parler, je n'ose même vous regarder: je ne vous approche qu'en tremblant. Par où me suis-je attiré ce que vous venez de me dire, et pourquoi me faites-vous paraître que j'ai quelque part au chagrin où je vous vois?

—Than ôi! Bà ơi, ông đáp, tôi đã để bà yên quá nhiều rồi; bà có thể trách móc điều gì? Tôi không dám nói với bà, tôi thậm chí không dám nhìn bà: tôi chỉ dám đến gần bà trong run rẩy. Tôi đã làm gì để nhận lấy điều bà vừa nói với tôi, và vì sao bà lại khiến tôi thấy mình có phần nào trong nỗi buồn mà tôi thấy bà đang mang?

Madame de Clèves fut bien fâchée d'avoir donné lieu à monsieur de Nemours de s'expliquer plus clairement qu'il n'avait fait en toute sa vie. Elle le quitta, sans lui répondre, et s'en revint chez elle, l'esprit plus agité qu'elle ne l'avait jamais eu. Son mari s'aperçut aisément de l'augmentation de son embarras. Il vit qu'elle craignait qu'il ne lui parlât de ce qui s'était passé. Il la suivit dans un cabinet où elle était entrée.

Bà de Clèves rất hối hận vì đã cho ông de Nemours cơ hội giải thích rõ ràng hơn bao giờ hết trong cả đời ông. Bà rời đi, không đáp lại, và trở về nhà, tâm trí bồn chồn hơn bao giờ hết. Chồng bà nhận ra ngay nỗi lúng túng của bà tăng thêm. Ông thấy bà sợ ông sẽ nói về những gì đã xảy ra. Ông đi theo bà vào phòng làm việc nơi bà vừa bước vào.

—Ne m'évitez point, Madame, lui dit-il, je ne vous dirai rien qui puisse vous déplaire; je vous demande pardon de la surprise que je vous ai faite tantôt. J'en suis assez puni, par ce que j'ai appris. Monsieur de Nemours était de tous les hommes celui que je craignais le plus. Je vois le péril où vous êtes; ayez du pouvoir sur vous pour l'amour de vous-même, et s'il est possible, pour l'amour de moi. Je ne vous le demande point comme un mari, mais comme un homme dont vous faites tout le bonheur, et qui a pour vous une passion plus tendre et plus violente que celui que votre cœur lui préfère.

—Xin bà đừng tránh mặt tôi, thưa bà, ông nói; tôi sẽ không nói điều gì có thể làm bà phật lòng. Tôi xin lỗi vì đã làm bà giật mình lúc nãy. Tôi đã tự trừng phạt mình đủ nhiều bởi điều tôi vừa biết. Ông de Nemours là người tôi sợ nhất trong mọi người. Tôi thấy hiểm họa bà đang gặp; xin bà hãy làm chủ mình, vì chính bà, và nếu có thể, vì tôi. Tôi không xin bà điều này với tư cách một người chồng, mà với tư cách một người đàn ông mà bà là toàn bộ hạnh phúc, và người ấy dành cho bà một đam mê dịu dàng và mãnh liệt hơn người mà trái tim bà đang nghiêng về.

Monsieur de Clèves s'attendrit en prononçant ces dernières paroles, et eut peine à les achever. Sa femme en fut pénétrée et fondant en larmes elle l'embrassa avec une tendresse et une douleur qui le mirent dans un état peu différent du sien. Ils demeurèrent quelque temps sans se rien dire, et se séparèrent sans avoir la force de se parler.

Ông de Clèves xúc động khi nói những lời sau cùng, và khó lòng nói hết. Vợ ông cảm động sâu xa, nước mắt đầm đìa, bà ôm lấy ông với một tình thương và nỗi đau khiến ông không kém phần xúc động. Họ đứng im một lúc, rồi chia tay mà không còn đủ sức để nói với nhau.

Les préparatifs pour le mariage de Madame étaient achevés. Le duc d'Albe arriva pour l'épouser. Il fut reçu avec toute la magnificence et toutes les cérémonies qui se pouvaient faire dans une pareille occasion. Le roi envoya au-devant de lui le prince de Condé, les cardinaux de Lorraine et de Guise, les ducs de Lorraine, de Ferrare, d'Aumale, de Bouillon, de Guise et de Nemours. Ils avaient plusieurs gentilshommes, et grand nombre de pages vêtus de leurs livrées. Le roi attendit lui-même le duc d'Albe à la première porte du Louvre, avec les deux cents gentilshommes servants, et le connétable à leur tête. Lorsque ce duc fut proche du roi, il voulut lui embrasser les genoux; mais le roi l'en empêcha et le fit marcher à son côté jusque chez la reine et chez Madame, à qui le duc d'Albe apporta un présent magnifique de la part de son maître. Il alla ensuite chez madame Marguerite sœur du roi, lui faire les compliments de monsieur de Savoie, et l'assurer qu'il arriverait dans peu de jours. L'on fit de grandes assemblées au Louvre, pour faire voir au duc d'Albe, et au prince d'Orange qui l'avait accompagné, les beautés de la cour.

Chuẩn bị cho đám cưới của Madame đã xong. Công tước d'Albe đến để cưới nàng. Ông được đón tiếp với mọi nghi lễ và sự trang hoàng có thể dành cho một dịp như thế. Nhà vua cho người ra đón ông: thân vương de Condé, các hồng y de Lorraine và de Guise, các công tước xứ Lorraine, xứ Ferrare, d'Aumale, de Bouillon, de Guise và de Nemours. Họ có nhiều quý tộc và đông đảo người hầu mặc đồng phục của mình. Chính nhà vua đợi công tước d'Albe ở cổng đầu của Louvre, cùng hai trăm quý tộc hầu cận, với đại nguyên soái đứng đầu. Khi công tước đến gần nhà vua, ông toan ôm lấy đầu gối nhà vua; nhưng nhà vua ngăn lại và để ông đi bên cạnh mình đến chỗ hoàng hậu và Madame, nơi công tước d'Albe dâng một món quà lộng lẫy của chủ nhân ông. Sau đó ông đến chỗ bà Marguerite, em gái nhà vua, để chúc mừng thay mặt công tước de Savoie, và cam đoan rằng ngài sẽ đến trong ít ngày nữa. Người ta tổ chức nhiều buổi tiệc lớn ở Louvre để trình cho công tước d'Albe và hoàng tử d'Orange, người đi cùng ông, xem những vẻ đẹp của triều đình.

Madame de Clèves n'osa se dispenser de s'y trouver, quelque envie qu'elle en eût, par la crainte de déplaire à son mari qui lui commanda absolument d'y aller. Ce qui l'y déterminait encore davantage était l'absence de monsieur de Nemours. Il était allé au-devant de monsieur de Savoie et après que ce prince fut arrivé, il fut obligé de se tenir presque toujours auprès de lui, pour lui aider à toutes les choses qui regardaient les cérémonies de ses noces. Cela fit que madame de Clèves ne rencontra pas ce prince aussi souvent qu'elle avait accoutumé, et elle s'en trouvait dans quelque sorte de repos.

Bà de Clèves không dám từ chối không có mặt, dẫu bà không muốn chút nào, vì sợ làm chồng phật lòng; ông đã dứt khoát bảo bà đi. Điều còn thúc đẩy bà hơn nữa là sự vắng mặt của ông de Nemours. Ông đã đi đón ông de Savoie, và sau khi vị hoàng tử ấy đến, ông buộc phải gần như luôn ở bên để giúp đỡ mọi việc liên quan đến nghi lễ đám cưới. Điều đó khiến bà de Clèves không gặp vị hoàng tử ấy thường như trước, và bà thấy mình phần nào được yên ổn.

Le vidame de Chartres n'avait pas oublié la conversation qu'il avait eue avec monsieur de Nemours. Il lui était demeuré dans l'esprit que l'aventure que ce prince lui avait contée était la sienne propre, et il l'observait avec tant de soin, que peut-être aurait-il démêlé la vérité, sans que l'arrivée du duc d'Albe et celle de monsieur de Savoie firent un changement et une occupation dans la cour, qui l'empêcha de voir ce qui aurait pu l'éclairer. L'envie de s'éclaircir, ou plutôt la disposition naturelle que l'on a de conter tout ce que l'on sait à ce que l'on aime, fit qu'il redit à madame de Martigues l'action extraordinaire de cette personne, qui avait avoué à son mari la passion qu'elle avait pour un autre. Il l'assura que monsieur de Nemours était celui qui avait inspiré cette violente passion, et il la conjura de lui aider à observer ce prince. Madame de Martigues fut bien aise d'apprendre ce que lui dit le vidame; et la curiosité qu'elle avait toujours vue à madame la dauphine pour ce qui regardait monsieur de Nemours lui donnait encore plus d'envie de pénétrer cette aventure.

Vidame de Chartres không quên cuộc trò chuyện đã diễn ra giữa ông và ông de Nemours. Ông vẫn nghĩ rằng câu chuyện người kia kể cho ông chính là chuyện của bản thân người ấy, và ông quan sát người ấy cẩn thận đến mức có lẽ đã phát hiện ra sự thật, nếu việc công tước d'Albe và ông de Savoie đến không tạo nên một sự xáo động và bận rộn trong triều đình, khiến ông không còn để ý đến những điều có thể soi sáng cho mình. Khát khao làm sáng tỏ, hay đúng hơn là thói quen tự nhiên của con người kể mọi điều mình biết cho người mình yêu, khiến ông kể lại cho bà de Martigues hành động khác thường của người phụ nữ kia, người đã thú nhận với chồng về mối đam mê dành cho một người khác. Ông quả quyết với bà rằng ông de Nemours chính là người đã gây ra đam mê dữ dội ấy, và ông van bà giúp mình quan sát vị hoàng tử. Bà de Martigues rất vui khi nghe điều vidame nói; và sự tò mò mà bà vẫn thấy nơi Thái tử phi đối với mọi việc liên quan đến ông de Nemours, lại càng khiến bà muốn dò xét câu chuyện này.

Peu de jour avant celui que l'on avait choisi pour la cérémonie du mariage, la reine dauphine donnait à souper au roi son beau-père et à la duchesse de Valentinois. Madame de Clèves, qui était occupée à s'habiller, alla au Louvre plus tard que de coutume. En y allant, elle trouva un gentilhomme qui la venait quérir de la part de madame la dauphine. Comme elle entrait dans la chambre, cette princesse lui cria, de dessus son lit où elle était, qu'elle l'attendait avec une grande impatience.

Vài ngày trước ngày đã định cho lễ cưới, Thái tử phi đãi tiệc nhà vua, cha chồng của bà ấy, và nữ công tước de Valentinois. Bà de Clèves, đang bận thay y phục, đến Louvre muộn hơn thường lệ. Trên đường đi, bà gặp một quý tộc được Thái tử phi sai đến tìm bà. Khi bà vừa bước vào phòng, công nương ấy từ trên giường nơi bà đang nằm gọi to, rằng bà đã đợi với một niềm sốt ruột lớn.

—Je crois, Madame, lui répondit-elle, que je ne dois pas vous remercier de cette impatience, et qu'elle est sans doute causée par quelque autre chose que par l'envie de me voir.

—Tôi nghĩ, thưa bà, bà đáp, tôi không nên cảm ơn bà về sự sốt ruột ấy; và nó hẳn do điều gì khác gây ra chứ không chỉ vì mong gặp tôi.

—Vous avez raison, répliqua la reine dauphine; mais néanmoins vous devez m'en être obligée; car je veux vous apprendre une aventure que je suis assurée que vous serez bien aise de savoir.

—Bà nói đúng, Thái tử phi đáp; nhưng dẫu vậy bà vẫn phải biết ơn tôi, vì tôi muốn kể cho bà nghe một chuyện mà tôi tin chắc bà sẽ rất vui khi biết.

Madame de Clèves se mit à genoux devant son lit, et par bonheur pour elle, elle n'avait pas le jour au visage.

Bà de Clèves quỳ xuống trước giường bà ấy, và may thay cho bà, ánh sáng không chiếu rõ lên mặt bà.

—Vous savez, lui dit cette reine, l'envie que nous avions de deviner ce qui causait le changement qui paraît au duc de Nemours: je crois le savoir, et c'est une chose qui vous surprendra. Il est éperdument amoureux et fort aimé d'une des plus belles personnes de la cour.

—Bà biết đấy, Thái tử phi nói với bà, chúng tôi đã háo hức muốn đoán điều gì đã gây nên sự thay đổi thấy rõ nơi ông de Nemours: tôi nghĩ mình đã biết, và đó là điều sẽ làm bà ngạc nhiên. Ông ấy say đắm yêu và được yêu rất nhiều bởi một trong những người đẹp nhất triều đình.

Ces paroles, que madame de Clèves ne pouvait s'attribuer, puisqu'elle ne croyait pas que personne sût qu'elle aimait ce prince, lui causèrent une douleur qu'il est aisé de s'imaginer.

Những lời ấy, bà de Clèves không thể nhận về mình, vì bà không tin có ai biết bà yêu vị hoàng tử này; và điều đó khiến bà đau đớn đến mức dễ hình dung.

—Je ne vois rien en cela, répondit-elle, qui doive surprendre d'un homme de l'âge de monsieur de Nemours et fait comme il est.

—Tôi không thấy điều gì đáng ngạc nhiên trong chuyện ấy, bà đáp, với một người đàn ông ở tuổi ông de Nemours và có dáng vẻ như ông ấy.

—Ce n'est pas aussi, reprit madame la dauphine, ce qui vous doit étonner; mais c'est de savoir que cette femme qui aime monsieur de Nemours ne lui en a jamais donné aucune marque, et que la peur qu'elle a eue de n'être pas toujours maîtresse de sa passion a fait qu'elle l'a avouée à son mari, afin qu'il l'ôtât de la cour. Et c'est monsieur de Nemours lui-même qui a conté ce que je vous dis.

—Điều đáng ngạc nhiên không phải là chuyện ấy, Thái tử phi đáp lại; mà là biết rằng người phụ nữ yêu ông de Nemours ấy chưa bao giờ cho ông ấy một dấu hiệu nào, và rằng nỗi sợ không còn luôn làm chủ được đam mê của mình đã khiến bà thú nhận với chồng, để ông đưa bà ra khỏi triều đình. Và chính ông de Nemours đã kể cho tôi điều tôi vừa nói với bà.

Si madame de Clèves avait eu d'abord de la douleur par la pensée qu'elle n'avait aucune part à cette aventure, les dernières paroles de madame la dauphine lui donnèrent du désespoir, par la certitude de n'y en avoir que trop. Elle ne put répondre, et demeura la tête penchée sur le lit pendant que la reine continuait de parler, si occupée de ce qu'elle disait qu'elle ne prenait pas garde à cet embarras. Lorsque madame de Clèves fut un peu remise:

Nếu lúc đầu bà de Clèves đã đau khổ khi nghĩ rằng mình không dính líu gì đến chuyện này, thì những lời sau cùng của Thái tử phi lại khiến bà tuyệt vọng, vì biết chắc rằng mình dính líu quá nhiều. Bà không thể đáp lời, và cúi đầu tựa trên thành giường, trong khi Thái tử phi vẫn tiếp tục nói, bận tâm đến điều mình nói đến mức không để ý đến sự lúng túng ấy. Khi bà de Clèves đã lấy lại được chút bình tĩnh:

—Cette histoire ne me paraît guère vraisemblable, Madame, répondit-elle, et je voudrais bien savoir qui vous l'a contée.

—Câu chuyện này xem ra không mấy đáng tin, thưa bà, bà đáp, và tôi rất muốn biết ai đã kể cho bà nghe.

—C'est madame de Martigues, répliqua madame la dauphine, qui l'a apprise du vidame de Chartres. Vous savez qu'il en est amoureux; il la lui a confiée comme un secret, et il la sait du duc de Nemours lui-même. Il est vrai que le duc de Nemours ne lui a pas dit le nom de la dame, et ne lui a pas même avoué que ce fût lui qui en fût aimé; mais le vidame de Chartres n'en doute point.

—Là bà de Martigues, Thái tử phi đáp, người đã nghe từ vidame de Chartres. Bà biết ông ấy si mê bà ta; ông đã tâm sự với bà ta như một bí mật, và ông ấy biết chuyện từ chính công tước de Nemours. Đúng là công tước de Nemours không nói cho ông ấy tên người phụ nữ, và thậm chí không thú nhận rằng chính ông là người được yêu; nhưng vidame de Chartres không nghi ngờ gì điều đó.

Comme la reine dauphine achevait ces paroles, quelqu'un s'approcha du lit. Madame de Clèves était tournée d'une sorte qui l'empêchait de voir qui c'était; mais elle n'en douta pas, lorsque madame la dauphine se récria avec un air de gaieté et de surprise.

Khi Thái tử phi vừa nói xong, có người đến gần giường. Bà de Clèves đang quay người theo cách khiến bà không thấy được đó là ai; nhưng bà không nghi ngờ gì khi Thái tử phi thốt lên với vẻ vui đùa và ngạc nhiên.

—Le voilà lui-même, et je veux lui demander ce qui en est.

—Ông ấy đây rồi, và tôi muốn hỏi ông ấy xem chuyện ấy thế nào.

Madame de Clèves connut bien que c'était le duc de Nemours, comme ce l'était en effet. Sans se tourner de son côté, elle s'avança avec précipitation vers madame la dauphine, et lui dit tout bas qu'il fallait bien se garder de lui parler de cette aventure; qu'il l'avait confiée au vidame de Chartres; et que ce serait une chose capable de les brouiller. Madame la dauphine lui répondit, en riant, qu'elle était trop prudente, et se retourna vers monsieur de Nemours. Il était paré pour l'assemblée du soir, et, prenant la parole avec cette grâce qui lui était si naturelle:

Bà de Clèves nhận ra đó đúng là ông de Nemours, như thật vậy. Không quay về phía ông, bà vội vã tiến đến Thái tử phi và nói khẽ rằng phải hết sức cẩn thận đừng nói với ông về chuyện này; ông đã tâm sự với vidame de Chartres, và điều đó có thể khiến họ bất hòa. Thái tử phi vừa cười vừa đáp rằng bà quá thận trọng, rồi quay sang ông de Nemours. Ông đã ăn mặc chỉnh tề cho buổi tiệc tối, và cất lời với vẻ duyên dáng vốn tự nhiên nơi ông:

—Je crois, Madame, lui dit-il, que je puis penser sans témérité, que vous parliez de moi quand je suis entré, que vous aviez dessein de me demander quelque chose, et que madame de Clèves s'y oppose.

—Tôi nghĩ, thưa bà, ông nói, rằng tôi có thể suy đoán mà không quá liều lĩnh: bà đang nói về tôi khi tôi bước vào, bà định hỏi tôi điều gì đó, và bà de Clèves đang ngăn cản.

—Il est vrai, répondit madame la dauphine; mais je n'aurai pas pour elle la complaisance que j'ai accoutumé d'avoir. Je veux savoir de vous si une histoire que l'on m'a contée est véritable, et si vous n'êtes pas celui qui êtes amoureux, et aimé d'une femme de la cour, qui vous cache sa passion avec soin et qui l'a avouée à son mari.

—Đúng vậy, Thái tử phi đáp; nhưng tôi sẽ không nể bà ấy như thường lệ. Tôi muốn hỏi ông xem một câu chuyện người ta vừa kể cho tôi có thật không, và ông có phải là người đang si mê, và được yêu bởi một người phụ nữ trong triều đình, người che giấu đam mê của mình rất cẩn thận và đã thú nhận với chồng hay không.

Le trouble et l'embarras de madame de Clèves étaient au-delà de tout ce que l'on peut s'imaginer, et si la mort se fût présentée pour la tirer de cet état, elle l'aurait trouvée agréable. Mais monsieur de Nemours était encore plus embarrassé, s'il est possible. Le discours de madame la dauphine, dont il avait eu lieu de croire qu'il n'était pas haï, en présence de madame de Clèves, qui était la personne de la cour en qui elle avait le plus de confiance, et qui en avait aussi le plus en elle, lui donnait une si grande confusion de pensées bizarres, qu'il lui fut impossible d'être maître de son visage. L'embarras où il voyait madame de Clèves par sa faute, et la pensée du juste sujet qu'il lui donnait de le haïr, lui causa un saisissement qui ne lui permit pas de répondre. Madame la dauphine voyant à quel point il était interdit:

Sự bối rối và lúng túng của bà de Clèves vượt quá mọi điều người ta có thể tưởng tượng; và nếu cái chết xuất hiện để giải thoát bà khỏi tình trạng ấy, bà hẳn sẽ thấy dễ chịu. Nhưng ông de Nemours còn bối rối hơn, nếu có thể. Lời nói của Thái tử phi, mà ông có lý do tin rằng Thái tử phi không ghét mình, lại được nói ra ngay trước mặt bà de Clèves, người ở triều đình mà bà tin cậy nhất, và cũng là người tin cậy bà nhất; điều đó khiến ông rối bời với muôn vàn ý nghĩ kỳ quặc, đến nỗi ông không thể làm chủ được nét mặt mình. Sự lúng túng mà ông thấy bà de Clèves phải chịu vì lỗi của mình, và ý nghĩ rằng chính ông đã cho bà lý do chính đáng để ghét ông, khiến ông sững người đến mức không thể đáp lại. Thái tử phi thấy ông sững sờ đến mức nào:

—Regardez-le, regardez-le, dit-elle à madame de Clèves, et jugez si cette aventure n'est pas la sienne.

—Nhìn ông ấy đi, nhìn ông ấy đi, Thái tử phi nói với bà de Clèves, và xem câu chuyện này có phải là của ông ấy không.

Cependant monsieur de Nemours revenant de son premier trouble, et voyant l'importance de sortir d'un pas si dangereux, se rendit maître tout d'un coup de son esprit et de son visage.

Trong lúc đó, ông de Nemours đã hoàn hồn sau cơn bối rối đầu tiên, và thấy cần phải thoát khỏi một tình thế nguy hiểm như thế, nên ông bỗng chốc làm chủ được tinh thần và nét mặt mình.

—J'avoue, Madame, dit-il, que l'on ne peut être plus surpris et plus affligé que je le suis de l'infidélité que m'a faite le vidame de Chartres, en racontant l'aventure d'un de mes amis que je lui avais confiée. Je pourrais m'en venger, continua-t-il en souriant avec un air tranquille, qui ôta quasi à madame la dauphine les soupçons qu'elle venait d'avoir. Il m'a confié des choses qui ne sont pas d'une médiocre importance; mais je ne sais, Madame, poursuivit-il, pourquoi vous me faites l'honneur de me mêler à cette aventure. Le vidame ne peut pas dire qu'elle me regarde, puisque je lui ai dit le contraire. La qualité d'un homme amoureux me peut convenir; mais pour celle d'un homme aimé, je ne crois pas, Madame, que vous puissiez me la donner.

—Tôi thú nhận, thưa bà, ông nói, không ai có thể bị bất ngờ và đau lòng hơn tôi trước sự bất trung mà vidame de Chartres đã gây ra cho tôi, khi kể câu chuyện của một người bạn tôi mà tôi đã tâm sự với ông ấy. Tôi có thể trả thù, ông nói tiếp với nụ cười và vẻ điềm tĩnh, khiến Thái tử phi gần như gạt bỏ ngay những nghi ngờ vừa nảy sinh. Ông ấy đã tâm sự với tôi những điều không hề nhỏ; nhưng tôi không hiểu, thưa bà, ông nói tiếp, vì sao bà lại làm tôi vinh dự khi kéo tôi vào câu chuyện này. Vidame không thể nói rằng câu chuyện liên quan đến tôi, vì tôi đã nói với ông ấy điều ngược lại. Tư cách một người đàn ông si tình có thể hợp với tôi; nhưng tư cách một người đàn ông được yêu, tôi không nghĩ, thưa bà, bà có thể gán cho tôi.

Ce prince fut bien aise de dire quelque chose à madame la dauphine, qui eût du rapport à ce qu'il lui avait fait paraître en d'autres temps, afin de lui détourner l'esprit des pensées qu'elle avait pu avoir. Elle crut bien aussi entendre ce qu'il disait; mais sans y répondre, elle continua à lui faire la guerre de son embarras.

Vị hoàng tử này vui lòng nói điều gì đó với Thái tử phi, liên quan đến điều ông từng để lộ trong những lúc khác, để đánh lạc hướng những suy nghĩ có thể đang chiếm lòng bà. Bà cũng nghe được điều ông nói; nhưng không đáp, bà tiếp tục trêu ông về sự lúng túng của ông.

—J'ai été troublé, Madame, lui répondit-il, pour l'intérêt de mon ami, et par les justes reproches qu'il me pourrait faire d'avoir redit une chose qui lui est plus chère que la vie. Il ne me l'a néanmoins confiée qu'à demi, et il ne m'a pas nommé la personne qu'il aime. Je sais seulement qu'il est l'homme du monde le plus amoureux et le plus à plaindre.

—Tôi đã bối rối, thưa bà, ông đáp, vì lợi ích của bạn tôi, và vì những lời trách móc chính đáng mà anh ấy có thể nói với tôi, khi tôi đã kể lại một điều còn quý đối với anh ấy hơn cả mạng sống. Dẫu vậy anh ấy chỉ tâm sự với tôi một nửa, và không nêu tên người anh ấy yêu. Tôi chỉ biết rằng anh ấy là người si tình nhất và đáng thương nhất trên đời.

—Le trouvez-vous si à plaindre, répliqua madame la dauphine, puisqu'il est aimé?

—Bà thấy người ấy đáng thương đến thế sao, Thái tử phi đáp, khi chính người ấy lại được yêu?

—Croyez-vous qu'il le soit, Madame, reprit-il, et qu'une personne, qui aurait une véritable passion, pût la découvrir à son mari? Cette personne ne connaît pas sans doute l'amour, et elle a pris pour lui une légère reconnaissance de l'attachement que l'on a pour elle. Mon ami ne se peut flatter d'aucune espérance; mais, tout malheureux qu'il est, il se trouve heureux d'avoir du moins donné la peur de l'aimer, et il ne changerait pas son état contre celui du plus heureux amant du monde.

—Bà có tin người ấy được yêu không, thưa bà, và một người có đam mê thật sự có thể để chồng phát hiện ra điều đó chăng? Người ấy có lẽ không biết tình yêu là gì, và đã coi sự biết ơn nhẹ nhàng đối với tình cảm người ta dành cho mình là tình yêu. Bạn tôi không thể tự cho mình bất kỳ hy vọng nào; nhưng dẫu bất hạnh đến thế, anh ấy vẫn thấy mình hạnh phúc vì ít nhất đã khiến người ta sợ phải yêu mình, và anh ấy sẽ không đổi tình cảnh của mình lấy tình cảnh của người tình hạnh phúc nhất trên đời.

—Votre ami a une passion bien aisée à satisfaire, dit madame la dauphine, et je commence à croire que ce n'est pas de vous dont vous parlez. Il ne s'en faut guère, continua-t-elle, que je ne sois de l'avis de madame de Clèves, qui soutient que cette aventure ne peut être véritable.

—Bạn của anh có một đam mê thật dễ thỏa mãn, Thái tử phi nói, và tôi bắt đầu nghĩ rằng anh không nói về chính anh. Tôi suýt nữa thì đồng ý với bà de Clèves, người khẳng định câu chuyện này không thể có thật.

—Je ne crois pas en effet qu'elle le puisse être, reprit madame de Clèves qui n'avait point encore parlé; et quand il serait possible qu'elle le fût, par où l'aurait-on pu savoir? Il n'y a pas d'apparence qu'une femme, capable d'une chose si extraordinaire, eût la faiblesse de la raconter; apparemment son mari ne l'aurait pas racontée non plus, ou ce serait un mari bien indigne du procédé que l'on aurait eu avec lui.

—Thật vậy, tôi không tin nó có thể là sự thật, bà de Clèves đáp, người đến lúc ấy vẫn chưa nói gì; và dẫu có thể đúng, thì làm sao người ta biết được điều đó? Không có vẻ gì một người phụ nữ có khả năng làm một việc phi thường như thế lại yếu lòng đến mức kể nó ra; và hẳn người chồng cũng sẽ không kể đâu, hoặc nếu có, thì đó là một người chồng rất không xứng đáng với cách đối xử người ta đã dành cho anh ta.

Monsieur de Nemours, qui vit les soupçons de madame de Clèves sur son mari, fut bien aise de les lui confirmer. Il savait que c'était le plus redoutable rival qu'il eût à détruire.

Ông de Nemours thấy những nghi ngờ của bà de Clèves về chồng mình, bèn vui mừng xác nhận chúng. Ông biết đó là đối thủ đáng gờm nhất mà ông phải hạ.

—La jalousie, répondit-il, et la curiosité d'en savoir peut-être davantage que l'on ne lui en a dit peuvent faire faire bien des imprudences à un mari.

—Ghen tuông, ông đáp, và sự tò mò muốn biết có lẽ nhiều hơn những gì người ta đã kể, có thể khiến một người chồng làm nhiều điều thiếu thận trọng.

Madame de Clèves était à la dernière épreuve de sa force et de son courage, et ne pouvant plus soutenir la conversation, elle allait dire qu'elle se trouvait mal, lorsque, par bonheur pour elle, la duchesse de Valentinois entra, qui dit à madame la dauphine que le roi allait arriver. Cette reine passa dans son cabinet pour s'habiller. Monsieur de Nemours s'approcha de madame de Clèves, comme elle la voulait suivre.

Bà de Clèves đã tới giới hạn cuối cùng của sức lực và lòng can đảm, không thể giữ nổi cuộc trò chuyện nữa, bà định nói rằng mình thấy không khỏe, thì may thay cho bà, nữ công tước de Valentinois bước vào và nói với Thái tử phi rằng nhà vua sắp đến. Thái tử phi vào phòng làm việc để thay y phục. Ông de Nemours tiến lại gần bà de Clèves khi bà định đi theo.

—Je donnerais ma vie, Madame, lui dit-il, pour vous parler un moment; mais de tout ce que j'aurais d'important à vous dire, rien ne me le paraît davantage que de vous supplier de croire que si j'ai dit quelque chose où madame la dauphine puisse prendre part, je l'ai fait par des raisons qui ne la regardent pas.

—Tôi sẵn lòng hy sinh mạng sống để được nói với bà một lát, thưa bà, ông nói; nhưng trong mọi điều quan trọng mà tôi có thể nói với bà, không điều nào bằng việc xin bà tin rằng nếu tôi đã nói điều gì mà Thái tử phi có thể dính líu đến, thì tôi làm vậy vì những lý do không liên quan đến bà ấy.

Madame de Clèves ne fit pas semblant d'entendre monsieur de Nemours; elle le quitta sans le regarder et se mit à suivre le roi qui venait d'entrer. Comme il y avait beaucoup de monde, elle s'embarrassa dans sa robe, et fit un faux pas: elle se servit de ce prétexte pour sortir d'un lieu où elle n'avait pas la force de demeurer, et, feignant de ne se pouvoir soutenir, elle s'en alla chez elle.

Bà de Clèves làm như không nghe thấy ông de Nemours; bà rời ông mà không nhìn, và đi theo nhà vua vừa bước vào. Vì đông người, bà vướng vạt áo và hụt bước: bà lấy cớ ấy để rời khỏi nơi mà bà không còn đủ sức ở lại, và giả vờ không thể đứng vững, bà về nhà.

Monsieur de Clèves vint au Louvre et fut étonné de n'y pas trouver sa femme: on lui dit l'accident qui lui était arrivé. Il s'en retourna à l'heure même pour apprendre de ses nouvelles; il la trouva au lit, et il sut que son mal n'était pas considérable. Quand il eut été quelque temps auprès d'elle, il s'aperçut qu'elle était dans une tristesse si excessive qu'il en fut surpris.

Ông de Clèves đến Louvre và ngạc nhiên không thấy vợ ở đó: người ta kể cho ông nghe tai nạn đã xảy ra với bà. Ông liền quay về để hỏi thăm bà; thấy bà đang nằm trên giường, và biết rằng bệnh của bà không nặng. Khi ông ở bên bà một lúc, ông nhận thấy bà buồn rầu quá mức đến nỗi ông phải ngạc nhiên.

—Qu'avez-vous, Madame? lui dit-il. Il me paraît que vous avez quelque autre douleur que celle dont vous vous plaignez?

—Bà sao vậy? ông hỏi. Tôi thấy hình như bà đang có một nỗi đau khác với nỗi đau mà bà kêu ca?

—J'ai la plus sensible affliction que je pouvais jamais avoir, répondit-elle; quel usage avez-vous fait de la confiance extraordinaire ou, pour mieux dire, folle que j'ai eue en vous? Ne méritais-je pas le secret, et quand je ne l'aurais pas mérité, votre propre intérêt ne vous y engageait-il pas? Fallait-il que la curiosité de savoir un nom que je ne dois pas vous dire vous obligeât à vous confier à quelqu'un pour tâcher de le découvrir? Ce ne peut être que cette seule curiosité qui vous ait fait faire une si cruelle imprudence, les suites en sont aussi fâcheuses qu'elles pouvaient l'être. Cette aventure est sue, et on me la vient de conter, ne sachant pas que j'y eusse le principal intérêt.

—Tôi đang chịu nỗi đau sâu sắc nhất mà tôi có thể phải chịu, bà đáp. Ông đã dùng thế nào sự tin cậy khác thường, hay nói đúng hơn là điên rồ, mà tôi đã đặt nơi ông? Tôi không đáng được giữ bí mật sao? Và dẫu tôi không đáng, lợi ích của chính ông chẳng buộc ông phải giữ kín sao? Có phải vì sự tò mò muốn biết một cái tên mà tôi không nên nói với ông, mà ông đã buộc phải tâm sự với ai đó để cố khám phá ra nó không? Chỉ có sự tò mò ấy mới khiến ông phạm một sai lầm tàn nhẫn như vậy, và hậu quả của nó cũng đáng buồn như có thể. Chuyện này đã được biết, và người ta vừa kể cho tôi, mà không biết rằng tôi là người có phần chính yếu trong đó.

—Que me dites-vous, Madame? lui répondit-il. Vous m'accusez d'avoir conté ce qui s'est passé entre vous et moi, et vous m'apprenez que la chose est sue? Je ne me justifie pas de l'avoir redite; vous ne le sauriez croire, et il faut sans doute que vous ayez pris pour vous ce que l'on vous a dit de quelque autre.

—Bà nói gì vậy, thưa bà? ông đáp. Bà trách tôi đã kể lại điều xảy ra giữa bà và tôi, và bà cho tôi biết chuyện ấy đã được biết? Tôi không biện bạch về việc đã kể lại; bà không thể tin điều đó, và hẳn bà đã nhận về mình điều người ta kể về người khác.

—Ah! Monsieur, reprit-elle, il n'y a pas dans le monde une autre aventure pareille à la mienne; il n'y a point une autre femme capable de la même chose. Le hasard ne peut l'avoir fait inventer; on ne l'a jamais imaginée, et cette pensée n'est jamais tombée dans un autre esprit que le mien. Madame la dauphine vient de me conter toute cette aventure; elle l'a sue par le vidame de Chartres, qui la sait de monsieur de Nemours.

—Ôi! thưa ông, bà đáp, trên đời không có chuyện nào giống chuyện của tôi; không có người phụ nữ nào khác có thể làm điều tương tự. Ngẫu nhiên không thể bịa ra nó; chưa ai từng tưởng tượng ra, và ý nghĩ ấy chưa bao giờ nảy ra trong đầu ai khác ngoài tôi. Thái tử phi vừa kể cho tôi toàn bộ câu chuyện; bà ấy biết được từ vidame de Chartres, người biết nó từ ông de Nemours.

—Monsieur de Nemours! s'écria monsieur de Clèves, avec une action qui marquait du transport et du désespoir. Quoi! monsieur de Nemours sait que vous l'aimez, et que je le sais?

—Ông de Nemours! ông de Clèves kêu lên, với một cử chỉ lộ rõ sự bồn chồn và tuyệt vọng. Sao cơ! Ông de Nemours biết bà yêu ông ấy, và biết rằng tôi cũng biết sao?

—Vous voulez toujours choisir monsieur de Nemours plutôt qu'un autre, répliqua-t-elle: je vous ai dit que je ne vous répondrai jamais sur vos soupçons. J'ignore si monsieur de Nemours sait la part que j'ai dans cette aventure et celle que vous lui avez donnée; mais il l'a contée au vidame de Chartres et lui a dit qu'il la savait d'un de ses amis, qui ne lui avait pas nommé la personne. Il faut que cet ami de monsieur de Nemours soit des vôtres, et que vous vous soyez fié à lui pour tâcher de vous éclaircir.

—Ông lúc nào cũng muốn chọn ông de Nemours hơn bất kỳ ai khác, bà đáp; tôi đã nói với ông rằng tôi sẽ không bao giờ trả lời về những nghi ngờ của ông. Tôi không biết ông de Nemours có biết phần của tôi trong chuyện này, và phần mà ông đã gán cho ông ấy hay không; nhưng ông ấy đã kể chuyện cho vidame de Chartres và nói rằng ông ấy biết từ một người bạn, người không nêu tên người kia. Chắc hẳn người bạn ấy của ông de Nemours là người của ông, và ông đã tin cậy người ấy để cố làm sáng tỏ.

—A-t-on un ami au monde à qui on voulût faire une telle confidence, reprit monsieur de Clèves, et voudrait-on éclaircir ses soupçons au prix d'apprendre à quelqu'un ce que l'on souhaiterait de se cacher à soi-même? Songez plutôt Madame, à qui vous avez parlé. Il est plus vraisemblable que ce soit par vous que par moi que ce secret soit échappé. Vous n'avez pu soutenir toute seule l'embarras où vous vous êtes trouvée, et vous avez cherché le soulagement de vous plaindre avec quelque confidente qui vous a trahie.

—Có ai trên đời là bạn đến mức người ta muốn tâm sự một điều như thế, ông de Clèves đáp, và có ai lại muốn làm sáng tỏ nghi ngờ của mình với cái giá là nói cho người khác biết điều mà chính mình muốn giấu? Thưa bà, hãy nghĩ lại xem bà đã nói chuyện với ai. Có khả năng hơn là chính bà, chứ không phải tôi, đã để bí mật này lọt ra. Một mình bà không chịu nổi sự lúng túng mà bà đã rơi vào, và bà đã tìm sự nhẹ nhõm bằng cách than thở với một người tâm phúc nào đó, người đã phản bội bà.

—N'achevez point de m'accabler, s'écria-t-elle, et n'ayez point la dureté de m'accuser d'une faute que vous avez faite. Pouvez-vous m'en soupçonner, et puisque j'ai été capable de vous parler, suis-je capable de parler à quelque autre?

—Đừng dồn tôi thêm nữa, bà kêu lên, và đừng nhẫn tâm buộc tội tôi về một lỗi mà chính ông đã phạm. Ông có thể nghi ngờ tôi như thế sao? Và nếu tôi đã có thể nói với ông, thì tôi có thể nói với ai khác chăng?

L'aveu que madame de Clèves avait fait à son mari était une si grande marque de sa sincérité, et elle niait si fortement de s'être confiée à personne, que monsieur de Clèves ne savait que penser. D'un autre côté, il était assuré de n'avoir rien redit; c'était une chose que l'on ne pouvait avoir devinée, elle était sue; ainsi il fallait que ce fût par l'un des deux. Mais ce qui lui causait une douleur violente, était de savoir que ce secret était entre les mains de quelqu'un, et qu'apparemment il serait bientôt divulgué.

Lời thú nhận mà bà de Clèves đã nói với chồng là một bằng chứng lớn về sự chân thành của bà, và bà phủ nhận mạnh mẽ rằng mình đã tâm sự với bất kỳ ai, đến nỗi ông de Clèves không biết nghĩ thế nào. Mặt khác, ông chắc chắn mình không hề kể lại; đó là điều không ai có thể đoán ra, mà giờ thì đã bị biết; do đó hẳn là một trong hai người đã làm lộ. Nhưng điều khiến ông đau đớn dữ dội là biết rằng bí mật này đã nằm trong tay ai đó, và hẳn sớm sẽ bị đem ra công khai.

Madame de Clèves pensait à peu près les mêmes choses, elle trouvait également impossible que son mari eût parlé, et qu'il n'eût pas parlé. Ce qu'avait dit monsieur de Nemours que la curiosité pouvait faire faire des imprudences à un mari, lui paraissait se rapporter si juste à l'état de monsieur de Clèves, qu'elle ne pouvait croire que ce fût une chose que le hasard eût fait dire; et cette vraisemblance la déterminait à croire que monsieur de Clèves avait abusé de la confiance qu'elle avait en lui. Ils étaient si occupés l'un et l'autre de leurs pensées, qu'ils furent longtemps sans parler, et ils ne sortirent de ce silence, que pour redire les mêmes choses qu'ils avaient déjà dites plusieurs fois, et demeurèrent le cœur et l'esprit plus éloignés et plus altérés qu'ils ne les avaient encore eus.

Bà de Clèves nghĩ gần như những điều tương tự; bà thấy việc chồng bà đã nói ra là không thể, mà việc ông không nói ra cũng không thể. Điều ông de Nemours đã nói, rằng sự tò mò có thể khiến một người chồng làm những điều thiếu thận trọng, dường như ăn khớp đến thế với tình cảnh của ông de Clèves, đến nỗi bà không thể tin đó là điều chỉ tình cờ mà được nói ra; và sự hợp lý ấy khiến bà kết luận rằng ông de Clèves đã lạm dụng lòng tin mà bà đặt nơi ông. Cả hai đều quá bận tâm đến những suy nghĩ của mình, đến nỗi họ im lặng rất lâu; và họ chỉ thoát ra khỏi sự im lặng ấy để nhắc lại những điều đã nói nhiều lần, và trái tim lẫn tâm trí họ trở nên xa cách và căng thẳng hơn bao giờ hết.

Il est aisé de s'imaginer en quel état ils passèrent la nuit. Monsieur de Clèves avait épuisé toute sa constance à soutenir le malheur de voir une femme qu'il adorait, touchée de passion pour un autre. Il ne lui restait plus de courage; il croyait même n'en devoir pas trouver dans une chose où sa gloire et son honneur étaient si vivement blessés. Il ne savait plus que penser de sa femme; il ne voyait plus quelle conduite il lui devait faire prendre, ni comment il se devait conduire lui-même; et il ne trouvait de tous côtés que des précipices et des abîmes. Enfin, après une agitation et une incertitude très longues, voyant qu'il devait bientôt s'en aller en Espagne, il prit le parti de ne rien faire qui pût augmenter les soupçons ou la connaissance de son malheureux état. Il alla trouver madame de Clèves, et lui dit qu'il ne s'agissait pas de démêler entre eux qui avait manqué au secret; mais qu'il s'agissait de faire voir que l'histoire que l'on avait contée était une fable où elle n'avait aucune part; qu'il dépendait d'elle de le persuader à monsieur de Nemours et aux autres; qu'elle n'avait qu'à agir avec lui, avec la sévérité et la froideur qu'elle devait avoir pour un homme qui lui témoignait de l'amour; que par ce procédé elle lui ôterait aisément l'opinion qu'elle eût de l'inclination pour lui; qu'ainsi, il ne fallait point s'affliger de tout ce qu'il aurait pu penser, parce que, si dans la suite elle ne faisait paraître aucune faiblesse, toutes ses pensées se détruiraient aisément, et que surtout il fallait qu'elle allât au Louvre et aux assemblées comme à l'ordinaire.

Dễ hình dung họ đã trải qua đêm ấy như thế nào. Ông de Clèves đã dùng hết sức nhẫn nại để chịu đựng nỗi bất hạnh khi thấy một người phụ nữ ông tôn thờ lại bị đam mê người khác chiếm lấy. Ông không còn lòng can đảm nào; thậm chí ông tin rằng mình không nên tìm thấy nó trong chuyện mà vinh quang và danh dự của mình bị tổn thương đến thế. Ông không còn biết nghĩ gì về vợ mình; không còn thấy nên cư xử với bà thế nào, và cũng không biết chính mình nên xử sự ra sao; khắp nơi ông chỉ thấy vực thẳm và hố sâu. Cuối cùng, sau một thời gian dài bồn chồn và bất định, khi thấy mình sắp phải sang Tây Ban Nha, ông quyết định không làm điều gì có thể làm tăng thêm nghi ngờ hay sự biết về tình cảnh bất hạnh của mình. Ông đến tìm bà de Clèves, và nói rằng việc cần làm không phải là xem ai trong hai người đã để lộ bí mật, mà là làm cho thấy câu chuyện được kể chỉ là chuyện hoang đường, không có phần của bà; rằng tùy bà thuyết phục ông de Nemours và những người khác; rằng bà chỉ cần cư xử với ông ấy bằng sự nghiêm khắc và lạnh nhạt mà bà phải dành cho một người tỏ tình với mình; rằng bằng cách ấy bà sẽ dễ dàng xóa bỏ ý nghĩ rằng bà có thiện cảm với ông ấy; rằng vì vậy không nên đau buồn về tất cả những gì ông có thể nghĩ, vì nếu về sau bà không tỏ ra chút yếu đuối nào, mọi suy nghĩ ấy sẽ tự tan đi; và nhất là bà phải đến Louvre và các buổi tiệc như thường lệ.

Après ces paroles, monsieur de Clèves quitta sa femme sans attendre sa réponse. Elle trouva beaucoup de raison dans tout ce qu'il lui dit, et la colère où elle était contre monsieur de Nemours lui fit croire qu'elle trouverait aussi beaucoup de facilité à l'exécuter; mais il lui parut difficile de se trouver à toutes les cérémonies du mariage, et d'y paraître avec un visage tranquille et un esprit libre; néanmoins comme elle devait porter la robe de madame la dauphine, et que c'était une chose où elle avait été préférée à plusieurs autres princesses, il n'y avait pas moyen d'y renoncer, sans faire beaucoup de bruit et sans en faire chercher des raisons. Elle se résolut donc de faire un effort sur elle-même; mais elle prit le reste du jour pour s'y préparer, et pour s'abandonner à tous les sentiments dont elle était agitée. Elle s'enferma seule dans son cabinet. De tous ses maux, celui qui se présentait à elle avec le plus de violence, était d'avoir sujet de se plaindre de monsieur de Nemours, et de ne trouver aucun moyen de le justifier. Elle ne pouvait douter qu'il n'eût conté cette aventure au vidame de Chartres; il l'avait avoué, et elle ne pouvait douter aussi, par la manière dont il avait parlé, qu'il ne sût que l'aventure la regardait. Comment excuser une si grande imprudence, et qu'était devenue l'extrême discrétion de ce prince dont elle avait été si touchée?

Sau những lời ấy, ông de Clèves rời vợ mà không chờ bà trả lời. Bà thấy lý lẽ trong tất cả những điều ông nói rất hợp lý, và cơn giận đối với ông de Nemours khiến bà nghĩ mình cũng sẽ dễ dàng làm theo; nhưng bà thấy khó mà có mặt trong mọi nghi lễ đám cưới, và xuất hiện với vẻ mặt điềm tĩnh và tâm trí thư thái; tuy nhiên, vì bà phải cầm vạt áo của Thái tử phi, và đó là việc bà đã được chọn trước nhiều công nương khác, nên không có cách nào từ chối mà không gây ồn ào và không khiến người ta tìm lý do. Bà quyết định cố gắng khắc chế bản thân; nhưng bà dành phần còn lại của ngày để chuẩn bị, và để buông mình với mọi cảm xúc đang khuấy động bà. Bà nhốt mình một mình trong phòng làm việc. Trong tất cả những nỗi khổ của bà, nỗi đau hiện ra dữ dội nhất là có lý do để trách ông de Nemours, mà không tìm được cách nào biện minh cho ông. Bà không thể nghi ngờ rằng ông đã kể câu chuyện ấy cho vidame de Chartres; ông đã thừa nhận điều đó; và qua cách ông nói, bà cũng không thể nghi ngờ rằng ông biết câu chuyện liên quan đến bà. Làm sao biện minh cho một sự thiếu thận trọng lớn như vậy? Và sự kín đáo tột bậc của vị hoàng tử ấy, điều đã khiến bà rung động, nay đã biến đi đâu?

«Il a été discret, disait-elle, tant qu'il a cru être malheureux; mais une pensée d'un bonheur, même incertain, a fini sa discrétion. Il n'a pu s'imaginer qu'il était aimé, sans vouloir qu'on le sût. Il a dit tout ce qu'il pouvait dire; je n'ai pas avoué que c'était lui que j'aimais, il l'a soupçonné, et il a laissé voir ses soupçons. S'il eût eu des certitudes, il en aurait usé de la même sorte. J'ai eu tort de croire qu'il y eût un homme capable de cacher ce qui flatte sa gloire. C'est pourtant pour cet homme, que j'ai cru si différent du reste des hommes, que je me trouve comme les autres femmes, étant si éloignée de leur ressembler. J'ai perdu le cœur et l'estime d'un mari qui devait faire ma félicité. Je serai bientôt regardée de tout le monde comme une personne qui a une folle et violente passion. Celui pour qui je l'ai ne l'ignore plus; et c'est pour éviter ces malheurs que j'ai hasardé tout mon repos et même ma vie.»

“Anh ấy đã kín đáo, bà tự nhủ, chừng nào anh ấy còn tin mình bất hạnh; nhưng một ý nghĩ về hạnh phúc, dẫu chưa chắc chắn, đã kết thúc sự kín đáo ấy. Anh ấy không thể tưởng tượng mình được yêu mà lại không muốn người khác biết. Anh ấy đã nói tất cả những gì có thể nói; tôi chưa thừa nhận rằng người tôi yêu chính là anh ấy, anh ấy đã ngờ ra và để lộ những nghi ngờ của mình. Nếu anh ấy có được những điều chắc chắn, anh ấy cũng sẽ làm đúng như vậy. Tôi đã sai khi tin có một người đàn ông có thể giấu điều làm vinh quang mình được tâng bốc. Vậy mà chính vì người đàn ông ấy, người mà tôi đã tin là khác hẳn những người còn lại, nay tôi thấy mình giống như bao người phụ nữ khác, dẫu tôi đã xa lạ đến thế với việc giống họ. Tôi đã đánh mất trái tim và sự kính trọng của một người chồng vốn phải là hạnh phúc của tôi. Chẳng bao lâu nữa, tôi sẽ bị mọi người xem như một người có một đam mê điên rồ và mãnh liệt. Người mà vì người ấy tôi có đam mê này nay đã biết rồi; và chính để tránh những bất hạnh ấy mà tôi đã đem cả sự yên ổn và thậm chí mạng sống của mình ra đánh cược.”

Ces tristes réflexions étaient suivies d'un torrent de larmes; mais quelque douleur dont elle se trouvât accablée, elle sentait bien qu'elle aurait eu la force de les supporter, si elle avait été satisfaite de monsieur de Nemours.

Những suy nghĩ buồn bã ấy kéo theo một dòng nước mắt; nhưng dẫu nỗi đau nào đè nặng lên bà, bà cảm thấy mình sẽ có đủ sức chịu đựng, nếu bà được thỏa mãn về ông de Nemours.

Ce prince n'était pas dans un état plus tranquille. L'imprudence, qu'il avait faite d'avoir parlé au vidame de Chartres, et les cruelles suites de cette imprudence lui donnaient un déplaisir mortel. Il ne pouvait se représenter, sans être accablé, l'embarras, le trouble et l'affliction où il avait vu madame de Clèves. Il était inconsolable de lui avoir dit des choses sur cette aventure, qui bien que galantes par elles-mêmes, lui paraissaient, dans ce moment, grossières et peu polies, puisqu'elles avaient fait entendre à madame de Clèves qu'il n'ignorait pas qu'elle était cette femme qui avait une passion violente et qu'il était celui pour qui elle l'avait. Tout ce qu'il eût pu souhaiter, eût été une conversation avec elle; mais il trouvait qu'il la devait craindre plutôt que de la désirer.

Vị hoàng tử này cũng không ở trong trạng thái yên ổn hơn. Sự thiếu thận trọng khi ông nói với vidame de Chartres, và những hậu quả tàn nhẫn của nó, khiến ông vô cùng khổ sở. Ông không thể nghĩ đến sự lúng túng, rối loạn và đau buồn mà ông đã thấy nơi bà de Clèves mà không thấy mình suy sụp. Ông không thể an ủi được vì đã kể cho bà nghe những điều về câu chuyện này; những điều ấy, dẫu tự thân là tình tứ, giờ đây lại có vẻ thô lỗ và thiếu tế nhị, vì chúng đã khiến bà de Clèves hiểu rằng ông không hề không biết bà chính là người phụ nữ có đam mê dữ dội ấy, và ông là người mà bà đã dành đam mê cho. Điều duy nhất ông có thể mong muốn là một cuộc trò chuyện với bà; nhưng ông thấy mình phải e sợ bà hơn là khao khát bà.

«Qu'aurais-je à lui dire? s'écriait-il. Irai-je encore lui montrer ce que je ne lui ai déjà que trop fait connaître? Lui ferai-je voir que je sais qu'elle m'aime, moi qui n'ai jamais seulement osé lui dire que je l'aimais? Commencerai-je à lui parler ouvertement de ma passion, afin de lui paraître un homme devenu hardi par des espérances? Puis-je penser seulement à l'approcher, et oserais-je lui donner l'embarras de soutenir ma vue? Par où pourrais-je me justifier? Je n'ai point d'excuse, je suis indigne d'être regardé de madame de Clèves, et je n'espère pas aussi qu'elle me regarde jamais. Je ne lui ai donné par ma faute de meilleurs moyens pour se défendre contre moi que tous ceux qu'elle cherchait et qu'elle eût peut-être cherchés inutilement. Je perds par mon imprudence le bonheur et la gloire d'être aimé de la plus aimable et de la plus estimable personne du monde; mais si j'avais perdu ce bonheur, sans qu'elle en eût souffert, et sans lui avoir donné une douleur mortelle, ce me serait une consolation; et je sens plus dans ce moment le mal que je lui ai fait que celui que je me suis fait auprès d'elle.»

“Tôi sẽ nói gì với bà đây? ông kêu lên. Tôi lại đến cho bà thấy điều mà tôi đã để bà biết quá nhiều rồi sao? Tôi lại để bà thấy rằng tôi biết bà yêu tôi, tôi, người chưa bao giờ dám nói với bà rằng tôi yêu bà? Tôi có bắt đầu nói thẳng với bà về đam mê của mình, để bà thấy tôi như một người trở nên táo bạo nhờ những hy vọng không? Tôi có thể nghĩ đến việc lại gần bà, và liệu tôi có dám khiến bà lúng túng khi phải chịu đựng cái nhìn của tôi? Tôi biết lấy gì để biện minh? Tôi không có lời bào chữa nào; tôi không xứng đáng để bà de Clèves nhìn đến, và tôi cũng không hy vọng bà sẽ nhìn đến tôi bao giờ. Vì lỗi của mình, tôi đã không cho bà phương tiện tự vệ nào tốt hơn những phương tiện mà bà đã tìm và có lẽ sẽ tìm vô ích. Vì sự thiếu thận trọng của mình, tôi đánh mất hạnh phúc và vinh quang được người đáng yêu nhất và đáng quý nhất trên đời yêu mến; nhưng nếu tôi đánh mất hạnh phúc ấy mà bà không phải chịu đựng gì, và tôi không khiến bà đau đớn đến chết, thì điều đó hẳn sẽ là một an ủi với tôi; và giờ đây tôi cảm thấy nỗi đau mà tôi đã gây cho bà còn lớn hơn nỗi đau mà tôi tự gây cho mình trong mắt bà.”

Monsieur de Nemours fut longtemps à s'affliger et à penser les mêmes choses. L'envie de parler à madame de Clèves lui venait toujours dans l'esprit. Il songea à en trouver les moyens, il pensa à lui écrire; mais enfin, il trouva qu'après la faute qu'il avait faite, et de l'humeur dont elle était, le mieux qu'il pût faire était de lui témoigner un profond respect par son affliction et par son silence, de lui faire voir même qu'il n'osait se présenter devant elle, et d'attendre ce que le temps, le hasard et l'inclination qu'elle avait pour lui, pourraient faire en sa faveur. Il résolut aussi de ne point faire de reproches au vidame de Chartres de l'infidélité qu'il lui avait faite, de peur de fortifier ses soupçons.

Ông de Nemours đau buồn và nghĩ mãi những điều ấy suốt một thời gian dài. Ý muốn nói chuyện với bà de Clèves cứ thường trực trong tâm trí ông. Ông nghĩ đến việc tìm cách; ông nghĩ đến việc viết thư cho bà; nhưng cuối cùng ông thấy rằng, sau lỗi lầm đã phạm và với tính khí của bà, điều tốt nhất ông có thể làm là tỏ lòng kính trọng sâu sắc qua nỗi buồn và sự im lặng của mình, thậm chí cho bà thấy rằng ông không dám xuất hiện trước mặt bà, và chờ đợi điều mà thời gian, may rủi và thiện cảm bà dành cho ông có thể làm nên cho ông. Ông cũng quyết định không trách vidame de Chartres về sự bất trung mà anh ta đã gây ra cho ông, vì sợ làm tăng nghi ngờ của bà.

Les fiançailles de Madame, qui se faisaient le lendemain, et le mariage qui se faisait le jour suivant, occupaient tellement toute la cour que madame de Clèves et monsieur de Nemours cachèrent aisément au public leur tristesse et leur trouble. Madame la dauphine ne parla même qu'en passant à madame de Clèves de la conversation qu'elles avaient eue avec monsieur de Nemours, et monsieur de Clèves affecta de ne plus parler à sa femme de tout ce qui s'était passé: de sorte qu'elle ne se trouva pas dans un aussi grand embarras qu'elle l'avait imaginé. Les fiançailles se firent au Louvre, et, après le festin et le bal, toute la maison royale alla coucher à l'évêché comme c'était la coutume. Le matin, le duc d'Albe, qui n'était jamais vêtu que fort simplement, mit un habit de drap d'or mêlé de couleur de feu, de jaune et de noir, tout couvert de pierreries, et il avait une couronne fermée sur la tête. Le prince d'Orange, habillé aussi magnifiquement avec ses livrées, et tous les Espagnols suivis des leurs, vinrent prendre le duc d'Albe à l'hôtel de Villeroi, où il était logé, et partirent, marchant quatre à quatre, pour venir à l'évêché. Sitôt qu'il fut arrivé, on alla par ordre à l'église: le roi menait Madame, qui avait aussi une couronne fermée, et sa robe portée par mesdemoiselles de Montpensier et de Longueville. La reine marchait ensuite, mais sans couronne. Après elle, venait la reine dauphine, Madame sœur du roi, madame de Lorraine, et la reine de Navarre, leurs robes portées par des princesses. Les reines et les princesses avaient toutes leurs filles magnifiquement habillées des mêmes couleurs qu'elles étaient vêtues: en sorte que l'on connaissait à qui étaient les filles par la couleur de leurs habits. On monta sur l'échafaud qui était préparé dans l'église, et l'on fit la cérémonie des mariages. On retourna ensuite dîner à l'évêché et, sur les cinq heures, on en partit pour aller au palais, où se faisait le festin, et où le parlement, les cours souveraines et la maison de ville étaient priés d'assister. Le roi, les reines, les princes et princesses mangèrent sur la table de marbre dans la grande salle du palais, le duc d'Albe assis auprès de la nouvelle reine d'Espagne. Au-dessous des degrés de la table de marbre et à la main droite du roi, était une table pour les ambassadeurs, les archevêques et les chevaliers de l'ordre, et de l'autre côté, une table pour messieurs du parlement.

Lễ đính hôn của Madame, diễn ra ngày hôm sau, và lễ cưới diễn ra ngày kế tiếp, chiếm hết tâm trí triều đình, đến nỗi bà de Clèves và ông de Nemours dễ dàng giấu công chúng nỗi buồn và sự xao động của mình. Thái tử phi thậm chí chỉ nhắc lướt qua với bà de Clèves cuộc trò chuyện họ đã có với ông de Nemours; còn ông de Clèves cố ý không nói thêm với vợ về mọi điều đã xảy ra; nên bà không rơi vào tình thế lúng túng lớn như bà đã tưởng. Lễ đính hôn diễn ra ở Louvre, và sau yến tiệc và vũ hội, toàn bộ hoàng gia đi ngủ tại giám mục phủ, theo phong tục. Sáng hôm sau, công tước d'Albe, người vốn luôn ăn mặc rất giản dị, mặc một bộ áo bằng vải kim tuyến pha sắc lửa, vàng và đen, phủ đầy đá quý, và đội trên đầu một chiếc vương miện kín. Hoàng tử d'Orange, cũng ăn mặc lộng lẫy với đồng phục của mình, cùng tất cả những người Tây Ban Nha, mỗi người có người hầu của mình theo sau, đến đón công tước d'Albe tại dinh Villeroi, nơi ông trọ, rồi cùng đi, bốn người một hàng, tới giám mục phủ. Vừa đến nơi, người ta theo thứ tự đi vào nhà thờ: nhà vua dẫn Madame, người cũng đội một vương miện kín, và vạt áo của nàng được nâng bởi hai cô de Montpensier và de Longueville. Hoàng hậu đi kế, nhưng không đội vương miện. Sau bà là Thái tử phi, bà Marguerite, em gái nhà vua, bà de Lorraine và nữ vương xứ Navarre, vạt áo của họ đều do các công nương nâng. Các hoàng hậu và công nương đều có những cô con gái ăn mặc lộng lẫy cùng màu với họ; đến nỗi người ta nhận ra con gái của ai qua màu áo. Họ bước lên bục đã dựng sẵn trong nhà thờ, và cử hành nghi lễ cưới. Sau đó họ quay về giám mục phủ dùng bữa trưa; và khoảng năm giờ chiều, họ rời đi đến cung điện, nơi có yến tiệc, và nơi nghị viện, các tòa án tối cao và hội đồng thành phố được mời đến dự. Nhà vua, các hoàng hậu, các hoàng tử và công nương dùng bữa trên bàn đá cẩm thạch trong đại sảnh cung điện, công tước d'Albe ngồi cạnh vị hoàng hậu mới của Tây Ban Nha. Bên dưới các bậc của bàn đá cẩm thạch, ở phía tay phải nhà vua, có một bàn dành cho các đại sứ, tổng giám mục và các hiệp sĩ của dòng; còn ở phía bên kia là bàn dành cho các ngài nghị viện.

Le duc de Guise, vêtu d'une robe de drap d'or frisé, servait le Roi de grand-maître, monsieur le prince de Condé, de panetier, et le duc de Nemours, d'échanson. Après que les tables furent levées, le bal commença: il fut interrompu par des ballets et par des machines extraordinaires. On le reprit ensuite; et enfin, après minuit, le roi et toute la cour s'en retournèrent au Louvre. Quelque triste que fût madame de Clèves, elle ne laissa pas de paraître aux yeux de tout le monde, et surtout aux yeux de monsieur de Nemours, d'une beauté incomparable. Il n'osa lui parler, quoique l'embarras de cette cérémonie lui en donnât plusieurs moyens; mais il lui fit voir tant de tristesse et une crainte si respectueuse de l'approcher qu'elle ne le trouva plus si coupable, quoiqu'il ne lui eût rien dit pour se justifier. Il eut la même conduite les jours suivants, et cette conduite fit aussi le même effet sur le cœur de madame de Clèves.

Công tước de Guise, khoác áo bằng vải kim tuyến xoăn, phục vụ nhà vua với chức đại quản gia; thân vương de Condé giữ chức quản bánh mì; còn công tước de Nemours giữ chức quản rượu. Sau khi các bàn tiệc được dọn đi, vũ hội bắt đầu: nó bị gián đoạn bởi các vở ba-lê và những màn trình diễn có máy móc kỳ lạ. Sau đó vũ hội được tiếp tục; và cuối cùng, sau nửa đêm, nhà vua và toàn bộ triều đình trở về Louvre. Dẫu buồn đến đâu, bà de Clèves vẫn hiện ra trong mắt mọi người, và nhất là trong mắt ông de Nemours, với một vẻ đẹp vô song. Ông không dám nói với bà, dẫu sự lúng túng của buổi lễ này cho ông nhiều dịp; nhưng ông để lộ với bà nhiều nỗi buồn và một sự sợ hãi đầy kính trọng khi lại gần bà, đến nỗi bà không còn thấy ông đáng trách như trước, dẫu ông chưa nói gì để biện minh. Trong những ngày sau, ông cư xử như vậy, và cách cư xử ấy cũng tác động đến trái tim bà de Clèves như thế.

Enfin, le jour du tournoi arriva. Les reines se rendirent dans les galeries et sur les échafauds qui leur avaient été destinés. Les quatre tenants parurent au bout de la lice, avec une quantité de chevaux et de livrées qui faisaient le plus magnifique spectacle qui eût jamais paru en France.

Cuối cùng, ngày đấu thương đã đến. Các hoàng hậu đến các hành lang và khán đài được dành cho họ. Bốn chủ thách đấu xuất hiện ở đầu đường đua, cùng số lượng ngựa và đồng phục đông đảo, tạo nên cảnh tượng lộng lẫy nhất từng được thấy ở nước Pháp.

Le roi n'avait point d'autres couleurs que le blanc et le noir, qu'il portait toujours à cause de madame de Valentinois qui était veuve. Monsieur de Ferrare et toute sa suite avaient du jaune et du rouge; monsieur de Guise parut avec de l'incarnat et du blanc. On ne savait d'abord par quelle raison il avait ces couleurs; mais on se souvint que c'étaient celles d'une belle personne qu'il avait aimée pendant qu'elle était fille, et qu'il aimait encore, quoiqu'il n'osât plus le lui faire paraître. Monsieur de Nemours avait du jaune et du noir; on en chercha inutilement la raison. Madame de Clèves n'eut pas de peine à le deviner: elle se souvint d'avoir dit devant lui qu'elle aimait le jaune, et qu'elle était fâchée d'être blonde, parce qu'elle n'en pouvait mettre. Ce prince crut pouvoir paraître avec cette couleur, sans indiscrétion, puisque madame de Clèves n'en mettant point, on ne pouvait soupçonner que ce fût la sienne.

Nhà vua không dùng màu nào khác ngoài trắng và đen, mà ngài luôn mặc vì bà de Valentinois là góa phụ. Ông de Ferrare và toàn bộ tùy tùng mặc màu vàng và đỏ; ông de Guise xuất hiện với màu đỏ thắm và trắng. Lúc đầu người ta không biết vì lý do gì ông mang những màu ấy; nhưng rồi người ta nhớ ra rằng đó là màu của một người phụ nữ xinh đẹp mà ông từng yêu khi nàng còn là thiếu nữ, và vẫn còn yêu, dẫu ông không dám để nàng thấy nữa. Ông de Nemours mặc màu vàng và đen; người ta tìm lý do mà không được. Bà de Clèves không khó đoán ra: bà nhớ lại đã từng nói trước mặt ông rằng bà thích màu vàng, và bà tiếc vì mình tóc vàng nên không thể mặc màu ấy. Vị hoàng tử này nghĩ rằng mình có thể xuất hiện với màu ấy mà không bị coi là thiếu tế nhị, vì bà de Clèves không mặc nó, người ta không thể ngờ đó là màu của bà.

Jamais on n'a fait voir tant d'adresse que les quatre tenants en firent paraître. Quoique le roi fût le meilleur homme de cheval de son royaume, on ne savait à qui donner l'avantage. Monsieur de Nemours avait un agrément dans toutes ses actions qui pouvait faire pencher en sa faveur des personnes moins intéressées que madame de Clèves. Sitôt qu'elle le vit paraître au bout de la lice, elle sentit une émotion extraordinaire et à toutes les courses de ce prince, elle avait de la peine à cacher sa joie, lorsqu'il avait heureusement fourni sa carrière.

Chưa bao giờ người ta thấy các chủ thách đấu thể hiện sự khéo léo đến thế. Dẫu nhà vua là người cưỡi ngựa giỏi nhất vương quốc, người ta không biết nên trao phần hơn cho ai. Ông de Nemours có một duyên dáng trong mọi cử chỉ, điều có thể khiến những người ít thiên vị hơn bà de Clèves nghiêng về phía ông. Ngay khi bà thấy ông xuất hiện ở đầu đường đua, bà cảm thấy một xúc động khác thường; và mỗi lần ông lao đi, bà khó giấu được niềm vui khi ông hoàn thành chặng đua một cách may mắn.

Sur le soir, comme tout était presque fini et que l'on était près de se retirer, le malheur de l'État fit que le roi voulut encore rompre une lance. Il manda au comte de Montgomery qui était extrêmement adroit, qu'il se mît sur la lice. Le comte supplia le roi de l'en dispenser, et allégua toutes les excuses dont il put s'aviser, mais le roi quasi en colère, lui fit dire qu'il le voulait absolument. La reine manda au roi qu'elle le conjurait de ne plus courir; qu'il avait si bien fait, qu'il devait être content, et qu'elle le suppliait de revenir auprès d'elle. Il répondit que c'était pour l'amour d'elle qu'il allait courir encore, et entra dans la barrière. Elle lui renvoya monsieur de Savoie pour le prier une seconde fois de revenir; mais tout fut inutile. Il courut, les lances se brisèrent, et un éclat de celle du comte de Montgomery lui donna dans l'œil et y demeura. Ce prince tomba du coup, ses écuyers et monsieur de Montmorency, qui était un des maréchaux du camp, coururent à lui. Ils furent étonnés de le voir si blessé; mais le roi ne s'étonna point. Il dit que c'était peu de chose, et qu'il pardonnait au comte de Montgomery. On peut juger quel trouble et quelle affliction apporta un accident si funeste dans une journée destinée à la joie. Sitôt que l'on eut porté le roi dans son lit, et que les chirurgiens eurent visité sa plaie, ils la trouvèrent très considérable. Monsieur le connétable se souvint dans ce moment, de la prédiction que l'on avait faite au roi, qu'il serait tué dans un combat singulier; et il ne douta point que la prédiction ne fût accomplie.

Chiều tối, khi mọi việc gần như đã xong và người ta sắp ra về, số phận bất hạnh của đất nước khiến nhà vua còn muốn đấu thêm một cây thương. Ngài cho gọi bá tước de Montgomery, người vô cùng khéo léo, và bảo ông ra sân đấu. Bá tước van nài nhà vua miễn cho, và viện mọi lý do mà ông nghĩ ra được; nhưng nhà vua gần như nổi giận, sai người nhắn rằng ngài nhất định muốn thế. Hoàng hậu nhắn nhà vua rằng bà khẩn cầu ngài đừng đấu nữa; rằng ngài đã làm rất tốt, nên hẳn đã hài lòng; và bà nài ngài quay lại bên bà. Ngài đáp rằng chính vì yêu bà mà ngài sẽ đấu thêm lần nữa, rồi bước vào hàng rào. Bà lại sai ông de Savoie đi để xin ngài quay lại lần thứ hai; nhưng mọi việc đều vô ích. Ngài lao đi, các cây thương gãy vụn, và một mảnh của cây thương bá tước de Montgomery đâm vào mắt ngài và găm lại đó. Nhà vua ngã xuống ngay lập tức; các người hầu cận của ngài và ông de Montmorency, một trong những nguyên soái của doanh trại, chạy đến. Họ kinh ngạc khi thấy ngài bị thương nặng như vậy; nhưng nhà vua không hề tỏ ra kinh ngạc. Ngài nói rằng đó chỉ là chuyện nhỏ, và ngài tha thứ cho bá tước de Montgomery. Có thể hình dung nỗi xáo động và đau buồn mà một biến cố chết người như vậy gây ra trong một ngày vốn được định cho niềm vui. Ngay khi người ta khiêng nhà vua lên giường, và các thầy thuốc phẫu thuật đã khám vết thương, họ thấy nó vô cùng nghiêm trọng. Đại nguyên soái lúc ấy nhớ đến lời tiên đoán đã được đưa ra cho nhà vua, rằng ngài sẽ bị giết trong một trận đấu đơn; và ông không nghi ngờ gì rằng lời tiên đoán đã ứng nghiệm.

Le roi d'Espagne, qui était alors à Bruxelles, étant averti de cet accident, envoya son médecin, qui était un homme d'une grande réputation; mais il jugea le roi sans espérance.

Vua Tây Ban Nha, lúc ấy đang ở Bruxelles, được báo tin về tai nạn này, bèn cử thầy thuốc của mình, một người có danh tiếng lớn; nhưng ông ta đã đoán nhà vua không còn hy vọng.

Une cour aussi partagée et aussi remplie d'intérêts opposés n'était pas dans une médiocre agitation à la veille d'un si grand événement; néanmoins, tous les mouvements étaient cachés, et l'on ne paraissait occupé que de l'unique inquiétude de la santé du roi. Les reines, les princes et les princesses ne sortaient presque point de son antichambre.

Một triều đình chia rẽ và đầy những lợi ích đối nghịch như thế không khỏi xáo động bên bờ một biến cố lớn lao như vậy; tuy vậy, mọi chuyển động đều được giấu kín, và người ta dường như chỉ bận tâm đến một nỗi lo duy nhất là sức khỏe của nhà vua. Các hoàng hậu, hoàng tử và công nương hầu như không rời khỏi phòng chờ của ngài.

Madame de Clèves, sachant qu'elle était obligée d'y être, qu'elle y verrait monsieur de Nemours, qu'elle ne pourrait cacher à son mari l'embarras que lui causait cette vue, connaissant aussi que la seule présence de ce prince le justifiait à ses yeux, et détruisait toutes ses résolutions, prit le parti de feindre d'être malade. La cour était trop occupée pour avoir de l'attention à sa conduite, et pour démêler si son mal était faux ou véritable. Son mari seul pouvait en connaître la vérité, mais elle n'était pas fâchée qu'il la connût. Ainsi elle demeura chez elle, peu occupée du grand changement qui se préparait; et, remplie de ses propres pensées, elle avait toute la liberté de s'y abandonner. Tout le monde était chez le roi. Monsieur de Clèves venait à de certaines heures lui en dire des nouvelles. Il conservait avec elle le même procédé qu'il avait toujours eu, hors que, quand ils étaient seuls, il y avait quelque chose d'un peu plus froid et de moins libre. Il ne lui avait point reparlé de tout ce qui s'était passé; et elle n'avait pas eu la force, et n'avait pas même jugé à propos de reprendre cette conversation.

Bà de Clèves biết rằng mình buộc phải có mặt ở đó, rằng bà sẽ gặp ông de Nemours, rằng bà không thể giấu chồng sự lúng túng mà cái nhìn ấy gây ra cho bà; và bà cũng biết rằng chỉ riêng sự hiện diện của vị hoàng tử này đã đủ để biện minh cho ông trong mắt bà, và phá tan mọi quyết tâm của bà; nên bà quyết định giả vờ đau ốm. Triều đình quá bận rộn để chú ý đến hành vi của bà, hay để phân biệt bệnh của bà là giả hay thật. Chỉ chồng bà mới có thể biết sự thật, nhưng bà không lấy làm phiền nếu ông biết điều đó. Thế là bà ở nhà, ít bận tâm đến biến cố lớn đang chuẩn bị; và đầy những suy nghĩ riêng, bà có toàn quyền để đắm mình trong chúng. Mọi người đều ở chỗ nhà vua. Ông de Clèves cứ đến những giờ nhất định để kể cho bà tin tức. Ông giữ với bà cùng thái độ như xưa nay, chỉ khác là khi họ ở riêng, có điều gì đó lạnh lùng hơn và ít tự nhiên hơn. Ông không hề nhắc lại với bà mọi điều đã xảy ra; và bà không có đủ sức, cũng không thấy thích hợp để nối lại cuộc trò chuyện ấy.

Monsieur de Nemours, qui s'était attendu à trouver quelques moments à parler à madame de Clèves, fut bien surpris et bien affligé de n'avoir pas seulement le plaisir de la voir. Le mal du roi se trouva si considérable, que le septième jour il fut désespéré des médecins. Il reçut la certitude de sa mort avec une fermeté extraordinaire, et d'autant plus admirable qu'il perdait la vie par un accident si malheureux, qu'il mourait à la fleur de son âge, heureux, adoré de ses peuples, et aimé d'une maîtresse qu'il aimait éperdument. La veille de sa mort, il fit faire le mariage de Madame, sa sœur, avec monsieur de Savoie, sans cérémonie. L'on peut juger en quel état était la duchesse de Valentinois. La reine ne permit point qu'elle vît le roi, et lui envoya demander les cachets de ce prince et les pierreries de la couronne qu'elle avait en garde. Cette duchesse s'enquit si le roi était mort; et comme on lui eut répondu que non:

Ông de Nemours, vốn đã nghĩ sẽ tìm được vài phút để nói chuyện với bà de Clèves, rất ngạc nhiên và đau khổ khi không ngay cả được niềm vui gặp bà. Bệnh của nhà vua trở nên nghiêm trọng đến mức đến ngày thứ bảy, các thầy thuốc đã tuyệt vọng về ngài. Ngài đón nhận tin mình sắp chết với một sự kiên định khác thường, và càng đáng ngưỡng mộ hơn vì ngài mất mạng bởi một tai nạn đáng tiếc đến thế, vì ngài chết giữa độ xuân xanh, hạnh phúc, được thần dân tôn thờ, và được người tình mà ngài yêu đến mất trí yêu lại. Ngày trước khi ngài mất, ngài cho làm lễ cưới của Madame, em gái ngài, với ông de Savoie, không nghi thức rườm rà. Có thể hình dung nữ công tước de Valentinois ở trong tình cảnh nào. Hoàng hậu không cho bà ấy gặp nhà vua, và sai người đến đòi lại các con dấu của nhà vua cùng những viên ngọc của vương miện mà bà ấy đang giữ. Nữ công tước hỏi nhà vua đã chết chưa; và khi được đáp là chưa:

—Je n'ai donc point encore de maître, répondit-elle, et personne ne peut m'obliger à rendre ce que sa confiance m'a mis entre les mains.

—Vậy là tôi vẫn chưa có chủ, bà đáp, và không ai có thể buộc tôi phải trả lại những gì mà lòng tin của ngài đã đặt vào tay tôi.

Sitôt qu'il fut expiré au château des Tournelles, le duc de Ferrare, le duc de Guise et le duc de Nemours conduisirent au Louvre la reine mère, le roi et la reine sa femme. Monsieur de Nemours menait la reine mère. Comme ils commençaient à marcher, elle se recula de quelques pas, et dit à la reine sa belle-fille, que c'était à elle à passer la première; mais il fut aisé de voir qu'il y avait plus d'aigreur que de bienséance dans ce compliment.

Vừa khi ngài tắt thở tại lâu đài des Tournelles, công tước de Ferrare, công tước de Guise và công tước de Nemours đưa Hoàng thái hậu, nhà vua và hoàng hậu, vợ ngài, đến Louvre. Ông de Nemours dẫn Hoàng thái hậu. Khi họ bắt đầu bước đi, bà lùi lại vài bước, và nói với hoàng hậu, con dâu bà, rằng bà ấy phải đi trước; nhưng dễ thấy rằng trong lời nói ấy có nhiều chua chát hơn là phép lịch sự.

QUATRIEME PARTIE

PHẦN THỨ TƯ

Le cardinal de Lorraine s'était rendu maître absolu de l'esprit de la reine mère; le vidame de Chartres n'avait plus aucune part dans ses bonnes grâces, et l'amour qu'il avait pour madame de Martigues et pour la liberté l'avait même empêché de sentir cette perte, autant qu'elle méritait d'être sentie. Ce cardinal, pendant les dix jours de la maladie du roi, avait eu le loisir de former ses desseins et de faire prendre à la reine des résolutions conformes à ce qu'il avait projeté; de sorte que sitôt que le roi fut mort, la reine ordonna au connétable de demeurer aux Tournelles auprès du corps du feu roi, pour faire les cérémonies ordinaires. Cette commission l'éloignait de tout, et lui ôtait la liberté d'agir. Il envoya un courrier au roi de Navarre pour le faire venir en diligence, afin de s'opposer ensemble à la grande élévation où il voyait que messieurs de Guise allaient parvenir. On donna le commandement des armées au duc de Guise, et les finances au cardinal de Lorraine. La duchesse de Valentinois fut chassée de la cour; on fit revenir le cardinal de Tournon, ennemi déclaré du connétable, et le chancelier Olivier, ennemi déclaré de la duchesse de Valentinois. Enfin, la cour changea entièrement de face. Le duc de Guise prit le même rang que les princes du sang à porter le manteau du roi aux cérémonies des funérailles: lui et ses frères furent entièrement les maîtres, non seulement par le crédit du cardinal sur l'esprit de la reine, mais parce que cette princesse crut qu'elle pourrait les éloigner, s'ils lui donnaient de l'ombrage, et qu'elle ne pourrait éloigner le connétable, qui était appuyé des princes du sang.

Hồng y de Lorraine đã hoàn toàn chi phối tâm trí Hoàng thái hậu; vidame de Chartres không còn chút ân sủng nào nơi bà, và mối tình ông dành cho bà de Martigues cùng sự tự do của mình đã khiến ông không cảm nhận sự mất mát ấy bao nhiêu, dẫu nó đáng được cảm nhận. Trong mười ngày nhà vua lâm bệnh, vị hồng y này có đủ thời gian để vạch kế hoạch và khiến Hoàng hậu quyết định theo đúng ý ông; nên ngay khi nhà vua băng hà, Hoàng hậu liền truyền cho thống chế ở lại Tournelles bên thi hài tiên vương để lo các nghi lễ thông thường. Nhiệm vụ ấy cách ly ông khỏi mọi việc và tước đi quyền hành động của ông. Ông sai một sứ giả đến gặp vua xứ Navarre, thúc giục nhà vua đến ngay, để cùng nhau chống lại thế lực đang lên quá nhanh của các ông de Guise. Quân đội được giao cho công tước de Guise, còn tài chính giao cho hồng y de Lorraine. Nữ công tước de Valentinois bị đuổi khỏi triều đình; người ta triệu hồi hồng y de Tournon, kẻ thù công khai của thống chế, và đại pháp quan Olivier, kẻ thù công khai của nữ công tước de Valentinois. Rốt cuộc, triều đình đổi hẳn bộ mặt. Công tước de Guise được đứng ngang hàng với các hoàng thân khi mang áo choàng của nhà vua trong lễ tang; ông và các anh em ông trở thành những người làm chủ hoàn toàn, không chỉ nhờ ảnh hưởng của hồng y đối với Hoàng hậu, mà còn vì Hoàng hậu ấy nghĩ rằng bà có thể đẩy họ đi nếu họ khiến bà e ngại, trong khi thống chế, vốn được các hoàng thân ủng hộ, thì bà không thể đẩy đi.

Lorsque les cérémonies du deuil furent achevées, le connétable vint au Louvre et fut reçu du roi avec beaucoup de froideur. Il voulut lui parler en particulier; mais le roi appela messieurs de Guise, et lui dit devant eux, qu'il lui conseillait de se reposer; que les finances et le commandement des armées étaient donnés, et que lorsqu'il aurait besoin de ses conseils, il l'appellerait auprès de sa personne. Il fut reçu de la reine mère encore plus froidement que du roi, et elle lui fit même des reproches de ce qu'il avait dit au feu roi, que ses enfants ne lui ressemblaient point. Le roi de Navarre arriva, et ne fut pas mieux reçu. Le prince de Condé, moins endurant que son frère, se plaignit hautement; ses plaintes furent inutiles, on l'éloigna de la cour sous le prétexte de l'envoyer en Flandre signer la ratification de la paix. On fit voir au roi de Navarre une fausse lettre du roi d'Espagne, qui l'accusait de faire des entreprises sur ses places; on lui fit craindre pour ses terres; enfin, on lui inspira le dessein de s'en aller en Béarn. La reine lui en fournit un moyen, en lui donnant la conduite de madame Élisabeth, et l'obligea même à partir devant cette princesse; et ainsi il ne demeura personne à la cour qui pût balancer le pouvoir de la maison de Guise.

Khi các nghi thức tang lễ đã xong, thống chế đến Louvre và được nhà vua tiếp đón hết sức lạnh nhạt. Ông muốn nói chuyện riêng với vua, nhưng nhà vua gọi các ông de Guise đến, rồi ngay trước mặt họ bảo ông nên nghỉ ngơi; tài chính và quyền chỉ huy quân đội đã được trao, và khi nào cần đến lời khuyên của ông, nhà vua sẽ cho gọi ông đến bên mình. Hoàng thái hậu tiếp ông còn lạnh nhạt hơn cả nhà vua, và bà còn trách ông vì đã nói với tiên vương rằng các con của tiên vương không giống ngài. Vua xứ Navarre đến, và cũng không được tiếp đón tốt hơn. Hoàng thân Condé, kém nhẫn nhịn hơn anh mình, công khai than phiền; nhưng lời than phiền vô ích, và người ta đưa ông ra khỏi triều đình với cớ cử ông sang Flandre ký chuẩn y hòa ước. Người ta đưa cho vua xứ Navarre xem một bức thư giả của vua Tây Ban Nha, buộc tội ông toan tính chiếm các thành trì của vua ấy; người ta khiến ông lo sợ cho đất đai của mình; và cuối cùng gieo vào ông ý định trở về Béarn. Hoàng hậu tạo cơ hội cho ông bằng cách giao cho ông việc hộ tống công nương Élisabeth, và còn buộc ông phải lên đường trước công nương ấy; thế là không còn ai ở triều đình có thể cân bằng quyền lực của nhà de Guise.

Quoique ce fût une chose fâcheuse pour monsieur de Clèves de ne pas conduire madame Élisabeth, néanmoins il ne put s'en plaindre par la grandeur de celui qu'on lui préférait; mais il regrettait moins cet emploi par l'honneur qu'il en eût reçu, que parce que c'était une chose qui éloignait sa femme de la cour, sans qu'il parût qu'il eût dessein de l'en éloigner.

Dẫu việc không được hộ tống công nương Élisabeth là điều phiền lòng đối với ông de Clèves, ông không thể than phiền, vì người được chọn thay ông có địa vị quá cao; nhưng ông tiếc công việc ấy ít hơn vì danh dự mà ông lẽ ra được hưởng, mà nhiều hơn vì nó khiến vợ ông xa cung đình, trong khi chẳng ai thấy rõ ông có ý định đẩy bà đi.

Peu de jours après la mort du roi, on résolut d'aller à Reims pour le sacre. Sitôt qu'on parla de ce voyage, madame de Clèves, qui avait toujours demeuré chez elle, feignant d'être malade, pria son mari de trouver bon qu'elle ne suivît point la cour, et qu'elle s'en allât à Coulommiers prendre l'air et songer à sa santé. Il lui répondit qu'il ne voulait point pénétrer si c'était la raison de sa santé qui l'obligeait à ne pas faire le voyage, mais qu'il consentait qu'elle ne le fît point. Il n'eut pas de peine à consentir à une chose qu'il avait déjà résolue: quelque bonne opinion qu'il eût de la vertu de sa femme, il voyait bien que la prudence ne voulait pas qu'il l'exposât plus longtemps à la vue d'un homme qu'elle aimait.

Ít ngày sau khi nhà vua băng hà, người ta quyết định đi Reims để dự lễ đăng quang. Vừa nghe nói đến chuyến đi, bà de Clèves, vốn vẫn ở nhà, giả vờ đau ốm, xin chồng cho phép bà không theo triều đình và về Coulommiers để hít thở không khí trong lành và lo cho sức khỏe. Ông đáp rằng ông không muốn dò xét xem sức khỏe có thật là lý do khiến bà không đi hay không, nhưng ông đồng ý để bà không đi. Ông không khó khăn gì khi chấp nhận điều mà ông đã quyết định từ trước: dù ông tin tưởng vào đức hạnh của vợ đến đâu, ông thấy rõ rằng sự thận trọng không cho phép ông để bà tiếp tục phải đối diện với một người đàn ông mà bà yêu.

Monsieur de Nemours sut bientôt que madame de Clèves ne devait pas suivre la cour; il ne put se résoudre à partir sans la voir, et la veille du départ, il alla chez elle aussi tard que la bienséance le pouvait permettre, afin de la trouver seule. La fortune favorisa son intention. Comme il entra dans la cour, il trouva madame de Nevers et madame de Martigues qui en sortaient, et qui lui dirent qu'elles l'avaient laissée seule. Il monta avec une agitation et un trouble qui ne se peut comparer qu'à celui qu'eut madame de Clèves, quand on lui dit que monsieur de Nemours venait pour la voir. La crainte qu'elle eut qu'il ne lui parlât de sa passion, l'appréhension de lui répondre trop favorablement, l'inquiétude que cette visite pouvait donner à son mari, la peine de lui en rendre compte ou de lui cacher toutes ces choses, se présentèrent en un moment à son esprit, et lui firent un Si grand embarras, qu'elle prit la résolution d'éviter la chose du monde qu'elle souhaitait peut-être le plus. Elle envoya une de ses femmes à monsieur de Nemours, qui était dans son antichambre, pour lui dire qu'elle venait de se trouver mal, et qu'elle était bien fâchée de ne pouvoir recevoir l'honneur qu'il lui voulait faire. Quelle douleur pour ce prince de ne pas voir madame de Clèves, et de ne la pas voir parce qu'elle ne voulait pas qu'il la vît! Il s'en allait le lendemain; il n'avait plus rien à espérer du hasard. Il ne lui avait rien dit depuis cette conversation de chez madame la dauphine, et il avait lieu de croire que la faute d'avoir parlé au vidame avait détruit toutes ses espérances; enfin il s'en allait avec tout ce qui peut aigrir une vive douleur.

Ông de Nemours sớm biết bà de Clèves sẽ không theo triều đình; ông không thể quyết định ra đi mà không gặp bà, nên đêm trước ngày khởi hành, ông đến nhà bà muộn nhất có thể cho phép lễ nghi, để gặp bà một mình. Vận may giúp ý định của ông. Khi ông bước vào sân, ông gặp bà de Nevers và bà de Martigues đang đi ra, và họ nói với ông rằng họ đã để bà ở lại một mình. Ông lên lầu với một nỗi bồn chồn và xáo động không gì có thể so sánh được ngoài nỗi bối rối của bà de Clèves khi được báo rằng ông de Nemours đến thăm. Nỗi lo rằng ông sẽ nói với bà về đam mê của mình, nỗi e ngại phải đáp lại quá thuận lòng, nỗi bất an mà chuyến viếng thăm này có thể gây ra cho chồng bà, nỗi khó xử phải kể lại với chồng hoặc phải giấu giếm tất cả những điều ấy, đều hiện lên trong tâm trí bà cùng một lúc, và khiến bà bối rối đến mức quyết định tránh điều mà có lẽ bà mong muốn nhất trên đời. Bà sai một trong các thị nữ đến gặp ông de Nemours, đang đợi trong phòng ngoài, để nói rằng bà vừa thấy trong người khó chịu, và rất tiếc không thể tiếp đón vinh dự mà ông muốn dành cho bà. Thật là nỗi đau cho vị hoàng thân này khi không được gặp bà de Clèves, và không được gặp chỉ vì bà không muốn ông gặp! Ngày hôm sau ông sẽ rời đi; ông không còn gì để trông chờ ở vận may. Kể từ cuộc trò chuyện ở nhà Thái tử phi, ông không nói gì thêm với bà, và ông có lý do để tin rằng lỗi lầm khi nói chuyện với vidame đã phá tan mọi hy vọng của ông; thế là ông ra đi với đủ mọi điều có thể làm nỗi đau nhói thêm.

Sitôt que madame de Clèves fut un peu remise du trouble que lui avait donné la pensée de la visite de ce prince, toutes les raisons qui la lui avaient fait refuser disparurent; elle trouva même qu'elle avait fait une faute, et si elle eût osé ou qu'il eût encore été assez à temps, elle l'aurait fait rappeler.

Vừa khi bà de Clèves hết được chút bối rối do ý nghĩ về chuyến viếng thăm của vị hoàng thân này, mọi lý lẽ khiến bà từ chối đều tan biến; bà thấy mình đã phạm lỗi, và nếu bà dám, hoặc nếu còn kịp, bà đã sai gọi ông trở lại.

Mesdames de Nevers et de Martigues, en sortant de chez elle, allèrent chez la reine dauphine; monsieur de Clèves y était. Cette princesse leur demanda d'où elles venaient; elles lui dirent qu'elles venaient de chez monsieur de Clèves, où elles avaient passé une partie de l'après-dînée avec beaucoup de monde, et qu'elles n'y avaient laissé que monsieur de Nemours. Ces paroles, qu'elles croyaient si indifférentes, ne l'étaient pas pour monsieur de Clèves. Quoiqu'il dût bien s'imaginer que monsieur de Nemours pouvait trouver souvent des occasions de parler à sa femme, néanmoins la pensée qu'il était chez elle, qu'il y était seul et qu'il lui pouvait parler de son amour, lui parut dans ce moment une chose si nouvelle et si insupportable, que la jalousie s'alluma dans son cœur avec plus de violence qu'elle n'avait encore fait. Il lui fut impossible de demeurer chez la reine; il s'en revint, ne sachant pas même pourquoi il revenait, et s'il avait dessein d'aller interrompre monsieur de Nemours. Sitôt qu'il approcha de chez lui, il regarda s'il ne verrait rien qui lui pût faire juger si ce prince y était encore: il sentit du soulagement en voyant qu'il n'y était plus, et il trouva de la douceur à penser qu'il ne pouvait y avoir demeuré longtemps. Il s'imagina que ce n'était peut-être pas monsieur de Nemours, dont il devait être jaloux: et quoiqu'il n'en doutât point, il cherchait à en douter; mais tant de choses l'en auraient persuadé, qu'il ne demeurait pas longtemps dans cette incertitude qu'il désirait. Il alla d'abord dans la chambre de sa femme, et après lui avoir parlé quelque temps de choses indifférentes, il ne put s'empêcher de lui demander ce qu'elle avait fait et qui elle avait vu; elle lui en rendit compte. Comme il vit qu'elle ne lui nommait point monsieur de Nemours, il lui demanda, en tremblant, si c'était tout ce qu'elle avait vu, afin de lui donner lieu de nommer ce prince et de n'avoir pas la douleur qu'elle lui en fît une finesse. Comme elle ne l'avait point vu, elle ne le lui nomma point, et monsieur de Clèves reprenant la parole avec un ton qui marquait son affliction:

Hai bà de Nevers và de Martigues khi rời nhà bà de Clèves liền đến chỗ Thái tử phi; ông de Clèves cũng đang ở đó. Vị Thái tử phi hỏi hai bà vừa từ đâu tới; các bà đáp rằng vừa từ nhà ông de Clèves về, nơi các bà đã trò chuyện suốt một phần buổi chiều với rất đông người, và chỉ để lại một mình ông de Nemours. Những lời ấy, tuy các bà tưởng chừng vô tư, đối với ông de Clèves lại không vô tư chút nào. Dẫu ông hẳn đã đoán được rằng ông de Nemours thường có dịp nói chuyện với vợ mình, nhưng ý nghĩ rằng người ấy đang ở nhà bà, ở đó một mình với bà, và có thể nói với bà về tình yêu của mình, đối với ông lúc này dường như quá mới lạ và không thể chịu nổi, đến nỗi lòng ghen tuông trong ông bùng lên dữ dội hơn bao giờ hết. Ông không thể ở lại chỗ Thái tử phi; ông quay về, thậm chí không biết vì sao mình quay lại, và có lẽ là để làm gián đoạn cuộc gặp của ông de Nemours. Vừa đến gần nhà, ông nhìn xem có thấy điều gì cho phép ông đoán được người kia còn ở đó hay không: ông thấy nhẹ lòng khi biết người ấy đã đi, và ông cảm thấy dễ chịu khi nghĩ rằng người ấy không thể ở lại lâu. Ông tự nhủ có lẽ không phải ông de Nemours mới là người ông nên ghen; và tuy không nghi ngờ gì, ông vẫn cố nghi ngờ; nhưng quá nhiều điều đã khiến ông tin chắc, nên ông không ở lâu trong sự bất định mà ông mong muốn. Ông vào thẳng phòng vợ, và sau khi nói chuyện một lúc về những điều vụn vặt, ông không cưỡng được mà hỏi bà đã làm gì và đã gặp những ai; bà kể lại cho ông nghe. Thấy bà không nhắc đến ông de Nemours, ông run run hỏi xem đó có phải là tất cả những người bà đã gặp không, để cho bà có dịp nêu tên vị hoàng thân ấy, và để khỏi phải đau lòng vì nghĩ rằng bà đã lừa dối ông về chuyện này. Vì bà không gặp ông ta, bà không nêu tên ông ta; và ông de Clèves, lấy lại lời nói với giọng điệu đầy đau khổ:

—Et monsieur de Nemours, lui dit-il, ne l'avez-vous point vu, ou l'avez-vous oublié?

—Còn ông de Nemours, ông nói với bà, bà không gặp ông ấy sao, hay bà đã quên?

—Je ne l'ai point vu, en effet, répondit-elle; je me trouvais mal, et j'ai envoyé une de mes femmes lui faire des excuses.

—Quả thật tôi không gặp ông ấy, bà đáp; tôi thấy trong người không khỏe, nên đã sai một trong các thị nữ đến xin lỗi ông ấy.

—Vous ne vous trouviez donc mal que pour lui, reprit monsieur de Clèves. Puisque vous avez vu tout le monde, pourquoi des distinctions pour monsieur de Nemours? Pourquoi ne vous est-il pas comme un autre? Pourquoi faut-il que vous craigniez sa vue? Pourquoi lui laissez-vous voir que vous la craignez? Pourquoi lui faites-vous connaître que vous vous servez du pouvoir que sa passion vous donne sur lui? Oseriez-vous refuser de le voir, si vous ne saviez bien qu'il distingue vos rigueurs de l'incivilité? Mais pourquoi faut-il que vous ayez des rigueurs pour lui? D'une personne comme vous, Madame, tout est des faveurs hors l'indifférence.

—Vậy là bà chỉ khó chịu vì riêng ông ấy thôi sao, ông de Clèves đáp. Bà đã gặp tất cả mọi người, vậy tại sao lại có ngoại lệ dành cho ông de Nemours? Tại sao ông ấy không được đối xử như bất kỳ ai khác? Tại sao bà phải sợ nhìn thấy ông ấy? Tại sao bà để ông ấy thấy rằng bà sợ? Tại sao bà lại cho ông ấy biết rằng bà dùng đến quyền lực mà tình yêu của ông ấy trao cho bà để đối xử với ông ấy? Bà có dám từ chối gặp ông ấy không, nếu bà không biết rõ ông ấy phân biệt được sự khắc nghiệt của bà với sự vô lễ? Nhưng tại sao bà lại phải khắc nghiệt với ông ấy? Với một người như bà, thưa bà, mọi điều đều là ân huệ, trừ sự thờ ơ.

—Je ne croyais pas, reprit madame de Clèves, quelque soupçon que vous ayez sur monsieur de Nemours, que vous pussiez me faire des reproches de ne l'avoir pas vu.

—Tôi không ngờ, bà de Clèves đáp, dẫu ông có nghi ngờ ông de Nemours đến đâu, ông lại có thể trách tôi vì đã không gặp ông ấy.

—Je vous en fais pourtant, Madame, répliqua-t-il, et ils sont bien fondés: Pourquoi ne le pas voir s'il ne vous a rien dit? Mais, Madame, il vous a parlé; si son silence seul vous avait témoigné sa passion, elle n'aurait pas fait en vous une si grande impression. Vous n'avez pu me dire la vérité tout entière; vous m'en avez caché la plus grande partie; vous vous êtes repentie même du peu que vous m'avez avoué et vous n'avez pas eu la force de continuer. Je suis plus malheureux que je ne l'ai cru, et je suis le plus malheureux de tous les hommes. Vous êtes ma femme, je vous aime comme ma maîtresse, et je vous en vois aimer un autre. Cet autre est le plus aimable de la cour, et il vous voit tous les jours, il sait que vous l'aimez. Eh! j'ai pu croire, s'écria-t-il, que vous surmonteriez la passion que vous avez pour lui. Il faut que j'aie perdu la raison pour avoir cru qu'il fût possible.

—Thế mà tôi vẫn trách, thưa bà, ông đáp, và có lý do chính đáng. Tại sao không gặp ông ấy, nếu ông ấy không nói gì với bà? Nhưng thưa bà, ông ấy đã nói với bà; nếu chỉ riêng sự im lặng của ông ấy đã tỏ cho bà biết tình yêu của ông ấy, thì nó đã không để lại ấn tượng sâu sắc đến thế nơi bà. Bà không thể nói với tôi toàn bộ sự thật; bà đã giấu tôi phần lớn; bà thậm chí còn hối tiếc điều ít ỏi bà đã thú nhận, và không đủ can đảm để tiếp tục. Tôi bất hạnh hơn tôi tưởng, và tôi là người bất hạnh nhất trên đời. Bà là vợ tôi, mà tôi yêu bà như người yêu; và tôi thấy bà yêu một người khác. Người ấy là người đáng yêu nhất triều đình, ngày nào cũng gặp bà, và biết rằng bà yêu ông ta. Ôi! ông kêu lên, tôi đã mất trí mới tin rằng bà sẽ vượt qua được đam mê bà dành cho ông ta. Tôi đã mất trí mới tin rằng điều đó có thể xảy ra.

—Je ne sais, reprit tristement madame de Clèves, si vous avez eu tort de juger favorablement d'un procédé aussi extraordinaire que le mien; mais je ne sais si je ne me suis trompée d'avoir cru que vous me feriez justice?

—Tôi không biết, bà de Clèves buồn bã đáp, ông có lầm khi xét thiện ý một hành xử bất thường như của tôi hay không; nhưng tôi cũng không biết mình có lầm khi tin rằng ông sẽ làm công bằng cho tôi hay không?

—N'en doutez pas, Madame, répliqua monsieur de Clèves, vous vous êtes trompée; vous avez attendu de moi des choses aussi impossibles que celles que j'attendais de vous. Comment pouviez-vous espérer que je conservasse de la raison? Vous aviez donc oublié que je vous aimais éperdument et que j'étais votre mari? L'un des deux peut porter aux extrémités: que ne peuvent point les deux ensemble? Eh! que ne font-ils point aussi! continua-t-il, je n'ai que des sentiments violents et incertains dont je ne suis pas le maître. Je ne me trouve plus digne de vous; vous ne me paraissez plus digne de moi. Je vous adore, je vous hais; je vous offense, je vous demande pardon; je vous admire, j'ai honte de vous admirer. Enfin il n'y a plus en moi ni de calme ni de raison. Je ne sais comment j'ai pu vivre depuis que vous me parlâtes à Coulommiers, et depuis le jour que vous apprîtes de madame la dauphine que l'on savait votre aventure. Je ne saurais démêler par où elle a été sue, ni ce qui se passa entre monsieur de Nemours et vous sur ce sujet: vous ne me l'expliquerez jamais, et je ne vous demande point de me l'expliquer. Je vous demande seulement de vous souvenir que vous m'avez rendu le plus malheureux homme du monde.