Công nương xứ Clèves Madame de La Fayette Original title: La Princesse de Clèves Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: lafayette-princesse-de-cleves-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/fayette-la-princesse-de-cleves/lafayette-princesse-de-cleves-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.65/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/fayette-la-princesse-de-cleves/lafayette-princesse-de-cleves-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-06.json Source edition: lafayette-princesse-de-cleves-fr-pg18797 Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/fr/read/fayette-la-princesse-de-cleves/lafayette-princesse-de-cleves-fr-pg18797/ Source: Madame de La Fayette, La Princesse de Clèves (1678). Project Gutenberg #18797. Source witness URL: https://www.gutenberg.org/cache/epub/18797/pg18797-images.html Source catalog URL: https://www.gutenberg.org/ebooks/18797 Source witness description: The text of Project Gutenberg #18797, as provided. No claim of a newly inspected printed copy. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified original-language source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: 1117a8c883762e25e37192fbd7010ab1cd898841e4a365519f4bd4805d697875 Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.1] NGƯỜI XUẤT BẢN GỬI ĐỘC GIẢ. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.2] Dù cuốn truyện này đã được đón nhận đến đâu trong những buổi đọc thử, tác giả vẫn không thể quyết định tự nêu danh. Ông sợ rằng tên mình sẽ làm giảm thành công của cuốn sách. Ông biết qua kinh nghiệm rằng đôi khi người ta chê một tác phẩm chỉ vì ý kiến không tốt về tác giả, và ông cũng biết rằng danh tiếng của tác giả thường làm cho tác phẩm thêm giá trị. Vì thế ông vẫn ở trong bóng tối như hiện nay, để những phán xét được tự do và công bằng hơn; tuy vậy, nếu cuốn truyện này làm công chúng hài lòng như tôi mong đợi, ông sẽ tự bày mình ra. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.3] PHẦN THỨ NHẤT [fayette-la-princesse-de-cleves:1.4] Sự lộng lẫy và phong lưu chưa bao giờ rực rỡ ở nước Pháp như trong những năm cuối triều vua Henri II. Nhà vua phong nhã, đẹp trai và đa tình; dù đam mê của ông dành cho Diane de Poitiers, nữ công tước xứ Valentinois, đã bắt đầu từ hơn hai mươi năm trước, nó không vì thế mà kém phần mãnh liệt, và ông bày tỏ nó cũng không kém phần rõ rệt. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.5] Vì ông xuất sắc trong mọi môn thể thao, nên đó là một trong những thú vui lớn nhất của ông. Ngày nào cũng có những cuộc đi săn, đánh paume, vũ kịch, đua vòng hay những trò tiêu khiển tương tự; màu sắc và chữ lồng của bà de Valentinois hiện ra khắp nơi, và chính bà cũng xuất hiện với mọi thứ trang sức mà cô de La Marck, cháu gái bà, lúc ấy đã đến tuổi gả chồng, có thể có. Sự hiện diện của hoàng hậu làm cho sự hiện diện của bà được chấp nhận. Vị công nương này xinh đẹp, dù đã qua thời thanh xuân; bà yêu sự tôn quý, sự lộng lẫy và các thú vui. Nhà vua cưới bà khi ông còn là công tước xứ Orléans, và khi ông có người anh cả là Thái tử, người đã mất tại Tournon, một hoàng tử mà dòng dõi và phẩm chất xuất chúng đã định sẵn để xứng đáng kế vị vị trí của vua François I, cha ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.6] Tham vọng của hoàng hậu khiến bà thấy việc cai trị là một niềm vui lớn; dường như bà chịu đựng không khó khăn sự gắn bó của nhà vua với bà de Valentinois, và bà không tỏ ra ghen tuông; nhưng bà giấu kín tình cảm đến mức khó lòng đoán được lòng bà, và chính trị buộc bà phải gần gũi bà công tước này để qua đó cũng gần gũi nhà vua. Nhà vua ưa giao du với phụ nữ, kể cả những người ông không yêu: ngày nào ông cũng đến chỗ hoàng hậu vào giờ tụ họp, nơi mọi người đẹp và đẹp trai nhất của cả hai giới đều không thiếu mặt. Chưa có triều đình nào có nhiều mỹ nhân và nhiều người đàn ông đẹp đến thế; dường như tạo hóa đã thích đặt những gì đẹp nhất vào các công chúa và các hoàng tử cao quý nhất. Công chúa Élisabeth de France, sau này là hoàng hậu Tây Ban Nha, đã bắt đầu bộc lộ một trí tuệ phi thường và vẻ đẹp vô song, thứ đã mang lại tai họa cho bà. Marie Stuart, nữ hoàng xứ Écosse, vừa cưới Thái tử và được gọi là Thái tử phi, là một con người hoàn hảo về trí tuệ lẫn thể chất: bà được nuôi dưỡng tại triều đình Pháp, đã tiếp thu toàn bộ phép lịch thiệp nơi đây, và sinh ra đã có năng khiếu đến mức, dù còn rất trẻ, bà yêu thích mọi điều đẹp đẽ và hiểu chúng hơn bất kỳ ai. Hoàng hậu, mẹ chồng bà, và Madame, em gái nhà vua, cũng yêu thơ ca, kịch và âm nhạc. Thị hiếu của vua François I đối với thi ca và văn chương vẫn còn ngự trị ở nước Pháp; và vì con trai ông yêu các môn vận động thân thể, nên mọi thú vui đều có mặt ở triều đình. Nhưng điều làm cho triều đình ấy trở nên tươi đẹp và uy nghi là số lượng vô tận các hoàng thân và đại quý tộc có phẩm chất phi thường. Những người tôi sắp nêu tên đều, mỗi người một cách, là niềm trang hoàng và là niềm ngưỡng mộ của thời đại họ. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.7] Vua Navarre khiến mọi người kính trọng vì địa vị cao sang và vì sự cao quý hiện ra nơi con người ông. Ông xuất sắc trong chiến tranh, và công tước de Guise khơi dậy nơi ông lòng đua tranh, khiến ông nhiều lần rời vị trí tổng tư lệnh để đích thân chiến đấu bên cạnh công tước như một binh lính thường, tại những nơi hiểm nguy nhất. Quả thật, vị công tước này đã thể hiện một dũng khí đáng ngưỡng mộ và đạt được những thành công rực rỡ đến mức không một danh tướng nào không phải ghen tị với ông. Lòng dũng cảm của ông được nâng đỡ bởi mọi phẩm chất lớn lao khác: ông có một trí tuệ rộng lớn và sâu sắc, một tâm hồn cao quý và cao thượng, và năng lực ngang nhau trong chiến tranh cũng như trong việc chính trị. Hồng y de Lorraine, em trai ông, sinh ra với tham vọng vô độ, trí tuệ sắc sảo và tài hùng biện đáng nể, và đã đạt được một học vấn sâu rộng, mà ông dùng để tự nâng mình lên địa vị đáng kể khi bảo vệ Công giáo đang bắt đầu bị tấn công. Chevalier de Guise, về sau được gọi là đại tu viện trưởng, là một hoàng thân được mọi người yêu mến, dáng đẹp, đầy trí tuệ, đầy khéo léo và có tiếng dũng cảm khắp châu Âu. Hoàng thân de Condé, trong một thân hình nhỏ bé không được tạo hóa ưu ái, có một tâm hồn cao thượng và kiêu hãnh, và một trí tuệ khiến ông dễ mến ngay cả trong mắt những người đẹp nhất. Công tước de Nevers, có một đời sống vinh quang nhờ chiến tranh và những chức vụ lớn ông đã đảm nhiệm, dù đã đứng tuổi, vẫn là niềm vui của triều đình. Ông có ba người con trai rất đẹp: người thứ hai, được gọi là hoàng thân de Clèves, xứng đáng giữ gìn vinh quang của dòng họ; ông dũng cảm và hào hoa, và có một sự thận trọng hiếm thấy ở tuổi trẻ. Vidame de Chartres, thuộc dòng dõi cổ xưa của nhà Vendôme mà các hoàng tử huyết thống chẳng ngại mang tên, nổi bật ngang nhau trong chiến tranh và trong tình ái. Ông đẹp trai, có phong thái, dũng cảm, gan dạ và hào phóng; mọi phẩm chất tốt ấy đều sáng ngời và rực rỡ; tóm lại, ông là người duy nhất xứng đáng được so sánh với ông de Nemours, nếu còn ai có thể sánh với ông ấy. Nhưng ông de Nemours là một kiệt tác của tạo hóa; điều ít đáng ngưỡng mộ nhất nơi ông là được tạo hóa ban cho thân hình đẹp nhất thế gian. Điều đưa ông lên trên những người khác là một lòng dũng cảm vô song, và một duyên dáng trong trí tuệ, gương mặt và hành động mà người ta chưa từng thấy ở ai khác; ông có một vẻ vui tươi làm hài lòng cả đàn ông lẫn phụ nữ, một sự khéo léo phi thường trong mọi môn thể thao, một cách ăn mặc luôn được cả thiên hạ bắt chước mà không thể sao chép, và cuối cùng, một phong thái toàn thân khiến người ta không thể nhìn ai khác ở bất cứ nơi nào ông xuất hiện. Không có quý bà nào trong triều đình mà lòng kiêu hãnh không được nâng lên khi ông để ý đến; ít người mà ông từng để ý dám tự hào đã cưỡng lại được ông, và thậm chí nhiều người mà ông chưa từng bày tỏ tình cảm cũng không khỏi có tình cảm với ông. Ông dịu dàng và có khiếu phong lưu đến mức không thể từ chối vài sự quan tâm đến những người tìm cách làm ông vui lòng; nên ông có nhiều tình nhân, nhưng khó đoán được ai là người ông thực sự yêu. Ông thường lui tới chỗ Thái tử phi; sắc đẹp của bà, sự dịu dàng, sự chăm chút làm vừa lòng mọi người, và sự quý mến đặc biệt bà dành cho vị hoàng tử này, đã thường khiến người ta tin rằng ông để mắt tới bà. Các ông de Guise, mà bà là cháu gái, đã làm tăng đáng kể thế lực và uy tín của họ nhờ cuộc hôn nhân ấy; tham vọng khiến họ mơ ngang hàng với các hoàng thân huyết thống, và chia sẻ quyền lực với connétable de Montmorency. Nhà vua tin cậy ông ta trong phần lớn việc quốc chính, và đối xử với công tước de Guise cùng nguyên soái de Saint-André như những sủng thần. Nhưng những ai được ân sủng hay công việc đưa đến gần nhà vua chỉ có thể đứng vững khi quy phục bà de Valentinois; và dù bà không còn tuổi xuân cũng không còn nhan sắc, bà cai quản nhà vua với quyền lực tuyệt đối đến mức có thể nói bà làm chủ cả con người nhà vua lẫn nhà nước. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.8] Nhà vua luôn yêu quý connétable, và ngay khi bắt đầu trị vì, ông đã triệu hồi ông ta khỏi cảnh lưu đày mà vua François I đã đày ông đi. Triều đình chia thành hai phe: phe các ông de Guise và phe connétable, được các hoàng thân huyết thống ủng hộ. Cả hai phe đều luôn tính chuyện chiếm được lòng bà de Valentinois. Công tước d'Aumale, anh của công tước de Guise, đã cưới một trong các con gái của bà; connétable cũng mong muốn có cùng liên minh. Ông chưa thỏa mãn khi đã gả con trai cả cho bà Diane, con gái của nhà vua và một quý bà xứ Piémont, người đã đi tu ngay khi sinh con. Cuộc hôn nhân này gặp nhiều trở ngại, do những lời hứa mà ông de Montmorency đã hứa với cô de Piennes, một trong các thị nữ danh dự của hoàng hậu; và dù nhà vua đã vượt qua chúng với sự kiên nhẫn và lòng nhân hậu đặc biệt, vị connétable vẫn cảm thấy chưa đủ vững vàng nếu không chiếm được bà de Valentinois và tách bà khỏi các ông de Guise, mà thế lực đang bắt đầu gây lo ngại cho bà công tước. Bà đã trì hoãn hết mức có thể cuộc hôn nhân của Thái tử với nữ hoàng xứ Écosse: vẻ đẹp, trí tuệ chín chắn và sớm trưởng thành của nữ hoàng trẻ, cùng sự nâng đỡ mà cuộc hôn nhân đem lại cho các ông de Guise, đều khiến bà khó chịu. Bà đặc biệt ghét hồng y de Lorraine; ông đã nói chuyện với bà một cách chua cay, thậm chí khinh miệt. Bà thấy ông ta lập quan hệ với hoàng hậu; vì thế connétable thấy bà sẵn sàng liên minh với mình, bằng cuộc hôn nhân của cô de La Marck, cháu gái ông, với ông d'Anville, con trai thứ hai của ông, người về sau kế nhiệm chức vụ của cha dưới triều Charles IX. Connétable không nghĩ sẽ gặp trở ngại từ phía ông d'Anville như đã gặp từ phía ông de Montmorency; nhưng dù lý do bị giấu kín, các khó khăn cũng không kém phần nghiêm trọng. Ông d'Anville say đắm Thái tử phi, và dù hy vọng cho mối tình này mong manh đến đâu, ông không thể quyết định nhận một ràng buộc có thể chia sẻ tâm trí ông. Nguyên soái de Saint-André là người duy nhất trong triều không đứng về phe nào. Ông là một trong các sủng thần, và sự ưu ái ông nhận được chỉ dựa trên con người ông: nhà vua đã yêu mến ông từ khi còn là thái tử, và sau đó đã phong ông làm nguyên soái nước Pháp, ở một độ tuổi mà người ta chưa quen đòi hỏi những chức tước nhỏ nhất. Sự ưu ái ấy làm ông nổi bật, và ông giữ vững vị thế nhờ tài năng và sự duyên dáng nơi con người mình, nhờ sự tinh tế cầu kỳ trong bàn ăn và đồ đạc, và nhờ sự xa hoa lớn nhất mà người ta từng thấy nơi một cá nhân. Lòng hào phóng của nhà vua tài trợ cho khoản chi phí này; nhà vua có thể phung phí vô độ đối với người ông yêu mến; ông không có đủ mọi phẩm chất lớn, nhưng có nhiều, và đặc biệt là yêu chiến tranh và am hiểu nó; vì thế ông đã có những thành công lớn, và ngoại trừ thất bại ở Saint-Quentin, triều đại ông chỉ là chuỗi các chiến thắng. Ông đích thân thắng trận Renty; xứ Piémont đã bị chinh phục; người Anh bị đuổi khỏi nước Pháp, và hoàng đế Charles-Quint đã thấy vận may của mình kết thúc trước thành Metz, nơi ông vây hãm vô ích bằng toàn bộ lực lượng của Đế quốc và Tây Ban Nha. Tuy nhiên, vì thất bại ở Saint-Quentin đã làm giảm hy vọng về các cuộc chinh phục của ta, và vì sau đó vận may dường như chia đều giữa hai vua, họ dần dần thấy mình nghiêng về hòa bình. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.9] Nữ công tước góa xứ Lorraine đã bắt đầu đưa ra các đề nghị từ thời cuộc hôn nhân của Thái tử; từ đó luôn có một cuộc thương lượng bí mật nào đó. Cuối cùng, Cercamp, vùng Artois, được chọn làm nơi gặp gỡ. Hồng y de Lorraine, connétable de Montmorency và nguyên soái de Saint-André đến đó thay mặt nhà vua; công tước d'Albe và hoàng thân d'Orange thay mặt Philippe II; còn công tước và nữ công tước xứ Lorraine làm trung gian. Các điều khoản chính là cuộc hôn nhân của công chúa Élisabeth de France với Don Carlos, hoàng tử Tây Ban Nha, và cuộc hôn nhân của Madame, em gái nhà vua, với ông de Savoie. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.10] Nhà vua vẫn ở lại vùng biên giới, và tại đó ông nhận được tin nữ hoàng Marie nước Anh đã qua đời. Ông cử bá tước de Randan đến chúc mừng Élisabeth nhân dịp lên ngôi; bà đón tiếp ông ta với niềm vui. Quyền lợi của bà còn chưa được xác lập vững vàng, nên việc được nhà vua công nhận là điều có lợi cho bà. Bá tước thấy bà am hiểu các lợi ích của triều đình Pháp và giá trị của những người trong đó; nhưng đặc biệt ông thấy bà bị ám ảnh bởi danh tiếng của công tước de Nemours; bà nói về vị hoàng tử này nhiều lần, và với sự háo hức đến nỗi khi ông de Randan trở về và báo cáo chuyến đi với nhà vua, ông nói rằng không có gì mà ông de Nemours không thể đòi hỏi bên cạnh nữ hoàng này, và ông không nghi ngờ gì rằng bà có thể cưới ông. Nhà vua nói chuyện này với vị hoàng tử ngay tối hôm đó; ông bắt ông de Randan kể lại mọi cuộc trò chuyện giữa bà và Élisabeth, rồi khuyên ông thử vận may lớn lao này. Ông de Nemours lúc đầu tưởng nhà vua không nói nghiêm túc; nhưng khi thấy điều ngược lại: [fayette-la-princesse-de-cleves:1.11] —Ít nhất, tâu Bệ hạ, ông nói, nếu thần dấn thân vào một việc viển vông theo lời khuyên và vì sự phục vụ của Bệ hạ, thần khẩn cầu Bệ hạ giữ bí mật cho thần cho đến khi thành công minh chứng cho thần trước công chúng, và đừng để thần hiện ra quá tự phụ đến mức cho rằng một nữ hoàng chưa từng gặp thần lại muốn lấy thần vì tình yêu. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.12] Nhà vua hứa chỉ nói chuyện này với connétable, và ông còn cho rằng sự bí mật là cần thiết để thành công. Ông de Randan khuyên ông de Nemours sang Anh với cớ đơn giản là đi du lịch; nhưng vị hoàng tử không chịu. Ông cử Lignerolles, một thanh niên thông minh, người ông yêu chuộng, đi xem tình cảm của nữ hoàng và cố gắng lập một mối liên hệ nào đó. Trong khi chờ kết quả chuyến đi này, ông đến thăm công tước xứ Savoie, lúc ấy đang ở Bruxelles cùng vua Tây Ban Nha. Cái chết của Marie nước Anh gây nhiều trở ngại cho hòa bình; hội nghị tan vỡ vào cuối tháng Mười một, và nhà vua trở về Paris. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.13] Khi ấy có một người đẹp xuất hiện ở triều đình, thu hút mọi ánh nhìn; và phải tin rằng đó là một nhan sắc hoàn hảo, bởi nó gợi lên sự ngưỡng mộ nơi một chốn đã quen với những người đẹp như thế. Cô thuộc cùng dòng họ với vidame de Chartres, và là một trong những người thừa kế lớn nhất nước Pháp. Cha cô qua đời khi còn trẻ và để cô lại dưới sự giám hộ của bà de Chartres, vợ ông, người có phẩm hạnh, đức hạnh và giá trị phi thường. Sau khi mất chồng, bà đã nhiều năm không trở lại triều đình. Trong thời gian vắng mặt ấy, bà dồn công sức giáo dục con gái; nhưng bà không chỉ lo trau dồi trí tuệ và vẻ đẹp của con; bà còn lo đem lại đức hạnh cho con và làm cho con được yêu mến. Phần đông các bà mẹ tưởng rằng chỉ cần không bao giờ nói về chuyện tình ái trước mặt các cô gái trẻ là đủ để giữ họ tránh xa. Bà de Chartres có quan điểm ngược lại: bà thường vẽ cho con gái những bức tranh về tình yêu; bà chỉ cho con thấy điều dễ chịu của nó để dễ thuyết phục con hơn về những nguy hiểm mà bà kể; bà kể cho con nghe sự thiếu thành thật của đàn ông, những lừa dối và sự bất trung của họ, những bất hạnh trong gia đình mà các ràng buộc gây ra; và mặt khác, bà cho con thấy cuộc sống của một người phụ nữ đoan chính yên ổn ra sao, và đức hạnh làm một người đẹp có dòng dõi thêm rạng rỡ và cao quý thế nào. Nhưng bà cũng cho con thấy đức hạnh ấy khó giữ đến mức nào, nếu không có một sự nghi ngờ bản thân cực độ và một sự chăm chú lớn lao để gắn bó với điều duy nhất có thể làm nên hạnh phúc của một người phụ nữ: yêu chồng và được chồng yêu. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.14] Cô thừa kế này khi ấy là một trong những mối lương duyên lớn nhất nước Pháp; và dù còn rất trẻ, người ta đã đề nghị nhiều hôn sự cho cô. Bà de Chartres, vốn cực kỳ kiêu hãnh, thấy hầu như không ai xứng với con gái; khi thấy cô đã mười sáu tuổi, bà muốn đưa cô lên triều đình. Khi cô tới nơi, vidame ra đón; ông ngạc nhiên trước vẻ đẹp tuyệt vời của cô de Chartres, và ngạc nhiên có lý do chính đáng. Làn da trắng và mái tóc hoe vàng của cô đem lại một vẻ rực rỡ mà người ta chưa từng thấy ở ai khác; mọi nét mặt cô đều đều đặn, gương mặt và dáng người đầy duyên dáng và sức quyến rũ. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.15] Ngày hôm sau khi đến, cô đi chọn đá quý tại nhà một người Ý buôn bán khắp nơi. Người này đã đến từ Florence cùng hoàng hậu, và đã làm giàu đến mức ngôi nhà của ông trông giống nhà một đại quý tộc hơn là nhà một thương nhân. Khi cô đang ở đó, ông de Clèves đến. Ông kinh ngạc trước vẻ đẹp của cô đến mức không giấu nổi sự ngạc nhiên; còn cô de Chartres không khỏi đỏ mặt khi thấy sự bối rối mình đã gây ra cho ông. Tuy nhiên cô tự chủ lại, không tỏ ra chú ý đến hành động của vị hoàng tử nào ngoài sự lịch thiệp mà một người đàn ông như thế đáng được nhận. Ông de Clèves nhìn cô với sự ngưỡng mộ, và không hiểu nổi người đẹp mà ông chưa quen biết là ai. Qua dáng vẻ và đoàn tùy tùng của cô, ông thấy rõ cô phải thuộc dòng dõi cao quý; tuổi trẻ khiến ông tưởng cô là con gái chưa chồng; nhưng vì không thấy mẹ cô đâu, và người Ý, không biết cô, gọi cô là bà, ông không biết nghĩ thế nào, và cứ nhìn cô đầy kinh ngạc. Ông nhận ra ánh nhìn của mình làm cô lúng túng, trái với thói thường của các cô gái trẻ vốn luôn vui sướng khi thấy hiệu quả của nhan sắc mình; ông thậm chí thấy mình là lý do khiến cô sốt ruột muốn đi, và quả thực cô đã rời đi khá vội vàng. Ông de Clèves tự an ủi khi mất cô khỏi tầm mắt, với hy vọng biết được cô là ai; nhưng ông rất ngạc nhiên khi nghe rằng chẳng ai biết cô. Ông bị xúc động sâu sắc bởi vẻ đẹp của cô và bởi dáng vẻ khiêm tốn mà ông nhận thấy trong cách cư xử của cô, đến nỗi có thể nói rằng ngay từ khoảnh khắc đó ông đã nảy sinh đối với cô một đam mê và một lòng kính trọng khác thường. Tối đó ông đến chỗ Madame, em gái nhà vua. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.16] Công nương này có uy tín lớn nhờ ảnh hưởng của bà với nhà vua, anh trai bà; và ảnh hưởng ấy lớn đến mức nhà vua, khi ký hòa ước, đồng ý trả lại xứ Piémont để gả bà cho công tước xứ Savoie. Dù bà đã mong muốn cả đời được kết hôn, bà chưa bao giờ chịu lấy ai khác ngoài một vị quân chủ, và vì lý do ấy bà đã từ chối vua Navarre khi ông còn là công tước de Vendôme; bà luôn mong ông de Savoie, và vẫn giữ tình cảm với ông từ khi gặp ông ở Nice, trong cuộc gặp gỡ giữa vua François I và giáo hoàng Paul III. Vì bà có nhiều trí tuệ và nhạy bén trong việc nhận ra cái đẹp, bà thu hút mọi người tao nhã, và có những giờ nhất định mà cả triều đình đều tụ tập ở chỗ bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.17] Ông de Clèves đến đó như thường lệ; ông đầy ắp ngưỡng mộ trí tuệ và sắc đẹp của cô de Chartres, đến nỗi không thể nói chuyện gì khác. Ông kể to câu chuyện của mình và không ngừng ca ngợi người mà ông đã thấy nhưng chưa quen biết. Madame nói với ông rằng không có ai giống như người ông mô tả, và nếu có, người đó hẳn đã được mọi người biết đến. Bà de Dampierre, nữ quan danh dự của bà và là bạn của bà de Chartres, nghe cuộc trò chuyện, bước lại gần công nương này và thì thầm rằng đó hẳn là cô de Chartres mà ông de Clèves đã thấy. Madame quay lại nói với ông rằng nếu ngày mai ông trở lại chỗ bà, bà sẽ cho ông thấy người đẹp đang làm ông say mê. Cô de Chartres xuất hiện đúng ngày hôm sau; các hoàng hậu tiếp đón cô với đủ mọi sự duyên dáng có thể tưởng tượng, và cả thiên hạ ngưỡng mộ cô đến mức xung quanh cô chỉ toàn lời tán dương. Cô đón nhận những lời ấy với vẻ khiêm nhường cao quý, đến mức dường như cô không nghe thấy, hoặc ít nhất không bị chạm đến. Sau đó cô đến chỗ Madame, em gái nhà vua. Công nương này, sau khi khen ngợi vẻ đẹp của cô, kể cho cô nghe sự kinh ngạc mà cô đã gây cho ông de Clèves. Vị hoàng tử bước vào một lát sau. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.18] —Lại đây, bà nói với ông, xem ta có giữ lời không, và khi cho ông thấy cô de Chartres, ta có cho ông thấy vẻ đẹp mà ông đang tìm kiếm hay không; ít nhất hãy cảm ơn ta vì đã cho cô biết sự ngưỡng mộ mà ông đã dành cho cô từ trước. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.19] Ông de Clèves cảm thấy vui sướng khi thấy người mà ông thấy đáng yêu đến thế có thân phận xứng với nhan sắc; ông bước lại gần cô và khẩn cầu cô nhớ rằng ông là người đầu tiên ngưỡng mộ cô, và rằng dù chưa biết cô, ông đã dành cho cô mọi tình cảm kính trọng và quý mến mà cô xứng đáng được nhận. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.20] Chevalier de Guise và ông, hai người bạn, cùng rời chỗ Madame. Họ bắt đầu khen cô de Chartres không chút giữ gìn. Cuối cùng họ thấy mình khen quá đà, và cả hai đều thôi không nói ra điều họ nghĩ; nhưng những ngày sau đó họ buộc phải nói về cô bất cứ khi nào gặp nhau. Vẻ đẹp mới này suốt một thời gian dài là đề tài của mọi cuộc trò chuyện. Hoàng hậu dành cho cô nhiều lời khen và một sự quý mến đặc biệt; Thái tử phi đưa cô vào hàng yêu thích và nhờ bà de Chartres thường xuyên đưa cô đến chỗ mình. Các Mesdames, con gái nhà vua, cho người đón cô để dự mọi thú vui của họ. Tóm lại, cô được cả triều đình yêu mến và ngưỡng mộ, trừ bà de Valentinois. Không phải vì vẻ đẹp này làm bà lo ngại: một kinh nghiệm quá dài đã cho bà biết rằng bà không có gì phải sợ đối với nhà vua; nhưng bà ghét ông vidame de Chartres đến mức đã muốn ràng buộc ông ta với mình qua hôn nhân của một trong các con gái bà; ông ta lại gắn bó với hoàng hậu, nên bà không thể nhìn thiện cảm một người mang tên ông ta và là người mà ông ta tỏ ra có tình bạn lớn lao. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.21] Ông de Clèves say mê cô de Chartres nồng nhiệt và khao khát cưới cô; nhưng ông sợ rằng tính kiêu hãnh của bà de Chartres sẽ bị tổn thương khi gả con gái cho một người không phải trưởng nam trong dòng họ mình. Tuy nhiên dòng họ ấy quá lớn, và bá tước d'Eu, người trưởng nam, vừa cưới một người có quan hệ thân cận với hoàng tộc, nên nỗi sợ của ông de Clèves là do sự rụt rè mà tình yêu mang lại hơn là do những lý do thực sự. Ông có rất nhiều đối thủ: chevalier de Guise dường như đáng gờm nhất nhờ dòng dõi, phẩm chất và sự nổi bật mà ân sủng mang lại cho dòng họ ông. Vị hoàng tử này đã yêu cô de Chartres ngay từ ngày đầu gặp cô; ông đã nhận ra đam mê của ông de Clèves, cũng như ông de Clèves đã nhận ra đam mê của mình. Dù họ là bạn, sự xa cách vốn có của những tham vọng giống nhau đã không cho phép họ nói thẳng với nhau; và tình bạn của họ đã nguội lạnh mà không ai đủ can đảm làm rõ. Việc ông de Clèves là người đầu tiên thấy cô de Chartres, theo ông, là một điềm lành, và dường như cho ông một lợi thế trước các đối thủ; nhưng ông lường trước những trở ngại lớn từ phía cha mình, công tước de Nevers. Vị công tước này có mối quan hệ thân thiết với bà de Valentinois; bà thù ghét vidame, và chỉ vậy cũng đủ để công tước de Nevers không đồng ý cho con trai nghĩ đến cháu gái của vidame. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.22] Bà de Chartres, người đã dốc hết công sức khắc sâu đức hạnh vào con gái, không ngừng chăm lo điều ấy ở một nơi mà nó cần thiết đến thế, và có nhiều gương xấu nguy hiểm đến vậy. Tham vọng và tình ái là linh hồn của triều đình này, và chiếm lấy đàn ông cũng như đàn bà như nhau. Có quá nhiều lợi ích và quá nhiều phe phái đối nghịch, các quý bà tham gia vào đó nhiều đến mức tình yêu luôn xen lẫn với chính trị, và chính trị luôn xen lẫn với tình yêu. Không ai yên ổn, cũng chẳng ai thờ ơ; người ta lo nâng mình lên, lo làm vừa lòng, lo phục vụ hay làm hại; không ai biết đến buồn chán hay nhàn rỗi, và luôn bận rộn với các thú vui hay mưu mô. Các quý bà gắn bó riêng với hoàng hậu, với Thái tử phi, với vương hậu Navarre, với Madame em gái nhà vua, hoặc với bà de Valentinois. Những mối gắn bó ấy xuất phát từ khuynh hướng, từ lý lẽ về phép tắc, hoặc từ sự tương đồng tính khí. Những ai đã qua tuổi xuân và tự nhận đức hạnh khắt khe hơn thì gắn bó với hoàng hậu. Những ai trẻ hơn và tìm kiếm niềm vui và tình ái thì nịnh bợ Thái tử phi. Vương hậu Navarre có những người được bà ưu ái; bà còn trẻ và có quyền lực với chồng, và chồng bà vốn liên minh với connétable, nên bà có nhiều thế lực. Madame, em gái nhà vua, vẫn còn nhan sắc, và thu hút nhiều quý bà về bên mình. Bà de Valentinois có tất cả những ai bà thèm để ý đến; nhưng ít phụ nữ làm bà vừa ý; và trừ một vài người được bà thân tình và tin cậy, những người có tính khí giống bà, bà chỉ tiếp đón ở nhà vào những ngày bà thích có một triều đình giống như của hoàng hậu. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.23] Tất cả các phe phái khác nhau ấy đua tranh và ganh ghét nhau: các quý bà trong đó cũng ghen tị với nhau, vì ân sủng hay vì những người tình; lợi ích về địa vị và thăng tiến thường gắn liền với những lợi ích nhỏ hơn nhưng không kém phần nhạy cảm. Vì thế có một sự bồn chồn không hỗn loạn trong triều đình này, khiến nó rất dễ chịu nhưng cũng rất nguy hiểm cho một cô gái trẻ. Bà de Chartres thấy mối hiểm họa ấy và chỉ nghĩ đến cách bảo vệ con gái. Bà yêu cầu con, không phải với tư cách mẹ mà như một người bạn, hãy kể cho bà nghe mọi lời tán tỉnh mà con nghe được, và bà hứa sẽ giúp con cư xử trong những việc mà người trẻ thường lúng túng. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.24] Chevalier de Guise để lộ rõ tình cảm và ý định của mình đối với cô de Chartres, đến mức không ai không biết. Tuy vậy ông chỉ thấy điều mong muốn là không thể thực hiện: ông biết rõ mình không phải là đối tượng hợp với cô de Chartres, vì tài sản quá ít để giữ vững địa vị; và ông cũng biết các anh mình sẽ không chấp nhận việc ông cưới, vì sợ sự hạ thấp mà hôn nhân của em út thường đem lại cho các đại gia tộc. Hồng y de Lorraine sớm cho ông thấy ông không lầm; ông lên án mối quan tâm của em trai đối với cô de Chartres bằng một sự nồng nhiệt khác thường; nhưng không nói cho ông biết lý do thực sự. Vị hồng y này có một mối hận thù với vidame, lúc ấy còn kín đáo, và sau này mới bùng lên. Ông thà thấy em trai mình kết thông gia với bất kỳ ai khác còn hơn với vidame; và ông tuyên bố công khai đến mức bà de Chartres cảm thấy bị xúc phạm sâu sắc. Bà đã cố gắng cho thấy hồng y de Lorraine không có gì phải lo, và rằng bà không hề nghĩ đến cuộc hôn nhân ấy. Vidame cũng ứng xử như vậy, và cảm nhận sự cư xử của hồng y de Lorraine còn sâu hơn cả bà de Chartres, vì ông biết rõ nguyên nhân hơn. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.25] Ông de Clèves cũng không kém công khai trong việc bày tỏ đam mê của mình so với chevalier de Guise. Công tước de Nevers biết chuyện tình ấy với nỗi bực bội. Ông tin rằng chỉ cần nói với con trai là có thể khiến ông thay đổi cách cư xử; nhưng ông ngạc nhiên khi thấy con đã có quyết định dứt khoát là cưới cô de Chartres. Ông phản đối quyết định này; ông nổi giận và không giấu cơn giận, đến mức chuyện ấy nhanh chóng lan ra triều đình và tới tai bà de Chartres. Bà chưa bao giờ nghi ngờ rằng công tước de Nevers sẽ coi cuộc hôn nhân của con gái bà là lợi thế cho con trai ông; bà rất ngạc nhiên khi nhà de Clèves và nhà de Guise lại e ngại liên minh với bà thay vì mong muốn nó. Sự bực tức khiến bà nghĩ đến việc tìm một mối khác cho con gái, có thể đặt cô lên trên những kẻ tưởng mình cao hơn cô. Sau khi cân nhắc mọi điều, bà chọn hoàng thân Dauphin (tước hiệu xứ Auvergne), con trai công tước de Montpensier. Lúc ấy vị này đang đến tuổi lập gia đình, và đó là mối tốt nhất ở triều đình. Vì bà de Chartres rất khôn ngoan, được vidame hỗ trợ, ông có vị thế lớn, và cô con gái thực sự là một mối đáng kể, bà hành động khéo léo và thành công đến mức ông de Montpensier dường như mong muốn cuộc hôn nhân này, và dường như không có khó khăn nào. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.26] Vidame, biết rằng ông d'Anville say mê Thái tử phi, vẫn cho rằng cần dùng quyền lực mà công nương này có đối với ông để khiến ông giúp cô de Chartres với nhà vua và với hoàng thân de Montpensier, người bạn thân của ông. Ông nói với Thái tử phi; bà vui vẻ tham gia việc này, vì đây là chuyện nâng đỡ một người bà yêu quý; bà bày tỏ điều đó với vidame và đảm bảo rằng, dù biết việc này sẽ làm phật lòng hồng y de Lorraine, người chú của bà, bà vẫn sẵn lòng gạt điều đó sang một bên, vì bà có lý do để phàn nàn về ông ta, và ông ta ngày nào cũng đứng về phía hoàng hậu chống lại lợi ích của chính mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.27] Những người đa tình luôn vui mừng khi có cớ nói chuyện với người yêu mình. Ngay khi vidame rời Thái tử phi, bà sai Châtelart, người được ông d'Anville sủng ái và biết rõ tình yêu của ông với bà, đến nói với ông, thay mặt bà, rằng tối hôm đó ông hãy có mặt ở chỗ hoàng hậu. Châtelart nhận nhiệm vụ này với niềm vui và sự kính trọng lớn. Ông thuộc một gia đình tốt xứ Dauphiné; nhưng tài năng và trí tuệ đã đưa ông lên trên xuất thân. Ông được tất cả các đại quý tộc trong triều đón tiếp và đối đãi tử tế, và sự sủng ái của dòng họ Montmorency đã gắn ông đặc biệt với ông d'Anville. Ông có dáng vóc đẹp, khéo léo trong mọi môn thể thao, biết hát hay, làm thơ, và có tinh thần phong lưu, đa tình, nồng nhiệt đến mức ông d'Anville đã tin cậy giao cho ông tâm sự về tình yêu với Thái tử phi. Chính sự tâm sự ấy đã đưa ông đến gần công nương này, và chính khi thường xuyên nhìn thấy bà, ông bắt đầu đam mê bất hạnh đã cướp mất lý trí và cuối cùng lấy đi mạng sống của ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.28] Ông d'Anville không quên đến chỗ hoàng hậu vào buổi tối; ông thấy hạnh phúc vì Thái tử phi đã chọn ông để thực hiện việc bà mong muốn, và ông hứa sẽ tuân theo chính xác mệnh lệnh của bà. Nhưng bà de Valentinois, được báo về ý định hôn nhân này, đã ngăn cản nó với sự cẩn trọng đến nỗi đã thuyết phục nhà vua trước; khi ông d'Anville nói với nhà vua, ông thấy nhà vua tỏ ra không tán thành, và thậm chí ra lệnh cho ông báo lại với hoàng thân de Montpensier. Có thể hình dung nỗi lòng của bà de Chartres khi một điều bà đã mong mỏi lại đổ vỡ, một thất bại đã làm kẻ thù của bà có lợi thế lớn và gây tổn hại lớn cho con gái bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.29] Thái tử phi bày tỏ với cô de Chartres, bằng lòng thân ái lớn, nỗi tiếc rằng mình đã không giúp được gì cho cô: [fayette-la-princesse-de-cleves:1.30] —Cô thấy đấy, bà nói, rằng ta có quyền lực kém cỏi; ta bị hoàng hậu và bà de Valentinois ghét đến mức khó mà qua họ, hay qua những người phụ thuộc họ, mà không để họ cản trở mọi điều ta mong muốn. Tuy vậy, bà nói thêm, ta chưa bao giờ nghĩ đến điều gì khác ngoài việc làm họ vừa lòng; và họ ghét ta chỉ vì mẹ ta từng là hoàng hậu xứ Écosse, người đã từng gây cho họ lo lắng và ghen tuông. Nhà vua từng say mê mẹ ta trước khi say mê bà de Valentinois; và trong những năm đầu hôn nhân, khi chưa có con, dù vẫn yêu bà công tước này, ông dường như gần như đã quyết định ly dị để cưới mẹ ta. Bà de Valentinois, sợ một người phụ nữ mà ông đã từng yêu, người có nhan sắc và trí tuệ có thể làm giảm sự sủng ái của bà, đã liên minh với connétable, người cũng không muốn nhà vua cưới em gái các ông de Guise. Họ thuyết phục được tiên vương đồng tình với quan điểm của họ; và dù ông ghét bà de Valentinois một cách sâu sắc, vì ông yêu hoàng hậu, ông đã cùng họ làm việc để ngăn nhà vua ly dị; nhưng để hoàn toàn xóa bỏ ý nghĩ cưới mẹ ta, họ đã sắp đặt hôn nhân của mẹ ta với vua Écosse, người góa vợ là công nương Madeleine, em gái nhà vua; và họ làm như thế vì đó là đám cưới gần hoàn tất nhất, và họ đã nuốt lời với các cam kết đã có với vua Anh, người khao khát cưới bà. Chuyện này suýt nữa dẫn đến đoạn tuyệt giữa hai vua. Henri VIII không thể nguôi vì không cưới được mẹ ta; và dù người ta đề nghị bất kỳ công chúa Pháp nào khác, ông vẫn nói rằng không ai có thể thay thế người đã bị lấy khỏi ông. Đúng là mẹ ta là một người đẹp hoàn hảo, và điều đáng chú ý là khi góa chồng là công tước de Longueville, ba vị vua đều muốn cưới bà; số phận đã trao bà cho người kém nhất trong số họ, và đưa bà đến một vương quốc nơi bà chỉ gặp đau khổ. Người ta nói ta giống bà: ta sợ mình cũng giống bà ở số phận bất hạnh, và dù vận may nào dường như đang chờ đợi ta, ta không thể tin rằng mình sẽ được hưởng nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.31] Cô de Chartres nói với Thái tử phi rằng những linh cảm buồn ấy có cơ sở rất yếu, rằng chúng sẽ sớm không còn nữa, và bà không nên nghi ngờ rằng hạnh phúc của mình sẽ tương xứng với vẻ bề ngoài. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.32] Không ai dám nghĩ đến cô de Chartres nữa, vì sợ làm nhà vua mất lòng, hoặc vì nghĩ rằng không thể thành công với một người đã từng hy vọng một hoàng tử huyết thống. Ông de Clèves không bị bất kỳ cân nhắc nào trong số đó ngăn lại. Cái chết của công tước de Nevers, cha ông, xảy ra đúng lúc đó, khiến ông hoàn toàn tự do theo đuổi xu hướng của mình; và ngay khi thời gian để tang theo phép lịch sự đã qua, ông chỉ nghĩ đến cách cưới cô de Chartres. Ông thấy mình may mắn khi đề nghị vào lúc những gì đã xảy ra làm các ứng viên khác rút lui, và ông gần như chắc chắn rằng cô sẽ không từ chối ông. Điều làm ông bất an là nỗi sợ không làm cô vừa lòng; và ông thà có hạnh phúc được làm cô vui lòng hơn là chắc chắn cưới được cô mà không được cô yêu. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.33] Chevalier de Guise đã khiến ông có chút ghen tuông; nhưng vì sự ghen tuông ấy dựa trên giá trị của vị hoàng tử này hơn là trên bất kỳ hành động nào của cô de Chartres, ông chỉ tìm cách biết liệu mình có đủ may mắn để cô tán thành ý định của ông về cô hay không. Ông chỉ gặp cô ở chỗ các hoàng hậu, hoặc tại các buổi tụ họp; khó mà có được một cuộc trò chuyện riêng. Tuy vậy ông đã tìm được cách, và nói với cô về ý định và đam mê của mình với toàn bộ sự tôn kính có thể có; ông thúc cô cho biết tình cảm của cô với ông là gì, và nói rằng tình cảm của ông dành cho cô thuộc loại khiến ông mãi mãi khổ sở, nếu cô chỉ vâng theo ý muốn của mẹ cô như một bổn phận. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.34] Vì cô de Chartres có tấm lòng rất cao quý và tinh tế, cô thật sự cảm động vì lòng biết ơn trước cách ứng xử của ông de Clèves. Lòng biết ơn ấy làm cho lời đáp và câu nói của cô mang một vẻ dịu dàng vừa đủ để gieo hy vọng cho một người đàn ông say mê đến mức như ông; nên ông đã tự cho phép mình tin vào một phần điều ông mong muốn. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.35] Cô kể lại cuộc trò chuyện ấy với mẹ, và bà de Chartres nói rằng ông de Clèves có nhiều phẩm chất và sự cao quý đến thế, và tỏ ra khôn ngoan đến thế so với tuổi, nên nếu con cảm thấy mình nghiêng về việc lấy ông, mẹ sẽ vui lòng đồng ý. Cô de Chartres đáp rằng cô nhận thấy ở ông những phẩm chất tốt ấy, và rằng cô sẽ lấy ông với ít ác cảm hơn bất kỳ người nào khác, nhưng cô không có khuynh hướng đặc biệt nào đối với con người ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.36] Ngay ngày hôm sau, vị hoàng tử nhờ người nói với bà de Chartres; bà tiếp nhận lời đề nghị và không ngại gả cho con gái một người chồng mà con không thể yêu, khi gả cô cho ông de Clèves. Các điều khoản được chốt; người ta tâu với nhà vua, và cuộc hôn nhân được cả thiên hạ biết đến. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.37] Ông de Clèves cảm thấy hạnh phúc, nhưng không hoàn toàn mãn nguyện. Ông thấy rất buồn rằng tình cảm của cô de Chartres không vượt quá sự quý trọng và biết ơn, và ông không thể hy vọng cô che giấu những tình cảm sâu nặng hơn, vì hoàn cảnh cho phép cô bộc lộ chúng mà không làm tổn thương sự khiêm nhường cực độ của cô. Hiếm có ngày nào ông không than phiền với cô. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.38] —Thật có thể nào tôi không hạnh phúc khi cưới bà? ông nói với bà. Thế mà đúng là tôi không hạnh phúc. Bà chỉ dành cho tôi một thứ lòng tử tế không làm tôi thỏa mãn được; bà không có sốt ruột, không có bất an, không có phiền muộn; bà không xúc động trước đam mê của tôi hơn là bà sẽ xúc động trước một tình cảm chỉ dựa trên lợi thế của gia sản bà, chứ không dựa trên sức quyến rũ của con người bà.—Ông trách tôi như thế là bất công, bà đáp; tôi không biết ông còn mong gì hơn những gì tôi đang làm, và tôi thấy phép lịch sự không cho phép tôi làm nhiều hơn nữa. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.39] —Đúng là, ông đáp, bà cho tôi một vài dấu hiệu khiến tôi sẽ hài lòng nếu còn có điều gì đó vượt ra ngoài; nhưng thay vì phép tắc giữ bà lại, thì chính nó khiến bà làm những gì bà làm. Tôi không chạm đến khuynh hướng hay trái tim bà, và sự hiện diện của tôi không mang lại cho bà niềm vui cũng không gây xáo động. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.40] —Ông không thể nghi ngờ rằng tôi vui khi gặp ông, bà đáp; và tôi đỏ mặt quá thường khi thấy ông, đến mức ông cũng không thể nghi ngờ rằng cái nhìn của ông làm tôi xao xuyến. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.41] —Tôi không nhầm về vẻ đỏ mặt của bà, ông đáp; đó là một cảm xúc của sự khiêm nhường, chứ không phải một rung động của trái tim bà, và tôi chỉ rút ra từ đó điều tôi phải rút ra. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.42] Cô de Chartres không biết đáp gì, và những phân biệt ấy vượt quá hiểu biết của cô. Ông de Clèves thấy rõ rằng cô còn xa mới có những tình cảm làm ông thỏa lòng, vì ông thấy cô dường như còn không hiểu những điều ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.43] Chevalier de Guise trở về từ một chuyến đi vài ngày trước đám cưới. Ông đã thấy quá nhiều trở ngại không thể vượt qua đối với ý định cưới cô de Chartres, đến mức không thể hy vọng thành công; nhưng ông vẫn vô cùng đau buồn khi thấy cô trở thành vợ người khác. Nỗi đau ấy không dập tắt đam mê của ông, và ông không kém phần si tình. Cô de Chartres không phải không biết tình cảm vị hoàng tử này đã dành cho cô. Khi ông trở về, ông để cô thấy rằng chính cô là nguyên nhân của nỗi buồn cực độ hiện trên gương mặt ông; và ông có nhiều phẩm chất và duyên dáng đến mức khó mà làm ông khổ sở mà không thấy thương xót. Cô cũng không thể không cảm thấy thương hại; nhưng sự thương hại ấy không dẫn cô đến những tình cảm khác: cô kể với mẹ nỗi phiền lòng mà tình cảm của vị hoàng tử này gây cho cô. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.44] Bà de Chartres ngưỡng mộ sự thành thật của con gái, và ngưỡng mộ đúng lý: chưa ai có sự thành thật lớn lao và tự nhiên đến thế; nhưng bà cũng không ngưỡng mộ ít hơn rằng trái tim con không hề rung động, và càng ngưỡng mộ hơn vì bà thấy rõ ông de Clèves cũng chưa chạm được đến con, cũng như những người khác. Vì thế bà chăm chú khiến con gắn bó với chồng, và làm con hiểu những gì con nợ khuynh hướng ông đã có đối với con trước khi ông quen biết con, và nợ đam mê ông đã bày tỏ khi chọn con trước mọi mối khác, vào lúc không ai còn dám nghĩ đến con nữa. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.45] Hôn lễ được hoàn tất; lễ cưới được cử hành tại điện Louvre; và buổi tối, nhà vua và các hoàng hậu đến ăn tối tại nhà bà de Chartres cùng toàn bộ triều đình, nơi họ được tiếp đón với sự lộng lẫy đáng ngưỡng mộ. Chevalier de Guise không dám tách mình khỏi người khác, cũng không dám vắng mặt trong buổi lễ; nhưng ông không làm chủ được nỗi buồn của mình đến mức người ta khó lòng không nhận ra. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.46] Ông de Clèves không thấy cô de Chartres thay đổi tình cảm khi đổi họ. Địa vị của chồng cho cô những đặc quyền lớn hơn; nhưng nó không cho ông một vị trí khác trong trái tim người vợ. Điều đó cũng khiến ông, dù là chồng, vẫn không thôi là người tình của cô, vì ông luôn có điều gì đó muốn có thêm ngoài việc sở hữu cô; và dù cô sống rất hòa thuận với ông, ông vẫn không hoàn toàn hạnh phúc. Ông giữ cho cô một đam mê dữ dội và bất an làm xáo trộn niềm vui của mình; sự ghen tuông không dự phần vào nỗi xáo động ấy: chưa người chồng nào ít ghen đến thế, và chưa người vợ nào ít khơi gợi ghen đến thế. Dù vậy cô vẫn bị phơi bày giữa triều đình; cô đi mỗi ngày đến chỗ các hoàng hậu và Madame. Tất cả đàn ông trẻ và phong lưu đều gặp cô ở nhà cô và ở nhà công tước de Nevers, anh rể cô, nơi mở cửa cho tất cả mọi người; nhưng cô có vẻ nghiêm trang khiến người ta kính nể, và tỏ ra xa lạ đến mức nguyên soái de Saint-André, dù táo bạo và được nhà vua sủng ái, cũng bị xúc động trước vẻ đẹp của cô, mà không dám để lộ điều gì ngoài những săn đón và lễ nghĩa. Nhiều người khác cũng ở trong tình thế đó; và bà de Chartres đã kết hợp với sự khôn ngoan của con gái một cách cư xử nghiêm ngặt trong mọi phép tắc, khiến con gái bà thành một người mà không ai có thể với tới. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.47] Nữ công tước xứ Lorraine, trong khi lo việc hòa bình, cũng lo cho cuộc hôn nhân của con trai bà, công tước xứ Lorraine. Hôn ước đã được ký với Claude de France, con gái thứ hai của nhà vua. Lễ cưới được định vào tháng Hai. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.48] Trong khi đó, ông de Nemours vẫn ở lại Bruxelles, hoàn toàn bận rộn và chiếm trọn tâm trí bởi các kế hoạch về nước Anh. Ông liên tục nhận hoặc gửi sứ giả; hy vọng ngày càng tăng, và cuối cùng Lignerolles viết cho ông rằng đã đến lúc sự hiện diện của ông phải đến để hoàn tất việc đã được khởi đầu tốt đẹp đến thế. Ông đón nhận tin này với mọi niềm vui mà một chàng trai đầy tham vọng, thấy mình được đẩy lên ngai vàng chỉ nhờ danh tiếng của chính mình, có thể có. Tâm trí ông đã dần quen với sự lớn lao của vận may này; và trong khi ban đầu ông gạt nó đi vì cho rằng đó là điều không thể với tới, thì những khó khăn đã dần tan biến khỏi trí tưởng tượng và ông không còn thấy trở ngại nào. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.49] Ông nhanh chóng gửi lệnh đến Paris để chuẩn bị mọi thứ cần thiết cho một đoàn tùy tùng lộng lẫy, để xuất hiện ở nước Anh với vẻ rực rỡ tương xứng với mục đích đưa ông đến đó; và chính ông vội vã đến triều đình để dự đám cưới của ông de Lorraine. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.50] Ông đến vào đêm trước lễ đính hôn; và ngay tối hôm đến nơi, ông đến báo cáo với nhà vua về tình hình kế hoạch của mình, và nhận chỉ thị cùng lời khuyên cho những việc còn phải làm. Sau đó ông đến chỗ các hoàng hậu. Bà de Clèves không có mặt, nên bà không gặp ông và thậm chí không biết ông đã đến. Bà đã nghe mọi người nói về vị hoàng tử này như người đẹp và dễ mến nhất triều đình; đặc biệt Thái tử phi đã miêu tả ông theo một cách, và kể về ông nhiều lần đến nỗi đã khơi dậy trong bà sự tò mò, thậm chí sự sốt ruột muốn được gặp ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.51] Bà dành cả ngày lễ đính hôn ở nhà để trang điểm, nhằm có mặt buổi tối tại vũ hội và tiệc hoàng gia được tổ chức ở điện Louvre. Khi bà đến, mọi người đều ngưỡng mộ vẻ đẹp và y phục của bà; vũ hội bắt đầu, và khi bà đang nhảy với ông de Guise, có một tiếng động ở cửa phòng, như có người đang bước vào và được nhường lối. Bà de Clèves nhảy xong, trong khi tìm trong mắt một người mà bà định mời, nhà vua gọi bà hãy chọn người vừa đến. Bà quay lại và thấy một người đàn ông mà bà tưởng chỉ có thể là ông de Nemours, đang vượt qua vài chiếc ghế để đến chỗ đang nhảy. Vị hoàng tử này có dáng vẻ khiến người ta khó lòng không sửng sốt khi thấy lần đầu, nhất là tối hôm ấy, khi công sức ông bỏ ra để trang điểm càng làm tăng vẻ rực rỡ vốn có nơi con người ông; nhưng cũng khó mà nhìn thấy bà de Clèves lần đầu mà không kinh ngạc. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.52] Ông de Nemours kinh ngạc trước vẻ đẹp của bà đến mức, khi tới gần và bà cúi chào, ông không kìm được việc để lộ sự ngưỡng mộ. Khi họ bắt đầu nhảy, trong phòng vang lên một tiếng xì xào khen ngợi. Nhà vua và các hoàng hậu nhớ ra họ chưa từng gặp nhau, và thấy có điều gì lạ khi họ nhảy cùng nhau mà không quen biết. Khi họ nhảy xong, nhà vua và các hoàng hậu gọi họ lại, không cho họ thời gian nói chuyện với ai khác, và hỏi xem họ có thực sự muốn biết người kia là ai không, và có chút nào đoán được chưa. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.53] —Với tôi, tâu hoàng hậu, ông de Nemours nói, tôi không có chút nghi ngờ nào; nhưng vì bà de Clèves không có những lý do để đoán ra tôi như tôi có để nhận ra bà, tôi xin hoàng hậu vui lòng cho bà biết tên tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.54] —Tôi nghĩ bà ấy biết tên ông cũng rõ như ông biết tên bà, Thái tử phi nói. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.55] —Thưa Thái tử phi, bà de Clèves nói, có vẻ hơi bối rối, tôi xin đảm bảo với bà rằng tôi không đoán giỏi như bà nghĩ. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.56] —Bà đoán rất giỏi, Thái tử phi đáp; và thậm chí có điều gì đó làm ông de Nemours vui lòng khi bà không muốn thừa nhận rằng bà biết ông, dù chưa từng gặp ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.57] Hoàng hậu ngắt lời họ để tiếp tục vũ hội; ông de Nemours mời Thái tử phi nhảy. Công nương này có vẻ đẹp hoàn hảo, và đã hiện ra như thế trong mắt ông de Nemours trước khi ông sang Flandre; nhưng suốt buổi tối, ông không thể ngắm ai ngoài bà de Clèves. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.58] Chevalier de Guise, người vẫn tôn sùng bà, luôn quanh quẩn bên bà, và điều vừa xảy ra đã khiến ông đau đớn rõ rệt. Ông xem đó như một điềm báo rằng số phận đã định ông de Nemours sẽ yêu bà de Clèves; và dù trên gương mặt ông có lộ ra chút bối rối, hay lòng ghen tuông khiến chevalier de Guise nhìn thấy điều vượt quá sự thật, ông tin rằng bà đã bị xúc động trước sự hiện diện của vị hoàng tử này, và không thể không nói với ông ta rằng ông de Nemours thật may mắn khi bắt đầu được bà biết đến qua một chuyện có vẻ lãng mạn và khác thường. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.59] Bà de Clèves trở về nhà, tâm trí tràn ngập những gì đã xảy ra ở vũ hội; dù đã khuya, bà vẫn vào phòng mẹ để kể lại; và bà khen ông de Nemours với một vẻ khiến bà de Chartres nghĩ đến đúng điều mà chevalier de Guise đã nghĩ. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.60] Hôm sau, lễ cưới được tổ chức. Bà de Clèves thấy ông de Nemours với dáng vẻ và duyên dáng đến mức bà càng thêm ngạc nhiên. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.61] Những ngày sau đó, bà gặp ông ở chỗ Thái tử phi; bà thấy ông đánh paume với nhà vua, thấy ông đua vòng; bà nghe ông nói chuyện; và bà luôn thấy ông vượt trội hẳn mọi người khác, làm chủ cuộc trò chuyện ở bất cứ nơi nào ông có mặt, nhờ phong thái và duyên dáng của trí tuệ. Chỉ trong thời gian ngắn, ông đã để lại một ấn tượng lớn trong trái tim bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.62] Thật vậy, vì ông de Nemours cảm thấy trong lòng một khát khao mãnh liệt dành cho bà, khát khao ấy mang lại cho ông sự dịu dàng và vui tươi mà những khởi đầu của ham muốn làm vừa lòng thường đem đến; nên ông còn đáng yêu hơn mọi khi; đến nỗi, vì thường xuyên gặp nhau, và cả hai đều là những người hoàn hảo nhất triều đình, khó mà họ không mến nhau vô cùng. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.63] Bà de Valentinois có mặt trong mọi cuộc vui, và nhà vua dành cho bà sự nhiệt thành và chăm sóc y như thuở đầu của đam mê. Bà de Clèves, đang ở độ tuổi mà người ta không tin một người phụ nữ có thể được yêu khi đã qua hai mươi lăm tuổi, nhìn sự gắn bó của nhà vua với bà công tước này bằng một sự kinh ngạc cực độ; bà là người bà và vừa gả cháu gái của mình. Bà thường nói về điều đó với bà de Chartres: [fayette-la-princesse-de-cleves:1.64] —Thưa mẹ, có thể nào nhà vua đã yêu bà ấy lâu đến thế? Làm sao ông có thể gắn bó với một người lớn tuổi hơn ông nhiều, người đã từng là tình nhân của cha ông, và theo con nghe kể, vẫn còn là tình nhân của nhiều người khác? [fayette-la-princesse-de-cleves:1.65] —Đúng vậy, mẹ đáp, không phải phẩm chất hay sự chung thủy của bà de Valentinois đã khơi dậy đam mê của nhà vua, cũng không phải điều đã giữ được nó, và đó cũng là điều ông không đáng được tha thứ; vì nếu người phụ nữ này có tuổi xuân và nhan sắc cùng với dòng dõi, nếu có phẩm chất là chưa từng yêu ai, nếu đã yêu nhà vua với sự chung thủy nghiêm ngặt, nếu đã yêu ông chỉ vì con người ông, không vì lợi lộc hay vận may, và chỉ dùng quyền lực của mình cho những việc đứng đắn hoặc làm vừa lòng chính nhà vua, thì phải thừa nhận rằng người ta khó mà không khen vị vua này vì sự gắn bó lớn lao của ông với bà. Nếu không sợ con nói về mẹ điều người ta vẫn nói về mọi phụ nữ ở tuổi mẹ, rằng họ thích kể chuyện thời của mình, mẹ đã kể cho con nghe khởi đầu đam mê của nhà vua với bà công tước này, và nhiều chuyện ở triều đình thời tiên vương, mà có nhiều điểm giống với những gì đang diễn ra ở đây hiện nay. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.66] —Không hề trách mẹ kể lại chuyện xưa, con than phiền, thưa mẹ, rằng mẹ đã không cho con biết chuyện hiện tại, và không dạy con về những lợi ích khác nhau cùng các mối liên hệ đa dạng ở triều đình. Con hoàn toàn không biết đến mức chỉ vài ngày trước, con còn tin rằng ông connétable rất thân với hoàng hậu. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.67] —Con đã nghĩ sai hẳn so với sự thật, mẹ đáp. Hoàng hậu ghét ông connétable, và nếu bà có quyền lực nào, ông sẽ thấy rõ điều đó quá mức. Bà biết ông đã nhiều lần nói với nhà vua rằng trong tất cả các con của ngài, chỉ có những đứa con ngoài giá thú là giống ngài. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.68] —Con không bao giờ ngờ có ác cảm như thế, bà de Clèves ngắt lời, sau khi thấy hoàng hậu lo viết thư cho ông connétable lúc ông bị giam, niềm vui bà bộc lộ khi ông trở về, và cách bà gọi ông là “compère” (bạn thân) của bà, cũng như nhà vua gọi vậy. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.69] —Nếu con cứ đoán theo vẻ bề ngoài ở chốn này, mẹ đáp, con sẽ thường xuyên bị lừa: điều phô ra hầu như không bao giờ là sự thật. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.70] “Nhưng để trở lại bà de Valentinois, con biết bà tên là Diane de Poitiers; dòng họ bà rất lừng lẫy, xuất thân từ các công tước xứ Aquitaine xưa; tổ mẫu của bà là con gái ngoài giá thú của Louis XI, và tóm lại, dòng dõi bà không có gì không cao quý. Saint-Vallier, cha bà, vướng vào vụ án của connétable de Bourbon mà con đã nghe nói đến. Ông bị kết án chém đầu và bị đưa lên đoạn đầu đài. Con gái ông, có nhan sắc tuyệt vời, và đã từng làm vua François I say mê, đã xoay xở (con không biết bằng cách nào) để xin được mạng sống cho cha. Người ta mang ân xá đến cho ông khi ông đang chờ nhát búa tử thần; nhưng nỗi sợ đã làm ông hoàn toàn mất tri giác, và ông qua đời ít ngày sau đó. Con gái ông xuất hiện ở triều đình như tình nhân của nhà vua. Chuyến đi Italia và việc nhà vua bị giam đã làm gián đoạn mối tình này. Khi tiên vương trở về từ Tây Ban Nha, và nữ nhiếp chính đến Bayonne đón ông, bà dẫn theo tất cả các con gái, trong đó có cô de Pisseleu, về sau là bà d'Étampes. Nhà vua đem lòng yêu cô. Cô kém bà de Valentinois về dòng dõi, trí tuệ và nhan sắc, và chỉ hơn bà ở tuổi trẻ. Mẹ đã nghe cô nói nhiều lần rằng cô sinh ra đúng ngày Diane de Poitiers kết hôn; lòng thù ghét khiến cô nói như vậy, chứ không phải sự thật: vì mẹ sẽ rất lầm nếu bà de Valentinois không cưới ông de Brézé, đại sénéchal xứ Normandie, đúng vào lúc nhà vua say mê bà d'Étampes. Chưa bao giờ có mối hận thù lớn như giữa hai người phụ nữ này. Bà de Valentinois không thể tha thứ cho bà d'Étampes vì đã cướp mất danh hiệu tình nhân của nhà vua. Bà d'Étampes có lòng ghen tuông dữ dội với bà de Valentinois, vì nhà vua vẫn giữ quan hệ với bà. Nhà vua không chung thủy tuyệt đối với các tình nhân của mình; luôn có một người giữ danh hiệu và vinh dự; nhưng những quý bà được gọi là “đội nhỏ” thì chia nhau theo lượt. Cái chết của Thái tử, con trai ông, người mất ở Tournon và bị cho là bị đầu độc, đã gây cho ông một nỗi đau sâu sắc. Ông không có cùng tình thương và thiện cảm với người con thứ hai, người hiện đang trị vì; ông thấy người này không đủ táo bạo và sôi nổi. Một hôm ông than phiền điều đó với bà de Valentinois, và bà nói sẽ khiến người ấy yêu bà để trở nên sôi nổi và dễ mến hơn. Bà đã thành công, như con thấy đó; đã hơn hai mươi năm nay đam mê ấy kéo dài, không bị thời gian hay trở ngại nào làm phai nhạt. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.71] “Tiên vương ban đầu đã phản đối. Hoặc vì ông còn yêu bà de Valentinois đủ để ghen, hoặc vì bị bà d'Étampes xúi giục, bà này tuyệt vọng khi Thái tử gắn bó với kẻ thù của mình; điều chắc chắn là ông nhìn mối tình ấy bằng sự giận dữ và phiền muộn, mà ngày nào cũng thể hiện. Thái tử không sợ cơn giận và thù ghét của ông, và không gì có thể khiến chàng giảm bớt sự gắn bó hay che giấu nó; nhà vua phải chịu đựng điều đó. Chính sự chống đối ý muốn của ông đã càng làm ông xa con trai, và gắn ông hơn với công tước d'Orléans, người con thứ ba. Đó là một hoàng tử đẹp đẽ, nổi bật, đầy nhiệt huyết và tham vọng, với tuổi trẻ bồng bột cần được tiết chế, nhưng cũng sẽ thành một ông hoàng có tầm cao lớn, nếu tuổi tác làm chín chắn trí tuệ của ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.72] “Vị trí trưởng nam mà Thái tử có, và sự sủng ái của tiên vương dành cho công tước d'Orléans, tạo nên giữa hai anh em một thứ thi đua dẫn đến thù ghét. Sự thi đua ấy bắt đầu từ thời thơ ấu và vẫn luôn tồn tại. Khi Hoàng đế sang Pháp, ông hoàn toàn ưu ái công tước d'Orléans hơn Thái tử; Thái tử cảm thấy điều đó sâu sắc đến mức, khi hoàng đế ở Chantilly, chàng đã muốn buộc connétable bắt giữ ông, mà không chờ lệnh của nhà vua. Connétable không chịu làm vậy; sau này nhà vua trách ông đã không theo lời khuyên của con trai mình; và khi nhà vua đuổi ông khỏi triều đình, lý do ấy đóng vai trò lớn. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.73] “Sự chia rẽ giữa hai anh em đã đưa bà d'Étampes đến ý nghĩ dựa vào công tước d'Orléans để trụ vững trước nhà vua, chống lại bà de Valentinois. Bà đã thành công: vị hoàng tử này, dù không yêu bà, cũng không kém phần ủng hộ quyền lợi của bà so với việc Thái tử ủng hộ quyền lợi của bà de Valentinois. Điều đó tạo ra hai phe trong triều đình, như con có thể hình dung; nhưng những mưu đồ này không chỉ dừng ở những cuộc cãi vã giữa đàn bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.74] “Hoàng đế, vẫn giữ tình hữu nghị với công tước d'Orléans, nhiều lần đề nghị trao cho ông công quốc Milan. Trong các đề nghị hòa bình sau này, hoàng đế hứa trao cho công tước mười bảy tỉnh và gả con gái cho công tước. Thái tử không muốn hòa bình, cũng không muốn cuộc hôn nhân ấy. Chàng dựa vào connétable, người chàng luôn yêu quý, để cho nhà vua thấy điều quan trọng là không được trao cho người kế vị một người em trai mạnh mẽ như một công tước d'Orléans với liên minh của Hoàng đế và mười bảy tỉnh. Connétable càng dễ đồng tình với Thái tử, vì điều đó đồng thời chống lại ý muốn của bà d'Étampes, kẻ thù công khai của ông ta, người mong mỏi mạnh mẽ sự thăng tiến của công tước d'Orléans. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.75] “Thái tử khi ấy chỉ huy quân đội của nhà vua tại Champagne và đã dồn quân Hoàng đế đến mức bị tiêu diệt hoàn toàn, nếu bà d'Étampes không sợ những thắng lợi quá lớn sẽ khiến ta từ chối hòa bình và liên minh với Hoàng đế vì công tước d'Orléans, nên đã bí mật báo cho quân địch đánh úp Épernay và Château-Thierry, nơi đầy lương thực. Họ làm vậy và nhờ đó cứu được toàn bộ quân đội. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.76] “Bà này không được hưởng lâu thành quả của sự phản bội. Ngay sau đó, công tước d'Orléans mất ở Farmoutier, vì một căn bệnh truyền nhiễm. Ông yêu một trong những người đẹp nhất triều đình, và cũng được nàng yêu lại. Con sẽ không nêu tên nàng, vì nàng đã sống từ đó với đức hạnh đến thế, và đã giấu kín đam mê dành cho hoàng tử này đến mức xứng đáng được giữ gìn danh tiếng. Tình cờ thay, nàng nhận tin chồng mất đúng ngày nàng biết tin công tước d'Orléans mất; nên nàng có cớ để che giấu nỗi đau thật sự mà không phải gắng gượng. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.77] “Tiên vương không sống được bao lâu sau người con trai ấy; ông qua đời hai năm sau. Ông dặn Thái tử nên dùng hồng y de Tournon và đô đốc d'Annebauld, và không nhắc đến connétable, lúc đó đang bị đày ở Chantilly. Tuy vậy, việc đầu tiên mà vị vua kế nhiệm, con trai ông, làm là triệu hồi ông ta và giao cho ông ta quyền điều hành công việc quốc gia. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.78] “Bà d'Étampes bị đuổi, và chịu mọi đối xử xấu mà một kẻ thù toàn quyền có thể gây ra; bà de Valentinois khi đó trả thù trọn vẹn, cả với bà ấy và với mọi người đã làm bà phật ý. Quyền lực của bà đối với tâm trí nhà vua trở nên tuyệt đối hơn bao giờ hết, so với lúc ông còn là Thái tử. Mười hai năm nay vị vua này trị vì, bà là chủ tuyệt đối mọi việc; bà sắp đặt các chức vụ và việc nước; bà đã khiến hồng y de Tournon, đại pháp quan Ollivier và Villeroy bị loại khỏi triều đình. Những ai muốn mở mắt cho nhà vua về cách hành xử của bà đều phải bỏ mạng trong công việc ấy. Bá tước de Taix, tổng quản pháo binh, không ưa bà, không kìm được việc nói về các chuyện tình ái của bà, và nhất là chuyện với bá tước de Brissac, khiến nhà vua đã có nhiều ghen tuông. Tuy vậy bà xoay xở đến mức bá tước de Taix bị thất sủng; người ta lấy chức vụ của ông ta; và, điều gần như khó tin, bà đã trao chức vụ đó cho bá tước de Brissac, và sau đó phong ông làm nguyên soái nước Pháp. Nhưng sự ghen tuông của nhà vua tăng đến mức ông không chịu để nguyên soái ấy ở lại triều đình; tuy nhiên ghen tuông, vốn gay gắt và dữ dội ở mọi người khác, thì ở ông lại êm dịu và có chừng mực, vì sự tôn kính cực độ dành cho nhân tình của mình; đến nỗi ông không dám đuổi đối thủ đi, trừ với cớ giao cho ông ta chức tổng đốc Piémont. Ông ở đó nhiều năm; mùa đông vừa rồi ông quay về, với cớ xin quân và những thứ cần thiết khác cho đạo quân ông chỉ huy. Có lẽ mong muốn gặp lại bà de Valentinois và nỗi sợ bị bà quên lãng đã góp phần lớn trong chuyến về này. Nhà vua tiếp ông với sự lạnh nhạt lớn. Các ông de Guise, không ưa ông ta, nhưng không dám tỏ ra vì bà de Valentinois, đã nhờ đến vidame, kẻ thù công khai của ông ta, để ngăn ông được bất cứ điều gì ông đến xin. Không khó để hại ông: nhà vua ghét ông, và sự hiện diện của ông khiến nhà vua lo lắng; nên ông buộc phải quay về mà không mang lại kết quả gì ngoài việc có lẽ đã làm bùng lên trong lòng bà de Valentinois những tình cảm mà sự vắng mặt đang bắt đầu làm nguội đi. Nhà vua còn có nhiều lý do khác để ghen; nhưng hoặc ông không biết, hoặc ông không dám phàn nàn. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.79] “Con gái ạ, mẹ nói thêm, mẹ không biết con có thấy là mẹ đã kể cho con nhiều điều hơn những gì con muốn biết không.” [fayette-la-princesse-de-cleves:1.80] —Con hoàn toàn không có ý than phiền điều đó, thưa mẹ, bà de Clèves đáp; và nếu không sợ làm phiền mẹ, con còn muốn hỏi thêm nhiều chi tiết mà con chưa biết. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.81] Tình yêu của ông de Nemours dành cho bà de Clèves ban đầu dữ dội đến mức nó xóa mất cả sự thích thú lẫn ký ức về mọi người ông từng yêu, và những quan hệ ông còn duy trì trong thời gian vắng mặt. Ông không những không thèm tìm cớ để cắt đứt với họ, mà còn không đủ kiên nhẫn để nghe lời trách móc của họ và đáp lại. Thái tử phi, người ông từng có tình cảm khá đam mê, cũng không thể đứng vững trong lòng ông trước bà de Clèves. Sự nôn nóng của ông về chuyến đi Anh bắt đầu chậm lại, và ông không còn thúc giục nhiệt tình như trước những việc cần thiết cho chuyến khởi hành. Ông hay đến chỗ Thái tử phi vì bà de Clèves cũng hay đến đó, và ông không ngại để người ta tưởng tượng về tình cảm của ông đối với Thái tử phi. Bà de Clèves có giá trị lớn đến nỗi ông quyết định thà lỡ việc tỏ bày đam mê với bà còn hơn là mạo hiểm để lộ điều đó ra công chúng. Ông không hề nói điều này với vidame de Chartres, người bạn thân nhất và không có gì giấu giếm ông. Ông giữ hành xử khôn ngoan và tự kiềm chế đến mức không ai nghi ngờ ông yêu bà de Clèves, ngoại trừ chevalier de Guise; và chính bà cũng khó nhận ra điều đó, nếu thiện cảm của bà dành cho ông không khiến bà chú ý đặc biệt đến hành động của ông, đến mức không cho phép bà nghi ngờ. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.82] Bà không có cùng sự sẵn lòng nói với mẹ về tình cảm của vị hoàng tử này như khi bà kể về những người tình trước; không hề có ý định giấu, nhưng bà không nói gì về điều đó. Tuy nhiên bà de Chartres thấy rõ điều đó, cũng như thấy rõ khuynh hướng của con gái dành cho ông. Sự nhận biết này gây cho bà một nỗi đau rõ rệt; bà đoán được nguy hiểm mà cô con gái trẻ đang gặp, khi bị một người đàn ông như ông de Nemours yêu, trong khi cô lại có tình cảm với ông. Bà hoàn toàn chắc chắn về nghi ngờ của mình khi có một việc xảy ra vài ngày sau đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.83] Nguyên soái de Saint-André, người luôn tìm mọi cơ hội để phô trương sự xa hoa, cầu xin nhà vua, với lý do được đưa ngài đi xem ngôi nhà mới vừa hoàn thành, rằng nhà vua vui lòng đến ăn tối cùng các hoàng hậu. Viên nguyên soái cũng muốn cho bà de Clèves thấy khoản chi tiêu lộng lẫy, đến mức phung phí. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.84] Vài ngày trước buổi tối đã chọn, Thái tử, sức khỏe khá yếu, đã bị lâm bệnh và không tiếp ai. Thái tử phi, vợ ông, đã dành cả ngày bên ông. Chiều muộn, khi ông khỏe hơn, ông cho vào tất cả những người quyền quý đang ở phòng ngoài. Thái tử phi về phòng mình; ở đó bà gặp bà de Clèves và vài quý bà khác thân thiết với bà nhất. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.85] Trời đã khá muộn, và bà chưa mặc xong y phục, nên bà không đến chỗ hoàng hậu; bà cho nói rằng không tiếp ai, và cho mang trang sức đến để chọn cho buổi vũ hội của nguyên soái de Saint-André, và để tặng bà de Clèves, người bà đã hứa. Trong khi họ đang bận bịu với việc ấy, hoàng thân de Condé đến. Địa vị của ông cho phép ông ra vào tự do. Thái tử phi nói rằng ông hẳn vừa từ chỗ chồng bà, Thái tử, đến, và hỏi ở đó người ta đang làm gì. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.86] —Người ta đang tranh cãi với ông de Nemours, thưa bà, hoàng thân đáp; và ông ấy bảo vệ luận điểm của mình với nhiệt huyết đến mức chắc hẳn đó là chuyện riêng của ông. Tôi nghĩ ông có một nhân tình khiến ông lo lắng khi cô ấy đi dự vũ hội, vì ông thấy rằng với một người tình, việc nhìn thấy người mình yêu ở đó là điều phiền toái. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.87] —Sao cơ! Thái tử phi nói, ông de Nemours không muốn nhân tình của mình đi dự vũ hội? Tôi cứ tưởng chồng có thể muốn vợ họ không đi; nhưng với người tình, tôi chưa bao giờ nghĩ họ có cảm giác như vậy. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.88] —Ông de Nemours cho rằng vũ hội là điều khó chịu nhất đối với người tình, dù họ được yêu hay không. Ông nói nếu họ được yêu, họ lại buồn vì phải được yêu ít hơn trong vài ngày; rằng không có người phụ nữ nào mà việc chăm sóc vẻ bề ngoài không khiến quên người tình của mình; họ hoàn toàn bận tâm đến điều đó; việc trang điểm ấy là cho tất cả mọi người, cũng như cho người họ yêu; rằng khi ở vũ hội, họ muốn làm vừa lòng mọi người nhìn họ; rằng khi họ hài lòng với nhan sắc của mình, họ có một niềm vui mà người tình không phải là phần lớn nhất. Ông cũng nói rằng khi không được yêu, người ta còn chịu đau khổ hơn khi thấy người mình yêu trong một buổi tụ họp; rằng nàng càng được công chúng ngưỡng mộ, người ta càng thấy mình bất hạnh vì không được nàng yêu; rằng người ta luôn sợ vẻ đẹp của nàng sẽ làm nảy sinh một tình yêu may mắn hơn của mình. Cuối cùng, ông cho rằng không có nỗi đau nào sánh được với nỗi đau thấy người mình yêu ở vũ hội, trừ việc biết nàng ở đó mà mình lại không có mặt. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.89] Bà de Clèves không tỏ ra nghe điều hoàng thân de Condé nói; nhưng bà lắng nghe chăm chú. Bà dễ dàng nhận ra mình có phần nào trong quan điểm mà ông de Nemours bảo vệ, và đặc biệt trong điều ông nói về nỗi buồn không được ở vũ hội nơi người tình của mình có mặt, vì ông không nên có mặt ở vũ hội của nguyên soái de Saint-André, và vì nhà vua đã cử ông đi đón công tước xứ Ferrare. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.90] Thái tử phi cười với hoàng thân de Condé, và không tán thành quan điểm của ông de Nemours. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.91] —Chỉ có một trường hợp, thưa bà, hoàng thân nói với Thái tử phi, mà ông de Nemours đồng ý để nhân tình của mình đi dự vũ hội: đó là khi chính ông tổ chức. Ông nói năm trước, khi ông tổ chức một buổi cho bệ hạ, ông thấy nhân tình của mình như đang làm ân huệ cho ông khi đến dự, dù nàng dường như chỉ theo bệ hạ. Rằng luôn là một ân huệ với người tình khi nàng đến chia sẻ niềm vui mà người ấy tổ chức; và rằng với người tình, cũng thật dễ chịu khi nhân tình thấy mình làm chủ nơi cả triều đình tụ họp, và thấy mình đảm đương tốt việc tiếp đãi. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.92] —Ông de Nemours có lý, Thái tử phi cười đáp, khi tán thành việc nhân tình của ông đến dự vũ hội. Lúc đó có quá nhiều phụ nữ mà ông gọi là nhân tình, nên nếu họ không đến, sẽ chẳng còn mấy người. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.93] Ngay khi hoàng thân de Condé bắt đầu kể quan điểm của ông de Nemours về vũ hội, bà de Clèves đã cảm thấy một mong muốn mãnh liệt là không đến vũ hội của nguyên soái de Saint-André. Bà dễ dàng đồng ý với ý kiến rằng không nên đến nhà một người đàn ông mà mình được yêu, và bà rất vui vì có lý do nghiêm khắc để không làm điều vốn là ân huệ dành cho ông de Nemours; nhưng tối đó, khi bà cho mẹ xem bộ trang sức do Thái tử phi tặng, bà nói rằng không có ý định dùng nó; rằng nguyên soái de Saint-André cố gắng thể hiện mình gắn bó với bà đến mức bà không nghi ngờ gì rằng ông muốn người ta tin bà cũng có phần trong buổi giải trí mà ông sẽ tổ chức cho nhà vua; và rằng, lấy cớ làm vinh dự cho nhà ông, ông sẽ chăm sóc bà theo cách có thể khiến bà khó xử. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.94] Bà de Chartres phản đối quan điểm của con gái khá lâu, cho là kỳ quặc; nhưng thấy con khăng khăng, bà chịu thua, và nói rằng vậy thì con phải giả bệnh để có cớ không đi, vì những lý do khiến con không đi sẽ không được chấp nhận, và còn phải tránh để người ta nghi ngờ chúng. Bà de Clèves sẵn lòng ở nhà vài ngày để không đến nơi mà ông de Nemours không có mặt; và ông ra đi mà chưa có niềm vui biết rằng bà sẽ không đến. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.95] Hôm sau vũ hội, ông trở về; ông biết bà đã không đến; nhưng vì không biết rằng người ta đã kể lại trước mặt bà cuộc trò chuyện ở chỗ Thái tử, nên ông không tin mình đủ may mắn để khiến bà không đến. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.96] Hôm sau, khi ông đang ở chỗ hoàng hậu và nói chuyện với Thái tử phi, bà de Chartres và bà de Clèves cũng đến, tiến lại gần công nương này. Bà de Clèves hơi xuềnh xoàng, như người vừa đau ốm; nhưng gương mặt bà không hề phù hợp với vẻ bệnh tật của y phục. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.97] —Bà đẹp đến thế này, Thái tử phi nói với bà, khiến tôi không tin bà đã ốm. Tôi nghĩ hoàng thân de Condé, khi kể cho bà ý kiến của ông de Nemours về vũ hội, đã thuyết phục bà rằng bà sẽ làm ơn cho nguyên soái de Saint-André nếu đến nhà ông ta, và đó là điều đã khiến bà không đến. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.98] Bà de Clèves đỏ mặt vì Thái tử phi đoán đúng đến thế, và vì bà nói ra trước mặt ông de Nemours điều bà đã đoán. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.99] Lúc ấy bà de Chartres hiểu vì sao con gái không muốn đi vũ hội; và để ông de Nemours không đoán ra điều đó cũng rõ như bà, bà lên tiếng với một vẻ như dựa trên sự thật. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.100] —Tôi xin đảm bảo với bà, thưa Thái tử phi, bà nói với bà ấy, rằng Bệ hạ dành cho con gái tôi nhiều vinh dự hơn cô đáng được nhận. Thật sự cô đã ốm; nhưng tôi tin rằng nếu tôi không ngăn cô, cô vẫn sẽ theo bà và xuất hiện trong bộ dạng tiều tụy như vậy, để được thấy mọi điều lạ kỳ trong buổi vui chơi tối qua. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.101] Thái tử phi tin lời bà de Chartres; ông de Nemours rất tiếc khi thấy điều đó có vẻ hợp lý; tuy nhiên vẻ đỏ mặt của bà de Clèves khiến ông nghi ngờ rằng điều Thái tử phi nói không hoàn toàn xa sự thật. Bà de Clèves trước đó đã buồn vì ông de Nemours có lý do tin rằng chính ông đã khiến bà không đến dự vũ hội của nguyên soái de Saint-André; nhưng sau đó bà cảm thấy một nỗi phiền muộn nào đó, vì mẹ bà đã hoàn toàn lấy đi ý nghĩ ấy của ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.102] Dù hội nghị Cercamp đã tan vỡ, các cuộc thương lượng hòa bình vẫn tiếp diễn, và mọi việc được sắp đặt đến mức vào cuối tháng Hai người ta tập hợp tại Cateau-Cambrésis. Các đại diện lại đến đó; và sự vắng mặt của nguyên soái de Saint-André đã giải thoát ông de Nemours khỏi đối thủ đáng gờm nhất, vì ông ta không còn chú ý theo dõi những ai đến gần bà de Clèves, cũng như đối thủ không còn tiến xa hơn được với bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.103] Bà de Chartres không muốn để con gái thấy rằng bà biết tình cảm của con dành cho vị hoàng tử, vì sợ làm bà trở nên đáng ngờ trong những điều bà muốn nói. Một hôm bà bắt đầu nói về ông; bà nói tốt về ông, và trộn vào đó nhiều lời khen độc địa về sự khôn ngoan của ông khi không thể trở nên yêu ai, và về việc ông chỉ coi việc giao du với phụ nữ là một thú vui, chứ không phải một gắn bó nghiêm túc. “Không phải là người ta không nghi ngờ ông có một đam mê lớn đối với Thái tử phi, bà nói thêm; mẹ thấy ông đến đó rất thường xuyên, và mẹ khuyên con nên tránh, càng nhiều càng tốt, nói chuyện với ông, nhất là riêng tư; vì Thái tử phi đối xử với con như vậy, người ta sẽ sớm nói rằng con là người thân tín của họ, và con biết danh tiếng ấy khó chịu thế nào. Mẹ cho rằng nếu tin đồn này tiếp diễn, con nên đến chỗ Thái tử phi ít đi một chút, để không bị cuốn vào những chuyện tình ái.” [fayette-la-princesse-de-cleves:1.104] Bà de Clèves chưa bao giờ nghe nói về ông de Nemours và Thái tử phi; bà rất ngạc nhiên trước lời mẹ, và tin chắc rằng mình đã nhầm lẫn hoàn toàn về mọi điều đã nghĩ về tình cảm của vị hoàng tử, đến nỗi sắc mặt bà thay đổi. Bà de Chartres nhận ra điều đó; có người vừa đến đúng lúc ấy, bà de Clèves về nhà và khóa mình trong phòng làm việc. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.105] Bà đau đớn không sao tả xiết khi nhận ra, qua lời mẹ vừa nói, sự quan tâm mà chính mình dành cho ông de Nemours; bà chưa dám thừa nhận điều đó với chính mình. Lúc đó bà thấy tình cảm bà dành cho ông chính là tình cảm mà ông de Clèves đã nhiều lần mong đợi ở bà; bà thấy thật xấu hổ khi có những tình cảm ấy với người khác, trong khi người chồng xứng đáng được hưởng chúng. Bà cảm thấy tổn thương và bối rối vì sợ ông de Nemours muốn lợi dụng bà làm bình phong cho Thái tử phi; và ý nghĩ ấy khiến bà quyết định kể cho bà de Chartres điều bà chưa từng nói. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.106] Sáng hôm sau bà đến phòng mẹ để thực hiện điều đã quyết định; nhưng bà thấy mẹ hơi sốt, nên không muốn nói chuyện. Tuy vậy, bệnh ấy có vẻ nhẹ đến mức bà de Clèves vẫn đến chỗ Thái tử phi buổi chiều hôm đó: Thái tử phi đang ở trong phòng làm việc riêng cùng hai ba quý bà thân thiết nhất. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.107] —Chúng tôi đang nói về ông de Nemours, Thái tử phi nói khi thấy bà; và chúng tôi ngạc nhiên trước việc ông đã thay đổi thế nào từ khi trở về từ Bruxelles. Trước khi đi, ông có vô số nhân tình, và đó thậm chí là một khuyết điểm nơi ông; vì ông đối xử như nhau với những người có tài và những người không có tài. Từ khi trở về, ông không còn biết ai trong số họ; chưa bao giờ có thay đổi lớn như vậy; tôi thậm chí thấy tính khí ông cũng thay đổi, và ông kém vui vẻ hơn thường lệ. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.108] Bà de Clèves không đáp; bà nghĩ với sự xấu hổ rằng hẳn bà đã coi mọi điều người ta nói về sự thay đổi của vị hoàng tử là dấu hiệu tình yêu của ông dành cho mình, nếu bà chưa được soi sáng. Bà cảm thấy có chút gay gắt đối với Thái tử phi, khi thấy bà tìm lý do và ngạc nhiên về một chuyện mà có lẽ bà biết rõ hơn ai hết. Bà không thể không nói điều đó; khi các quý bà khác đã lui ra, bà bước lại gần và nói nhỏ: [fayette-la-princesse-de-cleves:1.109] —Có phải điều bà vừa nói cũng là về tôi không, thưa Thái tử phi, và bà có muốn giấu tôi rằng chính bà là người đã làm ông de Nemours đổi cách cư xử không? [fayette-la-princesse-de-cleves:1.110] —Bà thật bất công, Thái tử phi nói với bà; bà biết tôi không có gì giấu bà. Đúng là trước khi đi Bruxelles, ông de Nemours có lẽ đã có ý muốn cho tôi hiểu rằng ông không ghét tôi; nhưng từ khi trở về, ông không còn tỏ ra nhớ những điều ông đã làm, và tôi thú thật rằng tôi tò mò muốn biết điều gì đã làm ông thay đổi. Sẽ khó mà tôi không tìm ra, bà nói thêm: vidame de Chartres, bạn thân của ông, đang yêu một người mà tôi có chút quyền lực đối với nàng, và nhờ đó tôi sẽ biết điều đã khiến ông thay đổi. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.111] Thái tử phi nói bằng một giọng khiến bà de Clèves tin, và bà thấy mình, dù không muốn, ở trong một trạng thái dịu lại và êm ái hơn so với trước. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.112] Khi bà trở về chỗ mẹ, bà biết mẹ đã yếu hơn nhiều so với lúc bà rời đi. Cơn sốt đã trở lại mạnh hơn, và những ngày sau đó tăng đến mức có vẻ đây sẽ là một căn bệnh nặng. Bà de Clèves chìm trong nỗi đau cực độ, không rời khỏi phòng mẹ; ông de Clèves cũng đến hầu như mỗi ngày, vừa vì quan tâm đến bà de Chartres, vừa để ngăn vợ mình đắm chìm trong buồn bã, và cũng để được ngắm nhìn bà; đam mê của ông vẫn không hề giảm. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.113] Ông de Nemours, vốn có tình bạn lớn với ông de Clèves, từ khi trở về từ Bruxelles không ngừng bày tỏ thiện cảm đó. Trong thời gian bà de Chartres ốm, vị hoàng tử này nhiều lần tìm cách gặp bà de Clèves, giả vờ tìm chồng bà, hoặc đến đón ông ấy đi dạo. Ông còn tìm ông ấy vào những giờ mà ông biết chắc không có ở đó, và lấy cớ đợi ông, ông ở lại phòng ngoài của bà de Chartres, nơi luôn có nhiều người quyền quý. Bà de Clèves thường đến đó, và dù đang buồn, bà vẫn không kém đẹp trong mắt ông de Nemours. Ông cho bà thấy mình quan tâm đến nỗi buồn của bà như thế nào, và nói với bà bằng một vẻ dịu dàng và nhún nhường đến mức khiến bà dễ dàng tin rằng ông không yêu Thái tử phi. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.114] Bà không thể không bị xao xuyến khi thấy ông, và vẫn cảm thấy vui khi nhìn ông; nhưng khi không còn thấy ông, và nghĩ rằng sức hút bà cảm nhận được khi gặp ông chính là khởi đầu của đam mê, bà suýt tin rằng mình ghét ông vì nỗi đau mà ý nghĩ đó gây ra. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.115] Bệnh của bà de Chartres nặng đến mức người ta bắt đầu tuyệt vọng về mạng sống của bà; bà đón nhận những gì thầy thuốc nói về nguy cơ với một lòng can đảm xứng đáng với đức hạnh và lòng sùng đạo của bà. Sau khi họ ra về, bà cho mọi người lui ra và gọi bà de Clèves lại. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.116] —Con phải xa mẹ, con gái ạ, bà nói và chìa tay ra; nguy cơ mà mẹ để lại cho con, và nhu cầu con có mẹ, làm tăng nỗi đau khi phải rời xa con. Con có tình cảm với ông de Nemours; mẹ không xin con thú nhận điều đó: mẹ không còn đủ sức để dựa vào sự thành thật của con mà dẫn dắt con. Mẹ đã nhận ra tình cảm ấy từ lâu; nhưng mẹ không nói với con ngay, vì sợ con sẽ tự nhận ra. Giờ con đã biết quá rõ; con đang đứng trên bờ vực, cần rất nhiều cố gắng và sự quyết liệt để giữ lại. Hãy nghĩ đến điều con nợ chồng con; hãy nghĩ đến điều con nợ chính mình, và nhớ rằng con sắp đánh mất danh tiếng mà con đã giành được, và mẹ đã mong con giữ gìn đến thế. Hãy can đảm và cứng cỏi, con gái, hãy rời khỏi triều đình, bắt chồng đưa con về; đừng sợ những lựa chọn quá khắc nghiệt và khó khăn, dù lúc đầu chúng có vẻ đáng sợ; về sau chúng sẽ êm dịu hơn những bất hạnh của một cuộc tình ái. Nếu có lý do nào khác ngoài đức hạnh và bổn phận của con có thể khiến con làm điều mẹ mong muốn, mẹ sẽ nói rằng nếu có điều gì có thể làm xáo trộn hạnh phúc mà mẹ hy vọng có khi rời cõi đời này, thì đó sẽ là thấy con sa ngã như bao phụ nữ khác; nhưng nếu điều bất hạnh ấy phải xảy ra với con, mẹ đón nhận cái chết với niềm vui, để không phải chứng kiến nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.117] Bà de Clèves ôm lấy tay mẹ, nước mắt rơi xuống, và bà de Chartres cũng xúc động, nói: [fayette-la-princesse-de-cleves:1.118] —Từ biệt con, con gái, bà nói, chúng ta hãy kết thúc cuộc trò chuyện làm cả hai cảm động quá; và nếu con nhớ được, hãy nhớ tất cả những gì mẹ vừa nói với con. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.119] Bà quay sang phía khác khi nói những lời ấy, và yêu cầu con gái gọi các người hầu, không muốn nghe thêm hay nói gì nữa. Bà de Clèves rời phòng mẹ trong trạng thái mà ai cũng có thể tưởng tượng, còn bà de Chartres chỉ nghĩ đến việc chuẩn bị cho cái chết. Bà sống thêm hai ngày nữa, trong đó bà không muốn gặp lại con gái, người duy nhất mà bà còn gắn bó. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.120] Bà de Clèves chìm trong nỗi đau cực độ; chồng bà không rời bà, và ngay khi bà de Chartres qua đời, ông đưa bà về vùng quê, để bà tránh xa nơi làm nỗi đau thêm cay đắng. Chưa ai từng thấy nỗi đau như thế; mặc dù tình thương và lòng biết ơn chiếm phần lớn, nhu cầu cảm thấy cần đến mẹ để tự vệ trước ông de Nemours vẫn không kém phần. Bà thấy mình bất hạnh khi bị bỏ mặc với chính mình, vào lúc bà ít làm chủ được tình cảm của mình, và khi bà rất mong có ai đó có thể thương xót và tiếp thêm sức mạnh cho bà. Cách ông de Clèves đối xử với bà khiến bà càng mong muốn mạnh mẽ hơn bao giờ hết không thiếu sót điều gì bà nợ ông. Bà cũng thể hiện nhiều tình thương và dịu dàng hơn trước; bà không muốn ông rời khỏi mình, và dường như bà nghĩ rằng càng gắn bó với ông, ông sẽ che chở bà khỏi ông de Nemours. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.121] Ông de Nemours đến thăm ông de Clèves ở vùng quê. Ông cố gắng để cũng được thăm bà de Clèves; nhưng bà không muốn tiếp, và vì cảm thấy mình không thể không thấy ông dễ mến, bà đã quyết tâm mạnh mẽ là sẽ tránh gặp ông và tránh mọi dịp có thể phụ thuộc vào bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.122] Ông de Clèves về Paris để vào triều, và hứa với vợ sẽ trở về ngày hôm sau; nhưng ông chỉ trở về ngày kế tiếp nữa. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.123] —Tôi chờ ông suốt hôm qua, bà nói khi ông về; và tôi phải trách ông đã không đến, như ông đã hứa với tôi. Ông biết rằng nếu trong tình cảnh này tôi còn có thể cảm thấy một nỗi buồn mới, thì đó sẽ là cái chết của bà de Tournon, mà tôi vừa biết sáng nay. Dù tôi không quen bà ấy, tôi cũng đã động lòng; đó là điều đáng thương, một người phụ nữ trẻ và đẹp như thế mà chết trong hai ngày; nhưng hơn nữa, đó là một trong những người tôi quý mến nhất, và dường như vừa có đức hạnh vừa có tài năng. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.124] —Hôm qua tôi rất tiếc không về được, ông de Clèves đáp; nhưng có một người bất hạnh đang cần tôi an ủi đến mức tôi không thể rời đi. Còn về bà de Tournon, tôi không khuyên bà đau buồn về điều đó, nếu bà tiếc thương bà ấy như một người phụ nữ đầy đoan chính, xứng đáng với sự kính trọng của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.125] —Ông làm tôi ngạc nhiên, bà de Clèves đáp, và tôi đã nghe ông nói nhiều lần rằng không có người phụ nữ nào ở triều đình mà ông quý trọng hơn. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.126] —Đúng là tôi có nói thế, ông đáp; nhưng phụ nữ thật khó hiểu; và khi tôi nhìn thấy họ, tôi thấy mình hạnh phúc vì có bà, đến mức không đủ lời để ca ngợi niềm hạnh phúc của mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.127] —Ông đánh giá tôi cao hơn giá trị thật của tôi, bà de Clèves đáp, thở dài, và chưa đến lúc tôi thấy mình xứng đáng với ông. Xin ông hãy kể cho tôi, xin ông, điều gì đã khiến ông hết tin vào bà de Tournon. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.128] —Tôi đã tỉnh ngộ từ lâu, ông đáp, và tôi biết rằng bà ấy yêu bá tước de Sancerre, người bà đã cho hy vọng sẽ cưới. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.129] —Tôi không thể tin, bà de Clèves ngắt lời, rằng bà de Tournon, sau sự xa lánh hôn nhân lạ thường như thế kể từ khi góa bụa, và sau những lời tuyên bố công khai rằng bà sẽ không bao giờ tái giá, lại hứa hẹn với Sancerre. [fayette-la-princesse-de-cleves:1.130] —Nếu bà chỉ hứa với một mình ông ta, ông de Clèves đáp, thì cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên; nhưng điều đáng kinh ngạc là bà cũng hứa với Estouteville cùng lúc đó; và tôi sẽ kể cho bà nghe toàn bộ câu chuyện. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.1] PHẦN THỨ HAI [fayette-la-princesse-de-cleves:2.2] “Bà biết tình bạn giữa Sancerre và tôi; thế mà từ khoảng hai năm trước, anh ấy đã phải lòng bà de Tournon, và giữ kín chuyện đó hết sức cẩn thận, cũng như giữ kín với mọi người khác. Tôi xa lắm mới ngờ được điều ấy. Bà de Tournon dường như vẫn không nguôi nỗi đau vì cái chết của chồng, và sống một đời ẩn dật khắc khổ. Người duy nhất bà gặp gần như chỉ có em gái của Sancerre, và chính trong nhà cô ấy, anh đã phải lòng bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.3] “Một tối nọ, đáng lẽ có buổi diễn kịch ở Louvre, và người ta chỉ còn chờ nhà vua cùng bà de Valentinois đến là khai màn, thì có tin báo rằng bà bỗng thấy khó ở, và nhà vua sẽ không đến. Ai nấy đều dễ đoán rằng cơn khó ở của nữ công tước này có liên quan đến một mối bất hòa nào đó với nhà vua. Chúng tôi biết nhà vua từng ghen với thống chế de Brissac khi ông còn ở triều đình; nhưng ông đã quay về Piémont vài ngày trước, và chúng tôi không thể hình dung nguyên cớ của mối rạn nứt này. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.4] “Khi tôi đang nói chuyện này với Sancerre, ông d'Anville bước vào phòng, và khẽ nói với tôi rằng nhà vua đang trong một nỗi đau và một cơn giận khiến người ta phải thương xót; rằng trong một cuộc hòa giải giữa ngài và bà de Valentinois vài hôm trước, vì những bất hòa họ từng có về thống chế de Brissac, nhà vua đã tặng bà một chiếc nhẫn và mong bà đeo nó; rằng khi bà đang thay y phục để đến buổi kịch, nhà vua nhận thấy bà không đeo chiếc nhẫn ấy, và hỏi bà vì sao; bà tỏ ra ngạc nhiên vì mình không có nó, rồi hỏi các thị nữ; những người này, thật không may, hoặc vì chưa được dặn dò kỹ, đã đáp rằng họ đã bốn hoặc năm ngày không thấy nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.5] “Thời điểm đó chính là lúc thống chế de Brissac lên đường, ông d'Anville nói tiếp; nhà vua không hề nghi ngờ rằng bà đã trao chiếc nhẫn cho ông ấy khi chào tạm biệt. Ý nghĩ ấy khơi lại dữ dội cả cơn ghen vốn chưa nguôi hẳn, đến mức ngài nổi giận khác thường và trách móc bà đủ điều. Ngài vừa về phòng, lòng đầy phiền muộn; nhưng tôi không biết ngài buồn hơn vì ý nghĩ rằng bà đã dâng chiếc nhẫn cho người khác, hay vì sợ đã làm lòng bà phật ý bởi cơn giận của mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.6] “Ngay khi ông d'Anville kể xong tin này, tôi liền lại gần Sancerre để kể cho anh nghe; tôi kể như một bí mật vừa được tin cậy cho tôi, và cấm anh không được nhắc lại với ai. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.7] “Sáng hôm sau, tôi đến nhà chị dâu tôi khá sớm, và thấy bà de Tournon ngồi bên đầu giường của chị. Bà không ưa bà de Valentinois, và biết rõ chị dâu tôi chẳng có lý do gì để tán dương bà ta. Sancerre đã ghé qua nhà bà ngay khi buổi diễn kết thúc. Anh kể cho bà nghe về cuộc rạn nứt giữa nhà vua và nữ công tước, và bà de Tournon đã đến kể lại với chị dâu tôi, mà không biết, hoặc không kịp nghĩ, rằng chính tôi đã kể điều đó cho người tình của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.8] “Vừa khi tôi bước đến gần chị dâu, chị nói với bà de Tournon rằng có thể kể lại cho tôi điều bà vừa nói; và chẳng đợi bà de Tournon cho phép, chị thuật lại từng lời từng chữ những gì tôi đã nói với Sancerre tối hôm trước. Bà có thể hình dung tôi kinh ngạc đến mức nào. Tôi nhìn bà de Tournon, thấy bà lúng túng. Sự lúng túng ấy khiến tôi nghi ngờ; tôi chỉ nói chuyện đó với Sancerre, và anh đã rời tôi ngay khi buổi diễn kết thúc mà không cho biết lý do; tôi nhớ lại đã từng nghe anh hết lời ca ngợi bà de Tournon. Tất cả những điều ấy mở mắt tôi, và tôi không khó khăn gì mà nhận ra anh có một chuyện tình với bà, và đã gặp bà kể từ lúc rời tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.9] “Tôi tức giận vì anh đã giấu tôi chuyện này đến thế, đến nỗi tôi nói nhiều điều khiến bà de Tournon nhận ra sự thiếu thận trọng mà bà đã gây ra; tôi đưa bà ra xe ngựa, và khi chia tay, tôi nói rằng tôi ghen tị với người đã kể cho bà nghe về cuộc rạn nứt giữa nhà vua và bà de Valentinois. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.10] “Tôi liền đi tìm Sancerre, trách móc anh, và nói rằng tôi biết anh say mê bà de Tournon, nhưng không nói mình đã phát hiện ra bằng cách nào. Anh buộc phải thú nhận. Sau đó tôi kể cho anh nghe chính điều gì đã cho tôi biết, và anh cũng kể cho tôi toàn bộ chi tiết mối tình của họ. Anh nói rằng tuy anh chỉ là con thứ trong nhà, và rất xa mới có thể mong một mối lương duyên tốt đến thế, bà vẫn quyết định sẽ lấy anh. Tôi kinh ngạc không sao tả xiết. Tôi bảo Sancerre hãy thúc đẩy việc cưới xin, và rằng không có gì anh không nên lo ngại từ một người phụ nữ có đủ mưu mẹo để giữ trước mắt công chúng một vai diễn xa rời sự thật đến thế. Anh đáp rằng bà quả thật đã đau buồn, nhưng tình cảm bà dành cho anh đã thắng nỗi đau ấy, và bà không thể để lộ ngay một thay đổi lớn đến vậy. Anh còn nêu nhiều lý lẽ khác để biện hộ cho bà, khiến tôi thấy anh yêu bà đến mức nào; anh cam đoan sẽ khiến bà chấp nhận để tôi biết tình yêu của anh, vì chính bà đã tự mình cho tôi biết điều đó. Quả thực anh đã khiến bà đồng ý, dù rất khó khăn, và sau đó tôi được chia sẻ bí mật của họ một cách rất sâu. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.11] “Tôi chưa bao giờ thấy một người phụ nữ cư xử đoan trang và dễ mến đến thế đối với người tình của mình; thế nhưng tôi luôn khó chịu trước việc bà cố tỏ ra vẫn còn đau buồn. Sancerre yêu bà đến thế, và hài lòng với cách bà đối xử với anh đến nỗi anh gần như không dám thúc giục việc cưới xin, vì sợ bà nghĩ anh mong điều đó vì lợi lộc hơn là vì một tình yêu chân thật. Thế nhưng anh cũng đã nói với bà, và bà dường như đã quyết định sẽ lấy anh; bà thậm chí bắt đầu rời khỏi nơi ẩn dật và trở lại với cuộc đời thế tục. Bà đến nhà chị dâu tôi vào những giờ có một bộ phận triều thần ở đó. Sancerre ít khi đến, nhưng những người có mặt hằng tối và thường xuyên thấy bà đều nhận thấy bà rất đáng mến. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.12] “Chẳng bao lâu sau khi bà bắt đầu rời bỏ cảnh cô độc, Sancerre dường như thấy tình cảm của bà dành cho anh có phần nguội lạnh. Anh nói với tôi nhiều lần, nhưng tôi không đặt nhiều tin vào những lời than phiền ấy; cuối cùng, khi anh bảo rằng thay vì hoàn tất hôn ước, bà dường như lại đẩy anh ra xa, tôi bắt đầu nghĩ rằng anh không sai khi lo lắng. Tôi đáp rằng nếu tình yêu của bà de Tournon giảm sút sau khi đã kéo dài hai năm, thì cũng chẳng có gì lạ; và rằng dẫu tình yêu ấy không giảm, nhưng nếu không đủ mạnh để khiến bà lấy anh, thì anh cũng không nên than phiền; rằng cuộc hôn nhân này, xét theo ý kiến công chúng, sẽ gây thiệt hại lớn cho anh, không chỉ vì anh không phải là người chồng đủ xứng với bà, mà còn vì sự tổn hại đến danh tiếng của anh; vậy nên điều duy nhất anh có thể mong là bà đừng lừa dối anh, và đừng cho anh những hy vọng hão huyền. Tôi còn nói thêm rằng nếu bà không đủ can đảm để lấy anh, hoặc thú nhận rằng bà yêu một người khác, thì anh không được nổi nóng hay than trách; mà phải giữ lại trong lòng sự kính trọng và lòng biết ơn đối với bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.13] “Tôi khuyên anh điều mà chính tôi sẽ làm cho bản thân mình; bởi sự thẳng thắn lay động tôi đến mức, tôi tin rằng nếu tình nhân của tôi, thậm chí vợ tôi, thú nhận rằng có một người nào đó khiến bà xiêu lòng, tôi cũng sẽ đau khổ mà không hề cay đắng. Tôi sẽ gác lại vai người tình hay người chồng, để khuyên nhủ và thương xót bà.” [fayette-la-princesse-de-cleves:2.14] Những lời ấy khiến bà de Clèves đỏ mặt, và bà thấy trong đó có một điều tương đồng với hoàn cảnh của chính mình, điều làm bà bất ngờ, và gây cho bà một xáo động lâu đến mức phải mất rất lâu mới trấn tĩnh lại được. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.15] “Sancerre đã nói chuyện với bà de Tournon, ông de Clèves tiếp lời; anh kể cho bà ta nghe tất cả những gì tôi đã khuyên anh; nhưng bà đã trấn an anh một cách khéo léo, và tỏ ra bị xúc phạm vì những nghi ngờ của anh, đến mức xóa bỏ chúng hoàn toàn. Tuy vậy bà vẫn hoãn việc cưới xin đến sau một chuyến đi mà anh sắp thực hiện, một chuyến đi dự kiến khá dài; nhưng bà cư xử khéo đến mức, và tỏ ra buồn bã đến mức, cho đến lúc anh lên đường, tôi cũng như anh đều tin rằng bà thực sự yêu anh. Anh ra đi khoảng ba tháng trước. Trong thời gian anh vắng mặt, tôi ít gặp bà de Tournon; chính bà đã chiếm trọn tâm trí tôi, và tôi chỉ biết rằng anh sắp sớm trở về. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.16] “Hôm kia, khi đến Paris, tôi hay tin bà đã chết; tôi sai người hỏi bên nhà anh xem có nhận được tin tức gì của anh không. Người ta báo lại rằng anh đã về từ hôm trước, chính là ngày bà de Tournon qua đời. Tôi đến thăm anh ngay lập tức, đoán trước tình trạng mình sẽ thấy; nhưng nỗi đau của anh vượt xa những gì tôi đã tưởng tượng. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.17] “Tôi chưa bao giờ thấy nỗi đau nào sâu và dịu dàng đến thế. Ngay khi trông thấy tôi, anh ôm chầm lấy tôi, nước mắt tuôn rơi mà nói: ‘Tôi sẽ không bao giờ gặp lại cô ấy nữa, tôi sẽ không bao giờ gặp lại cô ấy nữa, cô ấy đã chết rồi! Tôi không xứng đáng với cô ấy, nhưng chẳng bao lâu nữa tôi sẽ theo cô ấy.’ [fayette-la-princesse-de-cleves:2.18] “Sau đó anh im lặng; rồi thỉnh thoảng lại lặp đi lặp lại: ‘Cô ấy đã chết, và tôi sẽ không bao giờ gặp lại cô ấy nữa!’ Anh lại chìm vào tiếng khóc than, và đứng đó như một người đã mất hết lý trí. Anh kể rằng trong thời gian vắng mặt, anh không nhận được thư của bà thường xuyên, nhưng anh không lấy làm lạ, vì anh biết bà và biết bà khó khăn đến nhường nào khi phải mạo hiểm gửi thư. Anh không hề nghi ngờ rằng khi trở về, anh sẽ cưới bà; anh xem bà là người đáng yêu nhất và chung thủy nhất từng tồn tại, và tin mình được bà yêu thương sâu sắc; thế mà anh lại mất bà đúng vào lúc anh tưởng mình sắp gắn bó với bà mãi mãi. Mọi ý nghĩ ấy đẩy anh vào một nỗi đau dữ dội, đè nặng lên anh hoàn toàn; và tôi thú nhận rằng tôi không thể không xúc động. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.19] “Tuy vậy, tôi buộc phải rời anh để đến chầu nhà vua; tôi hứa sẽ sớm quay lại. Tôi quả thật đã quay lại, và chưa bao giờ ngạc nhiên đến thế khi thấy anh hoàn toàn khác với lúc tôi đã rời đi. Anh đứng giữa phòng, nét mặt điên cuồng, bước đi rồi dừng lại như thể không còn là chính mình.—Lại đây, lại đây, anh nói với tôi, hãy đến xem con người tuyệt vọng nhất thế gian này; tôi đau khổ hơn gấp nghìn lần lúc nãy, và điều tôi vừa biết về bà de Tournon còn tệ hơn cả cái chết của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.20] “Tôi tưởng nỗi đau đã làm anh hoàn toàn mất trí, và không thể hình dung nổi có điều gì tệ hơn cái chết của một người tình mà mình yêu và cũng được yêu. Tôi nói với anh rằng từ trước đến giờ, khi nỗi đau còn có giới hạn, tôi vẫn tán thành và đã cùng chia sẻ với anh; nhưng tôi sẽ không thương xót anh nữa nếu anh buông mình vào tuyệt vọng và đánh mất lý trí. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.21] —Tôi sẽ may mắn biết bao nếu đã đánh mất nàng, và cả sự sống nữa, anh kêu lên: bà de Tournon đã không chung thủy với tôi; và tôi biết được sự phản bội và sự lừa dối của bà ngay hôm sau khi hay tin bà qua đời, vào lúc tâm hồn tôi đang tràn ngập và thấm đẫm nỗi đau đớn nhất và tình yêu dịu dàng nhất mà người ta từng cảm nhận; vào lúc hình ảnh bà trong lòng tôi như điều hoàn hảo nhất từng có, và hoàn hảo nhất đối với tôi. Tôi thấy mình bị lừa dối, và bà không đáng để tôi khóc thương; thế mà tôi vẫn đau buồn trước cái chết của bà như thể bà còn chung thủy với tôi, và tôi cảm nhận sự bất trung của bà như thể bà chưa từng chết. Nếu tôi biết sự thay lòng của bà trước khi bà chết, thì ghen tuông, giận dữ, và cơn cuồng nộ hẳn đã tràn ngập tôi, và làm tôi phần nào chai sạn trước nỗi đau mất bà; nhưng tôi đang ở trong một trạng thái mà tôi không thể nguôi ngoai, cũng chẳng thể ghét bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.22] “Bà có thể hình dung tôi ngạc nhiên đến mức nào trước những điều Sancerre vừa nói; tôi hỏi anh làm sao biết được những điều ấy. Anh kể rằng ngay sau khi tôi vừa ra khỏi phòng, Estouteville, một người bạn thân thiết của anh nhưng không hề biết gì về tình yêu của anh dành cho bà de Tournon, đã đến thăm anh; ngay khi ngồi xuống, anh ta bật khóc, và nói rằng xin lỗi vì đã giấu anh điều anh ta sắp kể; rằng anh ta cầu xin Sancerre hãy thương xót mình; rằng anh ta đến để mở lòng với anh, và rằng anh ta là người đau buồn nhất thế gian vì cái chết của bà de Tournon. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.23] “Cái tên ấy, Sancerre nói với tôi, khiến tôi bất ngờ đến mức, dẫu phản ứng đầu tiên của tôi là bảo anh ta rằng tôi còn đau khổ hơn anh ta, tôi vẫn không đủ sức để nói. Anh ta tiếp tục, và kể rằng mình đã yêu bà sáu tháng nay; rằng anh ta luôn muốn nói với tôi điều đó, nhưng bà đã cấm anh ta tuyệt đối, với uy quyền đến mức anh ta không dám trái lời; rằng anh ta đã làm bà say mê gần như cùng lúc anh ta yêu bà; rằng họ đã giấu kín tình yêu với tất cả mọi người; rằng anh ta chưa bao giờ công khai đến thăm bà; rằng anh ta đã có niềm vui được an ủi bà về cái chết của chồng; và rằng cuối cùng anh ta sắp cưới bà đúng vào lúc bà qua đời; nhưng cuộc hôn nhân này, vốn là kết quả của đam mê, sẽ bị xem như kết quả của bổn phận và sự vâng lời; bởi bà đã thuyết phục cha mình ra lệnh cho bà phải lấy anh ta, để cách cư xử của bà không có một sự thay đổi quá lớn, vì bà từng tránh xa việc tái hôn đến thế. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.24] “Trong lúc Estouteville nói với tôi, Sancerre kể tiếp, tôi đã tin lời anh ta, vì thấy điều đó hợp lý, và thời điểm anh ta nói rằng bắt đầu yêu bà de Tournon chính là lúc bà có vẻ đã đổi khác; nhưng một lát sau, tôi lại cho rằng anh ta nói dối, hoặc ít nhất là kẻ mộng mị. Tôi đã suýt nói điều đó với anh ta; rồi tôi lại muốn làm sáng tỏ, tôi hỏi han, tôi tỏ ra nghi ngờ; cuối cùng tôi đã làm đến mức, để xác định rõ nỗi bất hạnh của mình, anh ta hỏi tôi có biết chữ viết của bà de Tournon không. Anh ta đặt lên giường tôi bốn bức thư của bà và bức chân dung của bà; đúng lúc đó người anh em tôi bước vào. Estouteville mặt đầy nước mắt đến nỗi phải đi ra để khỏi bị nhìn thấy; anh ta nói rằng tối nay sẽ quay lại xin những gì đã để lại cho tôi; còn tôi lấy cớ mình thấy khó chịu để đuổi anh tôi đi, vì sốt ruột muốn xem những bức thư người ta đã để lại cho tôi, và hy vọng tìm thấy điều gì đó khiến tôi không tin hết những điều Estouteville vừa nói. Nhưng than ôi! tôi đã thấy được những gì? Tình yêu dịu dàng biết bao! Những lời thề biết bao! Những lời cam đoan sẽ cưới tôi biết bao! Những bức thư ấy! Chưa bao giờ bà viết cho tôi điều gì giống thế. Vậy nên, anh nói thêm, tôi đồng thời chịu nỗi đau của cái chết và nỗi đau của sự bất trung; đó là hai thứ đau đớn thường được đem ra so sánh, nhưng chưa bao giờ được cùng một người cảm nhận trong cùng một lúc. Tôi xin thú nhận với nỗi xấu hổ của mình rằng tôi còn cảm thấy mất bà đau hơn là sự thay lòng của bà; tôi không thể cho rằng bà đáng phải chết để tôi chấp nhận. Nếu bà còn sống, tôi sẽ có niềm vui được trách móc bà, và trả thù bà bằng cách cho bà thấy sự bất công của bà. Nhưng tôi sẽ không bao giờ gặp lại bà nữa, anh lặp lại, tôi sẽ không bao giờ gặp lại bà nữa; đó là nỗi đau lớn nhất trong mọi nỗi đau. Tôi mong được trả lại sự sống cho bà bằng chính sự sống của tôi. Thật là một điều ước! Nếu bà sống lại, bà sẽ sống vì Estouteville. Hôm qua tôi hạnh phúc biết bao! anh kêu lên, hạnh phúc biết bao! Tôi là người đau buồn nhất thế gian; nhưng nỗi đau của tôi còn hợp lý, và tôi thấy chút ngọt ngào khi nghĩ rằng mình không bao giờ được nguôi ngoai. Hôm nay, mọi cảm xúc của tôi đều vô lý. Tôi trả cho một tình yêu giả dối mà bà từng dành cho tôi cùng một món nợ đau khổ mà trước đây tôi tưởng mình phải trả cho một tình yêu thật. Tôi không thể ghét, cũng không thể yêu ký ức của bà; tôi không thể nguôi ngoai, cũng chẳng thể đau buồn. Ít nhất, anh nói, đột ngột quay phắt về phía tôi, xin anh, tôi cầu xin anh, đừng để tôi gặp lại Estouteville; chỉ riêng cái tên anh ta đã khiến tôi kinh tởm. Tôi biết rõ mình không có lý do gì để phàn nàn anh ta; lỗi là ở tôi khi giấu anh ta rằng tôi yêu bà de Tournon; nếu anh ta biết điều đó, có lẽ anh ta đã không gắn bó với bà, và bà đã không phản bội tôi; anh ta đến tìm tôi để giãi bày nỗi đau của mình; anh ta khiến tôi thương hại. Và đúng thôi, anh kêu lên; anh ta yêu bà de Tournon, được bà yêu lại, và sẽ không bao giờ gặp lại bà nữa; dẫu vậy tôi thấy mình không thể ngăn được việc ghét anh ta. Và một lần nữa, tôi cầu xin anh, hãy làm sao cho tôi không phải gặp anh ta.” [fayette-la-princesse-de-cleves:2.25] “Sancerre sau đó lại khóc, than tiếc bà de Tournon, nói chuyện với bà, và thốt ra những lời dịu dàng nhất đời; rồi anh chuyển sang hận thù, trách móc, lên án và nguyền rủa bà. Thấy anh ở trong trạng thái dữ dội như vậy, tôi hiểu rằng cần có ai đó hỗ trợ để giúp làm dịu tâm trí anh. Tôi sai người đi tìm người anh em của anh, người mà tôi vừa rời khỏi chỗ nhà vua; tôi ra gặp ông ấy ở phòng ngoài trước khi ông vào, và kể cho ông nghe tình trạng của Sancerre. Chúng tôi ra lệnh ngăn không cho anh gặp Estouteville, rồi dành một phần đêm để cố làm cho anh lấy lại lý trí. Sáng nay tôi thấy anh còn đau khổ hơn; người anh em của anh ở lại bên anh, và tôi đã trở về bên bà.” [fayette-la-princesse-de-cleves:2.26] —Không ai có thể ngạc nhiên hơn tôi đâu, thưa ông, bà de Clèves nói khi ấy; tôi cứ tưởng bà de Tournon không có khả năng yêu hay lừa dối. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.27] —Sự khéo léo và giả dối, ông de Clèves đáp, không thể đi xa hơn những gì bà ấy đã đạt tới. Bà hãy để ý rằng khi Sancerre tin bà đã đổi lòng với anh, thì quả thật bà đã đổi lòng, và bắt đầu yêu Estouteville. Bà ấy nói với Estouteville rằng anh ta làm bà nguôi nỗi đau vì cái chết của chồng, và chính anh ta là lý do khiến bà rời bỏ cảnh ẩn dật sâu thẳm ấy; còn với Sancerre, dường như là vì chúng tôi đã quyết định rằng bà không còn được tỏ ra quá đau buồn nữa. Bà ấy dặn Estouteville giữ kín mối quan hệ của họ, và tỏ ra như thể bị buộc phải lấy anh ta theo lệnh của cha mình, như một biểu hiện của sự quan tâm đến danh tiếng; và cũng chính vì thế mà bà bỏ rơi Sancerre, mà không để anh có lý do nào để phàn nàn. Tôi phải trở về, ông de Clèves tiếp lời, để gặp người bất hạnh kia; và tôi nghĩ bà cũng nên quay lại Paris. Đã đến lúc bà phải gặp gỡ thế giới, và tiếp nhận vô số khách thăm mà dù sao bà cũng không thể từ chối. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.28] Bà de Clèves đồng ý trở về, và hôm sau bà đã quay lại Paris. Bà thấy mình bình tâm hơn về ông de Nemours so với trước đây; tất cả những gì bà de Chartres đã nói với bà lúc lâm chung, cùng nỗi đau của cái chết ấy, đã làm tình cảm của bà tạm lắng xuống, khiến bà tin rằng chúng đã hoàn toàn phai nhạt. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.29] Ngay tối bà vừa về đến nơi, Thái tử phi đã đến thăm bà. Sau khi bày tỏ sự cảm thông trước nỗi đau của bà, Thái tử phi nói rằng để kéo bà ra khỏi những ý nghĩ u sầu ấy, bà muốn kể lại cho bà nghe tất cả những gì đã xảy ra ở triều đình trong thời gian bà vắng mặt; rồi bà kể nhiều chuyện riêng tư. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.30] —Nhưng điều tôi muốn kể cho bà nhất, Thái tử phi nói thêm, là ông de Nemours chắc chắn đang yêu say đắm; và những người bạn thân nhất của ông không chỉ không được tin cậy, mà còn không thể đoán ra người ông yêu là ai. Thế nhưng mối tình ấy đủ mạnh để khiến ông lơ là, hay đúng hơn là từ bỏ, những hy vọng về một vương miện. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.31] Thái tử phi sau đó kể mọi chuyện đã xảy ra liên quan đến nước Anh. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.32] —Tôi biết những điều vừa rồi là nhờ ông d'Anville, bà tiếp tục; và sáng nay ông ấy nói với tôi rằng tối qua nhà vua đã cho gọi ông de Nemours, theo những lá thư của Lignerolles, người xin được trở về và viết cho nhà vua rằng anh ta không thể tiếp tục chịu đựng nổi sự chậm trễ của ông de Nemours bên cạnh nữ hoàng Anh; rằng bà ấy bắt đầu thấy bị xúc phạm, và dẫu chưa hề hứa chắc chắn điều gì, bà đã nói đủ để khiến người ta dám mạo hiểm một chuyến đi. Nhà vua đọc lá thư ấy cho ông de Nemours nghe, và ông không nói nghiêm túc như lúc ban đầu, mà chỉ cười cợt, đùa bỡn, và nhạo báng những hy vọng của Lignerolles. Ông nói rằng cả châu Âu sẽ lên án sự liều lĩnh của ông nếu ông mạo hiểm sang Anh với tư cách một ông chồng tương lai của nữ hoàng, khi chưa chắc chắn về thành công. “Tôi cũng thấy, ông nói thêm, rằng tôi sẽ chọn sai thời điểm nếu đi chuyến này ngay lúc vua Tây Ban Nha đang nài nỉ rất khẩn thiết để cưới nữ hoàng ấy. Đó có lẽ không phải là đối thủ đáng gờm trong chuyện tình ái; nhưng tôi nghĩ trong một cuộc hôn nhân, Bệ hạ sẽ không khuyên thần tranh giành điều gì với ông ta.”—Trong trường hợp này, ta vẫn khuyên khanh làm vậy, nhà vua đáp; nhưng khanh sẽ chẳng có gì để tranh giành với ông ta cả. Ta biết ông ta còn những ý nghĩ khác; và dẫu không có, nữ hoàng Marie đã quá khổ vì ách Tây Ban Nha, nên không tin em gái bà ấy sẽ muốn quay lại đó, và để mình bị lóa mắt bởi ánh sáng của quá nhiều vương miện gộp lại.—Nếu bà ấy không bị lóa mắt, ông de Nemours đáp, thì có vẻ bà sẽ muốn tự làm mình hạnh phúc bằng tình yêu. Bà ấy đã yêu huân tước Courtenay cách đây vài năm; anh ta cũng được nữ hoàng Marie yêu, và bà đã định cưới anh ta với sự đồng thuận của cả nước Anh, nếu không nhận ra rằng tuổi trẻ và sắc đẹp của em gái bà, Elizabeth, làm anh ta xao động hơn cả hy vọng được cai trị. Bệ hạ biết rằng sự ghen tuông dữ dội mà bà ấy mang trong lòng đã khiến bà giam cầm cả hai người, rồi đày huân tước Courtenay đi, và cuối cùng quyết định cưới vua Tây Ban Nha. Tôi tin rằng Elizabeth, hiện đang ngự trên ngai vàng, sẽ sớm triệu hồi vị huân tước ấy, và chọn một người mà bà đã yêu, người rất đáng yêu và đã chịu bao đau khổ vì bà, thay vì một người khác mà bà chưa từng gặp.—Ta sẽ đồng ý với khanh, nhà vua đáp, nếu Courtenay còn sống; nhưng mấy ngày gần đây ta biết anh ta đã chết ở Padua, nơi anh ta bị đày. Ta thấy rõ, nhà vua nói thêm khi rời ông de Nemours, rằng phải lo cho cuộc hôn nhân của khanh như người ta lo cho hôn nhân của Thái tử, và cử sứ thần đi cưới nữ hoàng nước Anh. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.33] “Các ông d'Anville và vidame de Chartres, những người đang ở chỗ nhà vua cùng ông de Nemours, đều tin rằng chính mối tình đang chiếm lấy anh ấy là điều khiến anh từ bỏ một dự định lớn lao đến thế. Vidame, người nhìn anh gần gũi hơn bất kỳ ai, đã nói với bà de Martigues rằng vị hoàng tử này đã đổi khác đến mức ông không còn nhận ra anh nữa; và điều khiến ông ngạc nhiên hơn cả là ông không thấy anh có liên lạc nào, cũng không có giờ giấc riêng nào anh lén đi đâu, đến nỗi ông nghĩ anh không hề có mưu tính gì với người anh yêu; và chính điều ấy khiến người ta không nhận ra ông de Nemours, khi thấy anh yêu một người phụ nữ chẳng đáp lại tình yêu của anh.” [fayette-la-princesse-de-cleves:2.34] Thật là độc dược đối với bà de Clèves, những lời của Thái tử phi! Làm sao bà có thể không nhận ra mình chính là người phụ nữ mà không ai biết tên? Và làm sao bà không xúc động đến tận đáy lòng, khi biết qua một nguồn không thể nghi ngờ rằng vị hoàng tử đang chạm đến trái tim bà kia lại giấu đam mê của mình với tất cả mọi người, và vì tình yêu dành cho bà mà bỏ qua hy vọng về một vương miện. Vì thế không thể tả hết điều bà cảm thấy, và cơn xáo động dâng lên trong tâm hồn bà. Nếu Thái tử phi nhìn bà kỹ hơn, hẳn đã dễ dàng nhận ra rằng những điều bà vừa nói không hề thờ ơ với bà; nhưng vì không chút nghi ngờ sự thật, bà vẫn tiếp tục nói mà không để tâm đến điều đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.35] —Ông d'Anville, bà nói tiếp, người đã kể cho tôi toàn bộ chi tiết này như tôi vừa nói, lại tin rằng tôi biết rõ hơn ông ấy; và ông ấy đánh giá sắc đẹp của tôi cao đến thế, đến mức tin rằng tôi là người duy nhất có thể khiến ông de Nemours thay đổi nhiều đến vậy. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.36] Những lời cuối của Thái tử phi gây nên trong lòng bà de Clèves một loại xáo động khác hẳn cơn xáo động mà bà đã trải qua vài phút trước đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.37] —Tôi cũng đồng ý với ông d'Anville, bà đáp; và rất có khả năng, thưa Thái tử phi, phải có một công nương cao quý như Thái tử phi mới đủ sức khiến nữ hoàng Anh bị khinh rẻ. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.38] —Nếu tôi biết, tôi sẽ thú thật với bà, Thái tử phi đáp; và tôi sẽ biết được nếu điều đó là thật. Những thứ đam mê loại này không thoát khỏi con mắt của người gây ra chúng; họ là người nhận ra trước tiên. Ông de Nemours chưa bao giờ tỏ với tôi điều gì ngoài những thiện ý hời hợt; nhưng cách ông cư xử với tôi trước đây và bây giờ khác nhau đến mức tôi có thể chắc rằng tôi không phải là nguyên cớ khiến ông thờ ơ với vương miện nước Anh. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.39] “Tôi quên mất mình khi ở cùng bà, Thái tử phi nói tiếp, và tôi quên rằng mình phải đi thăm Madame. Bà biết hòa ước gần như đã được ký kết; nhưng bà không biết rằng vua Tây Ban Nha chỉ chấp nhận mọi điều khoản với điều kiện cưới công nương này, thay vì hoàng tử don Carlos, con trai ông. Nhà vua đã rất khó khăn mới chịu; cuối cùng ngài đồng ý, và vừa rồi đã đến báo tin ấy cho Madame. Tôi nghĩ bà sẽ không nguôi nỗi đau; thật chẳng dễ chịu gì khi phải lấy một người đàn ông có tuổi tác và tính khí như vua Tây Ban Nha, nhất là đối với bà, người có toàn bộ niềm vui mà tuổi trẻ đầu đời cộng với sắc đẹp mang lại, và vốn đã mong lấy một vị hoàng tử trẻ mà bà có cảm tình dù chưa từng gặp. Tôi không biết nhà vua có tìm thấy ở bà toàn bộ sự vâng phục mà ngài mong muốn hay không; ngài giao tôi đến thăm bà vì ngài biết bà yêu mến tôi, và tin rằng tôi có chút ảnh hưởng đến tâm trí bà. Sau đó tôi sẽ đi một chuyến thăm rất khác; tôi sẽ đến chúc mừng Madame, em gái nhà vua. Mọi việc về hôn sự của bà đã được quyết định với ông de Savoie; và ông sẽ đến đây trong ít lâu nữa. Chưa bao giờ người ở tuổi công nương này có một niềm vui trọn vẹn đến thế khi được kết hôn. Triều đình sẽ đẹp đẽ và đông đúc hơn bao giờ hết; và dẫu bà đang đau buồn, bà phải đến giúp chúng tôi cho người ngoại quốc thấy rằng chúng tôi không thiếu những nhan sắc xuất chúng.” [fayette-la-princesse-de-cleves:2.40] Sau những lời ấy, Thái tử phi rời bà de Clèves; và hôm sau, hôn sự của Madame đã được cả triều đình biết. Những ngày kế tiếp, nhà vua và các hoàng hậu đến thăm bà de Clèves. Ông de Nemours, người đã chờ bà trở về với sự sốt ruột tột độ, và thiết tha mong được nói chuyện riêng với bà mà không có ai làm chứng, đã đợi đến giờ mọi người rời đi, và có vẻ sẽ không còn ai đến nữa, rồi mới đến nhà bà. Ông đạt được mục đích, và tới ngay khi những vị khách cuối cùng đang ra về. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.41] Bà ấy đang nằm trên giường; trời nóng, và khi thấy ông de Nemours, má bà càng ửng hồng hơn, điều không làm giảm vẻ đẹp của bà. Ông ngồi đối diện bà, với nỗi e dè và rụt rè mà những đam mê thật sự gây nên. Ông im lặng một lúc lâu không nói được. Bà de Clèves cũng không kém bối rối, nên cả hai giữ im lặng khá lâu. Cuối cùng ông de Nemours lên tiếng, và chúc mừng bà về nỗi đau buồn; bà de Clèves, vui lòng để cuộc trò chuyện tiếp tục xoay quanh chủ đề này, nói khá lâu về mất mát mà bà đã phải chịu; và rồi bà nói rằng dẫu thời gian có làm dịu bớt cơn đau, thì ấn tượng sâu đậm còn lại vẫn sẽ khiến tính tình bà đổi khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.42] —Những nỗi đau lớn và những đam mê dữ dội, ông de Nemours đáp, làm thay đổi tâm trí rất nhiều; còn tôi, tôi không còn nhận ra mình từ khi trở về từ Flandre. Nhiều người đã nhận thấy sự thay đổi này, và ngay hôm qua Thái tử phi vẫn còn nói với tôi về điều đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.43] —Đúng vậy, bà de Clèves đáp, bà ấy có nhận thấy; và tôi tin rằng mình đã nghe bà ấy nói vài điều về việc đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.44] —Tôi không phiền lòng, thưa bà, ông de Nemours đáp, khi bà ấy nhận ra; nhưng tôi ước gì bà ấy không phải là người duy nhất nhận ra. Có những người mà người ta không dám bày tỏ đam mê dành cho họ bằng điều gì khác ngoài những việc không liên quan đến họ; và vì không dám cho họ thấy rằng mình yêu họ, người ta ước ít nhất họ thấy rằng mình không muốn được ai yêu. Người ta muốn họ biết rằng không có nhan sắc nào, dù ở địa vị nào, mà ta không nhìn với thờ ơ, và không có vương miện nào mà ta muốn đổi lấy việc không bao giờ được gặp họ. Phụ nữ thường đánh giá đam mê mà người ta dành cho họ, ông nói tiếp, qua sự chăm chút người ta dành để làm họ vui lòng và tìm kiếm họ; nhưng điều đó không khó, miễn là họ đáng mến chút ít; điều khó là đừng buông mình theo niềm vui được đi theo họ; là tránh họ, vì sợ để lộ ra công chúng, và gần như ra chính họ, những tình cảm mà ta dành cho họ. Và điều chứng tỏ một sự gắn bó chân thật hơn cả, là trở nên hoàn toàn trái ngược với con người trước đây, và không còn tham vọng hay thú vui nào, sau khi cả đời đã bận rộn với cả hai điều ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.45] Bà de Clèves hiểu rất rõ phần của mình trong những lời ấy. Bà thấy mình phải đáp lại, và không thể để cho qua; nhưng bà lại cảm thấy mình không nên nghe, cũng không nên tỏ ra rằng bà coi những lời ấy là dành cho mình. Bà tin rằng mình cần phải nói, nhưng cũng tin rằng không nên nói gì. Lời của ông de Nemours vừa làm bà vui lòng, vừa làm bà tổn thương gần như ngang nhau; bà thấy trong đó sự xác nhận cho mọi điều mà Thái tử phi đã khiến bà nghĩ; bà nhận ra trong đó chút gì đó ân cần và trọng vọng, nhưng cũng có điều gì đó táo bạo và quá dễ hiểu. Tình cảm bà dành cho vị hoàng tử này gây ra một xáo động mà bà không làm chủ được. Những lời mơ hồ nhất của một người đàn ông khiến ta mến mộ gây xao xuyến hơn những lời tỏ tình công khai của một người đàn ông không làm ta xiêu lòng. Vì thế bà im lặng không đáp, và ông de Nemours hẳn đã nhận ra sự im lặng ấy, dẫu có lẽ ông sẽ không rút ra điềm xấu nào từ đó, nếu việc ông de Clèves đến không làm cuộc trò chuyện và chuyến thăm của ông kết thúc. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.46] Ông de Clèves đến để kể cho vợ nghe tin tức về Sancerre; nhưng bà không mấy tò mò về phần tiếp theo của câu chuyện ấy. Bà quá bận tâm đến những gì vừa xảy ra, đến nỗi khó mà giấu được sự đãng trí trong tâm trí. Khi được rảnh để suy nghĩ, bà nhận ra mình đã nhầm khi tin rằng chỉ còn lại sự thờ ơ đối với ông de Nemours. Những điều ông vừa nói đã gây ấn tượng đúng như ông mong muốn, và khiến bà hoàn toàn tin vào đam mê của ông. Hành động của vị hoàng tử này quá khớp với lời nói của ông, nên không còn để lại chút nghi ngờ nào cho công nương ấy. Bà không còn tự an ủi bằng hy vọng sẽ không yêu ông; bà chỉ nghĩ tới việc không bao giờ để lộ cho ông bất kỳ dấu hiệu nào. Đó là một việc khó khăn, mà bà đã biết trước những gian nan của nó; bà biết rằng cách duy nhất để thành công là tránh sự hiện diện của vị hoàng tử này; và vì tang chế khiến bà có lý do rút lui nhiều hơn thường lệ, bà lấy cớ ấy để không đến những nơi ông có thể gặp bà. Bà đang trong một nỗi buồn sâu thẳm; cái chết của mẹ bà được coi là nguyên nhân, và người ta không tìm lý do nào khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.47] Ông de Nemours tuyệt vọng vì gần như không còn gặp được bà; và biết rằng bà sẽ không có mặt trong bất kỳ buổi tụ họp hay trò tiêu khiển nào mà cả triều đình tham dự, ông không đành lòng xuất hiện. Ông giả vờ say mê săn bắn, và tổ chức những cuộc đi săn vào đúng những ngày có tiệc tại chỗ các hoàng hậu. Một cơn bệnh nhẹ kéo dài đã giúp ông có cớ ở nhà lâu, và tránh mọi nơi mà ông biết chắc bà de Clèves sẽ không tới. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.48] Ông de Clèves cũng ốm vào khoảng thời gian gần như trùng hợp. Bà de Clèves không rời phòng trong suốt thời gian chồng bệnh; nhưng khi ông khỏe hơn, có khách đến, và trong số đó có ông de Nemours, người với lý do vẫn còn yếu đã ở lại đó phần lớn thời gian trong ngày, bà thấy mình không thể ở lại đó nữa; tuy vậy, trong những lần đầu ông đến, bà không đủ can đảm để bỏ đi. Đã quá lâu bà không gặp ông, nên bà không thể quyết tâm không nhìn thấy ông. Vị hoàng tử tìm được cách cho bà hiểu, bằng những lời nghe như chung chung, nhưng bà vẫn hiểu được vì chúng liên quan đến điều ông đã nói với bà ở nhà bà: rằng ông đi săn để nghĩ ngợi, và không đến các buổi tiệc vì bà không có mặt ở đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.49] Cuối cùng bà thực hiện quyết tâm rời khỏi phòng chồng bất cứ khi nào ông de Nemours có mặt; song điều đó đòi hỏi bà phải gắng gượng hết sức. Vị hoàng tử thấy rõ bà đang lánh mặt mình, và điều ấy làm ông đau đớn sâu sắc. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.50] Ông de Clèves lúc đầu không để ý đến cách cư xử của vợ; nhưng rồi ông nhận ra bà không muốn ở trong phòng ông khi có đông người. Ông nói với bà, và bà đáp rằng bà không nghĩ phép lịch sự đòi hỏi bà phải ở cùng mỗi buổi tối với những người trẻ nhất trong triều; bà van xin ông cho phép bà sống kín đáo hơn thường lệ; rằng đức hạnh và sự hiện diện của mẹ bà đủ để biện minh cho nhiều điều mà một người phụ nữ ở tuổi bà khó lòng chống đỡ nổi. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.51] Ông de Clèves, vốn rất dịu dàng và chiều chuộng vợ, lần này không còn chút nhẫn nhịn nào, và nói rằng ông không đồng ý để bà thay đổi cách cư xử. Bà suýt nói rằng trong thiên hạ đồn ông de Nemours yêu bà; nhưng bà không đủ can đảm để gọi tên ông. Bà cũng thấy xấu hổ khi muốn dùng một lý do giả dối, và che giấu sự thật với một người có quá nhiều tin tưởng vào bà. Vài ngày sau, nhà vua ở chỗ hoàng hậu vào giờ tiếp khách; người ta bàn về lá số và những lời tiên tri. Ý kiến mỗi người mỗi khác về mức độ tin cậy nên dành cho chúng. Hoàng hậu tin rất nhiều; bà khẳng định rằng sau bao điều đã được tiên đoán và đã thấy xảy ra, không thể nghi ngờ rằng khoa học ấy có điều gì đó chắc chắn. Những người khác thì cho rằng, trong con số vô tận những lời tiên đoán ấy, số ít đúng sự thật chỉ chứng tỏ rằng đó chẳng qua là kết quả của may rủi. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.52] —Thời trẻ tôi từng rất tò mò về tương lai, nhà vua nói; nhưng người ta đã kể cho tôi quá nhiều điều sai lầm và ít giống thật, đến nỗi tôi tin rằng không ai có thể biết được điều gì chắc chắn. Cách đây vài năm, có một người nổi tiếng về thuật chiêm tinh đến đây. Mọi người đều đến gặp ông ta; tôi cũng đến như bao người khác, nhưng không cho ông ta biết tôi là ai, và tôi dẫn theo ông de Guise và d'Escars; tôi để họ vào trước. Tuy vậy, nhà chiêm tinh lại hướng về tôi trước tiên, như thể ông ta cho rằng tôi là người chủ của những người kia. Có lẽ ông ta biết tôi; dẫu sao ông nói với tôi một điều không hợp với tôi nếu ông ta biết tôi. Ông ta tiên đoán tôi sẽ bị giết trong một cuộc đấu tay đôi. Rồi ông ta nói với ông de Guise rằng ông sẽ bị giết từ phía sau, và với d'Escars rằng ông ta sẽ bị vỡ sọ vì một cú đá của ngựa. Ông de Guise gần như bị xúc phạm vì lời tiên đoán ấy, như thể người ta cáo buộc ông phải bỏ chạy. D'Escars không mấy hài lòng khi thấy mình sẽ kết thúc bằng một tai nạn bất hạnh như thế. Cuối cùng tất cả chúng tôi đều rời khỏi nhà chiêm tinh trong sự bất bình. Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra với ông de Guise và d'Escars; nhưng chẳng mấy khả năng tôi sẽ bị giết trong một trận đấu tay đôi. Chúng ta vừa ký hòa ước, vua Tây Ban Nha và tôi; và dẫu không ký, tôi cũng ngờ rằng chúng ta sẽ đánh nhau, và rằng tôi sẽ thách ông ta đấu như vua cha tôi đã thách Charles-Quint. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.53] Sau tai họa mà nhà vua kể rằng đã được tiên đoán, những người từng bênh vực thuật chiêm tinh đều rời bỏ phe ủng hộ, và đồng thuận rằng không nên tin vào nó chút nào. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.54] —Còn tôi, ông de Nemours nói to, tôi là người trên đời ít có lý do để tin vào nó nhất; và quay về phía bà de Clèves, người đang đứng cạnh ông, ông nói khẽ với bà rằng người ta đã tiên đoán với ông rằng ông sẽ hạnh phúc nhờ lòng tốt của người trên đời mà ông dành cho đam mê dữ dội và đầy kính trọng nhất. Bà có thể đoán, thưa bà, liệu tôi có nên tin vào những lời tiên tri hay không. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.55] Thái tử phi, thấy điều ông de Nemours nói to khiến bà tin rằng điều ông nói nhỏ chỉ là một lời tiên đoán sai nào đó mà người ta đã nói với ông, bèn hỏi vị hoàng tử xem ông đã nói gì với bà de Clèves. Nếu ông kém bình tĩnh hơn, hẳn đã lúng túng trước câu hỏi này. Nhưng ông không hề ngập ngừng, mà cất lời ngay: [fayette-la-princesse-de-cleves:2.56] —Tôi đang nói với bà, thưa Thái tử phi, ông đáp, rằng người ta đã tiên đoán tôi sẽ được nâng lên một vận mệnh cao đến nỗi tôi thậm chí không dám mơ tới. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.57] —Nếu người ta chỉ tiên đoán cho ông điều đó, Thái tử phi cười đáp, và nghĩ đến chuyện nước Anh, thì tôi không khuyên ông nên chê bai thuật chiêm tinh; ông có thể tìm được lý lẽ để bênh vực nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.58] Bà de Clèves hiểu rất rõ điều Thái tử phi muốn nói; nhưng bà cũng hiểu rằng vận mệnh mà ông de Nemours nhắc đến không phải là trở thành vua nước Anh. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.59] Vì mẹ bà đã mất đã khá lâu, bà phải bắt đầu xuất hiện trong xã hội, và tiếp tục đến chầu như thường lệ. Bà gặp ông de Nemours ở chỗ Thái tử phi, và gặp ông ở nhà ông de Clèves, nơi ông thường đến cùng những người quyền quý khác cùng tuổi, để khỏi gây chú ý; nhưng bà chỉ gặp ông trong sự xáo động mà ông dễ dàng nhận thấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.60] Dù bà cố gắng tránh ánh mắt ông, và nói chuyện với ông ít hơn với bất kỳ ai khác, vẫn có những điều thoát ra từ bà bởi một phản xạ đầu tiên, khiến vị hoàng tử nhận ra rằng ông không hề là người thờ ơ với bà. Một người kém tinh tế hơn ông hẳn đã không nhận ra; nhưng ông đã được yêu quá nhiều lần, đến nỗi khó mà không biết khi có ai đó yêu mình. Ông thấy rõ chevalier de Guise là đối thủ của mình, còn vị hoàng tử kia cũng biết rằng ông de Nemours là đối thủ của ông ta. Ông là người duy nhất trong triều đình đã phát hiện sự thật này; lợi ích của chính mình khiến ông sáng suốt hơn những người khác; việc họ biết tình cảm của nhau khiến giữa họ có một sự chua chát lộ ra trong mọi việc, mà không bùng nổ thành xung đột nào; nhưng họ đối lập nhau trong mọi chuyện. Họ luôn ở phe khác nhau trong các cuộc thi tài đâm vòng, trong các trận đấu, ở rào chắn và trong mọi trò tiêu khiển mà nhà vua tham gia; và sự ganh đua giữa họ lớn đến mức không thể giấu được. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.61] Chuyện nước Anh thường trở lại trong tâm trí bà de Clèves: bà nghĩ rằng ông de Nemours sẽ không chống lại lời khuyên của nhà vua và sự nài nỉ của Lignerolles. Bà thấy khó chịu khi Lignerolles vẫn chưa trở về, và sốt ruột chờ ông ta. Nếu bà làm theo xu hướng của mình, bà đã cẩn thận tìm hiểu tình hình chuyện này; nhưng chính cảm xúc khiến bà tò mò lại buộc bà phải giấu điều đó; và bà chỉ hỏi về sắc đẹp, trí tuệ và tính khí của nữ hoàng Elizabeth. Người ta mang một bức chân dung của nữ hoàng đến chỗ nhà vua; bà thấy nó đẹp hơn cả mức bà mong muốn; và bà không kìm được mà nói rằng bức tranh ấy được tô vẽ quá tâng bốc. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.62] —Tôi không tin như vậy, Thái tử phi đáp, khi ấy đang có mặt; công nương ấy có tiếng là xinh đẹp, và có một trí tuệ vượt xa người thường, và tôi biết rõ suốt đời người ta đã đem bà ấy ra làm gương cho tôi. Bà hẳn phải dễ mến, nếu bà giống Anne de Boulen, mẹ bà. Chưa bao giờ có người phụ nữ nào có nhiều duyên dáng và nét quyến rũ đến thế, cả về dáng vẻ lẫn tính khí. Tôi nghe nói rằng gương mặt bà có điều gì đó sống động và đặc biệt, và bà không giống những nhan sắc Anh nào khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.63] —Tôi cũng nghĩ vậy, bà de Clèves đáp; người ta nói rằng bà sinh ra ở Pháp. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.64] —Những người tin như thế đã nhầm, Thái tử phi đáp, và tôi sẽ kể lại câu chuyện của bà trong vài lời. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.65] “Bà xuất thân từ một gia tộc quyền quý của nước Anh. Henri VIII từng say mê em gái và mẹ bà, và người ta thậm chí còn ngờ rằng bà là con gái của ông. Bà đến đây cùng em gái của Henri VII, người sau này lấy vua Louis XII. Công nương này, trẻ tuổi và phong tình, gặp rất nhiều khó khăn khi rời triều đình Pháp sau cái chết của chồng; nhưng Anne de Boulen, có cùng khuynh hướng như nữ chủ nhân của mình, không đành lòng ra đi. Tiên vương say mê bà, và bà ở lại làm nữ quan danh dự của hoàng hậu Claude. Hoàng hậu ấy qua đời, và bà Marguerite, em gái nhà vua, nữ công tước d'Alençon, sau này là hoàng hậu xứ Navarre, người mà bà đã từng đọc những câu chuyện của bà ấy, đã nhận bà về bên mình; và bà đã tiếp nhận ở vị công nương ấy những nét đầu tiên của tôn giáo mới. Sau đó bà trở về nước Anh và làm say đắm tất cả mọi người; bà mang phong thái Pháp, thứ quyến rũ mọi dân tộc; bà hát hay, nhảy đẹp tuyệt vời; người ta cho bà làm nữ quan của hoàng hậu Catherine d'Aragon, và vua Henri VIII đã say mê bà điên cuồng. Hồng y Wolsey, thân tín và tể tướng của nhà vua, đã mong ngồi vào ngôi giáo hoàng; và bất mãn với Hoàng đế, người không ủng hộ ông trong tham vọng ấy, ông quyết định trả thù, và kết liên chủ nhân của mình với nước Pháp. Ông gieo vào đầu Henri VIII rằng cuộc hôn nhân của ông với dì của Hoàng đế là vô hiệu, và đề nghị ông cưới nữ công tước d'Alençon, mà chồng vừa qua đời. Anne de Boulen, có nhiều tham vọng, coi việc ly hôn này như một con đường có thể đưa bà lên ngai vàng. Bà bắt đầu gieo vào lòng vua nước Anh những ấn tượng về tôn giáo của Luther, và khiến tiên vương vận động ở La Mã để ủng hộ cuộc ly hôn của Henri, với hy vọng về cuộc hôn nhân với bà d'Alençon. Hồng y Wolsey tự cử mình sang Pháp với những cớ khác để thương lượng việc này; nhưng chủ nhân của ông không thể chịu nổi việc người ta chỉ đề cập đến chuyện ấy, và ông đã gửi lệnh đến Calais, bảo ông không được nói gì về cuộc hôn nhân này. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.66] “Khi từ Pháp trở về, hồng y Wolsey được đón tiếp với những nghi lễ ngang bằng với nghi lễ dành cho chính nhà vua; chưa bao giờ một sủng thần mang lòng kiêu hãnh và phù phiếm đến mức ấy. Ông sắp đặt một cuộc gặp giữa hai vua, diễn ra tại Boulogne. François I dành tay cho Henri VIII, người không muốn nhận. Họ đối đãi nhau tuần tự bằng một sự xa hoa khác thường, và tặng nhau những bộ y phục giống hệt những bộ họ đã đặt may cho chính mình. Tôi nhớ đã nghe nói rằng những thứ mà tiên vương gửi cho vua nước Anh là sa tanh đỏ thẫm, được chần hoa hình tam giác với ngọc trai và kim cương, cùng áo nhung trắng thêu vàng. Sau vài ngày ở Boulogne, họ còn đi đến Calais. Anne de Boulen được ở chung với Henri VIII với nghi thức của một hoàng hậu, và François I dành cho bà những món quà và những vinh dự y như thể bà đã là hoàng hậu. Cuối cùng, sau chín năm say đắm, Henri cưới bà mà không chờ đến khi cuộc hôn nhân đầu tiên của ông được hủy bỏ, điều mà ông đã đòi hỏi ở La Mã từ lâu. Giáo hoàng vội vàng ban các sắc lệnh rút phép thông công chống lại ông, và Henri đã nổi giận đến mức tự tuyên bố mình là người đứng đầu tôn giáo, và kéo cả nước Anh vào cuộc biến đổi bất hạnh mà bà đang thấy đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.67] “Anne de Boulen không hưởng được sự vinh hiển của mình lâu; bởi khi bà tin rằng nó đã được bảo đảm hơn nhờ cái chết của Catherine d'Aragon, thì một hôm bà đang dự cùng cả triều đình cuộc thi đâm vòng do tử tước de Rochefort, anh trai bà, tổ chức, nhà vua bị một cơn ghen dữ dội đánh gục; ngài bỏ đi ngay khỏi buổi trình diễn, trở về Luân Đôn, và ra lệnh bắt hoàng hậu, tử tước de Rochefort và nhiều người khác mà ngài cho là tình nhân hoặc tri kỷ của hoàng hậu. Dẫu cơn ghen này dường như chỉ nảy sinh vào lúc ấy, nhưng thực ra nó đã được gieo vào lòng ngài từ trước đó khá lâu bởi tử tước phu nhân de Rochefort, người không chịu nổi mối quan hệ thân mật giữa chồng mình và hoàng hậu, nên đã khiến nhà vua tin rằng đó là một tình bạn tội lỗi; đến nỗi nhà vua, vốn cũng đang say mê Jeanne Seymour, chỉ nghĩ đến việc loại bỏ Anne de Boulen. Chỉ trong vòng chưa đầy ba tuần, ngài cho xét xử hoàng hậu và anh trai bà, chặt đầu cả hai, rồi cưới Jeanne Seymour. Sau đó ngài có nhiều người vợ khác, mà ngài đã ruồng bỏ hoặc cho chết, và trong số đó có Catherine Howard, người mà bá tước phu nhân de Rochefort là tri kỷ, và cô ấy cũng bị chặt đầu cùng bà ta. Như vậy, cô ấy bị trừng phạt vì những tội lỗi mà cô ấy đã bịa đặt cho Anne de Boulen; và Henri VIII qua đời khi đã trở nên béo phì đến khủng khiếp.” [fayette-la-princesse-de-cleves:2.68] Tất cả các quý bà có mặt khi nghe Thái tử phi kể đều cảm ơn bà đã cho họ hiểu rõ triều đình nước Anh; và đặc biệt bà de Clèves, bà không kìm được mà hỏi thêm nhiều câu về nữ hoàng Elizabeth. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.69] Thái tử phi đang cho vẽ những bức chân dung thu nhỏ của mọi nhan sắc đẹp nhất triều đình, để gửi về cho thân mẫu của bà. Ngày người ta hoàn thành bức của bà de Clèves, Thái tử phi đến ghé chơi nhà bà vào buổi chiều. Ông de Nemours không bỏ lỡ cơ hội có mặt ở đó; ông không để vuột bất kỳ dịp nào được gặp bà de Clèves, mà không để lộ rằng ông đang tìm kiếm. Hôm ấy bà đẹp đến nỗi, dẫu chưa yêu, ông cũng sẽ phải lòng bà. Nhưng ông không dám nhìn chằm chằm vào bà khi người ta đang vẽ, và sợ để lộ quá nhiều niềm vui khi ngắm bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.70] Thái tử phi xin ông de Clèves một bức chân dung nhỏ của vợ ông, để đặt cạnh bức đang được vẽ; mọi người đều phát biểu cảm nhận về cả hai; và bà de Clèves yêu cầu họa sĩ sửa lại đôi chút kiểu tóc của bức vừa được mang đến. Họa sĩ, để vâng lời bà, lấy bức chân dung ra khỏi hộp đựng, và sau khi làm việc trên đó, ông đặt nó trở lại mặt bàn. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.71] Từ lâu ông de Nemours đã mong có được bức chân dung của bà de Clèves. Khi thấy bức thuộc về ông de Clèves, ông không cưỡng nổi ý muốn lấy trộm nó khỏi tay một người chồng mà ông tin là đang yêu thương bà hết mực; và ông nghĩ rằng giữa bao nhiêu người đang có mặt ở đó, ông sẽ không bị nghi ngờ hơn bất kỳ ai khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.72] Thái tử phi ngồi trên giường và thì thầm với bà de Clèves, còn bà đứng trước mặt bà. Qua một tấm rèm chỉ khép hờ, bà de Clèves thấy ông de Nemours đang tựa lưng vào chiếc bàn ở chân giường, và thấy ông, không quay đầu, khéo léo lấy vật gì đó trên bàn. Bà không khó đoán rằng đó là bức chân dung của mình; và bà bối rối đến nỗi Thái tử phi nhận ra bà không nghe mình, và hỏi to bà đang nhìn gì. Ông de Nemours quay lại khi nghe lời ấy; ông bắt gặp ánh mắt bà de Clèves vẫn còn dừng trên ông, và ông nghĩ rằng không phải là không thể bà đã nhìn thấy điều ông vừa làm. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.73] Bà de Clèves không khỏi lúng túng. Lý trí đòi bà phải đòi lại bức chân dung; nhưng nếu đòi công khai, thì là cho mọi người biết những tình cảm mà vị hoàng tử này dành cho bà; còn nếu đòi riêng, thì gần như buộc ông phải nói với bà về đam mê của mình. Cuối cùng bà thấy tốt hơn cả là để ông giữ lấy, và bà vui lòng dành cho ông một ân huệ mà bà có thể ban, mà ông thậm chí không cần biết là bà đã ban cho ông. Ông de Nemours nhận thấy sự lúng túng của bà, và gần như đoán được nguyên do, bèn đến gần bà và nói khẽ: [fayette-la-princesse-de-cleves:2.74] —Nếu bà đã thấy điều tôi dám làm, thưa bà, xin bà hãy vui lòng để tôi tin rằng bà không biết; tôi không dám đòi hỏi thêm điều gì. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.75] Nói xong, ông lui ra, và không chờ bà trả lời. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.76] Thái tử phi bước ra ngoài đi dạo, theo sau là mọi quý bà; còn ông de Nemours về nhốt mình trong phòng, vì không thể chịu nổi niềm vui phải giấu kín trước công chúng khi có được chân dung của bà de Clèves. Ông cảm nhận mọi điều mà đam mê có thể mang lại dễ chịu nhất; ông yêu người đáng yêu nhất triều đình, và khiến bà yêu lại dẫu bà không muốn; ông thấy trong mọi cử chỉ của bà cái thứ xáo động và lúng túng mà tình yêu gây nên nơi sự ngây thơ của tuổi trẻ đầu đời. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.77] Buổi tối, người ta tìm kiếm bức chân dung rất kỹ. Thấy chiếc hộp đựng nó vẫn còn ở đúng chỗ, người ta không ngờ rằng nó đã bị lấy đi, mà cho rằng nó đã rơi đâu đó một cách tình cờ. Ông de Clèves rất buồn vì mất mát này; và sau khi tìm lại vẫn vô ích, ông nói với vợ, nhưng bằng một giọng cho thấy ông không thực sự nghĩ vậy, rằng hẳn bà có một người tình kín đáo nào đó, người mà bà đã trao bức chân dung, hoặc người đã lấy trộm nó; và rằng bất kỳ ai khác chứ không phải người tình, sẽ không chịu chỉ lấy bức họa mà bỏ lại chiếc hộp. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.78] Những lời ấy, dẫu nói trong lúc cười, lại gây một ấn tượng sâu sắc trong lòng bà de Clèves. Chúng khiến bà day dứt; bà suy xét về sức mạnh của khuynh hướng đang cuốn bà về phía ông de Nemours; bà thấy mình không còn làm chủ lời nói và nét mặt; bà nghĩ rằng Lignerolles đã trở về, rằng bà không còn sợ chuyện nước Anh, không còn nghi ngờ Thái tử phi; và rốt cuộc không còn gì có thể bảo vệ bà, và chỉ có một con đường an toàn là lánh xa. Nhưng vì bà không thể tự mình rời xa, bà rơi vào một hoàn cảnh cùng đường, sắp sửa rơi vào điều bà coi là tai họa lớn nhất, tức là để lộ cho ông de Nemours thấy tình cảm bà dành cho ông. Bà nhớ lại tất cả những gì bà de Chartres đã nói với bà lúc lâm chung, và những lời khuyên bà đã dặn: phải chọn bất kỳ lối nào, dẫu khó khăn đến đâu, còn hơn là dấn thân vào một chuyện tình. Những điều ông de Clèves đã nói về sự chân thật, khi nhắc đến bà de Tournon, lại hiện về trong tâm trí bà; bà thấy mình nên thú nhận với ông tình cảm bà dành cho ông de Nemours. Ý nghĩ ấy chiếm lấy bà một lúc lâu; rồi sau đó bà ngạc nhiên vì đã có nó, thấy nó là điên rồ, và lại rơi vào sự bối rối không biết chọn lối nào. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.79] Hòa ước đã được ký. Công nương Élisabeth, sau nhiều miễn cưỡng, đã quyết định vâng lệnh vua cha. Công tước d'Albe được cử đến cưới nàng nhân danh vua Công giáo, và sắp sửa tới nơi. Người ta cũng đang chờ ông de Savoie, người đến để cưới Madame, em gái nhà vua, và hai lễ cưới sẽ được tổ chức cùng lúc. Nhà vua chỉ nghĩ đến việc làm cho các lễ cưới này trở nên lừng lẫy bằng những cuộc vui để có thể phô bày sự khéo léo và sự xa hoa của triều đình. Người ta đề xuất mọi thứ lớn lao nhất có thể dành cho các vũ hội và kịch; nhưng nhà vua thấy những trò vui ấy quá riêng tư, và muốn một thứ rực rỡ hơn. Ngài quyết định tổ chức một cuộc đấu thương, nơi các khách ngoại quốc sẽ được tiếp đón, và dân chúng có thể đứng xem. Tất cả các hoàng thân và thanh niên quý tộc hân hoan tham gia kế hoạch của nhà vua, đặc biệt là công tước de Ferrare, ông de Guise và ông de Nemours, những người vượt trội hơn mọi người khác trong các môn thi đấu này. Nhà vua chọn họ làm bốn vị thủ đấu cùng với ngài. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.80] Người ta cho công bố khắp vương quốc rằng, tại thành Paris, cuộc thi đấu sẽ mở vào ngày mười lăm tháng Sáu, do Bệ hạ Rất Kitô, cùng các hoàng thân Alphonse d'Este, công tước de Ferrare, François de Lorraine, công tước de Guise, và Jacques de Savoie, công tước de Nemours, làm thủ đấu, chống lại mọi kẻ đến thách đấu. Trận đầu tiên là đấu ngựa trên trường đấu, hai người một cặp, bốn cú thương và một cú dành cho các quý bà; trận thứ hai là đấu kiếm, từng người một hoặc từng cặp hai người, tùy theo ý các chủ soái trường đấu; trận thứ ba là đấu bộ, với ba cú giáo và sáu cú kiếm; các thủ đấu sẽ cung cấp thương, kiếm và giáo, theo sự lựa chọn của người thách đấu; và nếu trong lúc phi nước đại mà đâm trúng ngựa, người đó sẽ bị loại khỏi hàng. Sẽ có bốn chủ soái để ra lệnh; và những người thách đấu nào bẻ được nhiều thương nhất và thi đấu tốt nhất sẽ nhận một phần thưởng mà giá trị do ban giám khảo quyết định. Mọi người thách đấu, cả người Pháp lẫn người nước ngoài, đều phải đến chạm vào một trong những chiếc khiên treo ở bậc thềm cuối trường đấu, hoặc vào nhiều chiếc tùy theo lựa chọn của họ; tại đó họ sẽ gặp một sĩ quan lễ nghi, người sẽ tiếp nhận để ghi danh họ theo thứ bậc và theo những chiếc khiên họ đã chạm vào; người thách đấu phải nhờ một quý tộc mang khiên cùng huy hiệu đến treo lên bậc thềm ba ngày trước khi cuộc thi khai mạc; nếu không, họ sẽ không được nhận nếu không có sự cho phép của các thủ đấu. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.81] Người ta cho dựng một trường đấu lớn gần Bastille, bắt đầu từ lâu đài Tournelles, cắt ngang phố Saint-Antoine, và đổ về các chuồng ngựa hoàng gia. Hai bên có giàn và khán đài, cùng những khán phòng có mái che, tạo thành một dãy hành lang rất đẹp mắt, có thể chứa vô số người. Tất cả các hoàng thân và lãnh chúa chỉ còn bận tâm đến việc lo liệu mọi thứ cần thiết để xuất hiện rực rỡ, và đưa vào những chữ lồng hay khẩu hiệu của mình một điều gì đó tình tứ liên quan đến những người họ yêu. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.82] Vài ngày trước khi công tước d'Albe đến, nhà vua chơi một ván paume cùng ông de Nemours, chevalier de Guise và vidame de Chartres. Các hoàng hậu đến xem họ chơi, theo sau là mọi quý bà, trong số đó có bà de Clèves. Khi ván kết thúc, lúc mọi người đi ra khỏi sân paume, Châtelart tiến lại gần Thái tử phi và nói rằng ngẫu nhiên anh vừa có trong tay một bức thư tình rơi ra từ túi ông de Nemours. Thái tử phi, vốn luôn tò mò về mọi điều liên quan đến vị hoàng tử này, bảo Châtelart đưa cho bà; bà nhận lấy, rồi đi theo mẹ chồng bà, tức Hoàng hậu, người đang cùng nhà vua đến xem thợ làm việc ở trường đấu. Sau một lúc ở đó, nhà vua cho dắt đến những con ngựa ngài mới mua gần đây. Dẫu chúng chưa được thuần, ngài vẫn muốn cưỡi thử, và cho dắt cho tất cả những ai đã theo ngài. Nhà vua và ông de Nemours được cho cưỡi những con hung hăng nhất; những con ngựa ấy đòi lao vào nhau. Ông de Nemours, vì sợ làm nhà vua bị thương, bất ngờ lùi lại, và đẩy ngựa mình đâm vào một cây cột của trường cưỡi ngựa, mạnh đến nỗi cú va chạm làm ông loạng choạng. Người ta chạy đến chỗ ông, và tưởng ông bị thương nặng. Bà de Clèves còn tưởng ông bị thương nặng hơn những người khác. Mối quan tâm của bà khiến bà lo sợ và xáo động, và bà không nghĩ đến việc che giấu; bà bước đến chỗ ông cùng các hoàng hậu, với gương mặt biến đổi đến nỗi một người ít liên quan hơn chevalier de Guise hẳn đã nhận ra; và quả thật ông đã dễ dàng nhận thấy, rồi ông chú ý đến trạng thái của bà de Clèves hơn là đến tình trạng của ông de Nemours. Cú va đập ấy khiến vị hoàng tử choáng váng đến nỗi ông gục đầu một lúc lâu lên những người đang đỡ ông. Khi ngước đầu lên, ông thấy bà de Clèves trước tiên; ông đọc được trên mặt bà nỗi thương hại dành cho ông, và nhìn bà với ánh mắt cho bà thấy ông xúc động đến nhường nào. Sau đó ông cảm ơn các hoàng hậu vì lòng tốt họ dành cho mình, và xin lỗi vì tình trạng của ông trước mặt họ. Nhà vua ra lệnh cho ông đi nghỉ. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.83] Bà de Clèves, sau khi hồi lại từ cơn hoảng sợ, liền nghĩ đến những dấu hiệu mà bà đã để lộ. Chevalier de Guise không để bà giữ mãi hy vọng hão huyền rằng không ai nhận ra; ông đưa tay dìu bà ra khỏi trường đấu. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.84] —Tôi đáng thương hơn ông de Nemours, thưa bà, ông nói. Xin bà tha thứ nếu tôi thoát ra khỏi sự tôn kính sâu sắc mà tôi luôn dành cho bà, và nếu tôi để bà thấy nỗi đau nhói mà tôi cảm nhận vì điều vừa chứng kiến: đây là lần đầu tiên tôi đủ táo bạo để nói với bà, và cũng sẽ là lần cuối. Cái chết, hoặc ít nhất là một sự xa cách vĩnh viễn, sẽ đưa tôi khỏi nơi mà tôi không thể sống được nữa, vì tôi vừa mất niềm an ủi buồn bã là tin rằng tất cả những ai dám nhìn bà đều cũng khổ đau như tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.85] Bà de Clèves chỉ đáp lại vài lời rời rạc, như thể không hiểu những gì chevalier de Guise muốn nói. Vào lúc khác, bà hẳn đã bị xúc phạm khi ông nói về tình cảm của ông dành cho bà; nhưng lúc này bà chỉ cảm thấy nỗi đau khi thấy ông đã nhận ra tình cảm bà dành cho ông de Nemours. Chevalier de Guise tin chắc điều đó, và nỗi đau thấm sâu đến mức, từ ngày ấy, ông quyết tâm không bao giờ nghĩ đến việc được bà de Clèves yêu. Nhưng để từ bỏ việc theo đuổi vốn đã có vẻ khó khăn và vinh quang như thế, ông cần một việc khác có tầm vóc đủ để chiếm lấy tâm trí. Ông nảy ra ý định chiếm Rhodes, điều mà ông đã từng nghĩ tới; và khi cái chết cướp ông khỏi cõi đời trong độ xuân xanh, lúc ông vừa có danh tiếng là một trong những hoàng thân lớn nhất thời đại, lời tiếc nuối duy nhất ông thổ lộ khi rời khỏi cuộc sống là không thể thực hiện được quyết tâm đẹp đẽ ấy, mà ông tin chắc sẽ thành công nhờ mọi công phu đã bỏ ra. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.86] Bà de Clèves, khi rời trường đấu, đến chỗ hoàng hậu, lòng đầy những điều vừa xảy ra. Ông de Nemours đến đó không lâu sau, ăn mặc lộng lẫy, như người không hề bận tâm đến tai nạn vừa xảy ra với mình. Ông thậm chí còn có vẻ vui hơn thường lệ; niềm vui từ điều ông tin rằng mình đã thấy làm cho ông có một vẻ quyến rũ càng thêm nổi bật. Mọi người đều ngạc nhiên khi ông bước vào, và không ai không hỏi thăm sức khỏe ông, trừ bà de Clèves, người vẫn đứng cạnh lò sưởi mà không hề tỏ ra là đã thấy ông. Nhà vua bước ra từ một gian phòng nhỏ nơi ngài đang ở, và thấy ông giữa những người khác, bèn gọi ông lại để nói về chuyện tai nạn. Ông de Nemours đi ngang qua bà de Clèves và khẽ nói với bà: [fayette-la-princesse-de-cleves:2.87] —Hôm nay tôi đã nhận được những dấu hiệu thương hại của bà, thưa bà; nhưng đó không phải là những dấu hiệu mà tôi xứng đáng nhất. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.88] Bà de Clèves đã đoán rằng vị hoàng tử này đã nhận ra sự rung động mà bà có đối với ông, và lời ông cho bà thấy bà không hề đoán nhầm. Đó là một nỗi đau lớn đối với bà, khi thấy mình không còn làm chủ được việc giấu tình cảm, và đã để lộ điều ấy cho chevalier de Guise thấy. Bà cũng đau đớn vì ông de Nemours biết được; nhưng nỗi đau sau này không trọn vẹn đến thế, và có pha chút ngọt ngào nào đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.89] Thái tử phi, nôn nóng vô cùng muốn biết trong bức thư Châtelart đã đưa bà có gì, bước lại gần bà de Clèves: [fayette-la-princesse-de-cleves:2.90] —Hãy đi đọc bức thư này, bà nói với bà de Clèves; nó gửi cho ông de Nemours, và xem chừng nó từ người tình mà ông đã từ bỏ mọi người khác để theo đuổi. Nếu bây giờ bà không đọc được, thì cứ giữ lấy; tối nay đến lúc tôi đi ngủ để trả lại cho tôi, và nói cho tôi biết bà có nhận ra nét chữ của ai không. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.91] Thái tử phi rời bà de Clèves sau những lời ấy, và để bà kinh ngạc và xúc động đến mức bà phải đứng yên một lúc không thể nhúc nhích. Sự sốt ruột và xáo động khiến bà không thể ở lại chỗ hoàng hậu; bà về nhà, dẫu chưa đến giờ thường lệ bà lui về nghỉ. Bà cầm bức thư trong bàn tay run rẩy; ý nghĩ của bà rối bời đến nỗi không có ý nào rõ ràng, và bà rơi vào một nỗi đau không thể chịu nổi, mà bà chưa từng biết và chưa từng cảm thấy. Ngay khi vào phòng làm việc riêng, bà mở bức thư, và thấy nó như sau: [fayette-la-princesse-de-cleves:2.92] BỨC THƯ [fayette-la-princesse-de-cleves:2.93] “Em đã yêu anh quá nhiều để anh tin rằng sự thay đổi mà anh thấy ở em là do tính nhẹ dạ của em; em muốn anh biết rằng chính sự bất trung của anh là nguyên cớ. Anh rất ngạc nhiên khi em nói với anh về sự bất trung của anh; anh đã giấu nó khéo léo đến thế, và em cũng đã hết sức giữ kín rằng em biết chuyện ấy, nên anh có lý do để kinh ngạc khi em biết được. Chính em cũng ngạc nhiên rằng em đã có thể không để anh thấy được điều gì. Chưa bao giờ có nỗi đau nào giống như nỗi đau của em. Em tưởng rằng anh có một đam mê mãnh liệt dành cho em; em không còn giấu tình yêu của em nữa, và đúng vào lúc em để anh thấy nó trọn vẹn, em biết rằng anh đã lừa dối em, rằng anh yêu một người khác, và theo mọi dấu hiệu, anh đang hy sinh em cho người tình mới này. Em biết điều ấy vào ngày thi đấu đâm vòng; đó là lý do em đã không đến. Em giả vờ ốm để che giấu sự rối loạn trong tâm trí; nhưng em thực sự đã ốm, và cơ thể em không chịu nổi một xáo động dữ dội như vậy. Khi em bắt đầu khỏe hơn, em lại giả vờ rất yếu, để có cớ không gặp anh và không viết cho anh. Em muốn có thời gian để quyết định nên đối xử với anh thế nào; em đã lập đi lập lại hai mươi lần cùng một quyết định rồi lại bỏ; nhưng cuối cùng em thấy anh không xứng đáng nhìn thấy nỗi đau của em, và em quyết định không để anh thấy nó. Em muốn làm tổn thương lòng kiêu hãnh của anh, bằng cách cho anh thấy đam mê của em tự nhạt đi. Em nghĩ rằng làm vậy sẽ hạ thấp giá trị của sự hy sinh mà anh đã dành cho người kia; em không muốn anh có niềm vui được cho thấy rằng em yêu anh đến nhường nào để trông đáng yêu hơn. Em quyết định viết cho anh những bức thư nhạt nhòa và uể oải, để gieo vào lòng người đã nhận những bức thư của anh rằng người ta đã thôi yêu anh. Em không muốn cô ấy có niềm vui biết rằng em hay chuyện cô ấy đang chiến thắng em, cũng không muốn làm tăng chiến thắng ấy bằng tuyệt vọng và trách móc của em. Em nghĩ rằng nếu chia tay anh, em sẽ không đủ trừng phạt anh, và em chỉ khiến anh đau nhẹ nếu thôi yêu anh khi anh không còn yêu em nữa. Em thấy rằng anh phải yêu em thì mới cảm thấy nỗi đau khi không được yêu, điều mà chính em đã trải qua một cách cay đắng đến thế. Em tin rằng nếu có điều gì có thể thắp lại những tình cảm anh từng dành cho em, thì đó là cho anh thấy tình cảm của em đã đổi khác; nhưng là cho anh thấy điều ấy trong khi giả vờ giấu anh, như thể em không có đủ sức để thú nhận với anh. Em đã dừng lại ở quyết định này; nhưng nó khó thực hiện đến nhường nào, và khi gặp lại anh, nó dường như không thể làm được! Em đã sẵn sàng hàng trăm lần để bùng nổ bằng những lời trách móc và nước mắt; tình trạng sức khỏe của em lúc đó đã giúp em che giấu sự rối loạn và nỗi đau của mình. Sau đó em được nâng đỡ bởi niềm vui được giả vờ với anh, như anh đã giả vờ với em; tuy vậy, em đã tự ép mình quá nhiều để nói và viết cho anh rằng em yêu anh, đến nỗi anh thấy được sự đổi thay trong tình cảm của em sớm hơn em đã định để anh thấy. Anh đã bị tổn thương; anh đã than phiền. Em cố làm anh yên lòng; nhưng lời lẽ của em gượng ép đến mức khiến anh càng tin chắc rằng em không còn yêu anh nữa. Cuối cùng, em đã làm được mọi điều em định làm. Tính thất thường của trái tim anh khiến anh quay về với em, khi anh thấy em càng lúc càng xa anh. Em đã tận hưởng toàn bộ niềm vui mà sự trả thù có thể mang lại; anh đã có vẻ yêu em hơn bao giờ hết, và em đã cho anh thấy rằng em không còn yêu anh nữa. Em có lý do để tin rằng anh đã hoàn toàn từ bỏ người mà vì cô ấy anh đã rời bỏ em; và em cũng có lý do để tin rằng anh chưa bao giờ nói với cô ấy về em; nhưng sự trở lại và sự kín đáo của anh không thể bù đắp cho tính nhẹ dạ của anh. Trái tim anh đã bị chia đôi giữa em và một người khác; anh đã lừa dối em; chừng ấy đủ để tước đi niềm vui được anh yêu, như em tưởng mình xứng đáng được yêu, và để giữ em trong quyết định mà em đã đưa ra: không bao giờ gặp lại anh, điều khiến anh ngạc nhiên đến thế.” [fayette-la-princesse-de-cleves:2.94] Bà de Clèves đọc bức thư và đọc lại nhiều lần, mà vẫn không biết mình đã đọc gì. Bà chỉ thấy rằng ông de Nemours không yêu bà như bà đã nghĩ, và rằng ông yêu những người khác mà ông lừa dối như đã lừa bà. Đối với một người có tính khí như bà, người có một đam mê mãnh liệt, vừa mới bộc lộ nó với một người mà bà cho là không xứng đáng, và với một người khác mà bà đã ngược đãi vì ông, đây quả là một điều khám phá, và một sự hiểu biết như thế! Chưa bao giờ nỗi đau nào sắc nhọn và dữ dội đến thế: dường như chính những gì đã xảy ra trong ngày ấy làm nỗi đau này cay đắng, và nếu ông de Nemours không có lý do để tin rằng bà yêu ông, thì bà đã chẳng bận tâm việc ông yêu người khác. Nhưng bà đã lầm về chính mình; và nỗi đau mà bà thấy không thể chịu nổi ấy chính là ghen tuông, với tất cả những kinh hoàng mà nó có thể mang theo. Bà thấy qua bức thư này rằng ông de Nemours đã có một mối tình từ lâu. Bà thấy người viết thư có trí tuệ và giá trị; bà thấy người ấy xứng đáng được yêu; bà nhận ra người ấy dũng cảm hơn chính bà, và bà ghen tị với sức mạnh mà người ấy có được trong việc giấu tình cảm trước ông de Nemours. Qua phần cuối bức thư, bà thấy người đó tin rằng mình được yêu; bà nghĩ rằng sự kín đáo mà vị hoàng tử đã cho bà thấy, và điều đã làm bà cảm động đến thế, có lẽ chỉ là kết quả của đam mê ông dành cho người kia, người mà ông sợ làm phật lòng. Tóm lại, bà nghĩ tới mọi điều có thể làm nỗi đau và tuyệt vọng của bà tăng thêm. Bà đã tự nhìn lại mình biết bao! Bà đã suy ngẫm về những lời khuyên mà mẹ bà dặn biết bao! Bà ân hận biết bao vì đã không kiên quyết tách mình khỏi giao thiệp với thế gian, bất chấp ông de Clèves; hoặc vì đã không làm theo ý nghĩ mà bà từng có: thú nhận với chồng khuynh hướng của mình đối với ông de Nemours! Bà thấy mình đã làm tốt hơn nếu tiết lộ điều đó cho một người chồng mà bà biết là tử tế, người có lợi ích để giữ kín, thay vì để lộ cho một người không xứng đáng, người đã lừa dối bà, có lẽ đang hy sinh bà, và chỉ nghĩ đến việc được bà yêu bằng một cảm giác kiêu hãnh và phù phiếm. Cuối cùng, bà thấy rằng mọi tai họa có thể xảy đến với bà, và mọi cùng cực mà bà có thể rơi vào, đều nhẹ hơn việc đã để lộ cho ông de Nemours thấy rằng bà yêu ông, và rồi biết rằng ông yêu một người khác. Điều an ủi duy nhất của bà là nghĩ rằng ít nhất, sau sự nhận biết này, bà không còn gì phải sợ ở chính mình, và bà sẽ hoàn toàn chữa lành khỏi khuynh hướng dành cho vị hoàng tử này. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.95] Bà hầu như không nghĩ đến lệnh của Thái tử phi bảo bà phải có mặt lúc đi ngủ; bà lên giường và giả vờ không khỏe, nên khi ông de Clèves từ chỗ nhà vua trở về, người ta bảo ông rằng bà đã ngủ rồi; nhưng bà còn xa mới có được sự yên tĩnh dẫn đến giấc ngủ. Bà thức trắng đêm, không làm gì khác ngoài việc than khóc và đọc đi đọc lại bức thư đang cầm trong tay. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.96] Bà de Clèves không phải là người duy nhất mà bức thư này làm mất yên ổn. Vidame de Chartres, người đã đánh rơi nó chứ không phải ông de Nemours, đang lo lắng khôn xiết; suốt buổi tối anh đã ở nhà ông de Guise, người đã mở một bữa tiệc lớn chiêu đãi công tước de Ferrare, anh em rể của ông, và toàn bộ giới trẻ triều đình. Tình cờ, trong bữa tiệc, người ta nói đến những bức thư tình đẹp đẽ. Vidame nói rằng anh có một bức trên người, đẹp hơn tất cả những bức thư từng được viết. Người ta nài anh đưa ra xem; anh từ chối. Ông de Nemours khẳng định với anh rằng anh chẳng có bức nào, và anh chỉ nói để khoe khoang. Vidame đáp rằng ông đang đẩy sự kín đáo của mình đến cùng, nhưng dẫu vậy anh sẽ không đưa bức thư ra, mà chỉ đọc vài đoạn, để người ta thấy ít người nhận được những bức thư như thế. Đồng thời, anh định lấy bức thư ra, và không tìm thấy; anh tìm kiếm vô ích, người ta trêu chọc anh; nhưng anh có vẻ lo lắng đến nỗi người ta thôi không nhắc đến nữa. Anh rời bữa tiệc sớm hơn những người khác, và về nhà trong nỗi sốt ruột, để xem liệu có để quên bức thư đã mất ở đó không. Khi đang tìm kiếm, một trưởng thị thần của hoàng hậu đến gặp anh, để báo rằng tử tước phu nhân d'Uzès đã thấy cần báo gấp cho anh biết rằng người ta đã nói ở chỗ hoàng hậu rằng có một bức thư tình rơi khỏi túi anh khi anh đang chơi paume; rằng người ta đã kể lại phần lớn những gì có trong thư; rằng hoàng hậu tỏ ra rất tò mò muốn xem nó; và bà đã sai người đi hỏi một trong các thị thần của mình, nhưng người này đáp rằng anh ta đã để nó trong tay Châtelart. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.97] Trưởng thị thần còn nói với vidame de Chartres nhiều điều khác, khiến anh càng thêm hoang mang. Anh lập tức đi đến nhà một quý tộc, bạn thân của Châtelart; anh đánh thức người này dậy, dẫu giờ đó đã muộn bất thường, để đi đòi lại bức thư, mà không nói ai là người đòi, và ai là người đã đánh mất nó. Châtelart, vốn đã có sẵn ý nghĩ rằng bức thư thuộc về ông de Nemours, và ông ấy đang yêu Thái tử phi, không hề nghi ngờ rằng chính ông de Nemours là người đang đòi lại bức thư. Anh ta đáp với niềm vui ác ý rằng mình đã đưa bức thư cho Thái tử phi. Vị quý tộc đến nói lại câu trả lời này với vidame de Chartres. Điều đó làm tăng thêm nỗi lo sẵn có của anh, và thêm vào đó những nỗi lo mới; sau khi lưỡng lự lâu, anh thấy chỉ có ông de Nemours mới có thể giúp anh thoát khỏi tình cảnh này. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.98] Anh về nhà, và bước vào phòng ngủ khi ánh ban mai vừa bắt đầu le lói. Vị hoàng tử đang ngủ một giấc yên ổn; những gì ông đã thấy của bà de Clèves ngày hôm trước chỉ gợi cho ông những ý nghĩ dễ chịu. Ông rất ngạc nhiên khi bị vidame de Chartres đánh thức; và ông hỏi liệu có phải anh đến để trả đũa những điều ông đã nói trong bữa tiệc, mà đến làm xáo động giấc ngủ của ông. Vidame để ông thấy qua vẻ mặt nghiêm trọng của mình rằng điều đưa anh đến chỉ là chuyện nghiêm túc. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.99] —Tôi đến để trao cho anh việc quan trọng nhất trong đời tôi, anh nói với ông. Tôi biết anh không nợ tôi điều gì vì chuyện này, bởi đây là lúc tôi cần đến sự giúp đỡ của anh; nhưng tôi cũng biết rằng tôi sẽ mất lòng tin của anh nếu không kể cho anh nghe tất cả những gì tôi sắp nói, nếu sự cần thiết không buộc tôi phải làm vậy. Tôi đã đánh rơi bức thư mà tối qua tôi đã nói đến; việc không ai biết nó gửi cho tôi là điều vô cùng quan trọng đối với tôi. Nhiều người có mặt ở sân paume nơi nó rơi hôm qua đã trông thấy nó; anh cũng có mặt ở đó, và tôi xin anh làm ơn nói rằng chính anh là người đã đánh rơi nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.100] —Anh phải cho rằng tôi không có tình nhân nào, ông de Nemours vừa mỉm cười đáp, mới đưa ra đề nghị như vậy, và nghĩ rằng không có ai để tôi phải gây hiềm khích, nếu để người ta tin rằng tôi nhận được những bức thư như thế. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.101] —Xin anh nghe tôi nghiêm túc, vidame nói. Nếu anh có một tình nhân, như tôi không nghi ngờ, dẫu tôi không biết là ai, thì anh sẽ dễ dàng minh oan, và tôi sẽ cho anh những phương tiện chắc chắn nhất; và nếu anh không minh oan được với cô ấy, anh cũng chỉ mất vài lúc giận hờn mà thôi. Nhưng với tôi, vì vụ việc này, tôi làm nhục một người đã yêu tôi tha thiết, và là một trong những người phụ nữ đáng trọng nhất trên đời; mặt khác, tôi sẽ tự chuốc lấy một mối thù không nguôi, mối thù sẽ khiến tôi mất cả vận mệnh, và có thể còn hơn thế. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.102] —Tôi không hiểu hết những điều anh nói, ông de Nemours đáp; nhưng anh khiến tôi thoáng thấy rằng những lời đồn về mối quan tâm mà một vị công nương cao quý dành cho anh không hoàn toàn sai. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.103] —Chúng cũng không sai, vidame de Chartres đáp; ước gì chúng sai: tôi đã không rơi vào tình cảnh khốn khó như thế này. Nhưng tôi phải kể cho anh nghe mọi chuyện đã xảy ra, để anh thấy tôi phải sợ điều gì. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.104] “Từ khi tôi đến triều đình, hoàng hậu luôn đối xử với tôi rất trọng vọng và duyên dáng, và tôi đã có lý do để tin rằng bà có lòng tốt với tôi; nhưng không có gì đặc biệt, và tôi chưa bao giờ nghĩ đến việc có tình cảm nào khác với bà ngoài sự kính trọng. Lúc ấy tôi còn rất say mê bà de Thémines; nhìn thấy bà, người ta dễ hiểu rằng mình có thể yêu bà đến nhường nào khi được bà đáp lại; và tôi đã yêu bà như thế. Gần hai năm trước, khi triều đình đang ở Fontainebleau, tôi đã có hai ba lần trò chuyện với hoàng hậu, vào những giờ rất ít người. Dường như bà thấy trí tuệ của tôi đẹp lòng, và bà đồng tình với mọi điều tôi nói. Một lần, tình cờ người ta nói đến sự tin cậy. Tôi nói rằng không có ai mà tôi tin tưởng trọn vẹn; rằng tôi thấy người ta luôn hối hận vì đã tin ai; và rằng tôi biết nhiều điều mà chưa bao giờ kể với ai. Hoàng hậu nói rằng bà càng quý trọng tôi hơn vì điều đó, rằng bà chưa tìm được người nào ở Pháp biết giữ bí mật, và chính điều ấy đã khiến bà bối rối nhất, vì nó lấy đi của bà niềm vui được trao gửi lòng tin; rằng trong đời người, điều cần thiết là có một người để nói chuyện cùng, nhất là đối với những người ở địa vị như bà. Những ngày sau đó, bà còn nhắc lại cuộc trò chuyện ấy nhiều lần; bà thậm chí kể cho tôi nghe những việc khá riêng tư đang diễn ra. Cuối cùng, tôi thấy bà dường như muốn chắc chắn về bí mật của tôi, và bà thèm được giao phó cho tôi những bí mật của bà. Ý nghĩ ấy khiến tôi gắn bó với bà; tôi cảm động trước sự ưu ái này, và tôi chăm chỉ đến hầu bà hơn thường lệ. Một tối, khi nhà vua và tất cả các quý bà đã đi cưỡi ngựa dạo trong rừng, nơi bà không muốn đi vì có chút khó ở, tôi ở lại bên bà; bà xuống bờ ao, và rời tay các thị thần để bước đi thoải mái hơn. Sau vài vòng đi, bà bước lại gần tôi, và ra lệnh cho tôi đi theo. ‘Tôi muốn nói chuyện với anh, bà nói với tôi; và qua điều tôi sắp nói, anh sẽ thấy rằng tôi là bạn của anh.’ Bà dừng lại, nhìn tôi chăm chú: ‘Anh đang yêu, bà tiếp tục; và có lẽ vì anh không tin ai, anh nghĩ tình yêu của anh không ai biết. Nhưng nó đã được biết đến, và ngay cả những người có liên quan cũng biết. Người ta đang theo dõi anh, người ta biết những nơi anh gặp người yêu, và người ta có ý định bắt quả tang anh ở đó. Tôi không biết cô ấy là ai; tôi không hỏi anh điều đó; tôi chỉ muốn giúp anh tránh những tai họa mà anh có thể gặp phải.’ Xin anh hãy xem, tôi cầu xin anh, hoàng hậu đã giăng một cái bẫy như thế nào, và khó khăn ra sao để không rơi vào đó. Bà muốn biết liệu tôi có đang yêu không; và bằng cách không hỏi tôi yêu ai, và chỉ để lộ mục đích duy nhất là làm tôi vui lòng, bà đã làm mất đi ý nghĩ rằng bà nói với tôi vì tò mò hay vì một tính toán nào đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.105] “Tuy nhiên, trái với mọi vẻ bề ngoài, tôi đã nhìn ra sự thật. Tôi yêu bà de Thémines; nhưng dẫu bà yêu tôi, tôi không đủ may mắn để có những nơi riêng tư để gặp bà, và để phải sợ bị bắt gặp ở đó; vì vậy tôi thấy rõ rằng đó không thể là bà mà hoàng hậu muốn nói đến. Tôi cũng biết rằng mình có một mối tình với một người phụ nữ khác, kém đẹp hơn và kém nghiêm nghị hơn bà de Thémines, và không phải không có khả năng người ta đã phát hiện nơi tôi gặp bà; nhưng vì tôi chẳng mấy bận tâm, nên tôi dễ dàng tự bảo vệ khỏi mọi hiểm nguy bằng cách chấm dứt việc gặp bà. Vì thế tôi quyết định không thú nhận điều gì với hoàng hậu, mà trái lại, khẳng định với bà rằng từ lâu tôi đã từ bỏ ham muốn được những người phụ nữ mà tôi có thể hy vọng được yêu lại; bởi tôi thấy hầu hết họ đều không xứng đáng để gắn bó với một người đàn ông lương thiện, và chỉ có thứ gì đó cao hơn hẳn họ mới có thể khiến tôi dấn thân. ‘Anh không trả lời tôi một cách thành thật, hoàng hậu đáp lại; tôi biết điều ngược lại với những gì anh nói. Cách tôi nói chuyện với anh phải khiến anh không giấu tôi điều gì. Tôi muốn anh là một trong những người bạn của tôi, bà tiếp tục; nhưng tôi không muốn, khi trao cho anh vị trí ấy, lại không biết những ràng buộc tình cảm của anh. Anh hãy xem có chịu đánh đổi vị trí ấy để nói cho tôi biết điều đó không: tôi cho anh hai ngày để suy nghĩ; nhưng sau khoảng thời gian đó, hãy nghĩ kỹ điều anh sẽ nói với tôi, và nhớ rằng nếu sau này tôi thấy anh đã lừa dối tôi, tôi sẽ không bao giờ tha thứ cho anh trong suốt cuộc đời này.’” [fayette-la-princesse-de-cleves:2.106] “Hoàng hậu rời tôi sau khi nói những lời ấy mà không đợi tôi đáp. Anh có thể tin rằng tôi đứng lại với tâm trí đầy những điều bà vừa nói. Hai ngày bà cho tôi để suy nghĩ không hề dài để tôi quyết định. Tôi thấy bà muốn biết liệu tôi có đang yêu không, và bà không muốn tôi yêu. Tôi thấy những hệ quả và những điều kéo theo của lựa chọn mà tôi sắp đưa ra; sự hư vinh của tôi không ít được vuốt ve khi có một mối quan hệ riêng với một hoàng hậu, và là một hoàng hậu mà dung mạo vẫn cực kỳ quyến rũ. Mặt khác, tôi yêu bà de Thémines; và dẫu tôi đã phản bội bà ấy đôi chút vì người phụ nữ kia mà tôi đã kể với anh, tôi không thể quyết tâm đoạn tuyệt với bà. Tôi cũng thấy hiểm nguy mà tôi tự đẩy mình vào khi lừa dối hoàng hậu, và việc lừa dối bà khó khăn đến nhường nào; tuy vậy, tôi không thể từ chối điều mà vận may đã trao cho tôi, và tôi chấp nhận rủi ro về mọi điều mà hành vi xấu của mình có thể mang lại. Tôi đoạn tuyệt với người phụ nữ mà mối quan hệ của chúng tôi có thể bị phát hiện, và tôi hy vọng sẽ giấu được mối quan hệ với bà de Thémines. [fayette-la-princesse-de-cleves:2.107] “Đến hết hai ngày mà hoàng hậu đã cho tôi, khi tôi bước vào căn phòng nơi tất cả các quý bà đang có mặt trong buổi chầu, bà nói to, với vẻ nghiêm trang khiến tôi ngạc nhiên: ‘Anh đã suy nghĩ về việc tôi giao cho anh chưa, và anh có biết sự thật không?’—Dạ, thưa Hoàng hậu, tôi đáp, sự việc đúng như tôi đã nói với Bệ hạ.—Tối nay, vào giờ tôi phải viết thư, bà đáp, anh hãy đến; tôi sẽ hoàn tất những chỉ dẫn cho anh.’ Tôi cúi chào thật sâu mà không đáp, và đúng giờ bà đã định, tôi có mặt. Tôi thấy bà trong dãy hành lang, nơi thư ký của bà và vài thị nữ đang ở đó. Vừa trông thấy tôi, bà bước đến và đưa tôi đến đầu kia của hành lang. ‘Thế nào? bà hỏi tôi, anh đã nghĩ kỹ rồi mà không có gì để nói với tôi sao? Và cách tôi đối xử với anh chẳng đáng để anh nói thật với tôi sao?’—Chính vì tôi nói thật với Hoàng hậu, tôi đáp, nên tôi không có gì để nói; và tôi xin thề với Bệ hạ, với tất cả sự kính trọng mà tôi nợ ngài, rằng tôi không có tình cảm gắn bó với bất kỳ người phụ nữ nào trong triều.—Tôi muốn tin như vậy, bà đáp, vì tôi mong muốn điều đó; và tôi mong muốn điều đó vì tôi muốn anh hoàn toàn gắn bó với tôi, và sẽ không thể nào bằng lòng với tình bạn của anh nếu anh đang yêu. Người ta không thể tin những kẻ đang yêu; không thể đảm bảo bí mật của họ. Họ quá lơ đãng và quá chia sẻ, và tình nhân của họ trở thành mối bận tâm đầu tiên, điều không phù hợp với cách tôi muốn anh gắn bó với tôi. Vậy hãy nhớ rằng đó là dựa trên lời hứa anh đã trao cho tôi, rằng anh không có ràng buộc nào, và rằng tôi chọn anh để trao cho anh toàn bộ niềm tin của tôi. Hãy nhớ rằng tôi muốn có trọn vẹn lòng tin của anh; rằng tôi muốn anh không có bạn bè hay bạn gái nào ngoài những người tôi thấy vừa lòng; và rằng anh phải gạt bỏ mọi mối quan tâm khác ngoài việc làm tôi vui lòng. Tôi sẽ không để anh mất đi mối quan tâm đến vận mệnh của mình; tôi sẽ quản lý nó cẩn thận hơn chính anh; và dẫu tôi làm gì cho anh, tôi cũng sẽ thấy mình được đền đáp quá đủ, nếu thấy ở anh điều tôi mong đợi. Tôi chọn anh để giãi bày mọi nỗi buồn của tôi, và để nhờ anh làm nhẹ chúng đi. Anh có thể đoán chúng không hề nhỏ. Tôi chịu đựng, bề ngoài và không mấy khổ sở, sự gắn bó của nhà vua với bà de Valentinois; nhưng nó không thể chịu nổi đối với tôi. Bà ta cai trị nhà vua, bà ta lừa dối ngài, bà ta khinh thường tôi, và mọi người hầu của tôi đều thuộc về bà ta. Thái tử phi, con dâu tôi, kiêu hãnh về sắc đẹp và thế lực của các chú bác mình, không hề tỏ ra bổn phận với tôi. Đại nguyên soái de Montmorency là chủ của nhà vua và của vương quốc; ông ta ghét tôi, và đã cho tôi những dấu hiệu của lòng căm ghét mà tôi không thể quên. Thống chế de Saint-André là một sủng thần trẻ tuổi và táo bạo, và cũng không cư xử với tôi tốt hơn những người khác. Những chi tiết về nỗi bất hạnh của tôi sẽ khiến anh thương xót; cho đến nay tôi chưa dám tin ai, và tôi tin anh; xin anh đừng để tôi hối hận, và hãy là niềm an ủi duy nhất của tôi.’ Đôi mắt hoàng hậu đỏ hoe khi bà nói xong những lời ấy; tôi suýt quỳ xuống dưới chân bà, vì tôi thực sự xúc động trước lòng tốt bà dành cho tôi. Từ ngày ấy, bà đặt trọn niềm tin nơi tôi; bà không làm gì mà không bàn với tôi, và tôi vẫn giữ mối liên hệ ấy cho đến nay.” [fayette-la-princesse-de-cleves:3.1] PHẦN THỨ BA [fayette-la-princesse-de-cleves:3.2] “Dẫu lòng tôi đầy ắp và bận rộn với mối liên hệ mới với hoàng hậu, tôi vẫn gắn bó với bà de Thémines bởi một mối thiện cảm tự nhiên mà tôi không thể chế ngự. Tôi thấy nàng dần thôi yêu tôi; và thay vì, nếu tôi biết điều, lấy sự đổi thay nơi nàng làm chỗ dựa để tự chữa lành, thì tình yêu của tôi lại càng bùng lên, và tôi cư xử tệ đến nỗi hoàng hậu biết được mối gắn bó ấy. Lòng ghen tuông là điều tự nhiên với những người cùng quốc gia với bà, và có lẽ vị hoàng hậu này dành cho tôi những tình cảm mãnh liệt hơn chính bà tự nghĩ. Nhưng rốt cuộc, tin đồn rằng tôi say mê người khác khiến bà lo lắng và đau buồn đến nỗi trăm lần tôi tưởng mình đã mất bà. Cuối cùng tôi trấn an được bà bằng sự săn sóc, những lời khuất phục và những lời thề giả dối; nhưng tôi khó có thể lừa dối bà lâu dài, nếu sự đổi thay của bà de Thémines đã không khiến tôi rời xa bà, dẫu tôi không muốn. Nàng cho tôi thấy nàng không còn yêu tôi nữa; và tôi tin điều ấy đến nỗi buộc phải không làm khổ nàng thêm, mà để nàng được yên. Ít lâu sau, nàng viết cho tôi bức thư ấy mà tôi đã đánh mất. Qua đó tôi biết nàng đã hay chuyện tôi qua lại với người đàn bà khác mà tôi đã kể với anh, và đó chính là nguyên cớ của sự đổi thay. Vì lúc ấy không còn gì chia sẻ lòng tôi, hoàng hậu khá hài lòng về tôi; nhưng tình cảm tôi dành cho bà không đến mức khiến tôi không thể gắn bó với ai khác, và người ta không yêu theo ý muốn của mình, nên tôi đã yêu bà de Martigues, người mà tôi vốn đã có nhiều thiện cảm khi bà còn là Villemontais, con gái của Thái tử phi. Tôi có lý do tin rằng mình không bị ghét; sự kín đáo mà tôi thể hiện với bà, và phần lớn lý do của nó bà không biết, lại khiến bà hài lòng. Hoàng hậu không nghi ngờ gì về bà; nhưng bà lại có một mối nghi khác chẳng kém phiền phức. Vì bà de Martigues luôn ở bên Thái tử phi, nên tôi cũng ghé đến đó thường hơn lệ thường. Hoàng hậu tưởng rằng chính vị công nương ấy là người tôi yêu. Địa vị của Thái tử phi ngang bằng với hoàng hậu, cộng với sắc đẹp và tuổi trẻ mà Thái tử phi hơn hẳn, khiến hoàng hậu ghen đến mức cuồng nộ, và lòng căm ghét nàng dâu đã đến mức bà không thể che giấu thêm. Hồng y de Lorraine, người từ lâu tôi thấy đang khao khát được lòng hoàng hậu, và thấy rõ rằng tôi đang chiếm một vị trí mà ông muốn có, đã lấy cớ hòa giải Thái tử phi với bà mà nhảy vào những xích mích giữa hai người. Tôi không nghi ngờ gì rằng ông đã đoán ra nguyên do thực sự của sự chua cay nơi hoàng hậu, và tôi tin rằng ông đang bày mọi cách hãm hại tôi, mà không để bà thấy ông có ý định ấy. Đó là tình thế hiện nay, lúc tôi nói với anh. Anh hãy cân nhắc: bức thư tôi đã đánh mất, do sự bất hạnh của tôi mà tôi giắt vào túi để trả lại cho bà de Thémines, nếu hoàng hậu thấy bức thư này, bà sẽ biết tôi đã lừa dối bà, và rằng gần như cùng lúc tôi lừa bà vì bà de Thémines, tôi cũng lừa bà de Thémines vì một người khác; anh hãy nghĩ xem bà sẽ hình dung tôi thế nào, và liệu bà có bao giờ còn tin được lời tôi nữa không. Nếu bà không thấy bức thư này, tôi sẽ nói gì với bà? Bà biết người ta đã trao nó vào tay Thái tử phi; bà sẽ nghĩ Châtelart đã nhận ra nét chữ của hoàng hậu và rằng bức thư là của bà; bà sẽ tưởng tượng rằng người bị bày tỏ ghen tuông có lẽ chính là bà; tóm lại, không có điều gì bà không có lý do để nghĩ, và không có điều gì tôi không phải e sợ trước những suy nghĩ ấy của bà. Thêm vào đó, tôi đang vô cùng rung động trước bà de Martigues; chắc chắn Thái tử phi sẽ cho bà ấy xem bức thư, và bà ấy sẽ tin là mới viết gần đây; thế là tôi sẽ đồng thời gây rắc rối với người tôi yêu nhất và với người tôi cần sợ nhất trên đời. Vậy thì anh hãy xem tôi có lý không khi van xin anh nói rằng bức thư là của anh, và xin anh làm ơn đi lấy lại nó từ tay Thái tử phi.” [fayette-la-princesse-de-cleves:3.3] —Tôi thấy rõ, ông de Nemours nói, rằng không ai có thể lâm vào cảnh ngặt nghèo hơn anh, và phải thú nhận rằng anh đáng bị như thế. Người ta đã buộc tội tôi không phải là người tình chung thủy, và có nhiều cuộc tình cùng một lúc; nhưng anh vượt xa tôi đến mức tôi chưa từng dám tưởng tượng những điều anh đã dấn thân vào. Anh có thể mong giữ được bà de Thémines mà lại dây dưa với hoàng hậu sao? Và anh có hy vọng vừa dây dưa với hoàng hậu, vừa lừa được bà không? Bà là người Ý và là hoàng hậu, do đó đầy nghi ngờ, ghen tuông và kiêu hãnh; khi may mắn của anh, hơn là sự khôn khéo của anh, đã gỡ anh khỏi những ràng buộc đang có, anh lại nhận thêm những ràng buộc mới, và tưởng rằng giữa triều đình, anh có thể yêu bà de Martigues mà hoàng hậu không hay biết. Anh đã không thể lo lắng quá mức để tránh cho nàng nỗi nhục phải là người bước những bước đầu tiên. Bà có một tình yêu mãnh liệt với anh: sự kín đáo của anh ngăn anh nói điều đó với tôi, và sự kín đáo của tôi ngăn tôi hỏi anh; nhưng rốt cuộc bà yêu anh, bà đa nghi, và sự thật đang chống lại anh. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.4] —Anh mà lại trách mắng tôi sao? vidame ngắt lời, và kinh nghiệm của anh chẳng nên khiến anh khoan dung hơn với lỗi lầm của tôi ư? Tôi vẫn sẵn lòng thừa nhận mình sai; nhưng xin anh hãy nghĩ cách kéo tôi ra khỏi vực thẳm nơi tôi đang ở. Tôi thấy hình như anh nên gặp Thái tử phi ngay khi bà thức dậy, để đòi lại bức thư này, như thể chính anh đã đánh rơi nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.5] —Tôi đã nói với anh rằng đề nghị của anh thật khá lạ lùng, Nemours đáp, và lợi ích riêng của tôi có thể khiến tôi gặp khó khăn; nhưng hơn nữa, nếu người ta đã thấy bức thư rơi ra từ túi anh, thì tôi khó lòng thuyết phục rằng nó đã rơi ra từ túi tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.6] —Tôi tưởng đã cho anh biết, vidame đáp, rằng người ta đã nói với Thái tử phi rằng bức thư rơi ra từ túi của anh. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.7] —Sao cơ! Nemours sốt ruột hỏi lại, và ngay lúc ấy ông thấy những điều tai hại mà sự nhầm lẫn này có thể gây ra cho mình trước mặt bà de Clèves; người ta đã nói với Thái tử phi rằng chính tôi là người đánh rơi bức thư này sao? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.8] —Phải, vidame đáp, người ta đã nói như vậy. Và điều gây ra sự nhầm lẫn là trong một phòng của sân quần vợt, nơi có áo của chúng ta, có vài vị quý tộc của các hoàng hậu, và người của anh cùng người của tôi đã đến lấy áo. Đúng lúc đó bức thư rơi xuống; các quý tộc ấy nhặt lên và đọc to. Người thì cho rằng nó là của anh, kẻ thì cho là của tôi. Châtelart, người đã nhặt được và tôi vừa sai người đi đòi lại, nói rằng anh ta đã trao cho Thái tử phi như một bức thư của anh; còn những người kể với hoàng hậu thì không may lại nói rằng nó là của tôi. Vì thế anh có thể dễ dàng làm điều tôi mong muốn, và giải thoát tôi khỏi cảnh khó xử này. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.9] Ông de Nemours vẫn luôn rất yêu quý vidame de Chartres, và việc ông ấy có liên quan đến bà de Clèves lại khiến ông quý trọng hơn. Tuy vậy, ông không thể quyết định mạo hiểm để bà nghe nói về bức thư này như một việc có liên quan đến lợi ích của ông. Ông chìm vào suy nghĩ sâu xa, và vidame, đoán phần nào đề tài trong suy tư ấy, lên tiếng: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.10] —Tôi tin rằng anh sợ mất lòng người mà anh yêu, ông nói, và thậm chí anh khiến tôi nghĩ rằng đó là Thái tử phi, nếu như tôi không thấy anh ít ghen với ông d'Anville, khiến tôi bỏ ý nghĩ ấy đi; nhưng dẫu thế nào, anh không nên hy sinh sự yên ổn của mình vì sự yên ổn của tôi, và tôi sẵn lòng cho anh phương tiện để chứng tỏ với người anh yêu rằng anh vô tội: đây là một mảnh giấy của bà d'Amboise, bạn của bà de Thémines, người đã tin cậy nơi bà ấy mọi tình cảm mà bà từng dành cho tôi. Qua mảnh giấy này, bà đòi lại bức thư của người bạn mình mà tôi đã đánh mất; tên tôi có trên mảnh giấy, và nội dung bên trong chứng minh không chút nghi ngờ rằng bức thư người ta đòi lại chính là bức thư đã bị tìm thấy. Tôi trao mảnh giấy này vào tay anh, và tôi đồng ý để anh cho người mà anh yêu xem để tự minh oan. Tôi van anh đừng chậm trễ một phút nào, và sáng nay hãy đến ngay chỗ Thái tử phi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.11] Ông de Nemours hứa với vidame de Chartres, và nhận lấy mảnh giấy của bà d'Amboise; tuy nhiên, ông không định đến gặp Thái tử phi, và ông thấy mình có việc gấp hơn phải làm. Ông không nghi ngờ gì rằng Thái tử phi đã nói chuyện bức thư với bà de Clèves, và ông không thể chịu nổi việc người mà ông yêu đến mất trí lại có lý do để tin rằng ông có tình cảm với một người khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.12] Ông đến nhà bà vào giờ ông cho là bà có thể đã thức, và cho người thưa rằng ông sẽ không dám xin được hân hạnh gặp bà vào giờ bất thường như thế, nếu không có một việc hệ trọng buộc ông phải đến. Bà de Clèves vẫn còn nằm trên giường, tâm trí chua chát và bồn chồn vì những ý nghĩ buồn bã mà bà đã nghĩ suốt đêm. Bà vô cùng ngạc nhiên khi được báo rằng ông de Nemours xin gặp; sự chua chát trong lòng khiến bà không chần chừ đáp rằng bà đang ốm và không thể tiếp chuyện. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.13] Vị hoàng tử này không hề buồn vì sự từ chối ấy; một dấu hiệu lạnh nhạt vào lúc bà có thể đang ghen không phải là điềm xấu. Ông đến chỗ ở của ông de Clèves và nói rằng ông vừa từ phòng của vợ ông đến: ông rất tiếc không thể trò chuyện với bà, vì có việc quan trọng cần nói về vidame de Chartres. Ông trình bày ngắn gọn cho ông de Clèves nghe tầm quan trọng của vấn đề, và ông de Clèves liền dẫn ông vào phòng vợ mình ngay. Nếu căn phòng không tối om, bà hẳn đã khó che giấu sự bối rối và kinh ngạc khi thấy ông de Nemours được chồng dẫn vào. Ông de Clèves nói rằng câu chuyện liên quan đến một bức thư, nơi người ta cần đến sự giúp đỡ của bà vì lợi ích của vidame; bà sẽ cùng ông de Nemours xem phải làm gì; còn ông, ông phải đi gặp nhà vua, vì nhà vua vừa cho người đi triệu ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.14] Ông de Nemours ở lại một mình với bà de Clèves, như ông hằng mong muốn. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.15] —Tôi đến để hỏi bà, thưa bà, ông nói, Thái tử phi có nói với bà về bức thư mà Châtelart đã trao cho bà ấy hôm qua không? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.16] —Bà ấy có nói đôi điều về đó, bà de Clèves đáp; nhưng tôi không thấy bức thư ấy có liên quan gì đến lợi ích của chú tôi, và tôi có thể bảo đảm rằng trong thư không có tên chú. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.17] —Đúng là thế, thưa bà, ông de Nemours đáp lại, trong thư không có tên ông ấy; tuy vậy nó hướng đến ông ấy, và điều rất quan trọng là bà phải lấy lại bức thư từ tay Thái tử phi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.18] —Tôi khó hiểu, bà de Clèves đáp, tại sao lại quan trọng rằng bức thư này được ai xem, và tại sao phải đòi lại dưới tên ông ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.19] —Nếu bà chịu dành cho tôi chút thời gian lắng nghe, thưa bà, ông de Nemours nói, tôi sẽ sớm cho bà thấy sự thật, và bà sẽ biết những điều quan trọng đến mức đối với vidame, tôi đã không tiết lộ ngay cả với ông de Clèves, nếu tôi không cần đến sự giúp đỡ của ông để được hân hạnh gặp bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.20] —Tôi nghĩ rằng mọi điều ông bỏ công nói với tôi đều vô ích, bà de Clèves đáp với vẻ khá lạnh lùng; tốt hơn hết là ông hãy đi gặp Thái tử phi, và không vòng vo, hãy nói với bà ấy lợi ích của ông trong bức thư này, vì dẫu sao người ta đã nói với bà ấy rằng nó là của ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.21] Vẻ chua chát mà ông de Nemours thấy trong tâm trí bà de Clèves đem lại cho ông niềm vui rõ rệt nhất từng có, và cân bằng với sự sốt ruột muốn minh oan. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.22] —Thưa bà, ông nói, tôi không biết người ta có thể đã nói gì với Thái tử phi; nhưng tôi không có lợi ích gì trong bức thư này, và nó hướng đến ông vidame. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.23] —Tôi tin vậy, bà de Clèves đáp lại; nhưng người ta đã nói điều ngược lại với Thái tử phi, và bà ấy sẽ không thấy hợp lý rằng thư của ông vidame lại rơi ra từ túi ông. Vì vậy, trừ khi ông có lý do nào đó mà tôi không biết, để giấu sự thật với Thái tử phi, tôi khuyên ông nên thú nhận với bà ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.24] —Tôi không có gì để thú nhận với bà ấy, ông đáp, bức thư không hướng đến tôi, và nếu có ai mà tôi mong thuyết phục thì người đó không phải là Thái tử phi. Nhưng thưa bà, vì việc này liên quan đến vận mệnh của ông vidame, xin bà cho phép tôi kể cho bà những điều đáng để bà tò mò. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.25] Bà de Clèves tỏ ra sẵn sàng lắng nghe bằng sự im lặng; và ông de Nemours kể cho bà, ngắn gọn nhất có thể, mọi điều ông vừa biết được từ vidame. Dẫu đó là những điều đáng gây kinh ngạc và đáng được lắng nghe kỹ, bà de Clèves nghe với vẻ lạnh nhạt đến mức như thể bà không tin là thật, hoặc chúng chẳng liên quan gì đến bà. Tâm trí bà vẫn ở trạng thái ấy cho đến khi ông de Nemours nói đến mảnh giấy của bà d'Amboise gửi cho vidame de Chartres, mảnh giấy là bằng chứng cho mọi điều ông vừa kể. Vì bà de Clèves biết người đàn bà ấy là bạn của bà de Thémines, nên bà thấy lời ông de Nemours có vẻ đúng sự thật, và nghĩ rằng có lẽ bức thư không hướng đến ông. Ý nghĩ ấy bất giác kéo bà ra khỏi thái độ lạnh nhạt đã giữ cho đến lúc đó. Sau khi đọc cho bà nghe mảnh giấy minh oan của mình, ông đưa nó cho bà và nói rằng bà có thể nhận ra nét chữ; bà không thể không cầm lấy, nhìn mặt ngoài để xem nó có đề gửi vidame de Chartres không, và đọc trọn vẹn để xét xem bức thư người ta đòi lại có phải là bức thư bà đang giữ không. Ông de Nemours còn nói thêm mọi điều ông nghĩ có thể thuyết phục được bà; và vì người ta dễ dàng tin một sự thật dễ chịu, ông đã thuyết phục được bà de Clèves rằng ông chẳng liên quan gì đến bức thư. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.26] Rồi bà bắt đầu cùng ông bàn luận về tình cảnh bối rối và nguy hiểm của vidame, trách ông về cách cư xử xấu xa của ông ấy, và tìm cách giúp đỡ; bà ngạc nhiên trước hành xử của hoàng hậu, và thú nhận với ông de Nemours rằng bà đang giữ bức thư. Khi đã tin ông vô tội, bà đón nhận với tâm trí cởi mở và điềm tĩnh chính những điều mà lúc đầu bà dường như không thèm nghe. Họ đồng ý rằng không nên trả bức thư lại cho Thái tử phi, e rằng bà sẽ đưa cho bà de Martigues xem, vì bà này biết nét chữ của bà de Thémines, và qua sự quan tâm của bà đối với vidame, sẽ dễ dàng đoán ra rằng thư gửi cho ông ấy. Họ cũng thấy không nên tiết lộ cho Thái tử phi mọi điều liên quan đến hoàng hậu, mẹ chồng của bà ấy. Bà de Clèves, lấy cớ việc của chú mình, vui vẻ giữ kín mọi bí mật mà ông de Nemours tâm sự với bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.27] Vị hoàng tử này hẳn đã không phải lúc nào cũng chỉ nói về lợi ích của vidame, và sự tự do được trò chuyện với bà sẽ cho ông một sự táo bạo mà trước đó ông chưa dám có, nếu người ta không đến báo cho bà de Clèves rằng Thái tử phi truyền bà đến gặp. Ông de Nemours buộc phải cáo từ; ông đi tìm vidame để nói rằng sau khi rời khỏi ông ấy, ông nghĩ tốt hơn là nên tìm đến bà de Clèves, người là cháu gái của ông ấy, hơn là đi thẳng đến Thái tử phi. Ông không thiếu lý lẽ để làm cho việc mình đã làm được tán thành, và để hy vọng một kết quả tốt đẹp. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.28] Trong lúc đó, bà de Clèves vội vã thay y phục để đến chỗ hoàng hậu. Vừa bước vào phòng, bà đã được Thái tử phi gọi lại gần và nói khẽ: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.29] —Tôi đã đợi bà hai tiếng đồng hồ, và sáng nay tôi chưa bao giờ lúng túng trong việc che giấu sự thật như lúc này. Hoàng hậu đã nghe nói về bức thư mà hôm qua tôi đưa cho bà; bà tin rằng chính vidame de Chartres đã đánh rơi nó. Bà biết hoàng hậu quan tâm đến việc này: bà đã cho tìm bức thư, đã đòi Châtelart; anh ta nói rằng anh ta đã đưa nó cho tôi; rồi người ta đến đòi tôi với lý do rằng đó là một bức thư hay, khiến hoàng hậu tò mò. Tôi không dám nói rằng bà có nó; tôi tưởng bà sẽ nghĩ rằng tôi đã trao nó cho bà vì chú bà là vidame, và rằng giữa tôi và ông ấy có sự thông đồng. Tôi đã thấy hoàng hậu khó chịu ra mặt khi ông ấy gặp tôi thường xuyên, nên tôi đã nói rằng bức thư nằm trong y phục tôi mặc hôm qua, và người giữ chìa khóa đã đi khỏi. Hãy đưa ngay bức thư cho tôi, bà nói thêm, để tôi gửi cho hoàng hậu, và để tôi đọc trước khi gửi, xem tôi có nhận ra nét chữ nào không. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.30] Bà de Clèves thấy mình còn lúng túng hơn cả những gì bà đã nghĩ. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.31] —Tôi không biết, thưa Thái tử phi, bà sẽ làm thế nào, bà đáp; vì ông de Clèves, người mà tôi đã đưa cho đọc, đã trả lại cho ông de Nemours, người đến từ sáng sớm để nhờ ông ấy đòi lại bức thư từ tay bà. Ông de Clèves đã không khôn ngoan khi nói rằng ông có bức thư, rồi lại yếu lòng nhượng bộ trước lời nài nỉ của ông de Nemours mà trả lại cho ông ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.32] —Bà đẩy tôi vào tình thế khó xử nhất mà tôi từng có thể gặp, Thái tử phi đáp, và bà đã sai khi trả bức thư cho ông de Nemours; vì chính tôi đã đưa nó cho bà, bà không được trả lại nếu không có sự cho phép của tôi. Tôi phải nói gì với hoàng hậu đây, và bà sẽ tưởng tượng ra điều gì? Bà sẽ tin, và có lý do để tin, rằng bức thư này liên quan đến tôi, và rằng giữa vidame và tôi có điều gì đó. Không ai có thể thuyết phục được bà rằng bức thư này là của ông de Nemours. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.33] —Tôi rất lấy làm buồn vì sự khó xử mà tôi gây ra cho bà, bà de Clèves đáp. Tôi cho rằng nó lớn như bà nói; nhưng đó là lỗi của ông de Clèves chứ không phải của tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.34] —Đó là lỗi của bà, Thái tử phi đáp, khi đã đưa thư cho chồng; và trên đời này chỉ có bà là người phụ nữ kể cho chồng nghe mọi điều mình biết. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.35] —Tôi nghĩ mình sai, thưa Thái tử phi, bà de Clèves đáp; nhưng xin bà hãy nghĩ cách sửa lỗi của tôi, chứ đừng xem xét nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.36] —Bà không nhớ, đại khái, nội dung bức thư này sao? Thái tử phi nói lúc ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.37] —Dạ thưa, tôi nhớ, bà đáp, và tôi đã đọc lại nhiều lần. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.38] —Nếu vậy, Thái tử phi đáp, bà phải đi ngay để cho người chép lại bằng một nét chữ khác. Tôi sẽ gửi cho hoàng hậu; bà ấy sẽ không đưa cho những người đã thấy bản gốc. Và dẫu bà có làm vậy, tôi vẫn sẽ khăng khăng rằng đó là bức thư Châtelart đã đưa cho tôi, và anh ta không dám nói khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.39] Bà de Clèves chấp nhận phương kế ấy, và càng dễ chấp nhận vì bà nghĩ rằng chính bà sẽ sai người đi mời ông de Nemours để lấy lại chính bức thư, để chép từng chữ một và bắt chước gần đúng nét chữ; bà tin hoàng hậu chắc chắn sẽ bị lừa. Vừa về đến nhà, bà kể với chồng nỗi khó xử của Thái tử phi, và nhờ ông cho người đi tìm ông de Nemours. Người ta đi tìm, và ông đến ngay. Bà de Clèves kể cho ông nghe tất cả những gì bà đã kể với chồng, rồi đòi bức thư; nhưng ông de Nemours đáp rằng ông đã trả lại cho vidame de Chartres, người này mừng rỡ khi lấy lại được nó và thoát khỏi nguy hiểm đã đe dọa mình; và ông đã gửi ngay lập tức cho người bạn của bà de Thémines. Bà de Clèves lại rơi vào tình thế lúng túng mới; cuối cùng, sau khi bàn bạc kỹ, họ quyết định chép lại bức thư theo trí nhớ. Họ nhốt mình lại để làm việc; người ta ra lệnh cho người gác cửa không để ai vào, và cho người của ông de Nemours về hết. Không khí bí mật và tâm tình tin cậy ấy không phải là không có sức quyến rũ không nhỏ đối với ông, và cả đối với bà de Clèves. Sự có mặt của chồng và lợi ích của vidame de Chartres phần nào làm bà yên lòng trước những day dứt của lương tâm. Bà chỉ cảm nhận niềm vui được gặp ông de Nemours; và bà có một niềm vui thuần khiết, không pha tạp, mà bà chưa từng biết đến. Niềm vui ấy khiến tinh thần bà trở nên tự do và vui tươi, điều mà ông de Nemours chưa bao giờ thấy ở bà, và điều đó càng làm tăng tình yêu của ông. Vì ông chưa từng có những khoảnh khắc dễ chịu đến thế, nên sự sôi nổi của ông cũng tăng lên; và khi bà de Clèves bắt đầu cố nhớ lại bức thư để viết, ông không giúp bà một cách nghiêm túc, mà chỉ ngắt lời và nói những điều dí dỏm. Bà de Clèves cũng nhập vào tinh thần vui đùa ấy, đến nỗi họ đã bị nhốt trong đó từ lâu, và người của Thái tử phi đã hai lần đến bảo bà de Clèves hãy nhanh lên, vì họ mới viết được chưa đến nửa bức thư. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.40] Ông de Nemours rất vui lòng kéo dài khoảng thời gian dễ chịu ấy, và quên đi lợi ích của bạn mình. Bà de Clèves cũng không chán, và quên luôn lợi ích của chú mình. Rốt cuộc, đến lúc bốn giờ chiều bức thư mới vừa xong, và nó vụng về đến nỗi nét chữ được chép ra khác xa với nét chữ định bắt chước, đến mức hoàng hậu phải là người ít để tâm làm sáng tỏ sự thật mới không nhận ra điều đó. Vì vậy hoàng hậu không bị đánh lừa, dẫu người ta đã cố hết sức thuyết phục rằng bức thư này gửi cho ông de Nemours. Bà tin chắc rằng nó thuộc về vidame de Chartres; bà còn tin rằng Thái tử phi có phần trong việc này, và giữa họ có sự thông đồng. Ý nghĩ ấy làm tăng sự căm ghét của bà đối với Thái tử phi đến mức bà không bao giờ tha thứ cho bà ấy, và bà đã đàn áp bà ấy cho đến khi khiến bà ấy phải rời khỏi nước Pháp. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.41] Còn vidame de Chartres thì mất hết lòng tin nơi bà. Hoặc hồng y de Lorraine đã chiếm được tâm trí bà, hoặc vụ bức thư này khiến bà thấy mình bị lừa, và giúp bà gỡ rối những sự dối trá khác mà vidame đã gây ra cho bà, thì chắc chắn là ông không bao giờ làm lành được với bà một cách chân thành. Mối giao hảo của họ tan vỡ, và sau này bà đã mất ông trong vụ âm mưu Amboise, nơi ông lâm vào cảnh khó xử. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.42] Sau khi bức thư đã được gửi cho Thái tử phi, ông de Clèves và ông de Nemours cáo từ. Bà de Clèves ở lại một mình; và ngay khi không còn được nâng đỡ bởi niềm vui mà sự hiện diện của người mình yêu mang lại, bà như tỉnh khỏi một giấc mộng. Bà nhìn với kinh ngạc sự khác biệt lớn lao giữa trạng thái của bà lúc ấy với trạng thái buổi tối hôm trước. Bà nhớ lại vẻ chua chát và lạnh nhạt mà bà đã tỏ ra với ông de Nemours khi còn tin rằng bức thư của bà de Thémines gửi cho ông; và sự êm dịu cùng yên ổn đã thay thế vẻ chua chát ấy ngay khi ông thuyết phục được bà rằng bức thư không liên quan đến ông. Khi bà nghĩ rằng ngày hôm trước bà đã tự trách mình như một tội lỗi, vì đã cho ông những dấu hiệu dịu dàng mà chỉ lòng thương hại mới có thể gợi nên, và rằng qua vẻ chua chát ấy bà đã cho ông thấy những tình cảm ghen tuông vốn là bằng chứng chắc chắn của đam mê, bà không còn nhận ra chính mình. Khi bà còn nghĩ rằng ông de Nemours thấy rõ bà biết tình yêu của ông, và rằng ông cũng thấy dẫu biết vậy, bà vẫn không đối xử tệ hơn với ông, ngay cả khi có mặt chồng; trái lại, bà chưa bao giờ nhìn ông thiện cảm đến thế; rằng chính vì bà mà ông de Clèves đã sai người đi mời ông, và họ vừa trải qua một buổi chiều riêng tư bên nhau, bà thấy mình đã thông đồng với ông de Nemours, đã lừa dối người chồng ít đáng bị lừa dối nhất trên đời, và bà xấu hổ vì tỏ ra không xứng đáng với sự kính trọng ngay cả trong mắt người tình của mình. Nhưng điều bà ít chịu nổi nhất trong tất cả, là ký ức về trạng thái bà đã trải qua đêm trước, và những nỗi đau thắt ruột mà ý nghĩ ông de Nemours yêu người khác, và bà bị lừa dối, đã gây ra. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.43] Cho đến lúc đó bà chưa biết đến những nỗi lo sợ chết người của sự nghi ngờ và ghen tuông; bà chỉ nghĩ đến việc tự vệ để khỏi yêu ông de Nemours, và bà chưa bắt đầu sợ rằng ông yêu một người khác. Dẫu những nghi ngờ mà bức thư này gây ra đã tan đi, chúng vẫn không thôi mở mắt bà về nguy cơ bị lừa dối, và khiến bà nảy sinh những cảm xúc nghi kỵ và ghen tuông mà bà chưa từng có. Bà ngạc nhiên vì chưa từng nghĩ rằng một người như ông de Nemours, vốn luôn tỏ ra quá phóng túng với phụ nữ, lại có thể có một tình gắn bó chân thành và bền lâu. Bà thấy gần như không thể nào bà có thể hài lòng với đam mê của ông. “Nhưng dẫu tôi có thể hài lòng,” bà tự nhủ, “thì tôi muốn gì ở nó? Tôi muốn chịu đựng ư? Tôi muốn đáp lại ư? Tôi muốn dấn thân vào một cuộc tình phóng túng ư? Tôi muốn phụ lòng ông de Clèves ư? Tôi muốn phụ chính mình ư? Và rốt cuộc tôi có muốn phơi mình trước những hối hận tàn nhẫn và những nỗi đau chết người mà tình yêu mang lại không? Tôi đã bị đánh bại và khuất phục bởi một khuynh hướng cuốn tôi đi trái với ý mình. Mọi quyết tâm của tôi đều vô ích; hôm qua tôi đã nghĩ tất cả những gì tôi nghĩ hôm nay, và hôm nay tôi làm ngược lại hoàn toàn những gì tôi đã quyết hôm qua. Tôi phải thoát khỏi sự hiện diện của ông de Nemours; tôi phải về miền quê, dẫu chuyến đi ấy có vẻ kỳ quặc đến đâu; và nếu ông de Clèves khăng khăng ngăn cản hoặc muốn biết lý do, có lẽ tôi sẽ làm tổn thương ông ấy, và cả chính mình, khi nói ra cho ông nghe.” Bà giữ vững quyết định ấy, và trải qua cả buổi tối ở nhà, không đi hỏi Thái tử phi xem chuyện gì đã xảy ra với bức thư giả của vidame. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.44] Khi ông de Clèves trở về, bà nói với ông rằng bà muốn về miền quê, rằng bà thấy khó chịu trong người và cần hít thở không khí trong lành. Ông de Clèves, thấy bà vẫn tươi tắn xinh đẹp đến mức không tin các bệnh tật của bà là nghiêm trọng, trước hết cười nhạo đề nghị đi xa ấy, và đáp rằng bà quên mất đám cưới của các công chúa và giải đấu sắp diễn ra, và bà chẳng còn nhiều thời gian để chuẩn bị xuất hiện với vẻ lộng lẫy ngang các phụ nữ khác. Những lý lẽ của chồng không làm bà đổi ý; bà xin ông vui lòng cho phép, trong lúc ông đi Compiègne cùng nhà vua, bà đến Coulommiers, một ngôi nhà đẹp cách Paris một ngày đường mà họ đang xây dựng cẩn thận. Ông de Clèves đồng ý; bà đến đó với dự định không trở về sớm, và nhà vua lên đường đi Compiègne, nơi ngài chỉ dự định ở vài ngày. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.45] Ông de Nemours đã rất đau khổ vì chưa gặp lại bà de Clèves kể từ buổi chiều ông trải qua với bà một cách dễ chịu như thế, và điều ấy đã làm tăng hy vọng của ông. Ông nóng lòng muốn gặp lại đến mức không yên được, nên khi nhà vua trở về Paris, ông quyết định đến chỗ chị gái mình, nữ công tước de Mercœur, đang ở miền quê khá gần Coulommiers. Ông đề nghị vidame đi cùng, và vidame dễ dàng nhận lời; ông de Nemours làm việc ấy với hy vọng được gặp bà de Clèves và đến nhà bà cùng vidame. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.46] Nữ công tước de Mercœur đón tiếp họ với niềm vui lớn, và chỉ nghĩ đến việc làm họ vui, dành cho họ mọi thú vui nơi miền quê. Khi họ đang đi săn đuổi hươu, ông de Nemours lạc vào rừng. Khi hỏi đường để quay về, ông biết mình đang ở gần Coulommiers. Nghe đến tên Coulommiers, không suy nghĩ gì, cũng không biết mình định làm gì, ông liền phóng ngựa hết tốc lực về phía người ta chỉ. Ông vào rừng, và để mặc cho những lối đi được chăm chút cẩn thận dẫn mình đi một cách ngẫu nhiên; ông đoán rằng chúng dẫn về phía lâu đài. Ở cuối những lối ấy, ông thấy một đình hóng mát, bên dưới là một phòng khách lớn với hai gian nhỏ: một gian mở ra vườn hoa, vườn này chỉ ngăn với rừng bằng hàng rào cọc; còn gian thứ hai nhìn ra một lối đi lớn trong công viên. Ông bước vào đình, và hẳn đã dừng lại ngắm vẻ đẹp của nó, nếu không thấy ông bà de Clèves đi tới từ lối công viên, cùng đông đảo người hầu. Vì không ngờ gặp ông de Clèves, người ông đã để lại bên nhà vua, phản ứng đầu tiên của ông là trốn: ông bước vào gian nhỏ nhìn ra vườn hoa, định thoát ra bằng cánh cửa mở ra rừng; nhưng thấy ông bà de Clèves đã ngồi xuống dưới đình, người hầu của họ ở lại trong công viên, và họ không thể đến chỗ ông mà không đi qua nơi ông bà de Clèves đang ngồi, ông không cưỡng được niềm vui được nhìn công nương ấy, cũng không cưỡng được sự tò mò muốn nghe cuộc trò chuyện với người chồng, người khiến ông ghen hơn bất kỳ kẻ tình địch nào. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.47] Ông nghe thấy ông de Clèves nói với vợ: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.48] —Nhưng sao bà không muốn trở về Paris? Điều gì có thể giữ bà ở miền quê? Gần đây bà có một sở thích đi tìm sự cô tịch khiến tôi ngạc nhiên và buồn lòng, vì nó chia rẽ chúng ta. Tôi thấy bà thậm chí còn buồn hơn thường lệ, và tôi lo rằng bà có điều gì đó làm bà đau khổ. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.49] —Trong lòng tôi không có điều gì phiền muộn, bà đáp với vẻ lúng túng; nhưng sự ồn ào của triều đình quá lớn, và nhà ông lúc nào cũng đông người, nên thân xác và tinh thần ắt sẽ mỏi mệt, và người ta sẽ tìm đến sự yên ổn. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.50] —Sự yên ổn, ông đáp, không hợp với người ở tuổi bà. Bà ở nhà và ở triều đình theo cách chẳng khiến bà phải mệt mỏi; và tôi lo hơn cả rằng bà lại thích được xa tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.51] —Ông làm tôi oan lớn nếu nghĩ như vậy, bà đáp với vẻ bối rối mỗi lúc một tăng; nhưng tôi van ông hãy để tôi ở lại đây. Nếu ông có thể ở lại đây, tôi sẽ rất vui, miễn là ông ở một mình, và không mang theo cái đám đông vô tận gần như không bao giờ rời ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.52] —Ôi! Bà ơi! ông de Clèves kêu lên, vẻ mặt và lời nói của bà cho tôi thấy rằng bà có những lý do muốn ở một mình mà tôi không biết; tôi van bà hãy nói cho tôi nghe. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.53] Ông nài nỉ bà rất lâu để bà nói ra, nhưng không làm bà chịu; và sau khi bà đã từ chối bằng cách càng làm tăng sự tò mò của chồng, bà lặng đi thật lâu, mắt cụp xuống; rồi bỗng nhiên bà lên tiếng, nhìn ông: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.54] —Đừng bắt tôi, bà nói, phải thú nhận một điều mà tôi không đủ can đảm để thú nhận, dẫu nhiều lần tôi đã định làm vậy. Chỉ xin ông hãy nghĩ rằng sự thận trọng không cho phép một người phụ nữ ở tuổi tôi, và tự chủ được hành vi của mình, lại cứ để mình bị phơi bày giữa triều đình. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.55] —Bà khiến tôi phải hình dung điều gì vậy, thưa bà! ông de Clèves kêu lên. Tôi không dám nói ra, e làm bà phật lòng. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.56] Bà de Clèves không đáp; và sự im lặng của bà càng củng cố điều ông de Clèves đã nghĩ: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.57] —Bà không nói gì, ông đáp, và điều đó nói với tôi rằng tôi không nhầm. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.58] —Vậy thì, thưa ông, bà đáp, rồi quỳ xuống bên gối ông, tôi sẽ thú nhận với ông một điều mà chưa người vợ nào từng thú nhận với chồng; nhưng sự vô tội trong hành vi và ý định của tôi cho tôi sức mạnh ấy. Đúng là tôi có lý do để tránh xa triều đình, và tôi muốn tránh những hiểm nguy mà đôi khi những người ở tuổi tôi phải đối mặt. Tôi chưa bao giờ tỏ ra một dấu hiệu yếu đuối nào, và tôi không sợ để lộ ra một chút nào, nếu ông cho tôi tự do rời khỏi triều đình, hoặc nếu tôi vẫn còn mẹ tôi, bà de Chartres, để giúp tôi tự dẫn dắt mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.59] Dẫu con đường tôi đang chọn có nguy hiểm đến đâu, tôi chọn nó với niềm vui để giữ mình xứng đáng thuộc về ông. Tôi xin ông ngàn lần tha thứ nếu tôi có những tình cảm làm ông phật lòng; ít nhất, tôi sẽ không bao giờ làm ông phật lòng bằng hành động. Hãy nghĩ rằng để làm được điều tôi làm, người ta phải có tình thân và sự kính trọng đối với chồng nhiều hơn bất cứ ai từng có; xin ông hãy dẫn dắt tôi, thương xót tôi, và nếu có thể, hãy vẫn yêu tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.60] Ông de Clèves suốt bài nói ấy vẫn ngồi, đầu tựa trên hai bàn tay, hoàn toàn mất hồn, và không nghĩ đến việc đỡ vợ dậy. Khi bà ngừng nói, ông liếc nhìn bà, thấy bà quỳ dưới chân mình, khuôn mặt đầm đìa nước mắt, với vẻ đẹp đáng kinh ngạc, ông tưởng như chết vì đau đớn, và vừa ôm bà vừa đỡ bà dậy: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.61] —Chính bà hãy thương xót tôi, thưa bà, ông nói, tôi xứng đáng được như vậy; và xin bà tha thứ nếu trong những giây phút đầu của một nỗi đau dữ dội như nỗi đau của tôi, tôi không đáp lại xứng đáng với hành xử như của bà. Bà đáng được tôn trọng và thán phục hơn tất cả những người đàn bà từng có trên đời; nhưng tôi cũng là người bất hạnh nhất từng sống. Ngay từ khoảnh khắc đầu tiên gặp bà, tôi đã có đam mê với bà; sự khắc nghiệt của bà và việc bà thuộc về tôi đều không thể dập tắt nó: nó vẫn còn đó. Tôi chưa bao giờ có thể khiến bà yêu tôi, và tôi thấy bà sợ có tình yêu với một người khác. Vậy người đàn ông may mắn khiến bà e sợ ấy là ai, thưa bà? Từ bao giờ ông ta làm bà vừa lòng? Ông ta đã làm gì để làm bà vừa lòng? Ông ta đã tìm được lối nào đi vào trái tim bà? Tôi đã phần nào tự an ủi rằng mình không chạm được đến trái tim bà vì nghĩ người ấy không đủ khả năng làm được điều đó. Thế mà bây giờ một người khác lại làm được điều tôi đã không làm được. Tôi có cùng lúc nỗi ghen của người chồng và nỗi ghen của người tình; nhưng khó lòng có nỗi ghen của người chồng sau một hành xử như của bà. Người ấy quá cao quý để không cho tôi sự bảo đảm trọn vẹn; và còn an ủi tôi, như người tình của bà vẫn làm. Sự tin cậy và chân thành mà bà dành cho tôi là vô giá: bà coi trọng tôi đủ để tin rằng tôi sẽ không lợi dụng lời thú nhận này. Bà nói đúng, thưa bà, tôi sẽ không lợi dụng nó, và tôi cũng không vì thế mà yêu bà ít hơn. Bà làm tôi bất hạnh bằng dấu hiệu trung thành lớn nhất mà một người đàn bà từng dành cho chồng mình. Nhưng, thưa bà, xin bà nói hết và cho tôi biết người mà bà muốn tránh là ai. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.62] —Xin ông đừng hỏi tôi điều ấy, bà đáp; tôi quyết không nói cho ông biết, và tôi nghĩ sự thận trọng không cho phép tôi nêu tên người ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.63] —Bà đừng sợ, thưa bà, ông de Clèves đáp, tôi biết đời quá rõ để không hay rằng sự kính trọng đối với chồng không ngăn cản người ta yêu vợ người khác. Những kẻ như thế đáng bị ghét, chứ không nên than phiền về họ; và một lần nữa, thưa bà, tôi van xin bà hãy nói cho tôi điều tôi muốn biết. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.64] —Ông có nài ép bao nhiêu cũng vô ích, bà đáp lại; tôi đủ sức im lặng về điều tôi tin là không nên nói. Lời thú nhận mà tôi đã nói với ông không phải vì yếu đuối, và cần nhiều can đảm để thừa nhận sự thật này hơn là để tìm cách che giấu nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.65] Ông de Nemours không bỏ sót một lời nào trong cuộc trò chuyện; và điều bà de Clèves vừa nói cũng khiến ông ghen không kém gì ông de Clèves. Ông yêu bà đến mất trí, nên tin rằng ai cũng có cùng cảm xúc như mình. Quả thật ông có nhiều tình địch; nhưng ông còn tưởng tượng ra nhiều hơn nữa, và trí óc ông lạc đi khi cố tìm người mà bà de Clèves muốn nói tới. Nhiều lần ông đã tin rằng mình không làm bà khó chịu, và ông đã đưa ra phán đoán ấy dựa trên những việc mà lúc này trông nhẹ tênh đến nỗi ông không thể tưởng tượng rằng mình đã gây nên một đam mê mãnh liệt, một đam mê hẳn phải rất dữ dội mới phải tìm đến một phương thuốc kỳ lạ như vậy. Ông bị kích động đến mức gần như không biết mình đang nhìn thấy gì, và ông không thể tha thứ cho ông de Clèves vì đã không gặng hỏi vợ đủ để bà nói ra cái tên bà đang giấu. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.66] Ông de Clèves vẫn cố hết sức để biết; và sau khi nài ép bà mà vô ích: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.67] —Tôi tưởng ông nên hài lòng về sự chân thành của tôi, bà đáp; xin đừng hỏi thêm nữa, và đừng cho tôi có cớ hối hận về điều tôi vừa làm. Hãy bằng lòng với lời đảm bảo tôi vẫn nhắc lại, rằng không hành động nào của tôi đã để lộ tình cảm của mình, và rằng chưa ai nói với tôi điều gì khiến tôi phải phật lòng. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.68] —Ôi! Bà ơi, ông de Clèves bỗng nói, tôi không thể tin bà được. Tôi nhớ sự bối rối của bà vào ngày bức chân dung của bà bị mất. Bà đã trao, thưa bà, bà đã trao bức chân dung ấy, thứ quý giá với tôi và vốn thuộc về tôi một cách chính đáng. Bà không thể giấu được tình cảm của mình; bà đang yêu, người ta đều biết; đức hạnh của bà đến nay đã giữ bà khỏi những điều còn lại. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.69] —Có thể nào, công nương ấy kêu lên, rằng ông lại nghĩ có điều gì giả dối trong một lời thú nhận như của tôi, một lời thú nhận mà không lý do nào buộc tôi phải nói ra! Hãy tin lời tôi; đó là cái giá khá lớn mà tôi phải trả để đổi lấy sự tin cậy mà tôi xin ông. Xin ông tin rằng tôi chưa hề trao bức chân dung của mình: đúng là tôi đã thấy người ta lấy nó; nhưng tôi không muốn để lộ rằng tôi đã thấy, vì sợ phải nghe những điều mà đến nay chưa ai dám nói với tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.70] —Vậy thì bằng cách nào người ta đã cho bà thấy rằng người ta yêu bà, ông de Clèves hỏi, và người ta đã cho bà những dấu hiệu đam mê nào? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.71] —Xin ông tha cho tôi phải nhắc lại những chi tiết mà chính tôi thấy xấu hổ khi đã để ý đến, và chúng đã quá thuyết phục tôi về sự yếu đuối của mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.72] —Bà nói đúng, thưa bà, ông đáp; tôi thật vô lý. Mỗi lần tôi hỏi bà những điều như thế, xin bà cứ từ chối; nhưng xin bà đừng giận nếu tôi vẫn hỏi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.73] Lúc ấy, vài người hầu của họ vẫn ở lại trên các lối đi tới báo cho ông de Clèves rằng có một quý tộc được nhà vua phái đến đón ông, để truyền ông tối nay phải có mặt ở Paris. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.74] Ông de Clèves buộc phải đi, và chẳng kịp nói với vợ điều gì, ngoài việc nài xin bà ngày mai hãy đến, và khẩn cầu bà tin rằng dẫu ông đau buồn, ông vẫn dành cho bà một sự dịu dàng và kính trọng mà bà hẳn phải lấy làm mãn nguyện. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.75] Khi ông đã đi khuất, bà de Clèves ở lại một mình, nhìn lại việc mình vừa làm, bà kinh hoàng đến mức khó tin đó là sự thật. Bà thấy mình đã tự tay tước mất trái tim và sự kính trọng của chồng, và đã tự đào cho mình một vực thẳm mà bà sẽ không bao giờ thoát ra được. Bà tự hỏi vì sao mình lại làm một việc liều lĩnh như vậy, và thấy rằng mình đã dấn thân vào mà gần như không hề có ý định. Tính chất khác thường của một lời thú nhận như thế, mà bà không tìm thấy tiền lệ nào, khiến bà thấy rõ hết mức độ nguy hiểm của nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.76] Nhưng khi bà nghĩ rằng phương thuốc này, dẫu mãnh liệt đến đâu, là phương thuốc duy nhất có thể bảo vệ bà trước ông de Nemours, bà thấy mình không nên hối hận, và cũng không đánh cược quá nhiều. Bà thức trắng cả đêm, đầy hoang mang, bối rối và sợ hãi; nhưng rốt cuộc sự yên ổn trở lại trong tâm trí bà. Bà thậm chí còn thấy dễ chịu khi đã dành cho một người chồng xứng đáng đến thế chứng cứ về lòng chung thủy ấy, một người chồng có quá nhiều kính trọng và thân ái đối với bà, và vừa rồi lại cho bà thêm dấu hiệu của điều ấy qua cách ông đón nhận lời thú nhận của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.77] Trong khi đó, ông de Nemours đã rời chỗ ông vừa nghe một cuộc trò chuyện làm ông xúc động sâu sắc, và lao vào rừng. Điều bà de Clèves nói về bức chân dung của mình đã làm ông sống lại, vì cho ông biết rằng chính ông là người bà không ghét. Ông buông mình trước niềm vui ấy; nhưng nó không kéo dài, khi ông nghĩ rằng chính điều vừa cho ông biết ông đã chạm được đến trái tim bà de Clèves cũng phải thuyết phục ông rằng ông sẽ không bao giờ nhận được dấu hiệu nào từ bà, và rằng không thể nào làm cho một người đã phải dùng đến phương thuốc kỳ lạ như thế phải gắn bó. Tuy vậy, ông vẫn cảm thấy một niềm vui rõ rệt vì đã đưa bà đến bước đường cùng ấy. Ông thấy vinh quang khi được một người phụ nữ khác hẳn mọi người cùng giới yêu mến; cuối cùng, ông thấy mình hạnh phúc và bất hạnh cùng lúc, cả trăm lần. Đêm xuống khi ông vẫn còn trong rừng, và ông đã rất khó khăn mới tìm lại được đường về nhà bà de Mercœur. Ông đến nơi lúc rạng đông. Ông khá lúng túng khi phải giải thích điều đã giữ mình lại; ông cố gỡ mình hết sức có thể, và ngay trong ngày hôm ấy trở về Paris cùng vidame. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.78] Vị hoàng tử này đầy đam mê đến thế, và quá ngạc nhiên trước điều vừa nghe, nên rơi vào một sự thiếu thận trọng khá thường gặp: nói chung chung về những tình cảm riêng của mình, và kể chuyện đời mình dưới những cái tên mượn. Trên đường về, ông chuyển câu chuyện sang tình yêu, tán dương niềm vui khi yêu một người xứng đáng được yêu. Ông nói về những tác động kỳ lạ của đam mê ấy; và cuối cùng, không thể giữ kín trong lòng sự kinh ngạc trước hành động của bà de Clèves, ông kể cho vidame nghe, mà không nêu tên người ấy và không nói rằng mình có dính líu gì; nhưng ông kể với nhiều hăng hái và ngưỡng mộ đến nỗi vidame dễ dàng đoán rằng câu chuyện ấy liên quan đến chính vị hoàng tử. Vidame nài ép ông thú nhận. Ông ấy nói rằng từ lâu đã biết ông có một đam mê mãnh liệt nào đó, và thật bất công khi nghi ngờ một người đã tâm sự với mình bí mật đời mình. Ông de Nemours quá đắm đuối để thừa nhận tình yêu của mình; ông vẫn luôn giấu vidame, dẫu đó là người trong triều đình mà ông yêu quý nhất. Ông đáp rằng một người bạn đã kể cho ông câu chuyện ấy, và bắt ông hứa không nói ra; và ông cũng xin vidame giữ kín bí mật này. Vidame cam đoan sẽ không nói ra; tuy vậy ông de Nemours lại hối hận vì đã kể cho ông ấy quá nhiều. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.79] Trong khi đó, ông de Clèves đi gặp nhà vua, lòng thấm đẫm nỗi đau đớn đến chết. Chưa người chồng nào từng có một đam mê dữ dội đối với vợ như vậy, và chưa ai đánh giá vợ cao đến thế. Điều ông vừa biết không làm ông bớt kính trọng bà; nhưng nó đem lại cho ông một loại kính trọng khác với loại ông có trước đó. Điều chiếm lấy tâm trí ông nhiều nhất là ham muốn đoán ra người đã biết làm bà vui lòng. Ông de Nemours thoáng nảy ra trong đầu trước tiên, vì là người đáng yêu nhất triều đình; rồi đến chevalier de Guise và nguyên soái de Saint-André, hai người từng nghĩ đến việc làm bà vui lòng và vẫn còn săn sóc bà rất nhiều; vì thế ông quyết định rằng chắc hẳn là một trong ba người ấy. Ông đến Louvre, và nhà vua đưa ông vào phòng làm việc riêng để nói rằng ngài đã chọn ông hộ tống Madame sang Tây Ban Nha; ngài cho rằng không ai làm việc ấy tốt hơn ông, và cũng không ai làm vẻ vang nước Pháp nhiều hơn bà de Clèves. Ông de Clèves đón nhận vinh dự của sự lựa chọn ấy như đúng bổn phận, và thậm chí còn coi đó là điều sẽ đưa vợ ông ra xa triều đình, mà không để lộ thay đổi nào trong cách cư xử của mình. Tuy vậy, thời điểm khởi hành còn quá xa để làm thuốc chữa cho nỗi lúng túng của ông. Ông viết ngay lập tức cho bà de Clèves để báo điều nhà vua vừa nói với ông, và nhắn thêm rằng ông nhất định muốn bà trở về Paris. Bà trở về theo lệnh ông, và khi họ gặp nhau, cả hai đều thấy lòng buồn bã khác thường. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.80] Ông de Clèves nói với bà như người chính trực nhất trên đời, và là người xứng đáng nhất với điều bà vừa làm. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.81] —Tôi không lo lắng gì về hành xử của bà, ông nói với bà; bà có sức mạnh và đức hạnh hơn bà tưởng. Nỗi lo về tương lai cũng không làm tôi đau khổ. Tôi chỉ đau khổ khi thấy bà mang những tình cảm dành cho một người khác, những tình cảm mà tôi đã không thể khơi dậy nơi bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.82] —Tôi không biết đáp lại ông thế nào, bà nói; nói về điều này với ông khiến tôi xấu hổ đến chết. Xin ông tha cho tôi những cuộc trò chuyện tàn nhẫn như thế; hãy định đoạt hành vi của tôi; hãy để tôi không gặp ai. Đó là tất cả những gì tôi xin ông. Nhưng xin ông cho phép tôi đừng nói với ông thêm điều gì khiến tôi trở nên không xứng đáng với ông đến thế, và điều mà tôi thấy thật không xứng đáng với chính mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.83] —Bà nói đúng, thưa bà, ông đáp; tôi đã lạm dụng sự dịu dàng và tin cậy của bà. Nhưng xin bà cũng thương xót tình cảnh mà bà đã đẩy tôi vào, và hãy nghĩ rằng, dẫu bà nói gì, bà vẫn giấu tôi một cái tên khiến tôi tò mò đến mức không thể sống nổi. Tôi không đòi bà thỏa mãn sự tò mò ấy; nhưng tôi không thể không nói với bà rằng tôi tin người mà tôi phải ghen tị là nguyên soái de Saint-André, công tước de Nemours, hoặc chevalier de Guise. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.84] —Tôi sẽ không đáp gì cả, bà nói, mặt đỏ bừng, và tôi sẽ không cho ông lý do nào qua câu trả lời để làm ông tăng hay giảm nghi ngờ. Nhưng nếu ông cố làm sáng tỏ bằng cách dò xét tôi, ông sẽ khiến tôi lúng túng trước mắt mọi người. Nhân danh Chúa, bà nói tiếp, xin ông cho phép tôi, lấy cớ ốm đau nào đó, không gặp ai. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.85] —Không, thưa bà, ông đáp, người ta sẽ sớm nhận ra rằng đó là điều giả tạo; và hơn nữa, tôi chỉ muốn tin vào chính bà: đó là con đường mà trái tim tôi khuyên tôi chọn, và lý trí cũng khuyên như vậy. Với tính khí của bà, khi để bà được tự do, tôi đã đặt cho bà những giới hạn chặt chẽ hơn những gì tôi có thể áp đặt. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.86] Ông de Clèves không nhầm: sự tin cậy mà ông bày tỏ với vợ càng củng cố bà chống lại ông de Nemours, và khiến bà đưa ra những quyết tâm khắc khổ hơn bất kỳ sự ràng buộc nào cũng không thể đạt được. Vì vậy bà đến Louvre và chỗ Thái tử phi như thường lệ; nhưng bà tránh sự hiện diện và ánh mắt của ông de Nemours cẩn thận đến mức gần như lấy đi toàn bộ niềm vui ông có được khi tưởng rằng mình được bà yêu. Ông không thấy điều gì trong hành động của bà mà không khiến ông tin điều ngược lại. Ông gần như không biết điều mình nghe được có phải là một giấc mộng không, vì nó quá ít khả năng là có thật. Điều duy nhất khiến ông tin rằng mình không nhầm là nỗi buồn cực độ của bà de Clèves, dẫu bà cố gắng đến đâu để giấu nó: có lẽ nếu bà nhìn ông bằng ánh mắt và nói với ông những lời ân cần, thì tình yêu của ông de Nemours đã không tăng nhiều đến thế như bởi cách cư xử nghiêm khắc này. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.87] Một buổi tối, khi ông bà de Clèves đang ở chỗ hoàng hậu, có người nói rằng đồn đại cho biết nhà vua sẽ còn cử một đại thần đi cùng để hộ tống Madame sang Tây Ban Nha. Ông de Clèves đang nhìn vợ thì người ta thêm rằng có lẽ đó sẽ là chevalier de Guise hoặc nguyên soái de Saint-André. Ông nhận thấy bà không hề xúc động trước hai cái tên ấy, cũng không trước đề nghị họ đi cùng chuyến đi đó. Điều này khiến ông tin rằng không ai trong hai người là người bà sợ phải gặp; và muốn làm sáng tỏ nghi ngờ, ông bước vào phòng làm việc của hoàng hậu, nơi nhà vua đang ở. Ở đó một lúc, ông trở lại bên vợ và nói khẽ rằng ông vừa được biết người sẽ cùng họ sang Tây Ban Nha là ông de Nemours. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.88] Cái tên ông de Nemours, và ý nghĩ bị phơi mình trước việc phải thấy ông hằng ngày trong suốt một chuyến đi dài, dưới mắt chồng, khiến bà de Clèves bối rối đến mức không giấu được; và bà cố đưa ra những lý do khác: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.89] —Đối với ông, lựa chọn của vị hoàng tử này thật khó chịu, bà đáp; ông ấy sẽ chia sẻ mọi vinh dự với ông, và tôi nghĩ ông nên thử xin chọn người khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.90] —Không phải vinh quang, thưa bà, ông de Clèves đáp, khiến bà lo sợ ông de Nemours sẽ đi cùng tôi. Nỗi buồn của bà có nguyên nhân khác. Nỗi buồn ấy cho tôi biết điều mà tôi có thể đã biết từ một người phụ nữ khác, qua niềm vui mà người ấy sẽ có. Nhưng xin bà đừng lo; những điều tôi vừa nói không phải là thật, và tôi đã bịa ra để chắc chắn về một điều mà tôi vốn đã tin quá đủ rồi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.91] Ông nói xong liền đi ra, không muốn sự có mặt của mình làm tăng thêm nỗi lúng túng cùng cực mà ông thấy vợ mình đang chịu. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.92] Ông de Nemours bước vào đúng lúc ấy và thấy ngay tình trạng của bà de Clèves. Ông đến gần bà, nói khẽ rằng vì kính trọng nên ông không dám hỏi điều gì khiến bà mơ màng hơn thường lệ. Giọng nói của ông de Nemours khiến bà tỉnh lại; bà nhìn ông mà không nghe rõ ông vừa nói gì, đầu óc đầy những suy nghĩ riêng và nỗi sợ rằng chồng bà sẽ thấy ông đứng cạnh bà: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.93] —Nhân danh Chúa, bà nói, xin ông để tôi yên. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.94] —Than ôi! Bà ơi, ông đáp, tôi đã để bà yên quá nhiều rồi; bà có thể trách móc điều gì? Tôi không dám nói với bà, tôi thậm chí không dám nhìn bà: tôi chỉ dám đến gần bà trong run rẩy. Tôi đã làm gì để nhận lấy điều bà vừa nói với tôi, và vì sao bà lại khiến tôi thấy mình có phần nào trong nỗi buồn mà tôi thấy bà đang mang? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.95] Bà de Clèves rất hối hận vì đã cho ông de Nemours cơ hội giải thích rõ ràng hơn bao giờ hết trong cả đời ông. Bà rời đi, không đáp lại, và trở về nhà, tâm trí bồn chồn hơn bao giờ hết. Chồng bà nhận ra ngay nỗi lúng túng của bà tăng thêm. Ông thấy bà sợ ông sẽ nói về những gì đã xảy ra. Ông đi theo bà vào phòng làm việc nơi bà vừa bước vào. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.96] —Xin bà đừng tránh mặt tôi, thưa bà, ông nói; tôi sẽ không nói điều gì có thể làm bà phật lòng. Tôi xin lỗi vì đã làm bà giật mình lúc nãy. Tôi đã tự trừng phạt mình đủ nhiều bởi điều tôi vừa biết. Ông de Nemours là người tôi sợ nhất trong mọi người. Tôi thấy hiểm họa bà đang gặp; xin bà hãy làm chủ mình, vì chính bà, và nếu có thể, vì tôi. Tôi không xin bà điều này với tư cách một người chồng, mà với tư cách một người đàn ông mà bà là toàn bộ hạnh phúc, và người ấy dành cho bà một đam mê dịu dàng và mãnh liệt hơn người mà trái tim bà đang nghiêng về. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.97] Ông de Clèves xúc động khi nói những lời sau cùng, và khó lòng nói hết. Vợ ông cảm động sâu xa, nước mắt đầm đìa, bà ôm lấy ông với một tình thương và nỗi đau khiến ông không kém phần xúc động. Họ đứng im một lúc, rồi chia tay mà không còn đủ sức để nói với nhau. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.98] Chuẩn bị cho đám cưới của Madame đã xong. Công tước d'Albe đến để cưới nàng. Ông được đón tiếp với mọi nghi lễ và sự trang hoàng có thể dành cho một dịp như thế. Nhà vua cho người ra đón ông: thân vương de Condé, các hồng y de Lorraine và de Guise, các công tước xứ Lorraine, xứ Ferrare, d'Aumale, de Bouillon, de Guise và de Nemours. Họ có nhiều quý tộc và đông đảo người hầu mặc đồng phục của mình. Chính nhà vua đợi công tước d'Albe ở cổng đầu của Louvre, cùng hai trăm quý tộc hầu cận, với đại nguyên soái đứng đầu. Khi công tước đến gần nhà vua, ông toan ôm lấy đầu gối nhà vua; nhưng nhà vua ngăn lại và để ông đi bên cạnh mình đến chỗ hoàng hậu và Madame, nơi công tước d'Albe dâng một món quà lộng lẫy của chủ nhân ông. Sau đó ông đến chỗ bà Marguerite, em gái nhà vua, để chúc mừng thay mặt công tước de Savoie, và cam đoan rằng ngài sẽ đến trong ít ngày nữa. Người ta tổ chức nhiều buổi tiệc lớn ở Louvre để trình cho công tước d'Albe và hoàng tử d'Orange, người đi cùng ông, xem những vẻ đẹp của triều đình. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.99] Bà de Clèves không dám từ chối không có mặt, dẫu bà không muốn chút nào, vì sợ làm chồng phật lòng; ông đã dứt khoát bảo bà đi. Điều còn thúc đẩy bà hơn nữa là sự vắng mặt của ông de Nemours. Ông đã đi đón ông de Savoie, và sau khi vị hoàng tử ấy đến, ông buộc phải gần như luôn ở bên để giúp đỡ mọi việc liên quan đến nghi lễ đám cưới. Điều đó khiến bà de Clèves không gặp vị hoàng tử ấy thường như trước, và bà thấy mình phần nào được yên ổn. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.100] Vidame de Chartres không quên cuộc trò chuyện đã diễn ra giữa ông và ông de Nemours. Ông vẫn nghĩ rằng câu chuyện người kia kể cho ông chính là chuyện của bản thân người ấy, và ông quan sát người ấy cẩn thận đến mức có lẽ đã phát hiện ra sự thật, nếu việc công tước d'Albe và ông de Savoie đến không tạo nên một sự xáo động và bận rộn trong triều đình, khiến ông không còn để ý đến những điều có thể soi sáng cho mình. Khát khao làm sáng tỏ, hay đúng hơn là thói quen tự nhiên của con người kể mọi điều mình biết cho người mình yêu, khiến ông kể lại cho bà de Martigues hành động khác thường của người phụ nữ kia, người đã thú nhận với chồng về mối đam mê dành cho một người khác. Ông quả quyết với bà rằng ông de Nemours chính là người đã gây ra đam mê dữ dội ấy, và ông van bà giúp mình quan sát vị hoàng tử. Bà de Martigues rất vui khi nghe điều vidame nói; và sự tò mò mà bà vẫn thấy nơi Thái tử phi đối với mọi việc liên quan đến ông de Nemours, lại càng khiến bà muốn dò xét câu chuyện này. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.101] Vài ngày trước ngày đã định cho lễ cưới, Thái tử phi đãi tiệc nhà vua, cha chồng của bà ấy, và nữ công tước de Valentinois. Bà de Clèves, đang bận thay y phục, đến Louvre muộn hơn thường lệ. Trên đường đi, bà gặp một quý tộc được Thái tử phi sai đến tìm bà. Khi bà vừa bước vào phòng, công nương ấy từ trên giường nơi bà đang nằm gọi to, rằng bà đã đợi với một niềm sốt ruột lớn. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.102] —Tôi nghĩ, thưa bà, bà đáp, tôi không nên cảm ơn bà về sự sốt ruột ấy; và nó hẳn do điều gì khác gây ra chứ không chỉ vì mong gặp tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.103] —Bà nói đúng, Thái tử phi đáp; nhưng dẫu vậy bà vẫn phải biết ơn tôi, vì tôi muốn kể cho bà nghe một chuyện mà tôi tin chắc bà sẽ rất vui khi biết. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.104] Bà de Clèves quỳ xuống trước giường bà ấy, và may thay cho bà, ánh sáng không chiếu rõ lên mặt bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.105] —Bà biết đấy, Thái tử phi nói với bà, chúng tôi đã háo hức muốn đoán điều gì đã gây nên sự thay đổi thấy rõ nơi ông de Nemours: tôi nghĩ mình đã biết, và đó là điều sẽ làm bà ngạc nhiên. Ông ấy say đắm yêu và được yêu rất nhiều bởi một trong những người đẹp nhất triều đình. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.106] Những lời ấy, bà de Clèves không thể nhận về mình, vì bà không tin có ai biết bà yêu vị hoàng tử này; và điều đó khiến bà đau đớn đến mức dễ hình dung. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.107] —Tôi không thấy điều gì đáng ngạc nhiên trong chuyện ấy, bà đáp, với một người đàn ông ở tuổi ông de Nemours và có dáng vẻ như ông ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.108] —Điều đáng ngạc nhiên không phải là chuyện ấy, Thái tử phi đáp lại; mà là biết rằng người phụ nữ yêu ông de Nemours ấy chưa bao giờ cho ông ấy một dấu hiệu nào, và rằng nỗi sợ không còn luôn làm chủ được đam mê của mình đã khiến bà thú nhận với chồng, để ông đưa bà ra khỏi triều đình. Và chính ông de Nemours đã kể cho tôi điều tôi vừa nói với bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.109] Nếu lúc đầu bà de Clèves đã đau khổ khi nghĩ rằng mình không dính líu gì đến chuyện này, thì những lời sau cùng của Thái tử phi lại khiến bà tuyệt vọng, vì biết chắc rằng mình dính líu quá nhiều. Bà không thể đáp lời, và cúi đầu tựa trên thành giường, trong khi Thái tử phi vẫn tiếp tục nói, bận tâm đến điều mình nói đến mức không để ý đến sự lúng túng ấy. Khi bà de Clèves đã lấy lại được chút bình tĩnh: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.110] —Câu chuyện này xem ra không mấy đáng tin, thưa bà, bà đáp, và tôi rất muốn biết ai đã kể cho bà nghe. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.111] —Là bà de Martigues, Thái tử phi đáp, người đã nghe từ vidame de Chartres. Bà biết ông ấy si mê bà ta; ông đã tâm sự với bà ta như một bí mật, và ông ấy biết chuyện từ chính công tước de Nemours. Đúng là công tước de Nemours không nói cho ông ấy tên người phụ nữ, và thậm chí không thú nhận rằng chính ông là người được yêu; nhưng vidame de Chartres không nghi ngờ gì điều đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.112] Khi Thái tử phi vừa nói xong, có người đến gần giường. Bà de Clèves đang quay người theo cách khiến bà không thấy được đó là ai; nhưng bà không nghi ngờ gì khi Thái tử phi thốt lên với vẻ vui đùa và ngạc nhiên. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.113] —Ông ấy đây rồi, và tôi muốn hỏi ông ấy xem chuyện ấy thế nào. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.114] Bà de Clèves nhận ra đó đúng là ông de Nemours, như thật vậy. Không quay về phía ông, bà vội vã tiến đến Thái tử phi và nói khẽ rằng phải hết sức cẩn thận đừng nói với ông về chuyện này; ông đã tâm sự với vidame de Chartres, và điều đó có thể khiến họ bất hòa. Thái tử phi vừa cười vừa đáp rằng bà quá thận trọng, rồi quay sang ông de Nemours. Ông đã ăn mặc chỉnh tề cho buổi tiệc tối, và cất lời với vẻ duyên dáng vốn tự nhiên nơi ông: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.115] —Tôi nghĩ, thưa bà, ông nói, rằng tôi có thể suy đoán mà không quá liều lĩnh: bà đang nói về tôi khi tôi bước vào, bà định hỏi tôi điều gì đó, và bà de Clèves đang ngăn cản. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.116] —Đúng vậy, Thái tử phi đáp; nhưng tôi sẽ không nể bà ấy như thường lệ. Tôi muốn hỏi ông xem một câu chuyện người ta vừa kể cho tôi có thật không, và ông có phải là người đang si mê, và được yêu bởi một người phụ nữ trong triều đình, người che giấu đam mê của mình rất cẩn thận và đã thú nhận với chồng hay không. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.117] Sự bối rối và lúng túng của bà de Clèves vượt quá mọi điều người ta có thể tưởng tượng; và nếu cái chết xuất hiện để giải thoát bà khỏi tình trạng ấy, bà hẳn sẽ thấy dễ chịu. Nhưng ông de Nemours còn bối rối hơn, nếu có thể. Lời nói của Thái tử phi, mà ông có lý do tin rằng Thái tử phi không ghét mình, lại được nói ra ngay trước mặt bà de Clèves, người ở triều đình mà bà tin cậy nhất, và cũng là người tin cậy bà nhất; điều đó khiến ông rối bời với muôn vàn ý nghĩ kỳ quặc, đến nỗi ông không thể làm chủ được nét mặt mình. Sự lúng túng mà ông thấy bà de Clèves phải chịu vì lỗi của mình, và ý nghĩ rằng chính ông đã cho bà lý do chính đáng để ghét ông, khiến ông sững người đến mức không thể đáp lại. Thái tử phi thấy ông sững sờ đến mức nào: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.118] —Nhìn ông ấy đi, nhìn ông ấy đi, Thái tử phi nói với bà de Clèves, và xem câu chuyện này có phải là của ông ấy không. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.119] Trong lúc đó, ông de Nemours đã hoàn hồn sau cơn bối rối đầu tiên, và thấy cần phải thoát khỏi một tình thế nguy hiểm như thế, nên ông bỗng chốc làm chủ được tinh thần và nét mặt mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.120] —Tôi thú nhận, thưa bà, ông nói, không ai có thể bị bất ngờ và đau lòng hơn tôi trước sự bất trung mà vidame de Chartres đã gây ra cho tôi, khi kể câu chuyện của một người bạn tôi mà tôi đã tâm sự với ông ấy. Tôi có thể trả thù, ông nói tiếp với nụ cười và vẻ điềm tĩnh, khiến Thái tử phi gần như gạt bỏ ngay những nghi ngờ vừa nảy sinh. Ông ấy đã tâm sự với tôi những điều không hề nhỏ; nhưng tôi không hiểu, thưa bà, ông nói tiếp, vì sao bà lại làm tôi vinh dự khi kéo tôi vào câu chuyện này. Vidame không thể nói rằng câu chuyện liên quan đến tôi, vì tôi đã nói với ông ấy điều ngược lại. Tư cách một người đàn ông si tình có thể hợp với tôi; nhưng tư cách một người đàn ông được yêu, tôi không nghĩ, thưa bà, bà có thể gán cho tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.121] Vị hoàng tử này vui lòng nói điều gì đó với Thái tử phi, liên quan đến điều ông từng để lộ trong những lúc khác, để đánh lạc hướng những suy nghĩ có thể đang chiếm lòng bà. Bà cũng nghe được điều ông nói; nhưng không đáp, bà tiếp tục trêu ông về sự lúng túng của ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.122] —Tôi đã bối rối, thưa bà, ông đáp, vì lợi ích của bạn tôi, và vì những lời trách móc chính đáng mà anh ấy có thể nói với tôi, khi tôi đã kể lại một điều còn quý đối với anh ấy hơn cả mạng sống. Dẫu vậy anh ấy chỉ tâm sự với tôi một nửa, và không nêu tên người anh ấy yêu. Tôi chỉ biết rằng anh ấy là người si tình nhất và đáng thương nhất trên đời. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.123] —Bà thấy người ấy đáng thương đến thế sao, Thái tử phi đáp, khi chính người ấy lại được yêu? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.124] —Bà có tin người ấy được yêu không, thưa bà, và một người có đam mê thật sự có thể để chồng phát hiện ra điều đó chăng? Người ấy có lẽ không biết tình yêu là gì, và đã coi sự biết ơn nhẹ nhàng đối với tình cảm người ta dành cho mình là tình yêu. Bạn tôi không thể tự cho mình bất kỳ hy vọng nào; nhưng dẫu bất hạnh đến thế, anh ấy vẫn thấy mình hạnh phúc vì ít nhất đã khiến người ta sợ phải yêu mình, và anh ấy sẽ không đổi tình cảnh của mình lấy tình cảnh của người tình hạnh phúc nhất trên đời. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.125] —Bạn của anh có một đam mê thật dễ thỏa mãn, Thái tử phi nói, và tôi bắt đầu nghĩ rằng anh không nói về chính anh. Tôi suýt nữa thì đồng ý với bà de Clèves, người khẳng định câu chuyện này không thể có thật. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.126] —Thật vậy, tôi không tin nó có thể là sự thật, bà de Clèves đáp, người đến lúc ấy vẫn chưa nói gì; và dẫu có thể đúng, thì làm sao người ta biết được điều đó? Không có vẻ gì một người phụ nữ có khả năng làm một việc phi thường như thế lại yếu lòng đến mức kể nó ra; và hẳn người chồng cũng sẽ không kể đâu, hoặc nếu có, thì đó là một người chồng rất không xứng đáng với cách đối xử người ta đã dành cho anh ta. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.127] Ông de Nemours thấy những nghi ngờ của bà de Clèves về chồng mình, bèn vui mừng xác nhận chúng. Ông biết đó là đối thủ đáng gờm nhất mà ông phải hạ. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.128] —Ghen tuông, ông đáp, và sự tò mò muốn biết có lẽ nhiều hơn những gì người ta đã kể, có thể khiến một người chồng làm nhiều điều thiếu thận trọng. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.129] Bà de Clèves đã tới giới hạn cuối cùng của sức lực và lòng can đảm, không thể giữ nổi cuộc trò chuyện nữa, bà định nói rằng mình thấy không khỏe, thì may thay cho bà, nữ công tước de Valentinois bước vào và nói với Thái tử phi rằng nhà vua sắp đến. Thái tử phi vào phòng làm việc để thay y phục. Ông de Nemours tiến lại gần bà de Clèves khi bà định đi theo. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.130] —Tôi sẵn lòng hy sinh mạng sống để được nói với bà một lát, thưa bà, ông nói; nhưng trong mọi điều quan trọng mà tôi có thể nói với bà, không điều nào bằng việc xin bà tin rằng nếu tôi đã nói điều gì mà Thái tử phi có thể dính líu đến, thì tôi làm vậy vì những lý do không liên quan đến bà ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.131] Bà de Clèves làm như không nghe thấy ông de Nemours; bà rời ông mà không nhìn, và đi theo nhà vua vừa bước vào. Vì đông người, bà vướng vạt áo và hụt bước: bà lấy cớ ấy để rời khỏi nơi mà bà không còn đủ sức ở lại, và giả vờ không thể đứng vững, bà về nhà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.132] Ông de Clèves đến Louvre và ngạc nhiên không thấy vợ ở đó: người ta kể cho ông nghe tai nạn đã xảy ra với bà. Ông liền quay về để hỏi thăm bà; thấy bà đang nằm trên giường, và biết rằng bệnh của bà không nặng. Khi ông ở bên bà một lúc, ông nhận thấy bà buồn rầu quá mức đến nỗi ông phải ngạc nhiên. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.133] —Bà sao vậy? ông hỏi. Tôi thấy hình như bà đang có một nỗi đau khác với nỗi đau mà bà kêu ca? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.134] —Tôi đang chịu nỗi đau sâu sắc nhất mà tôi có thể phải chịu, bà đáp. Ông đã dùng thế nào sự tin cậy khác thường, hay nói đúng hơn là điên rồ, mà tôi đã đặt nơi ông? Tôi không đáng được giữ bí mật sao? Và dẫu tôi không đáng, lợi ích của chính ông chẳng buộc ông phải giữ kín sao? Có phải vì sự tò mò muốn biết một cái tên mà tôi không nên nói với ông, mà ông đã buộc phải tâm sự với ai đó để cố khám phá ra nó không? Chỉ có sự tò mò ấy mới khiến ông phạm một sai lầm tàn nhẫn như vậy, và hậu quả của nó cũng đáng buồn như có thể. Chuyện này đã được biết, và người ta vừa kể cho tôi, mà không biết rằng tôi là người có phần chính yếu trong đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.135] —Bà nói gì vậy, thưa bà? ông đáp. Bà trách tôi đã kể lại điều xảy ra giữa bà và tôi, và bà cho tôi biết chuyện ấy đã được biết? Tôi không biện bạch về việc đã kể lại; bà không thể tin điều đó, và hẳn bà đã nhận về mình điều người ta kể về người khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.136] —Ôi! thưa ông, bà đáp, trên đời không có chuyện nào giống chuyện của tôi; không có người phụ nữ nào khác có thể làm điều tương tự. Ngẫu nhiên không thể bịa ra nó; chưa ai từng tưởng tượng ra, và ý nghĩ ấy chưa bao giờ nảy ra trong đầu ai khác ngoài tôi. Thái tử phi vừa kể cho tôi toàn bộ câu chuyện; bà ấy biết được từ vidame de Chartres, người biết nó từ ông de Nemours. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.137] —Ông de Nemours! ông de Clèves kêu lên, với một cử chỉ lộ rõ sự bồn chồn và tuyệt vọng. Sao cơ! Ông de Nemours biết bà yêu ông ấy, và biết rằng tôi cũng biết sao? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.138] —Ông lúc nào cũng muốn chọn ông de Nemours hơn bất kỳ ai khác, bà đáp; tôi đã nói với ông rằng tôi sẽ không bao giờ trả lời về những nghi ngờ của ông. Tôi không biết ông de Nemours có biết phần của tôi trong chuyện này, và phần mà ông đã gán cho ông ấy hay không; nhưng ông ấy đã kể chuyện cho vidame de Chartres và nói rằng ông ấy biết từ một người bạn, người không nêu tên người kia. Chắc hẳn người bạn ấy của ông de Nemours là người của ông, và ông đã tin cậy người ấy để cố làm sáng tỏ. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.139] —Có ai trên đời là bạn đến mức người ta muốn tâm sự một điều như thế, ông de Clèves đáp, và có ai lại muốn làm sáng tỏ nghi ngờ của mình với cái giá là nói cho người khác biết điều mà chính mình muốn giấu? Thưa bà, hãy nghĩ lại xem bà đã nói chuyện với ai. Có khả năng hơn là chính bà, chứ không phải tôi, đã để bí mật này lọt ra. Một mình bà không chịu nổi sự lúng túng mà bà đã rơi vào, và bà đã tìm sự nhẹ nhõm bằng cách than thở với một người tâm phúc nào đó, người đã phản bội bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.140] —Đừng dồn tôi thêm nữa, bà kêu lên, và đừng nhẫn tâm buộc tội tôi về một lỗi mà chính ông đã phạm. Ông có thể nghi ngờ tôi như thế sao? Và nếu tôi đã có thể nói với ông, thì tôi có thể nói với ai khác chăng? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.141] Lời thú nhận mà bà de Clèves đã nói với chồng là một bằng chứng lớn về sự chân thành của bà, và bà phủ nhận mạnh mẽ rằng mình đã tâm sự với bất kỳ ai, đến nỗi ông de Clèves không biết nghĩ thế nào. Mặt khác, ông chắc chắn mình không hề kể lại; đó là điều không ai có thể đoán ra, mà giờ thì đã bị biết; do đó hẳn là một trong hai người đã làm lộ. Nhưng điều khiến ông đau đớn dữ dội là biết rằng bí mật này đã nằm trong tay ai đó, và hẳn sớm sẽ bị đem ra công khai. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.142] Bà de Clèves nghĩ gần như những điều tương tự; bà thấy việc chồng bà đã nói ra là không thể, mà việc ông không nói ra cũng không thể. Điều ông de Nemours đã nói, rằng sự tò mò có thể khiến một người chồng làm những điều thiếu thận trọng, dường như ăn khớp đến thế với tình cảnh của ông de Clèves, đến nỗi bà không thể tin đó là điều chỉ tình cờ mà được nói ra; và sự hợp lý ấy khiến bà kết luận rằng ông de Clèves đã lạm dụng lòng tin mà bà đặt nơi ông. Cả hai đều quá bận tâm đến những suy nghĩ của mình, đến nỗi họ im lặng rất lâu; và họ chỉ thoát ra khỏi sự im lặng ấy để nhắc lại những điều đã nói nhiều lần, và trái tim lẫn tâm trí họ trở nên xa cách và căng thẳng hơn bao giờ hết. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.143] Dễ hình dung họ đã trải qua đêm ấy như thế nào. Ông de Clèves đã dùng hết sức nhẫn nại để chịu đựng nỗi bất hạnh khi thấy một người phụ nữ ông tôn thờ lại bị đam mê người khác chiếm lấy. Ông không còn lòng can đảm nào; thậm chí ông tin rằng mình không nên tìm thấy nó trong chuyện mà vinh quang và danh dự của mình bị tổn thương đến thế. Ông không còn biết nghĩ gì về vợ mình; không còn thấy nên cư xử với bà thế nào, và cũng không biết chính mình nên xử sự ra sao; khắp nơi ông chỉ thấy vực thẳm và hố sâu. Cuối cùng, sau một thời gian dài bồn chồn và bất định, khi thấy mình sắp phải sang Tây Ban Nha, ông quyết định không làm điều gì có thể làm tăng thêm nghi ngờ hay sự biết về tình cảnh bất hạnh của mình. Ông đến tìm bà de Clèves, và nói rằng việc cần làm không phải là xem ai trong hai người đã để lộ bí mật, mà là làm cho thấy câu chuyện được kể chỉ là chuyện hoang đường, không có phần của bà; rằng tùy bà thuyết phục ông de Nemours và những người khác; rằng bà chỉ cần cư xử với ông ấy bằng sự nghiêm khắc và lạnh nhạt mà bà phải dành cho một người tỏ tình với mình; rằng bằng cách ấy bà sẽ dễ dàng xóa bỏ ý nghĩ rằng bà có thiện cảm với ông ấy; rằng vì vậy không nên đau buồn về tất cả những gì ông có thể nghĩ, vì nếu về sau bà không tỏ ra chút yếu đuối nào, mọi suy nghĩ ấy sẽ tự tan đi; và nhất là bà phải đến Louvre và các buổi tiệc như thường lệ. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.144] Sau những lời ấy, ông de Clèves rời vợ mà không chờ bà trả lời. Bà thấy lý lẽ trong tất cả những điều ông nói rất hợp lý, và cơn giận đối với ông de Nemours khiến bà nghĩ mình cũng sẽ dễ dàng làm theo; nhưng bà thấy khó mà có mặt trong mọi nghi lễ đám cưới, và xuất hiện với vẻ mặt điềm tĩnh và tâm trí thư thái; tuy nhiên, vì bà phải cầm vạt áo của Thái tử phi, và đó là việc bà đã được chọn trước nhiều công nương khác, nên không có cách nào từ chối mà không gây ồn ào và không khiến người ta tìm lý do. Bà quyết định cố gắng khắc chế bản thân; nhưng bà dành phần còn lại của ngày để chuẩn bị, và để buông mình với mọi cảm xúc đang khuấy động bà. Bà nhốt mình một mình trong phòng làm việc. Trong tất cả những nỗi khổ của bà, nỗi đau hiện ra dữ dội nhất là có lý do để trách ông de Nemours, mà không tìm được cách nào biện minh cho ông. Bà không thể nghi ngờ rằng ông đã kể câu chuyện ấy cho vidame de Chartres; ông đã thừa nhận điều đó; và qua cách ông nói, bà cũng không thể nghi ngờ rằng ông biết câu chuyện liên quan đến bà. Làm sao biện minh cho một sự thiếu thận trọng lớn như vậy? Và sự kín đáo tột bậc của vị hoàng tử ấy, điều đã khiến bà rung động, nay đã biến đi đâu? [fayette-la-princesse-de-cleves:3.145] “Anh ấy đã kín đáo, bà tự nhủ, chừng nào anh ấy còn tin mình bất hạnh; nhưng một ý nghĩ về hạnh phúc, dẫu chưa chắc chắn, đã kết thúc sự kín đáo ấy. Anh ấy không thể tưởng tượng mình được yêu mà lại không muốn người khác biết. Anh ấy đã nói tất cả những gì có thể nói; tôi chưa thừa nhận rằng người tôi yêu chính là anh ấy, anh ấy đã ngờ ra và để lộ những nghi ngờ của mình. Nếu anh ấy có được những điều chắc chắn, anh ấy cũng sẽ làm đúng như vậy. Tôi đã sai khi tin có một người đàn ông có thể giấu điều làm vinh quang mình được tâng bốc. Vậy mà chính vì người đàn ông ấy, người mà tôi đã tin là khác hẳn những người còn lại, nay tôi thấy mình giống như bao người phụ nữ khác, dẫu tôi đã xa lạ đến thế với việc giống họ. Tôi đã đánh mất trái tim và sự kính trọng của một người chồng vốn phải là hạnh phúc của tôi. Chẳng bao lâu nữa, tôi sẽ bị mọi người xem như một người có một đam mê điên rồ và mãnh liệt. Người mà vì người ấy tôi có đam mê này nay đã biết rồi; và chính để tránh những bất hạnh ấy mà tôi đã đem cả sự yên ổn và thậm chí mạng sống của mình ra đánh cược.” [fayette-la-princesse-de-cleves:3.146] Những suy nghĩ buồn bã ấy kéo theo một dòng nước mắt; nhưng dẫu nỗi đau nào đè nặng lên bà, bà cảm thấy mình sẽ có đủ sức chịu đựng, nếu bà được thỏa mãn về ông de Nemours. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.147] Vị hoàng tử này cũng không ở trong trạng thái yên ổn hơn. Sự thiếu thận trọng khi ông nói với vidame de Chartres, và những hậu quả tàn nhẫn của nó, khiến ông vô cùng khổ sở. Ông không thể nghĩ đến sự lúng túng, rối loạn và đau buồn mà ông đã thấy nơi bà de Clèves mà không thấy mình suy sụp. Ông không thể an ủi được vì đã kể cho bà nghe những điều về câu chuyện này; những điều ấy, dẫu tự thân là tình tứ, giờ đây lại có vẻ thô lỗ và thiếu tế nhị, vì chúng đã khiến bà de Clèves hiểu rằng ông không hề không biết bà chính là người phụ nữ có đam mê dữ dội ấy, và ông là người mà bà đã dành đam mê cho. Điều duy nhất ông có thể mong muốn là một cuộc trò chuyện với bà; nhưng ông thấy mình phải e sợ bà hơn là khao khát bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.148] “Tôi sẽ nói gì với bà đây? ông kêu lên. Tôi lại đến cho bà thấy điều mà tôi đã để bà biết quá nhiều rồi sao? Tôi lại để bà thấy rằng tôi biết bà yêu tôi, tôi, người chưa bao giờ dám nói với bà rằng tôi yêu bà? Tôi có bắt đầu nói thẳng với bà về đam mê của mình, để bà thấy tôi như một người trở nên táo bạo nhờ những hy vọng không? Tôi có thể nghĩ đến việc lại gần bà, và liệu tôi có dám khiến bà lúng túng khi phải chịu đựng cái nhìn của tôi? Tôi biết lấy gì để biện minh? Tôi không có lời bào chữa nào; tôi không xứng đáng để bà de Clèves nhìn đến, và tôi cũng không hy vọng bà sẽ nhìn đến tôi bao giờ. Vì lỗi của mình, tôi đã không cho bà phương tiện tự vệ nào tốt hơn những phương tiện mà bà đã tìm và có lẽ sẽ tìm vô ích. Vì sự thiếu thận trọng của mình, tôi đánh mất hạnh phúc và vinh quang được người đáng yêu nhất và đáng quý nhất trên đời yêu mến; nhưng nếu tôi đánh mất hạnh phúc ấy mà bà không phải chịu đựng gì, và tôi không khiến bà đau đớn đến chết, thì điều đó hẳn sẽ là một an ủi với tôi; và giờ đây tôi cảm thấy nỗi đau mà tôi đã gây cho bà còn lớn hơn nỗi đau mà tôi tự gây cho mình trong mắt bà.” [fayette-la-princesse-de-cleves:3.149] Ông de Nemours đau buồn và nghĩ mãi những điều ấy suốt một thời gian dài. Ý muốn nói chuyện với bà de Clèves cứ thường trực trong tâm trí ông. Ông nghĩ đến việc tìm cách; ông nghĩ đến việc viết thư cho bà; nhưng cuối cùng ông thấy rằng, sau lỗi lầm đã phạm và với tính khí của bà, điều tốt nhất ông có thể làm là tỏ lòng kính trọng sâu sắc qua nỗi buồn và sự im lặng của mình, thậm chí cho bà thấy rằng ông không dám xuất hiện trước mặt bà, và chờ đợi điều mà thời gian, may rủi và thiện cảm bà dành cho ông có thể làm nên cho ông. Ông cũng quyết định không trách vidame de Chartres về sự bất trung mà anh ta đã gây ra cho ông, vì sợ làm tăng nghi ngờ của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.150] Lễ đính hôn của Madame, diễn ra ngày hôm sau, và lễ cưới diễn ra ngày kế tiếp, chiếm hết tâm trí triều đình, đến nỗi bà de Clèves và ông de Nemours dễ dàng giấu công chúng nỗi buồn và sự xao động của mình. Thái tử phi thậm chí chỉ nhắc lướt qua với bà de Clèves cuộc trò chuyện họ đã có với ông de Nemours; còn ông de Clèves cố ý không nói thêm với vợ về mọi điều đã xảy ra; nên bà không rơi vào tình thế lúng túng lớn như bà đã tưởng. Lễ đính hôn diễn ra ở Louvre, và sau yến tiệc và vũ hội, toàn bộ hoàng gia đi ngủ tại giám mục phủ, theo phong tục. Sáng hôm sau, công tước d'Albe, người vốn luôn ăn mặc rất giản dị, mặc một bộ áo bằng vải kim tuyến pha sắc lửa, vàng và đen, phủ đầy đá quý, và đội trên đầu một chiếc vương miện kín. Hoàng tử d'Orange, cũng ăn mặc lộng lẫy với đồng phục của mình, cùng tất cả những người Tây Ban Nha, mỗi người có người hầu của mình theo sau, đến đón công tước d'Albe tại dinh Villeroi, nơi ông trọ, rồi cùng đi, bốn người một hàng, tới giám mục phủ. Vừa đến nơi, người ta theo thứ tự đi vào nhà thờ: nhà vua dẫn Madame, người cũng đội một vương miện kín, và vạt áo của nàng được nâng bởi hai cô de Montpensier và de Longueville. Hoàng hậu đi kế, nhưng không đội vương miện. Sau bà là Thái tử phi, bà Marguerite, em gái nhà vua, bà de Lorraine và nữ vương xứ Navarre, vạt áo của họ đều do các công nương nâng. Các hoàng hậu và công nương đều có những cô con gái ăn mặc lộng lẫy cùng màu với họ; đến nỗi người ta nhận ra con gái của ai qua màu áo. Họ bước lên bục đã dựng sẵn trong nhà thờ, và cử hành nghi lễ cưới. Sau đó họ quay về giám mục phủ dùng bữa trưa; và khoảng năm giờ chiều, họ rời đi đến cung điện, nơi có yến tiệc, và nơi nghị viện, các tòa án tối cao và hội đồng thành phố được mời đến dự. Nhà vua, các hoàng hậu, các hoàng tử và công nương dùng bữa trên bàn đá cẩm thạch trong đại sảnh cung điện, công tước d'Albe ngồi cạnh vị hoàng hậu mới của Tây Ban Nha. Bên dưới các bậc của bàn đá cẩm thạch, ở phía tay phải nhà vua, có một bàn dành cho các đại sứ, tổng giám mục và các hiệp sĩ của dòng; còn ở phía bên kia là bàn dành cho các ngài nghị viện. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.151] Công tước de Guise, khoác áo bằng vải kim tuyến xoăn, phục vụ nhà vua với chức đại quản gia; thân vương de Condé giữ chức quản bánh mì; còn công tước de Nemours giữ chức quản rượu. Sau khi các bàn tiệc được dọn đi, vũ hội bắt đầu: nó bị gián đoạn bởi các vở ba-lê và những màn trình diễn có máy móc kỳ lạ. Sau đó vũ hội được tiếp tục; và cuối cùng, sau nửa đêm, nhà vua và toàn bộ triều đình trở về Louvre. Dẫu buồn đến đâu, bà de Clèves vẫn hiện ra trong mắt mọi người, và nhất là trong mắt ông de Nemours, với một vẻ đẹp vô song. Ông không dám nói với bà, dẫu sự lúng túng của buổi lễ này cho ông nhiều dịp; nhưng ông để lộ với bà nhiều nỗi buồn và một sự sợ hãi đầy kính trọng khi lại gần bà, đến nỗi bà không còn thấy ông đáng trách như trước, dẫu ông chưa nói gì để biện minh. Trong những ngày sau, ông cư xử như vậy, và cách cư xử ấy cũng tác động đến trái tim bà de Clèves như thế. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.152] Cuối cùng, ngày đấu thương đã đến. Các hoàng hậu đến các hành lang và khán đài được dành cho họ. Bốn chủ thách đấu xuất hiện ở đầu đường đua, cùng số lượng ngựa và đồng phục đông đảo, tạo nên cảnh tượng lộng lẫy nhất từng được thấy ở nước Pháp. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.153] Nhà vua không dùng màu nào khác ngoài trắng và đen, mà ngài luôn mặc vì bà de Valentinois là góa phụ. Ông de Ferrare và toàn bộ tùy tùng mặc màu vàng và đỏ; ông de Guise xuất hiện với màu đỏ thắm và trắng. Lúc đầu người ta không biết vì lý do gì ông mang những màu ấy; nhưng rồi người ta nhớ ra rằng đó là màu của một người phụ nữ xinh đẹp mà ông từng yêu khi nàng còn là thiếu nữ, và vẫn còn yêu, dẫu ông không dám để nàng thấy nữa. Ông de Nemours mặc màu vàng và đen; người ta tìm lý do mà không được. Bà de Clèves không khó đoán ra: bà nhớ lại đã từng nói trước mặt ông rằng bà thích màu vàng, và bà tiếc vì mình tóc vàng nên không thể mặc màu ấy. Vị hoàng tử này nghĩ rằng mình có thể xuất hiện với màu ấy mà không bị coi là thiếu tế nhị, vì bà de Clèves không mặc nó, người ta không thể ngờ đó là màu của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.154] Chưa bao giờ người ta thấy các chủ thách đấu thể hiện sự khéo léo đến thế. Dẫu nhà vua là người cưỡi ngựa giỏi nhất vương quốc, người ta không biết nên trao phần hơn cho ai. Ông de Nemours có một duyên dáng trong mọi cử chỉ, điều có thể khiến những người ít thiên vị hơn bà de Clèves nghiêng về phía ông. Ngay khi bà thấy ông xuất hiện ở đầu đường đua, bà cảm thấy một xúc động khác thường; và mỗi lần ông lao đi, bà khó giấu được niềm vui khi ông hoàn thành chặng đua một cách may mắn. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.155] Chiều tối, khi mọi việc gần như đã xong và người ta sắp ra về, số phận bất hạnh của đất nước khiến nhà vua còn muốn đấu thêm một cây thương. Ngài cho gọi bá tước de Montgomery, người vô cùng khéo léo, và bảo ông ra sân đấu. Bá tước van nài nhà vua miễn cho, và viện mọi lý do mà ông nghĩ ra được; nhưng nhà vua gần như nổi giận, sai người nhắn rằng ngài nhất định muốn thế. Hoàng hậu nhắn nhà vua rằng bà khẩn cầu ngài đừng đấu nữa; rằng ngài đã làm rất tốt, nên hẳn đã hài lòng; và bà nài ngài quay lại bên bà. Ngài đáp rằng chính vì yêu bà mà ngài sẽ đấu thêm lần nữa, rồi bước vào hàng rào. Bà lại sai ông de Savoie đi để xin ngài quay lại lần thứ hai; nhưng mọi việc đều vô ích. Ngài lao đi, các cây thương gãy vụn, và một mảnh của cây thương bá tước de Montgomery đâm vào mắt ngài và găm lại đó. Nhà vua ngã xuống ngay lập tức; các người hầu cận của ngài và ông de Montmorency, một trong những nguyên soái của doanh trại, chạy đến. Họ kinh ngạc khi thấy ngài bị thương nặng như vậy; nhưng nhà vua không hề tỏ ra kinh ngạc. Ngài nói rằng đó chỉ là chuyện nhỏ, và ngài tha thứ cho bá tước de Montgomery. Có thể hình dung nỗi xáo động và đau buồn mà một biến cố chết người như vậy gây ra trong một ngày vốn được định cho niềm vui. Ngay khi người ta khiêng nhà vua lên giường, và các thầy thuốc phẫu thuật đã khám vết thương, họ thấy nó vô cùng nghiêm trọng. Đại nguyên soái lúc ấy nhớ đến lời tiên đoán đã được đưa ra cho nhà vua, rằng ngài sẽ bị giết trong một trận đấu đơn; và ông không nghi ngờ gì rằng lời tiên đoán đã ứng nghiệm. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.156] Vua Tây Ban Nha, lúc ấy đang ở Bruxelles, được báo tin về tai nạn này, bèn cử thầy thuốc của mình, một người có danh tiếng lớn; nhưng ông ta đã đoán nhà vua không còn hy vọng. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.157] Một triều đình chia rẽ và đầy những lợi ích đối nghịch như thế không khỏi xáo động bên bờ một biến cố lớn lao như vậy; tuy vậy, mọi chuyển động đều được giấu kín, và người ta dường như chỉ bận tâm đến một nỗi lo duy nhất là sức khỏe của nhà vua. Các hoàng hậu, hoàng tử và công nương hầu như không rời khỏi phòng chờ của ngài. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.158] Bà de Clèves biết rằng mình buộc phải có mặt ở đó, rằng bà sẽ gặp ông de Nemours, rằng bà không thể giấu chồng sự lúng túng mà cái nhìn ấy gây ra cho bà; và bà cũng biết rằng chỉ riêng sự hiện diện của vị hoàng tử này đã đủ để biện minh cho ông trong mắt bà, và phá tan mọi quyết tâm của bà; nên bà quyết định giả vờ đau ốm. Triều đình quá bận rộn để chú ý đến hành vi của bà, hay để phân biệt bệnh của bà là giả hay thật. Chỉ chồng bà mới có thể biết sự thật, nhưng bà không lấy làm phiền nếu ông biết điều đó. Thế là bà ở nhà, ít bận tâm đến biến cố lớn đang chuẩn bị; và đầy những suy nghĩ riêng, bà có toàn quyền để đắm mình trong chúng. Mọi người đều ở chỗ nhà vua. Ông de Clèves cứ đến những giờ nhất định để kể cho bà tin tức. Ông giữ với bà cùng thái độ như xưa nay, chỉ khác là khi họ ở riêng, có điều gì đó lạnh lùng hơn và ít tự nhiên hơn. Ông không hề nhắc lại với bà mọi điều đã xảy ra; và bà không có đủ sức, cũng không thấy thích hợp để nối lại cuộc trò chuyện ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.159] Ông de Nemours, vốn đã nghĩ sẽ tìm được vài phút để nói chuyện với bà de Clèves, rất ngạc nhiên và đau khổ khi không ngay cả được niềm vui gặp bà. Bệnh của nhà vua trở nên nghiêm trọng đến mức đến ngày thứ bảy, các thầy thuốc đã tuyệt vọng về ngài. Ngài đón nhận tin mình sắp chết với một sự kiên định khác thường, và càng đáng ngưỡng mộ hơn vì ngài mất mạng bởi một tai nạn đáng tiếc đến thế, vì ngài chết giữa độ xuân xanh, hạnh phúc, được thần dân tôn thờ, và được người tình mà ngài yêu đến mất trí yêu lại. Ngày trước khi ngài mất, ngài cho làm lễ cưới của Madame, em gái ngài, với ông de Savoie, không nghi thức rườm rà. Có thể hình dung nữ công tước de Valentinois ở trong tình cảnh nào. Hoàng hậu không cho bà ấy gặp nhà vua, và sai người đến đòi lại các con dấu của nhà vua cùng những viên ngọc của vương miện mà bà ấy đang giữ. Nữ công tước hỏi nhà vua đã chết chưa; và khi được đáp là chưa: [fayette-la-princesse-de-cleves:3.160] —Vậy là tôi vẫn chưa có chủ, bà đáp, và không ai có thể buộc tôi phải trả lại những gì mà lòng tin của ngài đã đặt vào tay tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:3.161] Vừa khi ngài tắt thở tại lâu đài des Tournelles, công tước de Ferrare, công tước de Guise và công tước de Nemours đưa Hoàng thái hậu, nhà vua và hoàng hậu, vợ ngài, đến Louvre. Ông de Nemours dẫn Hoàng thái hậu. Khi họ bắt đầu bước đi, bà lùi lại vài bước, và nói với hoàng hậu, con dâu bà, rằng bà ấy phải đi trước; nhưng dễ thấy rằng trong lời nói ấy có nhiều chua chát hơn là phép lịch sự. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.1] PHẦN THỨ TƯ [fayette-la-princesse-de-cleves:4.2] Hồng y de Lorraine đã hoàn toàn chi phối tâm trí Hoàng thái hậu; vidame de Chartres không còn chút ân sủng nào nơi bà, và mối tình ông dành cho bà de Martigues cùng sự tự do của mình đã khiến ông không cảm nhận sự mất mát ấy bao nhiêu, dẫu nó đáng được cảm nhận. Trong mười ngày nhà vua lâm bệnh, vị hồng y này có đủ thời gian để vạch kế hoạch và khiến Hoàng hậu quyết định theo đúng ý ông; nên ngay khi nhà vua băng hà, Hoàng hậu liền truyền cho thống chế ở lại Tournelles bên thi hài tiên vương để lo các nghi lễ thông thường. Nhiệm vụ ấy cách ly ông khỏi mọi việc và tước đi quyền hành động của ông. Ông sai một sứ giả đến gặp vua xứ Navarre, thúc giục nhà vua đến ngay, để cùng nhau chống lại thế lực đang lên quá nhanh của các ông de Guise. Quân đội được giao cho công tước de Guise, còn tài chính giao cho hồng y de Lorraine. Nữ công tước de Valentinois bị đuổi khỏi triều đình; người ta triệu hồi hồng y de Tournon, kẻ thù công khai của thống chế, và đại pháp quan Olivier, kẻ thù công khai của nữ công tước de Valentinois. Rốt cuộc, triều đình đổi hẳn bộ mặt. Công tước de Guise được đứng ngang hàng với các hoàng thân khi mang áo choàng của nhà vua trong lễ tang; ông và các anh em ông trở thành những người làm chủ hoàn toàn, không chỉ nhờ ảnh hưởng của hồng y đối với Hoàng hậu, mà còn vì Hoàng hậu ấy nghĩ rằng bà có thể đẩy họ đi nếu họ khiến bà e ngại, trong khi thống chế, vốn được các hoàng thân ủng hộ, thì bà không thể đẩy đi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.3] Khi các nghi thức tang lễ đã xong, thống chế đến Louvre và được nhà vua tiếp đón hết sức lạnh nhạt. Ông muốn nói chuyện riêng với vua, nhưng nhà vua gọi các ông de Guise đến, rồi ngay trước mặt họ bảo ông nên nghỉ ngơi; tài chính và quyền chỉ huy quân đội đã được trao, và khi nào cần đến lời khuyên của ông, nhà vua sẽ cho gọi ông đến bên mình. Hoàng thái hậu tiếp ông còn lạnh nhạt hơn cả nhà vua, và bà còn trách ông vì đã nói với tiên vương rằng các con của tiên vương không giống ngài. Vua xứ Navarre đến, và cũng không được tiếp đón tốt hơn. Hoàng thân Condé, kém nhẫn nhịn hơn anh mình, công khai than phiền; nhưng lời than phiền vô ích, và người ta đưa ông ra khỏi triều đình với cớ cử ông sang Flandre ký chuẩn y hòa ước. Người ta đưa cho vua xứ Navarre xem một bức thư giả của vua Tây Ban Nha, buộc tội ông toan tính chiếm các thành trì của vua ấy; người ta khiến ông lo sợ cho đất đai của mình; và cuối cùng gieo vào ông ý định trở về Béarn. Hoàng hậu tạo cơ hội cho ông bằng cách giao cho ông việc hộ tống công nương Élisabeth, và còn buộc ông phải lên đường trước công nương ấy; thế là không còn ai ở triều đình có thể cân bằng quyền lực của nhà de Guise. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.4] Dẫu việc không được hộ tống công nương Élisabeth là điều phiền lòng đối với ông de Clèves, ông không thể than phiền, vì người được chọn thay ông có địa vị quá cao; nhưng ông tiếc công việc ấy ít hơn vì danh dự mà ông lẽ ra được hưởng, mà nhiều hơn vì nó khiến vợ ông xa cung đình, trong khi chẳng ai thấy rõ ông có ý định đẩy bà đi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.5] Ít ngày sau khi nhà vua băng hà, người ta quyết định đi Reims để dự lễ đăng quang. Vừa nghe nói đến chuyến đi, bà de Clèves, vốn vẫn ở nhà, giả vờ đau ốm, xin chồng cho phép bà không theo triều đình và về Coulommiers để hít thở không khí trong lành và lo cho sức khỏe. Ông đáp rằng ông không muốn dò xét xem sức khỏe có thật là lý do khiến bà không đi hay không, nhưng ông đồng ý để bà không đi. Ông không khó khăn gì khi chấp nhận điều mà ông đã quyết định từ trước: dù ông tin tưởng vào đức hạnh của vợ đến đâu, ông thấy rõ rằng sự thận trọng không cho phép ông để bà tiếp tục phải đối diện với một người đàn ông mà bà yêu. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.6] Ông de Nemours sớm biết bà de Clèves sẽ không theo triều đình; ông không thể quyết định ra đi mà không gặp bà, nên đêm trước ngày khởi hành, ông đến nhà bà muộn nhất có thể cho phép lễ nghi, để gặp bà một mình. Vận may giúp ý định của ông. Khi ông bước vào sân, ông gặp bà de Nevers và bà de Martigues đang đi ra, và họ nói với ông rằng họ đã để bà ở lại một mình. Ông lên lầu với một nỗi bồn chồn và xáo động không gì có thể so sánh được ngoài nỗi bối rối của bà de Clèves khi được báo rằng ông de Nemours đến thăm. Nỗi lo rằng ông sẽ nói với bà về đam mê của mình, nỗi e ngại phải đáp lại quá thuận lòng, nỗi bất an mà chuyến viếng thăm này có thể gây ra cho chồng bà, nỗi khó xử phải kể lại với chồng hoặc phải giấu giếm tất cả những điều ấy, đều hiện lên trong tâm trí bà cùng một lúc, và khiến bà bối rối đến mức quyết định tránh điều mà có lẽ bà mong muốn nhất trên đời. Bà sai một trong các thị nữ đến gặp ông de Nemours, đang đợi trong phòng ngoài, để nói rằng bà vừa thấy trong người khó chịu, và rất tiếc không thể tiếp đón vinh dự mà ông muốn dành cho bà. Thật là nỗi đau cho vị hoàng thân này khi không được gặp bà de Clèves, và không được gặp chỉ vì bà không muốn ông gặp! Ngày hôm sau ông sẽ rời đi; ông không còn gì để trông chờ ở vận may. Kể từ cuộc trò chuyện ở nhà Thái tử phi, ông không nói gì thêm với bà, và ông có lý do để tin rằng lỗi lầm khi nói chuyện với vidame đã phá tan mọi hy vọng của ông; thế là ông ra đi với đủ mọi điều có thể làm nỗi đau nhói thêm. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.7] Vừa khi bà de Clèves hết được chút bối rối do ý nghĩ về chuyến viếng thăm của vị hoàng thân này, mọi lý lẽ khiến bà từ chối đều tan biến; bà thấy mình đã phạm lỗi, và nếu bà dám, hoặc nếu còn kịp, bà đã sai gọi ông trở lại. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.8] Hai bà de Nevers và de Martigues khi rời nhà bà de Clèves liền đến chỗ Thái tử phi; ông de Clèves cũng đang ở đó. Vị Thái tử phi hỏi hai bà vừa từ đâu tới; các bà đáp rằng vừa từ nhà ông de Clèves về, nơi các bà đã trò chuyện suốt một phần buổi chiều với rất đông người, và chỉ để lại một mình ông de Nemours. Những lời ấy, tuy các bà tưởng chừng vô tư, đối với ông de Clèves lại không vô tư chút nào. Dẫu ông hẳn đã đoán được rằng ông de Nemours thường có dịp nói chuyện với vợ mình, nhưng ý nghĩ rằng người ấy đang ở nhà bà, ở đó một mình với bà, và có thể nói với bà về tình yêu của mình, đối với ông lúc này dường như quá mới lạ và không thể chịu nổi, đến nỗi lòng ghen tuông trong ông bùng lên dữ dội hơn bao giờ hết. Ông không thể ở lại chỗ Thái tử phi; ông quay về, thậm chí không biết vì sao mình quay lại, và có lẽ là để làm gián đoạn cuộc gặp của ông de Nemours. Vừa đến gần nhà, ông nhìn xem có thấy điều gì cho phép ông đoán được người kia còn ở đó hay không: ông thấy nhẹ lòng khi biết người ấy đã đi, và ông cảm thấy dễ chịu khi nghĩ rằng người ấy không thể ở lại lâu. Ông tự nhủ có lẽ không phải ông de Nemours mới là người ông nên ghen; và tuy không nghi ngờ gì, ông vẫn cố nghi ngờ; nhưng quá nhiều điều đã khiến ông tin chắc, nên ông không ở lâu trong sự bất định mà ông mong muốn. Ông vào thẳng phòng vợ, và sau khi nói chuyện một lúc về những điều vụn vặt, ông không cưỡng được mà hỏi bà đã làm gì và đã gặp những ai; bà kể lại cho ông nghe. Thấy bà không nhắc đến ông de Nemours, ông run run hỏi xem đó có phải là tất cả những người bà đã gặp không, để cho bà có dịp nêu tên vị hoàng thân ấy, và để khỏi phải đau lòng vì nghĩ rằng bà đã lừa dối ông về chuyện này. Vì bà không gặp ông ta, bà không nêu tên ông ta; và ông de Clèves, lấy lại lời nói với giọng điệu đầy đau khổ: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.9] —Còn ông de Nemours, ông nói với bà, bà không gặp ông ấy sao, hay bà đã quên? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.10] —Quả thật tôi không gặp ông ấy, bà đáp; tôi thấy trong người không khỏe, nên đã sai một trong các thị nữ đến xin lỗi ông ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.11] —Vậy là bà chỉ khó chịu vì riêng ông ấy thôi sao, ông de Clèves đáp. Bà đã gặp tất cả mọi người, vậy tại sao lại có ngoại lệ dành cho ông de Nemours? Tại sao ông ấy không được đối xử như bất kỳ ai khác? Tại sao bà phải sợ nhìn thấy ông ấy? Tại sao bà để ông ấy thấy rằng bà sợ? Tại sao bà lại cho ông ấy biết rằng bà dùng đến quyền lực mà tình yêu của ông ấy trao cho bà để đối xử với ông ấy? Bà có dám từ chối gặp ông ấy không, nếu bà không biết rõ ông ấy phân biệt được sự khắc nghiệt của bà với sự vô lễ? Nhưng tại sao bà lại phải khắc nghiệt với ông ấy? Với một người như bà, thưa bà, mọi điều đều là ân huệ, trừ sự thờ ơ. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.12] —Tôi không ngờ, bà de Clèves đáp, dẫu ông có nghi ngờ ông de Nemours đến đâu, ông lại có thể trách tôi vì đã không gặp ông ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.13] —Thế mà tôi vẫn trách, thưa bà, ông đáp, và có lý do chính đáng. Tại sao không gặp ông ấy, nếu ông ấy không nói gì với bà? Nhưng thưa bà, ông ấy đã nói với bà; nếu chỉ riêng sự im lặng của ông ấy đã tỏ cho bà biết tình yêu của ông ấy, thì nó đã không để lại ấn tượng sâu sắc đến thế nơi bà. Bà không thể nói với tôi toàn bộ sự thật; bà đã giấu tôi phần lớn; bà thậm chí còn hối tiếc điều ít ỏi bà đã thú nhận, và không đủ can đảm để tiếp tục. Tôi bất hạnh hơn tôi tưởng, và tôi là người bất hạnh nhất trên đời. Bà là vợ tôi, mà tôi yêu bà như người yêu; và tôi thấy bà yêu một người khác. Người ấy là người đáng yêu nhất triều đình, ngày nào cũng gặp bà, và biết rằng bà yêu ông ta. Ôi! ông kêu lên, tôi đã mất trí mới tin rằng bà sẽ vượt qua được đam mê bà dành cho ông ta. Tôi đã mất trí mới tin rằng điều đó có thể xảy ra. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.14] —Tôi không biết, bà de Clèves buồn bã đáp, ông có lầm khi xét thiện ý một hành xử bất thường như của tôi hay không; nhưng tôi cũng không biết mình có lầm khi tin rằng ông sẽ làm công bằng cho tôi hay không? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.15] —Xin bà đừng nghi ngờ điều đó, thưa bà, ông de Clèves đáp; bà đã nhầm. Bà đã mong ở tôi những điều không thể, cũng như tôi đã mong ở bà những điều không thể. Sao bà có thể hy vọng tôi giữ được lý trí? Vậy bà đã quên rằng tôi yêu bà đến mất hết lý trí và rằng tôi là chồng bà ư? Một trong hai điều ấy đã có thể đẩy người ta đến cực đoan; thế thì cả hai cùng lúc còn làm được gì nữa! Ôi, và chúng còn làm gì nữa! ông tiếp, tôi chỉ có những tình cảm dữ dội và bất định, mà tôi không làm chủ được. Tôi không còn thấy mình xứng với bà; bà cũng không còn có vẻ xứng với tôi. Tôi yêu bà, tôi ghét bà; tôi làm bà tổn thương, tôi xin bà tha thứ; tôi ngưỡng mộ bà, và tôi xấu hổ vì ngưỡng mộ bà. Nói tóm lại, trong tôi không còn chút bình thản hay lý trí nào. Tôi không biết mình đã sống thế nào từ khi bà nói chuyện với tôi ở Coulommiers, và từ ngày bà biết qua Thái tử phi rằng người ta đã biết chuyện của bà. Tôi không thể lý giải được chuyện ấy đã lan ra bằng đường nào, cũng như điều gì đã xảy ra giữa bà và ông de Nemours về việc này: bà sẽ không bao giờ giải thích cho tôi, và tôi cũng không xin bà giải thích. Tôi chỉ xin bà nhớ rằng bà đã khiến tôi trở thành người bất hạnh nhất trên đời. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.16] Ông de Clèves rời vợ sau những lời ấy, và sáng hôm sau lên đường mà không gặp bà; nhưng ông viết cho bà một bức thư đầy ưu tư, đoan chính và dịu dàng. Bà trả lời bằng một lá thư cảm động đến thế, đầy những lời cam đoan về cách hành xử trong quá khứ cũng như trong tương lai, đến nỗi những lời cam đoan ấy, vì được xây dựng trên sự thật và đúng là tình cảm của bà, đã gây ấn tượng với ông de Clèves và mang lại cho ông đôi chút bình yên; thêm vào đó, ông de Nemours cũng đi gặp nhà vua giống như ông, nên ông có được sự yên ổn là vị hoàng thân ấy sẽ không ở cùng nơi với bà de Clèves. Mỗi khi bà nói chuyện với chồng, đam mê ông bày tỏ, sự đoan chính trong cách ông cư xử, tình bạn bà dành cho ông, và điều bà mang ơn ông, đều để lại trong lòng bà những ấn tượng làm phai nhạt hình bóng ông de Nemours; nhưng chỉ trong một thời gian; và hình bóng ấy sớm trở lại, sống động và hiện diện hơn trước. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.17] Những ngày đầu sau khi vị hoàng thân này đi, bà hầu như không cảm thấy sự vắng mặt của ông; rồi sau đó nó trở nên đau đớn đối với bà. Từ khi yêu ông, chưa một ngày nào trôi qua mà bà không sợ hoặc không hy vọng gặp ông; và giờ đây bà thấy đau lòng khi nghĩ rằng không còn nằm trong tay may rủi để khiến bà gặp được ông nữa. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.18] Bà về Coulommiers; và trên đường đi, bà cho mang theo những bức tranh lớn mà bà đã cho sao chép từ các bản gốc do bà de Valentinois cho làm để trang hoàng lâu đài đẹp của mình ở Anet. Mọi sự kiện đáng nhớ trong triều đại nhà vua đều có mặt trong những bức tranh ấy. Trong số đó có cuộc vây hãm Metz, và tất cả những ai đã nổi bật trong cuộc vây hãm ấy đều được vẽ rất giống. Ông de Nemours nằm trong số đó, và có lẽ chính điều ấy đã khiến bà de Clèves muốn có những bức tranh này. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.19] Bà de Martigues, vì không thể rời triều đình cùng lúc, hứa với bà de Clèves sẽ đến Coulommiers ở vài ngày. Sự sủng ái của Hoàng hậu mà hai bà cùng chia sẻ không khiến họ thêm ganh ghét hay xa cách nhau; họ là bạn bè, nhưng không tâm sự với nhau về tình cảm của mình. Bà de Clèves biết bà de Martigues yêu vidame; nhưng bà de Martigues không biết bà de Clèves yêu ông de Nemours, cũng không biết bà được ông ấy yêu lại. Việc bà là cháu gái của vidame khiến bà de Clèves thân thiết hơn đối với bà de Martigues; và bà de Clèves cũng yêu mến bà de Martigues như một người có một mối tình giống bà, và yêu người bạn thân nhất của người tình của mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.20] Bà de Martigues đến Coulommiers như đã hứa với bà de Clèves; bà thấy bà ấy sống một cuộc đời rất cô quạnh. Bà de Clèves thậm chí đã tìm cách sống trong sự tịch mịch trọn vẹn, và để có thể ở trong vườn mỗi buổi tối mà không có người hầu đi theo. Bà đến chính gian đình nơi ông de Nemours đã từng nghe bà nói; bà bước vào gian phòng mở ra khung cảnh vườn. Các thị nữ và người hầu ở trong gian phòng kia, hoặc dưới đình, và không đến gần bà trừ khi bà gọi. Bà de Martigues chưa từng thấy Coulommiers; bà ngạc nhiên trước mọi vẻ đẹp nơi đây, và nhất là sự duyên dáng của gian đình. Bà de Clèves và bà de Martigues cùng nhau đến đó mỗi buổi tối. Được ở riêng với nhau trong đêm, giữa nơi đẹp nhất thế gian, khiến cuộc trò chuyện giữa hai người trẻ tuổi có những đam mê mãnh liệt trong lòng không bao giờ dứt; và tuy họ không tâm sự với nhau điều gì, họ vẫn thấy rất thú vị khi được nói chuyện với nhau. Bà de Martigues hẳn đã khó rời Coulommiers, nếu khi rời đi bà không phải đến nơi có vidame. Bà lên đường đến Chambord, nơi triều đình khi ấy đang ở. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.21] Lễ đăng quang đã được cử hành tại Reims do hồng y de Lorraine chủ trì, và người ta sẽ dành phần còn lại của mùa hè ở lâu đài Chambord, vừa mới được xây. Hoàng hậu tỏ ra rất vui mừng khi gặp lại bà de Martigues; sau khi bày tỏ nhiều dấu hiệu quý mến, bà hỏi thăm về bà de Clèves và về việc bà đang làm ở miền quê. Ông de Nemours và ông de Clèves lúc đó cũng đang ở bên Hoàng hậu. Bà de Martigues, người thấy Coulommiers tuyệt đẹp, kể lại mọi vẻ đẹp nơi đây, và bà nói rất tỉ mỉ về gian đình trong rừng cùng niềm vui của bà de Clèves khi đi dạo một mình ở đó vào một phần đêm. Ông de Nemours, người biết nơi ấy đủ rõ để hiểu điều bà de Martigues đang nói, nghĩ rằng không phải là không thể gặp bà de Clèves ở đó mà chỉ có bà nhìn thấy mình. Ông hỏi bà de Martigues thêm vài câu để làm rõ điều ấy; và ông de Clèves, vốn luôn nhìn chăm chú vào bà de Martigues trong lúc bà nói, tưởng như thấy được điều đang lướt qua tâm trí ông ta. Những câu hỏi của vị hoàng thân xác nhận thêm ý nghĩ đó, đến nỗi ông không còn nghi ngờ gì rằng ông ta định đi gặp vợ mình. Ông không đoán sai. Ý định ấy in sâu vào tâm trí ông de Nemours đến mức, sau khi thức cả đêm để nghĩ cách thực hiện, sáng hôm sau ông liền xin nhà vua cho phép đi Paris, với một cớ nào đó mà ông bịa ra. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.22] Ông de Clèves không nghi ngờ gì về mục đích của chuyến đi này; nhưng ông quyết định làm sáng tỏ hành vi của vợ mình và không để mình rơi vào sự bất định đau đớn. Ông muốn khởi hành cùng lúc với ông de Nemours, và đích thân đi theo, giấu mình, để xem chuyến đi sẽ có kết quả ra sao; nhưng lo rằng việc ông ra đi sẽ gây chú ý, và nếu ông de Nemours được báo, sẽ thay đổi cách hành động, ông quyết định tin cậy một quý tộc thuộc gia nhân của ông, người mà ông biết rõ lòng trung thành và trí thông minh. Ông kể cho người ấy về tình cảnh khó xử của mình. Ông nói rõ đức hạnh của bà de Clèves cho đến nay vẫn là như thế nào, và ra lệnh cho người ấy lên đường theo chân ông de Nemours, theo dõi kỹ lưỡng, xem ông ta có đến Coulommiers không và có vào vườn trong đêm không. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.23] Người quý tộc, rất đủ năng lực cho một nhiệm vụ như vậy, thực hiện đúng từng chi tiết. Ông theo ông de Nemours đến một làng cách Coulommiers nửa lý, nơi vị hoàng thân dừng lại; và người quý tộc đoán ngay rằng ông ta dừng ở đó để đợi đêm xuống. Ông không thấy thích hợp để đợi ở đó cùng lúc; ông vượt qua làng và vào rừng, tới chỗ ông đoán rằng ông de Nemours có thể đi qua; và ông không đoán sai điều gì trong tất cả những điều đã nghĩ. Vừa khi đêm xuống, ông nghe tiếng bước chân; và dẫu trời tối, ông vẫn nhận ra ông de Nemours. Ông thấy ông ta đi vòng quanh khu vườn, như để nghe xem có ai ở đó không, và để chọn chỗ có thể vượt qua dễ dàng nhất. Hàng rào rất cao, và phía sau còn có thêm hàng rào để ngăn không cho ai vào; nên khá khó để tìm được lối đi. Dẫu vậy, ông de Nemours đã vượt qua được; vừa vào trong vườn, ông không mất nhiều công sức để xác định nơi bà de Clèves đang ở. Ông thấy nhiều ánh đèn trong gian phòng nhỏ, mọi cửa sổ đều mở; và khi lặng lẽ trườn dọc theo hàng rào, ông đến gần với một sự xao động và rối bời mà ai cũng dễ hình dung. Ông đứng nép sau một trong các cửa sổ, vốn cũng là lối cửa, để xem bà de Clèves đang làm gì. Ông thấy bà chỉ có một mình; nhưng ông thấy bà đẹp đến mức ông gần như không kìm nổi cơn xúc động mà cảnh tượng ấy gây ra. Trời nóng, và bà không đội gì trên đầu, cũng không che gì nơi cổ, ngoài mái tóc được buộc lại một cách lộn xộn. Bà ngồi trên một chiếc ghế dài, có một chiếc bàn trước mặt, trên đó có nhiều giỏ đầy ruy băng; bà chọn ra vài dải, và ông de Nemours nhận thấy chúng cùng màu với những màu ông đã đeo trong giải đấu thương. Ông thấy bà đang thắt nơ lên một cây gậy mây Ấn Độ rất lạ, mà ông đã từng cầm một thời gian rồi tặng cho em gái mình; và em gái ông đã trao nó cho bà de Clèves, bà nhận lấy mà không tỏ vẻ nhận ra nó từng thuộc về ông de Nemours. Khi bà đã hoàn thành công việc với vẻ duyên dáng và dịu dàng mà những tình cảm trong lòng làm sáng lên trên gương mặt, bà cầm một ngọn đèn cầy và đi đến một chiếc bàn lớn, đối diện với bức tranh cuộc vây hãm Metz, nơi có chân dung ông de Nemours; bà ngồi xuống và bắt đầu nhìn bức chân dung ấy với sự chăm chú và mơ màng mà chỉ đam mê mới có thể gợi lên. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.24] Không ai có thể diễn tả được điều ông de Nemours cảm thấy lúc ấy. Nhìn thấy giữa đêm khuya, ở nơi đẹp nhất thế gian, người mà ông yêu say đắm; nhìn thấy bà mà bà không biết ông đang nhìn, và thấy bà hoàn toàn chìm trong những điều liên quan đến ông và đến đam mê mà bà giấu ông, đó là điều chưa từng người tình nào nếm trải hay hình dung được. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.25] Vị hoàng thân này cũng hoàn toàn ngoài chính mình, đến nỗi ông đứng bất động nhìn bà de Clèves, mà không nghĩ rằng từng khoảnh khắc đều quý giá. Khi đã định thần lại đôi chút, ông nghĩ rằng nên đợi đến khi bà ra vườn mới nói chuyện, vì làm vậy sẽ an toàn hơn khi bà ở xa các thị nữ hơn; nhưng thấy bà vẫn ở trong gian phòng, ông quyết định bước vào. Khi định thực hiện, ông bối rối biết bao! Ông sợ làm bà phật ý biết bao! Ông lo làm đổi khuôn mặt có quá nhiều dịu dàng ấy, và thấy nó trở nên nghiêm nghị và giận dữ biết bao! [fayette-la-princesse-de-cleves:4.26] Ông nhận ra rằng đã có sự điên rồ, không phải khi đến thăm bà de Clèves mà không để bị thấy, mà khi nghĩ đến chuyện để bị bà nhìn thấy; ông nhìn ra mọi điều mà trước đó ông chưa từng xét đến. Đối với ông, thật điên rồ khi táo bạo đến mức lén đến giữa đêm để làm một người phụ nữ bất ngờ, một người mà ông chưa từng nói với về tình yêu của mình. Ông nghĩ rằng không nên mong bà sẽ chịu lắng nghe ông, và bà hẳn sẽ giận dữ chính đáng vì hiểm họa mà ông đẩy bà vào, bởi những tai nạn có thể xảy ra. Mọi can đảm rời bỏ ông, và nhiều lần ông suýt quyết định quay về mà không để mình bị nhìn thấy. Tuy nhiên, bị thúc đẩy bởi khát vọng được nói chuyện với bà, và được an ủi bởi những hy vọng mà mọi điều ông đã thấy mang lại, ông tiến thêm vài bước, nhưng với nỗi bối rối đến mức chiếc khăn quàng ông mang theo vướng vào khung cửa sổ, khiến ông gây ra tiếng động. Bà de Clèves quay đầu lại; và dù tâm trí bà đầy hình bóng vị hoàng thân này, hoặc vì nơi ông đứng có đủ ánh sáng để bà nhận ra, bà tin mình đã nhận ra ông, và không chần chừ cũng không quay về phía ông, bà bước vào nơi các thị nữ đang ở. Bà vào trong một tâm trạng bối rối đến mức, để che giấu, bà phải nói rằng bà thấy không khỏe; và bà nói vậy cũng để làm bận lòng tất cả những người hầu, và để cho ông de Nemours có thời gian rút lui. Khi đã suy nghĩ một chút, bà nghĩ rằng mình đã nhầm, và chỉ là sự tưởng tượng của bà khi cho rằng đã thấy ông de Nemours. Bà biết ông đang ở Chambord; bà không thấy có lý do gì để tin ông đã dám làm một việc mạo hiểm như vậy; nhiều lần bà muốn quay vào gian phòng và ra vườn xem có ai ở đó không. Có lẽ bà vừa mong vừa sợ được thấy ông de Nemours ở đó; nhưng cuối cùng lý trí và sự thận trọng chiến thắng mọi cảm xúc khác của bà, và bà thấy tốt hơn là cứ ở trong sự nghi ngờ hiện tại, còn hơn liều mạng để tự làm rõ. Bà mất khá lâu để quyết định rời khỏi nơi mà bà nghĩ vị hoàng thân có lẽ đang ở rất gần; và trời gần sáng khi bà trở về lâu đài. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.27] Ông de Nemours đã ở lại trong vườn chừng nào còn thấy ánh sáng; ông không thể mất hy vọng gặp lại bà de Clèves, dẫu ông tin chắc rằng bà đã nhận ra ông và chỉ rời đi để tránh ông; nhưng khi thấy người ta đang khóa cửa, ông hiểu rằng mình không còn gì để hy vọng. Ông đi lấy ngựa ngay gần chỗ người quý tộc của ông de Clèves đang đợi. Người quý tộc ấy theo ông đến đúng ngôi làng mà đêm trước ông đã rời khỏi. Ông de Nemours quyết định ở lại làng ấy suốt ngày, để đêm đến quay về Coulommiers, xem bà de Clèves có còn tàn nhẫn đến mức tránh mặt ông, hay tàn nhẫn đến mức không chịu để mình bị nhìn thấy; dẫu ông vui sướng khi thấy bà đầy ắp hình bóng ông đến vậy, ông vẫn vô cùng đau khổ khi thấy bà có phản ứng tự nhiên là tránh ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.28] Chưa bao giờ đam mê của vị hoàng thân này dịu dàng và dữ dội đến thế như lúc ấy. Ông đi ra dưới những cây liễu, dọc theo một con suối nhỏ chảy phía sau ngôi nhà nơi ông đang ẩn náu. Ông đi xa nhất có thể để không ai thấy hay nghe ông; ông buông mình theo những cơn xúc động của tình yêu, và trái tim ông bị ép chặt đến mức ông không kìm được phải để vài giọt nước mắt rơi; nhưng những giọt lệ ấy không phải chỉ do nỗi đau gây ra, mà pha lẫn sự dịu ngọt và sức quyến rũ chỉ có trong tình yêu. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.29] Ông bắt đầu nhớ lại mọi hành động của bà de Clèves kể từ khi ông yêu bà: sự nghiêm khắc đoan chính và khiêm nhường mà bà luôn dành cho ông, dẫu bà vẫn yêu ông. “Rốt cuộc, bà yêu tôi,” ông nghĩ; “bà yêu tôi, tôi không thể nghi ngờ điều đó; những cam kết lớn nhất và những ưu ái lớn nhất cũng không phải là bằng chứng chắc chắn như những gì tôi đã có. Thế mà tôi vẫn bị đối xử với sự nghiêm khắc như thể bị ghét; tôi đã hy vọng vào thời gian, nay không còn gì để chờ đợi nữa; tôi thấy bà luôn tự vệ đều đặn trước tôi và trước chính mình. Nếu tôi không được yêu, tôi sẽ tìm cách làm đẹp lòng; nhưng tôi làm đẹp lòng, người ta yêu tôi, và bà lại giấu điều đó. Vậy tôi còn có thể hy vọng gì, và số phận tôi sẽ thay đổi ra sao? Tôi sẽ được yêu bởi người đáng yêu nhất thế gian, vậy mà tôi lại có được niềm xác tín tràn đầy của những lần đầu được yêu, chỉ để cảm thấy rõ hơn nỗi đau bị đối xử tồi tệ! Hãy để tôi thấy rằng bà yêu tôi, hỡi công nương xinh đẹp, ông kêu lên, hãy để tôi thấy tình cảm của bà; miễn là một lần trong đời tôi được biết nó qua chính bà, tôi đồng ý để bà lấy lại mãi mãi những khắc nghiệt bà đang đè nặng lên tôi. Hãy nhìn tôi ít nhất bằng chính đôi mắt mà đêm nay tôi đã thấy bà nhìn chân dung của mình; bà có thể đã nhìn nó dịu dàng đến thế, và lại tàn nhẫn tránh mặt tôi đến vậy sao? Bà sợ điều gì? Tại sao tình yêu của tôi lại khiến bà đáng sợ đến thế? Bà yêu tôi, bà giấu tôi vô ích; chính bà đã cho tôi những dấu hiệu không chủ ý. Tôi biết hạnh phúc của mình; hãy để tôi được hưởng nó, và đừng làm tôi khổ nữa. Có thật là tôi được bà de Clèves yêu mà tôi vẫn khổ sở không? Đêm nay bà đẹp biết bao! Làm sao tôi có thể cưỡng lại mong muốn quỳ xuống dưới chân bà? Nếu tôi làm vậy, có lẽ tôi đã ngăn được bà khỏi trốn tránh tôi, vì sự tôn kính của tôi hẳn đã làm bà yên lòng; nhưng có lẽ bà đã không nhận ra tôi; tôi đau khổ hơn mức đáng phải, và việc một người đàn ông xuất hiện vào giờ khuya khoắt như vậy hẳn đã làm bà sợ hãi.” [fayette-la-princesse-de-cleves:4.30] Những ý nghĩ ấy chiếm trọn ngày hôm đó của ông de Nemours; ông chờ đêm đến với lòng sốt ruột; và khi đêm đến, ông lại đi về phía Coulommiers. Người quý tộc của ông de Clèves, đã cải trang để ít bị chú ý, theo ông đến đúng chỗ đêm trước, và thấy ông vào cùng khu vườn. Vị hoàng thân nhanh chóng nhận ra rằng bà de Clèves không muốn mạo hiểm để ông lại cố gắng gặp bà; mọi cửa đều đã đóng. Ông nhìn khắp các phía để xem có thấy ánh đèn nào không; nhưng vô ích. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.31] Bà de Clèves, đoán rằng ông de Nemours có thể quay lại, đã ở yên trong phòng mình; bà sợ rằng mình không luôn có đủ sức để tránh ông, và bà không muốn liều lĩnh nói chuyện với ông theo một cách trái với hành xử mà bà đã giữ cho đến lúc đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.32] Dẫu ông de Nemours không còn hy vọng gặp bà, ông không thể quyết định rời đi ngay một nơi mà bà thường xuyên ở như vậy. Ông ở lại cả đêm trong vườn, và thấy chút an ủi khi được nhìn những cảnh vật mà bà vẫn nhìn mỗi ngày. Mặt trời đã mọc trước khi ông nghĩ đến chuyện rút lui; nhưng cuối cùng nỗi sợ bị phát hiện buộc ông phải đi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.33] Ông không thể rời đi mà không gặp bà de Clèves; ông đến nhà bà de Mercœur, lúc ấy đang ở ngôi nhà bà có gần Coulommiers. Bà vô cùng ngạc nhiên khi thấy anh trai đến. Ông bịa ra một lý do cho chuyến đi, đủ hợp lý để đánh lừa bà; và cuối cùng ông khéo léo dẫn dắt kế hoạch của mình đến mức khiến bà tự đề nghị đưa ông đến nhà bà de Clèves. Đề nghị này được thực hiện ngay trong ngày, và ông de Nemours nói với em gái rằng ông sẽ rời bà ở Coulommiers, để về gấp gặp nhà vua. Ông lập kế hoạch rời bà tại Coulommiers, với ý định để bà đi trước một mình; và ông tin rằng mình đã tìm được một cách chắc chắn để nói chuyện với bà de Clèves. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.34] Khi họ đến nơi, bà đang đi dạo trên một lối rộng chạy dọc theo khu vườn hoa. Việc nhìn thấy ông de Nemours khiến bà không ít xao động, và khiến bà không còn nghi ngờ gì rằng đó chính là người bà đã thấy đêm trước. Sự chắc chắn ấy khiến bà có chút giận dữ, vì sự táo bạo và liều lĩnh mà bà thấy trong việc ông đã làm. Vị hoàng thân nhận ra trên gương mặt bà một nét lạnh nhạt khiến ông vô cùng đau đớn. Cuộc trò chuyện xoay quanh những chuyện vu vơ; nhưng dẫu vậy, ông khéo léo thể hiện bao nhiêu trí tuệ, bao nhiêu sự nhã nhặn và bao nhiêu ngưỡng mộ đối với bà de Clèves, đến mức ông làm tan đi, bất chấp ý bà, một phần sự lạnh nhạt mà ban đầu bà đã có. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.35] Khi đã yên tâm trước nỗi sợ đầu tiên, ông tỏ ra vô cùng tò mò muốn đến xem gian đình trong rừng. Ông nói về nơi ấy như chốn dễ chịu nhất trên đời, và thậm chí mô tả nó với những chi tiết đặc biệt đến nỗi bà de Mercœur nói rằng hẳn ông phải đã đến đó nhiều lần mới biết rõ mọi vẻ đẹp của nó đến vậy. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.36] —Tuy nhiên tôi không tin ông de Nemours đã từng vào đó, bà de Clèves đáp; đó là một nơi chỉ mới hoàn thiện gần đây. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.37] —Tôi cũng đã đến đó chưa bao lâu, ông de Nemours đáp và nhìn bà; và tôi không biết có nên mừng vì bà đã quên việc bà từng thấy tôi ở đó hay không. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.38] Bà de Mercœur, mải ngắm vẻ đẹp của khu vườn, không để ý đến điều anh trai bà nói. Bà de Clèves đỏ mặt, cúi mắt xuống mà không nhìn ông de Nemours: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.39] —Tôi không nhớ đã thấy ông ở đó, bà nói với ông; và nếu ông có đến, thì tôi không hề hay biết. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.40] —Đúng là như vậy, thưa bà, ông de Nemours đáp; tôi đã đến đó mà không có lệnh của bà, và tôi đã trải qua ở đó những khoảnh khắc ngọt ngào nhất và cũng tàn nhẫn nhất trong đời mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.41] Bà de Clèves hiểu quá rõ mọi điều vị hoàng thân nói, nhưng bà không đáp. Bà lo làm sao để bà de Mercœur không vào gian phòng nhỏ kia, vì bức chân dung của ông de Nemours vẫn ở đó, và bà không muốn em gái ông nhìn thấy nó. Bà xoay xở khéo đến mức thời gian trôi đi lúc nào không hay, và bà de Mercœur nói đến chuyện trở về. Nhưng khi bà de Clèves thấy ông de Nemours và em gái ông không cùng về, bà hiểu ngay mình sắp phải đối mặt với điều gì; bà rơi vào đúng tình thế đã từng gặp ở Paris, và cũng chọn cùng một cách giải quyết. Nỗi lo rằng chuyến viếng thăm này sẽ củng cố thêm những nghi ngờ của chồng bà đã góp phần không nhỏ vào quyết định ấy; và để tránh việc ông de Nemours ở lại một mình với bà, bà nói với bà de Mercœur rằng bà sẽ tiễn bà ra đến mép rừng, và bà ra lệnh cho xe ngựa đi theo. Nỗi đau của vị hoàng thân khi thấy sự tàn nhẫn ấy lại tiếp diễn nơi bà de Clèves thật dữ dội, đến mức ông tái mặt ngay lập tức. Bà de Mercœur hỏi ông có thấy mệt không; nhưng ông nhìn bà de Clèves mà không để ai nhận ra, và ông cho bà thấy qua ánh mắt rằng ông không có căn bệnh nào khác ngoài nỗi tuyệt vọng. Thế là ông phải để họ đi mà không dám theo; và sau những gì ông đã nói, ông không thể quay về cùng em gái, nên ông trở lại Paris và rời đi vào hôm sau. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.42] Người quý tộc của ông de Clèves vẫn luôn theo dõi ông de Nemours: ông ta cũng trở về Paris, và khi thấy ông de Nemours đã đi Chambord, ông ta cưỡi ngựa trạm để đến đó trước và báo cáo chuyến đi. Chủ nhân của ông đang chờ anh trở về, vì đó sẽ quyết định nỗi bất hạnh của cả đời ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.43] Vừa thấy người ấy, ông đã đoán qua gương mặt và sự im lặng rằng người này chỉ có những điều đáng buồn để nói với mình. Ông đứng lặng một lúc, cúi đầu, không thể nói; rồi ông ra hiệu bằng tay cho người kia lui đi: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.44] —Đi đi, ông nói; tôi đã hiểu điều anh muốn nói với tôi, nhưng tôi không có đủ sức để nghe nó. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.45] —Tôi không có điều gì để báo cáo với ông, người quý tộc đáp, mà có thể dựa vào đó để kết luận chắc chắn. Đúng là ông de Nemours đã vào khu vườn trong rừng hai đêm liên tiếp, và hôm sau ông ấy đã đến Coulommiers cùng bà de Mercœur. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.46] —Đủ rồi, ông de Clèves đáp, đủ rồi; và lại ra hiệu cho người kia lui đi. Tôi không cần một sự làm rõ nào thêm nữa. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.47] Người quý tộc buộc phải để chủ mình bị bỏ lại với nỗi tuyệt vọng của ông. Có lẽ chưa từng có nỗi tuyệt vọng nào dữ dội hơn; và hiếm có người nào vừa có lòng can đảm lớn, vừa có trái tim nồng nhiệt như ông de Clèves, lại cùng lúc cảm nhận nỗi đau do sự bất trung của người yêu gây ra và nỗi nhục bị một người đàn bà lừa dối. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.48] Ông de Clèves không thể cưỡng lại sự kiệt quệ đè nặng lên mình. Cơn sốt nổi lên ngay trong đêm ấy, kèm theo những triệu chứng nặng đến mức từ giây phút đó, bệnh tình có vẻ rất nguy kịch. Người ta báo cho bà de Clèves; bà vội vã đến. Khi bà tới, ông đã càng yếu hơn; bà thấy ở ông một thái độ lạnh lùng và băng giá đối với mình đến mức bà vô cùng ngạc nhiên và đau lòng. Dường như ông còn đón nhận với khó chịu những việc chăm sóc bà dành cho ông; nhưng cuối cùng bà nghĩ rằng có lẽ đó là hệ quả của bệnh tật. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.49] Ngay khi bà đến Blois, nơi triều đình lúc ấy đang đóng, ông de Nemours không thể không vui mừng khi biết bà đang ở cùng nơi với mình. Ông tìm cách gặp bà, và ngày nào cũng đến nhà ông de Clèves với cớ hỏi thăm sức khỏe; nhưng vô ích. Bà không rời phòng chồng, và chịu nỗi đau dữ dội trước tình trạng của ông. Ông de Nemours tuyệt vọng vì thấy bà đau khổ đến thế; ông dễ dàng đoán được nỗi đau ấy đã làm sống lại tình bạn bà dành cho ông de Clèves đến mức nào, và tình bạn ấy đã tạo ra một sự chuyển hướng nguy hiểm cho đam mê trong lòng bà ra sao. Ý nghĩ ấy khiến ông buồn bã đến chết người trong một thời gian; nhưng sự nguy kịch của ông de Clèves lại mở ra cho ông những hy vọng mới. Ông thấy rằng bà de Clèves có lẽ sẽ được tự do theo đuổi tình cảm của mình, và rằng ông có thể tìm thấy trong tương lai một chuỗi hạnh phúc và thú vui lâu bền. Ông không thể chịu đựng được ý nghĩ ấy, bởi nó khiến ông quá bối rối và cuồng nhiệt; ông xua nó khỏi tâm trí, vì sợ rằng nếu lỡ mất hy vọng, mình sẽ trở nên quá bất hạnh. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.50] Trong khi đó, ông de Clèves gần như đã bị các thầy thuốc bỏ rơi. Vào một trong những ngày cuối của bệnh, sau một đêm rất khó chịu, ông nói vào buổi sáng sớm rằng ông muốn nghỉ ngơi. Bà de Clèves ở lại một mình trong phòng; bà thấy rằng thay vì nghỉ ngơi, ông lại có vẻ rất bồn chồn. Bà bước lại gần, quỳ xuống bên giường ông, khuôn mặt đầy nước mắt. Ông de Clèves đã quyết định không để lộ cho bà thấy nỗi đau dữ dội mà ông mang trong lòng; nhưng những săn sóc bà dành cho ông, và nỗi đau của bà, có lúc khiến ông tin là thật, có lúc ông lại coi là dấu hiệu của sự giả dối và bội bạc, đã gây trong ông những cảm xúc đối nghịch và đau đớn đến mức ông không thể giữ kín trong lòng. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.51] —Bà đổ rất nhiều nước mắt, thưa bà, ông nói, vì một cái chết do chính bà gây ra, và cái chết ấy đáng lẽ không thể mang lại cho bà nỗi đau như bà đang tỏ ra. Tôi không còn đủ sức để trách bà nữa, ông tiếp tục, giọng yếu đi vì bệnh tật và đau đớn; nhưng tôi chết vì nỗi thống khổ mà bà đã gây cho tôi. Lẽ nào một hành động phi thường như việc bà đã nói chuyện với tôi ở Coulommiers lại không có hệ quả nào? Tại sao bà soi cho tôi thấy đam mê bà dành cho ông de Nemours, nếu đức hạnh của bà không đủ sức để chống lại nó? Tôi đã yêu bà đến mức hài lòng khi bị lừa dối; tôi xin thú nhận điều đó với sự hổ thẹn của mình; tôi đã tiếc cái sự yên ổn giả dối mà bà đã kéo tôi ra khỏi. Sao bà không để tôi sống trong sự mù lòa êm ả mà biết bao người chồng vẫn hưởng? Có lẽ tôi đã sống cả đời mà không biết rằng bà yêu ông de Nemours. Tôi sắp chết, ông nói thêm; nhưng xin bà biết rằng bà làm cho cái chết của tôi trở nên dễ chịu, vì sau khi đã tước khỏi tôi sự kính trọng và tình yêu mà tôi dành cho bà, cuộc sống sẽ khiến tôi ghê tởm. Tôi sẽ làm gì với cuộc đời, ông hỏi tiếp, để sống với một người mà tôi đã yêu đến thế, và đã bị phản bội một cách tàn nhẫn đến thế; hay để sống xa người ấy, và đi đến những cuộc đổ vỡ và xô xát trái với tính khí của tôi và với đam mê tôi dành cho bà? Nó đã đi xa hơn những gì bà thấy, thưa bà; tôi đã giấu bà phần lớn, vì sợ làm bà khó chịu, hoặc sợ mất đi chút kính trọng của bà, bởi những cách cư xử không hợp với một người chồng. Rốt cuộc, tôi xứng đáng được trái tim bà; một lần nữa tôi xin nói, tôi chết không tiếc nuối, vì tôi không thể có được nó, và giờ đây tôi không còn có thể mong muốn nó nữa. Vĩnh biệt, thưa bà; một ngày nào đó bà sẽ tiếc nhớ một người đã yêu bà bằng đam mê chân thật và chính đáng. Bà sẽ cảm nhận nỗi đau mà những người có lý trí phải chịu trong những ràng buộc như thế này, và bà sẽ biết sự khác biệt giữa việc được yêu như tôi đã yêu bà, và việc được yêu bởi những kẻ, trong khi bày tỏ tình yêu, chỉ tìm vinh dự được quyến rũ bà. Nhưng cái chết của tôi sẽ để bà được tự do, ông thêm vào, và bà có thể làm ông de Nemours hạnh phúc mà không phải trả giá bằng những tội lỗi. Điều gì sẽ xảy ra khi tôi không còn nữa, ông nói, thì có gì đáng bận tâm? Tôi có thể nào yếu đuối đến mức đặt mắt vào điều ấy! [fayette-la-princesse-de-cleves:4.52] Bà de Clèves không ngờ chồng mình có thể nghi ngờ bà, đến nỗi bà nghe tất cả những lời ấy mà không hiểu, và không có ý nghĩ nào khác ngoài việc ông trách bà đã có tình cảm với ông de Nemours; cuối cùng, thoát khỏi sự mù quáng của mình trong chốc lát, bà thốt lên: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.53] —Tôi phạm tội ư! bà kêu lên; ngay cả ý nghĩ ấy cũng xa lạ với tôi. Đức hạnh khắc khổ nhất cũng không thể khuyên người ta hành xử khác với cách tôi đã hành xử; và tôi chưa từng làm một việc nào mà tôi không mong ông được chứng kiến. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.54] —Bà đã mong tôi chứng kiến những đêm bà trải qua với ông de Nemours sao? ông de Clèves đáp, nhìn bà với vẻ khinh bỉ. Ôi! thưa bà, có phải bà là người tôi nói đến khi tôi nói về một người phụ nữ đã qua đêm với một người đàn ông không? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.55] —Không phải vậy, thưa ông, bà đáp; không, đó không phải là tôi mà ông nói đến. Tôi chưa bao giờ trải qua một đêm hay một khoảnh khắc nào với ông de Nemours. Ông ấy chưa bao giờ gặp tôi riêng; tôi chưa từng để ông ấy, cũng chưa từng nghe ông ấy; và tôi sẽ thề điều đó... [fayette-la-princesse-de-cleves:4.56] —Đừng nói thêm nữa, ông de Clèves ngắt lời; những lời thề giả dối hoặc một lời thú nhận, có lẽ đều làm tôi đau khổ như nhau. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.57] Bà de Clèves không thể đáp; nước mắt và nỗi đau khiến bà không nói được; cuối cùng, cố gắng lên: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.58] —Ít nhất hãy nhìn tôi; hãy nghe tôi, bà nói với ông. Nếu chỉ là lợi ích của riêng tôi, tôi sẽ chịu những lời trách móc này; nhưng ở đây là cuộc sống của ông. Hãy nghe tôi, vì tình yêu dành cho chính ông: không thể nào, với sự thật tràn đầy như thế này, mà tôi không thuyết phục được ông về sự vô tội của tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.59] —Ước gì bà có thể thuyết phục tôi được điều đó! ông kêu lên; nhưng bà có thể nói gì với tôi? Ông de Nemours chẳng phải đã đến Coulommiers cùng em gái ông sao? Và chẳng phải ông ấy đã trải qua hai đêm trước đó với bà trong khu vườn trong rừng sao? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.60] —Nếu đó là tội của tôi, bà đáp, thì tôi dễ dàng tự bào chữa. Tôi không xin ông tin tôi; nhưng hãy tin lời tất cả người hầu của ông, và xem đêm trước khi ông de Nemours đến Coulommiers tôi có đi vào khu vườn trong rừng không, và tối hôm trước đó tôi có rời khỏi nơi ấy sớm hơn thường lệ hai giờ không. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.61] Sau đó bà kể cho ông nghe việc bà đã tưởng thấy một người nào đó trong khu vườn ấy. Bà thú nhận với ông rằng bà đã tin đó là ông de Nemours. Bà nói với ông bằng sự chắc chắn đến mức sự thật, vốn dễ được tin ngay cả khi nó không có vẻ đáng tin, khiến ông de Clèves gần như bị thuyết phục về sự vô tội của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.62] —Tôi không biết liệu mình có nên để mình tin bà không, ông nói. Tôi cảm thấy mình gần cái chết đến mức không muốn thấy điều gì có thể khiến tôi tiếc cuộc sống. Bà đã làm sáng tỏ với tôi quá muộn; nhưng tôi sẽ luôn cảm thấy an ủi khi mang theo ý nghĩ rằng bà xứng đáng với sự quý trọng mà tôi đã dành cho bà. Tôi xin bà để tôi còn có thể được an ủi khi tin rằng ký ức về tôi sẽ luôn thân thương với bà, và rằng nếu điều đó tùy thuộc vào bà, bà đã có dành cho tôi những tình cảm mà bà đang dành cho một người khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.63] Ông định nói tiếp; nhưng một cơn suy nhược khiến ông không nói nổi. Bà de Clèves cho gọi thầy thuốc; họ thấy ông gần như không còn sống. Tuy vậy ông còn thoi thóp thêm mấy ngày, rồi cuối cùng qua đời với một sự kiên cường đáng ngưỡng mộ. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.64] Bà de Clèves chìm trong nỗi đau dữ dội đến mức gần như mất đi khả năng lý trí. Hoàng hậu đến thăm bà một cách chu đáo, và đưa bà vào một tu viện mà bà không biết mình đang bị đưa đi đâu. Các chị dâu đưa bà về Paris, khi bà vẫn chưa đủ sức để cảm nhận rõ nỗi đau của mình. Khi bà bắt đầu có đủ sức nhìn thẳng vào nó, và thấy mình đã mất người chồng như thế nào, khi bà nhận ra rằng chính mình là nguyên nhân cái chết của ông, và rằng đó là vì đam mê bà đã dành cho người khác, thì nỗi kinh hoàng mà bà cảm thấy đối với chính mình và đối với ông de Nemours không thể diễn tả được. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.65] Vị hoàng thân trong những ngày đầu không dám dành cho bà những săn sóc nào khác ngoài những điều phép lịch sự cho phép. Ông biết bà de Clèves đủ để tin rằng sự sốt sắng quá mức sẽ khiến bà khó chịu; nhưng điều ông biết sau đó đã cho ông thấy rõ rằng ông còn phải giữ thái độ ấy rất lâu. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.66] Một người hầu cận của ông kể với ông rằng người quý tộc, bạn thân của ông de Clèves, đã nói với ông ta, trong nỗi đau mất chủ, rằng chuyến đi của ông de Nemours đến Coulommiers chính là nguyên nhân cái chết của chủ mình. Ông de Nemours vô cùng ngạc nhiên trước lời ấy; nhưng sau khi suy ngẫm, ông đoán được một phần sự thật, và hiểu rõ những cảm xúc đầu tiên của bà de Clèves sẽ là gì, cùng bà sẽ xa lánh ông đến mức nào nếu tin rằng bệnh của chồng bà đã do ghen tuông gây ra. Ông nghĩ rằng không nên khiến bà nhớ đến tên ông quá sớm; và ông làm theo cách cư xử ấy, dẫu nó khó khăn với ông đến đâu. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.67] Ông đi một chuyến đến Paris, nhưng vẫn không kìm được việc đến trước cửa nhà bà để hỏi tin tức. Người ta nói với ông rằng không ai được gặp bà, và bà thậm chí đã dặn không cho ai báo lại những người đến tìm bà. Có lẽ những lệnh nghiêm ngặt như thế được đưa ra là nhằm vào vị hoàng thân này, để không phải nghe nhắc đến ông. Ông de Nemours quá đam mê để có thể sống mà hoàn toàn bị cắt khỏi việc nhìn thấy bà de Clèves. Ông quyết định tìm mọi cách, dẫu khó khăn đến đâu, để thoát khỏi tình cảnh mà ông thấy không thể chịu nổi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.68] Nỗi đau của bà này vượt quá giới hạn của lý trí. Người chồng sắp chết ấy, chết vì bà, và chết với biết bao dịu dàng dành cho bà, không rời khỏi tâm trí bà. Bà không ngừng nghĩ lại tất cả những gì mình nợ ông, và tự coi việc không có được đam mê dành cho ông như một tội lỗi, như thể đó là điều nằm trong quyền lực của bà. Bà chỉ tìm được an ủi khi nghĩ rằng bà thương tiếc ông đúng như ông xứng đáng được thương tiếc, và rằng suốt phần đời còn lại, bà sẽ chỉ làm những điều mà ông hẳn sẽ mong bà làm nếu ông còn sống. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.69] Nhiều lần bà đã nghĩ về việc ông de Nemours biết chuyện ông đã đến Coulommiers bằng cách nào; bà không nghi ngờ vị hoàng thân ấy đã kể lại, và thậm chí bà thấy việc ông ta có kể lại cũng chẳng đáng bận tâm, vì bà tin mình đã được chữa lành và đã xa rời đam mê từng dành cho ông. Tuy vậy, bà vẫn cảm thấy một nỗi đau nhói khi tưởng tượng ông là nguyên nhân cái chết của chồng mình, và bà nhớ với đau đớn nỗi sợ mà ông de Clèves đã bày tỏ với bà khi lâm chung, rằng bà sẽ lấy ông de Nemours; nhưng mọi nỗi đau ấy đều hòa vào nỗi đau mất chồng, và bà tin rằng mình không có nỗi đau nào khác. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.70] Sau nhiều tháng trôi qua, bà thoát khỏi cơn đau dữ dội ấy, và rơi vào một trạng thái buồn bã và uể oải. Bà de Martigues đến Paris, và trong thời gian ở đó, bà đã chăm sóc bà de Clèves rất chu đáo. Bà kể cho bà nghe về triều đình và mọi chuyện đang diễn ra ở đó; và tuy bà de Clèves dường như không quan tâm, bà de Martigues vẫn không ngừng nói với bà về những chuyện ấy để làm bà khuây khỏa. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.71] Bà kể cho bà nghe những tin tức về vidame, về ông de Guise, và về tất cả những người nổi bật nhờ vẻ ngoài hay tài năng của họ. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.72] —Còn ông de Nemours, bà nói, tôi không biết việc đời có thay thế được chuyện tình ái trong trái tim ông ấy không; nhưng ông ấy vui vẻ ít hơn hẳn thường lệ, và có vẻ rất xa lánh việc giao du với phụ nữ. Ông ấy thường đi lại Paris, và tôi thậm chí tin rằng hiện giờ ông ấy đang ở đó. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.73] Cái tên ông de Nemours làm bà de Clèves bất ngờ và khiến bà đỏ mặt. Bà đổi sang chuyện khác, và bà de Martigues không nhận ra sự bối rối của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.74] Hôm sau, bà, đang tìm những việc làm phù hợp với tình cảnh của mình, đến gần nhà để xem một người đàn ông làm những đồ thêu lụa theo một lối riêng; và bà đến với ý định đặt làm những món tương tự. Sau khi người ta cho bà xem, bà thấy cánh cửa một căn phòng, và tưởng rằng bên trong còn có những món như thế; bà bảo người ta mở cửa cho bà. Chủ nhà đáp rằng ông không có chìa khóa, và căn phòng ấy đang bị một người đàn ông chiếm giữ; người này thỉnh thoảng đến đây vào ban ngày để vẽ những ngôi nhà đẹp và những khu vườn có thể nhìn thấy từ cửa sổ. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.75] —Anh ta là người đàn ông có dáng vẻ đẹp nhất trên đời, ông ta nói thêm; anh ta chẳng có vẻ gì là bị buộc phải kiếm sống. Mỗi khi anh ta đến đây, tôi luôn thấy anh ta nhìn những ngôi nhà và khu vườn; nhưng tôi chưa bao giờ thấy anh ta làm việc. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.76] Bà de Clèves lắng nghe câu chuyện này với sự chú ý lớn. Điều bà de Martigues đã nói, rằng ông de Nemours thỉnh thoảng có mặt ở Paris, trong trí tưởng tượng của bà hòa vào hình ảnh người đàn ông đẹp trai đến vẽ gần nhà bà; và điều ấy khiến bà hình dung ra ông de Nemours, và ông de Nemours đang chăm chú nhìn bà, gây cho bà một sự xáo trộn mơ hồ mà bà không biết cả nguyên nhân. Bà đến cửa sổ để xem nó hướng về đâu; bà thấy nó nhìn ra toàn bộ khu vườn của bà và mặt tiền căn phòng bà ở. Khi trở về phòng, bà dễ dàng nhận ra chính khung cửa sổ mà người ta đã nói với bà rằng người đàn ông ấy thường đến. Ý nghĩ rằng đó là ông de Nemours làm thay đổi hẳn tâm trạng của bà; bà không còn ở trong một sự yên ổn buồn bã mà bà đã bắt đầu cảm nhận, bà thấy mình bồn chồn và xao động. Cuối cùng, không thể ở yên một mình, bà ra ngoài, đi hít thở không khí trong một khu vườn ngoài ngoại ô, nơi bà nghĩ mình sẽ được ở một mình. Khi đến nơi, bà tưởng mình đã không nhầm; bà không thấy dấu hiệu nào cho thấy có ai đó ở đây, và bà đi dạo khá lâu. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.77] Sau khi băng qua một khu rừng nhỏ, bà thấy ở cuối một lối đi, nơi xa nhất trong vườn, một thứ gian nhà nhỏ thông thoáng bốn phía; bà hướng bước chân về phía đó. Khi đến gần, bà thấy một người đàn ông nằm trên những chiếc ghế dài, như chìm trong một mộng tưởng sâu thẳm; và bà nhận ra đó là ông de Nemours. Cảnh tượng ấy khiến bà khựng lại hoàn toàn. Nhưng những người hầu theo sau bà gây ra chút tiếng động, làm ông de Nemours tỉnh khỏi mộng tưởng. Không nhìn xem ai đã gây ra tiếng động mà ông nghe thấy, ông đứng dậy khỏi chỗ ngồi để tránh đoàn người đang tiến đến, rồi rẽ sang một lối đi khác, cúi chào thật sâu, đến nỗi ông còn không nhìn rõ những người ông chào. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.78] Nếu ông biết điều mình đang tránh, ông sẽ quay lại với biết bao nhiệt thành! Nhưng ông vẫn tiếp tục đi theo lối đi, và bà de Clèves thấy ông rời khỏi vườn qua một cánh cửa phía sau, nơi xe ngựa đang chờ. Cái nhìn thoáng qua ấy đã gây ra điều gì trong trái tim bà de Clèves! Một đam mê đã ngủ yên bừng tỉnh trong lòng bà, và với dữ dội biết bao! Bà đến ngồi đúng chỗ ông vừa rời đi; bà ở đó như bị đè nặng. Vị hoàng thân hiện lên trong tâm trí bà, đáng yêu hơn tất cả mọi người trên đời, đã yêu bà từ lâu bằng một đam mê đầy tôn kính đến mức sẵn sàng chịu đau khổ, mơ tưởng được nhìn thấy bà mà không mong được bà nhìn thấy, rời bỏ triều đình, nơi ông là niềm vui, để đi nhìn những bức tường bao quanh nơi bà ở, để đến mơ màng ở những chỗ mà ông không thể mong gặp bà; tóm lại, một người đàn ông chỉ bằng tình yêu chân thành của mình cũng đã xứng đáng được yêu, và bà đã có với ông một mối gắn bó dữ dội đến nỗi bà sẽ yêu ông ngay cả khi ông không yêu bà; hơn nữa, lại là một người có địa vị cao và tương xứng với bà. Không còn bổn phận, không còn đức hạnh nào đứng ngăn cản tình cảm của bà; mọi chướng ngại đã được dỡ bỏ, và trong hoàn cảnh cũ của họ, chỉ còn lại đam mê của ông de Nemours dành cho bà và đam mê của bà dành cho ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.79] Mọi ý nghĩ ấy đều mới mẻ đối với bà. Nỗi đau trước cái chết của ông de Clèves đã chiếm lấy bà đủ lâu để khiến bà chưa kịp nghĩ đến chúng. Sự hiện diện của ông de Nemours đã kéo tất cả chúng về trong tâm trí bà; nhưng khi chúng đã chiếm trọn tâm trí bà, và bà cũng nhớ rằng chính người đàn ông ấy, mà bà coi là người có thể cưới bà, là người bà đã yêu khi chồng bà còn sống, và là nguyên nhân của cái chết ấy, rằng ngay cả khi lâm chung ông còn bày tỏ nỗi sợ rằng bà sẽ lấy ông, thì đức hạnh nghiêm khắc của bà bị tổn thương sâu sắc bởi ý nghĩ ấy, đến nỗi bà thấy việc cưới ông de Nemours chẳng kém tội lỗi hơn việc đã yêu ông khi chồng còn sống. Bà để mình chìm vào những suy tư ấy, vốn hoàn toàn trái ngược với hạnh phúc của bà; bà còn củng cố chúng bằng nhiều lý lẽ liên quan đến sự yên ổn của mình và những điều khổ sở mà bà đoán trước nếu cưới vị hoàng thân này. Cuối cùng, sau khi ở lại hai giờ nơi bà đang đứng, bà trở về nhà, tin chắc rằng phải tránh mặt ông, vì điều đó hoàn toàn trái với bổn phận của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.80] Nhưng niềm tin ấy, vốn là kết quả của lý trí và đức hạnh của bà, không chạm được đến trái tim bà. Trái tim vẫn gắn bó với ông de Nemours bằng một sức mạnh khiến bà rơi vào tình trạng đáng thương, và nó không để bà yên nữa; bà đã trải qua một trong những đêm đau khổ nhất đời mình. Sáng hôm sau, cử chỉ đầu tiên của bà là đi xem liệu có ai ở cửa sổ nhìn về phía nhà bà không; bà đến đó, và thấy ông de Nemours. Cảnh tượng ấy khiến bà ngạc nhiên, và bà lùi lại nhanh đến mức vị hoàng thân hiểu rằng ông đã bị nhận ra. Ông vẫn thường mong được bà nhận ra từ khi đam mê khiến ông tìm ra những cách này để nhìn thấy bà de Clèves; và khi không hy vọng có được niềm vui ấy, ông lại đến mơ màng trong chính khu vườn nơi bà đã từng gặp ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.81] Cuối cùng, mệt mỏi với một tình cảnh vừa khổ sở vừa bất định như vậy, ông quyết định thử một cách nào đó để làm sáng tỏ số phận của mình. “Tôi còn chờ gì nữa?” ông tự hỏi; “đã lâu rồi tôi biết mình được yêu; bà ấy tự do rồi, không còn bổn phận nào để cản tôi. Sao tôi lại phải tự giam mình trong việc chỉ được nhìn bà mà không được bà thấy, và không được nói chuyện với bà? Lẽ nào tình yêu đã lấy hết lý trí và sự dũng cảm của tôi, và biến tôi thành khác hẳn những gì tôi từng là trong các mối tình khác của đời mình? Tôi phải tôn trọng nỗi đau của bà de Clèves; nhưng tôi đã kính trọng nó quá lâu, và tôi để cho bà thời gian dập tắt tình cảm bà dành cho tôi.” [fayette-la-princesse-de-cleves:4.82] Sau những suy nghĩ ấy, ông nghĩ đến những cách mà ông sẽ dùng để gặp bà. Ông thấy không còn gì buộc ông phải giấu tình yêu của mình đối với vidame de Chartres; ông quyết định nói với vidame và kể cho ông ta nghe ý định của mình đối với cháu gái ông ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.83] Vidame lúc ấy đang ở Paris: mọi người đã đến đó để lo việc trang bị và trang phục của mình để theo nhà vua, người sẽ hộ tống Hoàng hậu Tây Ban Nha. Ông de Nemours đến nhà vidame, và thú nhận chân thành với ông ta tất cả những điều ông đã giấu cho đến lúc đó, trừ những tình cảm của bà de Clèves, mà ông không muốn tỏ ra là đã biết. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.84] Vidame đón nhận mọi điều ông nói với niềm vui lớn, và bảo đảm rằng dù không biết tình cảm của bà, từ khi bà de Clèves góa chồng, ông vẫn thường nghĩ rằng bà là người duy nhất xứng với ông. Ông de Nemours nhờ ông ta tạo điều kiện để ông được nói chuyện với bà và tìm hiểu xem bà đang nghĩ thế nào. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.85] Vidame đề nghị đưa ông đến nhà bà; nhưng ông de Nemours cho rằng bà sẽ khó chịu, vì bà chưa tiếp ai. Họ thấy cần để ông vidame mời bà đến nhà ông với một lý do nào đó, còn ông de Nemours sẽ đến bằng một cầu thang khuất, để không ai thấy. Mọi việc được thực hiện đúng như họ đã định: bà de Clèves đến; vidame ra đón và dẫn bà vào một gian phòng lớn ở cuối dãy phòng của ông. Một lúc sau, ông de Nemours bước vào, như thể vận may đã đưa ông đến đó. Bà de Clèves vô cùng ngạc nhiên khi thấy ông: bà đỏ mặt và cố che giấu. Vidame lúc đầu nói chuyện về những việc khác, rồi viện cớ có việc phải dặn dò mà bỏ đi. Ông nói với bà de Clèves rằng ông nhờ bà tiếp đãi khách trong nhà ông, và ông sẽ quay lại ngay. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.86] Không thể diễn tả được điều ông de Nemours và bà de Clèves cảm thấy khi lần đầu tiên được ở riêng với nhau và có thể nói chuyện. Họ im lặng một lúc lâu; cuối cùng, ông de Nemours phá vỡ sự im lặng: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.87] —Bà có tha lỗi cho ông vidame, thưa bà, vì đã cho tôi cơ hội được gặp và nói chuyện với bà, điều mà bà đã luôn tàn nhẫn từ chối tôi không? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.88] —Tôi không thể tha lỗi cho ông ấy, bà đáp, vì đã quên mất hoàn cảnh của tôi, và điều đó đặt danh tiếng của tôi vào nguy hiểm. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.89] Vừa nói dứt lời, bà toan đi; và ông de Nemours giữ bà lại: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.90] —Xin bà đừng sợ gì, thưa bà, ông đáp; không ai biết tôi đang ở đây, và không có rủi ro nào đáng sợ. Xin bà nghe tôi, thưa bà, nghe tôi; nếu không phải vì lòng tốt, thì ít nhất cũng vì tình yêu dành cho chính bà, và để cứu bà khỏi những điên rồ mà đam mê, vốn không còn ở dưới sự kiểm soát của tôi, chắc chắn sẽ đẩy tôi vào. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.91] Lần đầu tiên, bà de Clèves nhượng bộ trước thiên hướng mà bà dành cho ông de Nemours, và nhìn ông với đôi mắt đầy dịu dàng và duyên dáng: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.92] —Nhưng ông hy vọng gì từ sự nhượng bộ mà ông đòi hỏi? bà nói. Có lẽ ông sẽ hối hận vì đã có được nó, và tôi chắc chắn sẽ hối hận vì đã cho ông. Ông xứng đáng có một số phận hạnh phúc hơn số phận ông đã có cho đến nay, và hơn số phận ông có thể tìm thấy trong tương lai, trừ khi ông đi tìm nó ở nơi khác! [fayette-la-princesse-de-cleves:4.93] —Tôi ư, thưa bà, ông nói, đi tìm hạnh phúc ở nơi khác sao! Trên đời này có hạnh phúc nào khác ngoài việc được bà yêu? Dẫu tôi chưa bao giờ nói chuyện với bà, tôi không thể tin rằng bà không biết tình yêu của tôi, hoặc không nhận ra rằng đó là đam mê chân thật và mãnh liệt nhất sẽ từng có. Nó đã bị thử thách bởi những điều bà không biết đến ra sao? Và bà đã đặt nó vào thử thách nào bằng sự khắc nghiệt của mình? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.94] —Vì ông muốn tôi nói, và tôi đã quyết định nói, bà de Clèves đáp, vừa ngồi xuống, tôi sẽ nói với sự chân thật mà ông khó tìm thấy ở những người cùng giới với tôi. Tôi sẽ không nói rằng tôi không thấy sự gắn bó ông dành cho tôi; có lẽ ông sẽ không tin tôi nếu tôi nói vậy. Vậy tôi thú nhận với ông không chỉ rằng tôi đã thấy nó, mà còn thấy nó đúng như ông có thể mong nó hiện ra trước mắt tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.95] —Và nếu bà đã thấy điều đó, thưa bà, ông ngắt lời, có thể nào bà không hề xúc động? Và tôi có dám hỏi xem nó có để lại chút ấn tượng nào trong trái tim bà không? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.96] —Ông đã phải đoán điều đó qua cách tôi cư xử, bà đáp; nhưng tôi muốn biết ông đã nghĩ gì về điều ấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.97] —Tôi phải ở trong một cảnh ngộ hạnh phúc hơn mới dám nói ra điều đó, ông đáp; và số phận tôi quá ít liên quan đến điều tôi muốn nói với bà. Điều duy nhất tôi có thể cho bà biết, thưa bà, là tôi đã mong ước nồng nhiệt rằng bà đừng thú nhận với ông de Clèves những điều bà đã giấu tôi, và rằng bà đã giấu ông ấy điều mà bà để cho tôi thấy. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.98] —Làm sao ông có thể phát hiện, bà vừa hỏi vừa đỏ mặt, rằng tôi đã thú nhận điều gì đó với ông de Clèves? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.99] —Tôi biết điều ấy từ chính bà, thưa bà, ông đáp; nhưng xin bà tha cho sự táo bạo của tôi khi đã nghe lén bà. Xin bà nhớ lại xem tôi có lạm dụng điều đã nghe không, hy vọng của tôi có vì thế mà lớn thêm không, và tôi có dạn dĩ hơn khi nói với bà không. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.100] Ông bắt đầu kể lại cách ông đã nghe được cuộc trò chuyện giữa bà và ông de Clèves; nhưng bà ngắt lời ông trước khi ông kịp kể hết. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.101] —Đừng kể thêm nữa, bà nói với ông; tôi thấy bây giờ ông đã biết tường tận đến thế bằng cách nào. Ông đã để lộ điều đó quá rõ rồi, ngay ở chỗ Thái tử phi, người đã biết chuyện này qua những người mà ông đã tâm sự. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.102] Khi ấy ông de Nemours kể cho bà biết chuyện đã xảy ra như thế nào. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.103] —Đừng bào chữa cho mình, bà đáp; tôi đã tha thứ cho ông từ lâu rồi, dẫu ông chưa nói cho tôi lý do nào. Nhưng vì ông đã biết từ chính tôi điều mà tôi đã định giấu ông suốt đời, tôi thú nhận với ông rằng ông đã khơi dậy trong tôi những tình cảm mà trước khi gặp ông tôi chưa biết đến, và tôi thậm chí còn có ý niệm rất mơ hồ về chúng, đến nỗi chúng khiến tôi kinh ngạc trước tiên, và sự kinh ngạc ấy làm tăng thêm nỗi xao động luôn đi theo chúng. Tôi thú nhận điều này với ít xấu hổ hơn, vì tôi nói vào lúc tôi có thể nói mà không phạm tội, và vì ông đã thấy rằng hành vi của tôi không hề bị tình cảm của tôi chi phối. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.104] —Bà có tin không, thưa bà, ông de Nemours nói, khi quỳ sụp xuống dưới chân bà, rằng tôi sắp chết ngay dưới chân bà vì sung sướng và xúc động không? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.105] —Tôi chỉ nói với ông, bà đáp và mỉm cười, điều mà ông đã biết quá rõ rồi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.106] —Ôi! thưa bà, ông đáp, khác biệt biết bao khi biết điều đó do tình cờ, hay được nghe từ chính bà, và thấy rằng bà sẵn lòng để tôi biết! [fayette-la-princesse-de-cleves:4.107] —Đúng là tôi sẵn lòng để ông biết, bà nói, và tôi thấy có một niềm ngọt ngào khi nói với ông điều đó. Tôi cũng không biết liệu mình nói điều đó vì chính mình nhiều hơn là vì ông. Bởi rốt cuộc, lời thú nhận này sẽ không có hệ quả nào, và tôi sẽ tiếp tục theo những quy tắc khắc khổ mà bổn phận đặt ra cho tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.108] —Bà không nghĩ đến điều đó đâu, thưa bà, ông de Nemours đáp; không còn bổn phận nào ràng buộc bà, bà đang tự do; và nếu tôi dám, tôi còn muốn nói rằng tùy thuộc vào bà để khiến bổn phận của bà một ngày nào đó buộc bà phải gìn giữ những tình cảm bà đang dành cho tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.109] —Bổn phận của tôi, bà đáp, cấm tôi nghĩ đến bất kỳ ai, và nhất là không được nghĩ đến ông, vì những lý do mà ông không biết. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.110] —Có lẽ chúng không xa lạ với tôi, thưa bà, ông đáp; nhưng đó không phải là những lý do chính đáng. Tôi tin rằng ông de Clèves đã nghĩ tôi hạnh phúc hơn tôi thật sự, và ông tưởng rằng bà đã chấp thuận những điều điên rồ mà đam mê đã khiến tôi làm mà không có sự đồng ý của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.111] —Đừng nói về chuyện đó nữa, bà bảo ông; tôi không thể chịu nổi khi nghĩ đến nó: nó làm tôi xấu hổ, và quá đau đớn với tôi vì những hệ quả nó đã gây ra. Điều chắc chắn là ông là nguyên nhân cái chết của ông de Clèves; những nghi ngờ mà hành vi thiếu thận trọng của ông gây ra cho ông ấy đã đoạt mạng ông ấy, như thể chính ông đã lấy mạng ông ấy bằng tay mình. Hãy nghĩ xem tôi phải làm gì, nếu hai người đã cùng đi đến những cực đoan ấy và cùng gặp phải một bất hạnh như thế. Tôi biết rằng đối với thế gian thì không giống như vậy; nhưng trong mắt tôi, không có khác biệt nào, vì tôi biết ông ấy đã chết vì ông, và chết vì tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.112] —Ôi! thưa bà, ông de Nemours nói, bổn phận hư ảo nào bà đang đặt ra để cản trở hạnh phúc của tôi? Sao! thưa bà, một ý nghĩ vô căn cứ và viển vông lại khiến bà không làm cho một người mà bà không ghét được hạnh phúc sao? Sao! tôi đã có thể hy vọng sống cuộc đời bên bà; số phận đã dẫn tôi đến chỗ yêu người xứng đáng nhất trên đời; tôi đã thấy nơi bà mọi điều có thể làm nên một người yêu đáng ngưỡng mộ; bà đã không ghét tôi, và tôi đã không tìm thấy trong hành vi của bà điều gì khác ngoài tất cả những gì người ta có thể mong ở một người phụ nữ sao? Bởi rốt cuộc, thưa bà, có lẽ bà là người duy nhất mà hai điều ấy từng hội tụ ở mức độ như ở bà. Những ai cưới người yêu mà mình được yêu đều run sợ khi cưới, và nhìn với lo lắng, so với những người khác, cách người ấy đã cư xử với họ; nhưng ở bà, thưa bà, không có gì đáng sợ, và người ta chỉ thấy những điều đáng ngưỡng mộ. Tôi đã dự liệu một hạnh phúc lớn lao như thế, tôi nói, chỉ để thấy chính bà đặt chướng ngại vào đó sao? Ôi! thưa bà, bà quên rằng bà đã phân biệt tôi với mọi người đàn ông khác, hay đúng hơn là bà chưa bao giờ phân biệt tôi: bà đã nhầm, và tôi đã tự lừa dối mình. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.113] —Bà không tự lừa dối mình đâu, bà đáp; những lý do của bổn phận tôi có lẽ sẽ không mạnh đến thế nếu không có sự phân biệt mà ông đang ngờ tới, và chính nó khiến tôi thấy những bất hạnh khi gắn bó với ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.114] —Tôi không biết đáp lại thế nào, thưa bà, ông đáp, khi bà cho tôi thấy bà sợ những bất hạnh; nhưng tôi phải thú nhận rằng, sau tất cả những gì bà đã vui lòng nói với tôi, tôi không ngờ lại gặp một lý do tàn nhẫn đến thế. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.115] —Nó chẳng hề xúc phạm ông chút nào, bà de Clèves đáp, đến nỗi tôi còn khó khăn lắm mới nói được với ông. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.116] —Ôi! thưa bà, ông đáp, sau những gì bà vừa nói, bà có thể sợ điều gì mà lại làm tôi quá mãn nguyện? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.117] —Tôi muốn nói với ông vẫn bằng sự chân thật mà tôi đã bắt đầu, bà đáp; và tôi sẽ bỏ qua mọi sự dè dặt và tế nhị mà tôi lẽ ra phải có trong một cuộc trò chuyện đầu tiên; nhưng tôi khẩn cầu ông hãy lắng nghe tôi mà đừng ngắt lời. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.118] “Tôi tin rằng mình nợ tình yêu của ông một phần thưởng nhỏ nhoi là không giấu ông bất kỳ tình cảm nào của tôi, và để ông thấy chúng đúng như chúng vốn có. Đây có lẽ là lần duy nhất trong đời tôi cho phép mình để ông thấy chúng; tuy nhiên, tôi không thể thú nhận, không chút xấu hổ, rằng sự chắc chắn không còn được ông yêu như hiện tại đối với tôi, dường như là một bất hạnh khủng khiếp đến nỗi, dẫu tôi không có những bổn phận không thể vượt qua, tôi vẫn ngờ rằng mình có thể quyết định đưa mình vào bất hạnh ấy. Tôi biết ông tự do, và tôi cũng vậy; và mọi việc đều theo cách mà có lẽ công chúng sẽ không có lý do gì để trách ông, cũng như tôi, nếu chúng ta cam kết với nhau mãi mãi. Nhưng những người đàn ông có giữ được đam mê trong những ràng buộc vĩnh viễn như vậy không? Tôi có thể hy vọng một phép màu dành cho mình không? Và tôi có thể đặt mình vào vị thế để chắc chắn thấy đam mê ấy chấm dứt, khi nó là toàn bộ hạnh phúc của tôi không? Ông de Clèves có lẽ là người duy nhất trên đời có thể giữ được tình yêu trong hôn nhân. Số phận tôi không cho phép tôi hưởng niềm hạnh phúc ấy; có lẽ tình yêu của ông ấy chỉ kéo dài được vì ông ấy không tìm thấy ở tôi chút đam mê nào. Nhưng tôi sẽ không có cùng phương tiện để giữ tình yêu của ông; tôi thậm chí tin rằng chính những chướng ngại đã làm nên sự kiên định của ông. Ông đã tìm thấy đủ chướng ngại để thúc đẩy ông vượt qua chúng; còn những hành động không chủ ý của tôi, hay những điều may rủi đã cho ông biết, đã cho ông đủ hy vọng để không chùn bước.” [fayette-la-princesse-de-cleves:4.119] —Chà! thưa bà, ông de Nemours đáp, tôi không thể giữ im lặng như bà bắt tôi làm: bà bất công với tôi quá, và bà cho tôi thấy quá rõ rằng bà còn xa mới có thiện cảm với tôi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.120] —Tôi thừa nhận, bà đáp, rằng đam mê có thể dẫn tôi đi; nhưng nó không thể làm tôi mù quáng. Không gì có thể ngăn tôi nhận ra rằng ông sinh ra đã có mọi thiên tư cho tình ái, và mọi phẩm chất thích hợp để gặt hái những thành công may mắn trong đó. Ông đã có nhiều đam mê rồi, và sẽ còn có nữa; tôi sẽ không còn là hạnh phúc của ông nữa; tôi sẽ thấy ông dành cho người khác như ông đã dành cho tôi. Tôi sẽ đau đớn đến chết, và tôi cũng không chắc sẽ không gặp phải nỗi khổ của ghen tuông. Tôi đã nói với ông quá nhiều để có thể che giấu rằng chính ông đã khiến tôi biết điều này, và rằng tôi đã phải chịu những nỗi đau khắc nghiệt đến thế vào buổi tối khi Hoàng hậu đưa cho tôi bức thư này của bà de Thémines, mà người ta nói là gửi cho ông. Từ đó, trong tôi còn lại một ấn tượng khiến tôi tin rằng đó là nỗi đau lớn nhất trong mọi nỗi đau. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.121] “Vì hư danh hay vì thị hiếu, mọi phụ nữ đều muốn giữ ông lại. Có ít người không thấy ông hấp dẫn; kinh nghiệm của tôi khiến tôi tin rằng không có ai mà ông không thể làm cho họ thích được. Tôi sẽ luôn cho rằng ông đang yêu và được yêu, và tôi không lầm như vậy thường xuyên. Tuy nhiên, trong tình trạng đó, tôi sẽ không có lựa chọn nào khác ngoài sự chịu đựng; tôi thậm chí không biết liệu mình có dám than phiền không. Người ta có thể trách một người tình; nhưng người ta có trách một người chồng không, khi chỉ có thể trách anh ta vì đã không còn tình yêu? Dẫu tôi có thể quen với loại bất hạnh ấy, tôi có thể quen với việc luôn thấy ông de Clèves trách tôi về cái chết của ông ấy, trách tôi đã yêu ông, đã lấy ông, và khiến tôi cảm nhận sự khác biệt giữa tình yêu của ông ấy và tình yêu của ông không? Không thể vượt qua những lý do mạnh mẽ như vậy, bà nói tiếp; tôi phải ở lại trong tình cảnh hiện tại, và trong những quyết định tôi đã đưa ra là không bao giờ rời khỏi nó.” [fayette-la-princesse-de-cleves:4.122] —Chà! bà tin rằng bà có thể làm vậy sao, thưa bà? ông de Nemours kêu lên. Bà nghĩ những quyết tâm của bà có thể đứng vững trước một người đàn ông yêu bà, và đủ may mắn để làm bà vui lòng sao? Cưỡng lại điều làm ta vui lòng và điều yêu ta khó hơn bà nghĩ, thưa bà. Bà đã làm được điều đó bằng một đức hạnh khắc nghiệt, mà gần như chưa có tiền lệ; nhưng đức hạnh ấy không còn đối lập với tình cảm của bà nữa, và tôi hy vọng bà sẽ đi theo tình cảm ấy, dẫu bà không muốn. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.123] —Tôi biết rõ rằng không có điều gì khó hơn việc tôi đang đảm nhận, bà de Clèves đáp; tôi không tin vào sức mình giữa những lý lẽ của chính mình. Điều tôi tin rằng mình nợ ký ức ông de Clèves sẽ yếu ớt, nếu nó không được nâng đỡ bởi lợi ích của sự yên ổn của tôi; và những lý do cho sự yên ổn ấy lại cần được nâng đỡ bởi những lý do của bổn phận. Nhưng dẫu tôi không tin vào chính mình, tôi tin rằng sẽ không bao giờ vượt qua được những nghi ngại của lương tâm, và tôi cũng không hy vọng chế ngự được tình cảm tôi dành cho ông. Nó sẽ làm tôi bất hạnh, và tôi sẽ phải tự tước đi việc được nhìn thấy ông, dẫu điều đó khiến tôi khổ sở đến đâu. Tôi xin ông, bằng toàn bộ quyền lực mà tôi có đối với ông, đừng tìm bất kỳ dịp nào để gặp tôi. Tôi đang ở trong một tình cảnh khiến mọi điều có thể được phép ở một thời khác đều thành tội lỗi đối với tôi; và chỉ riêng phép lịch sự đã cấm mọi giao thiệp giữa chúng ta. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.124] Ông de Nemours quỳ sụp xuống chân bà, và buông mình cho mọi xúc động xáo trộn trong ông. Ông cho bà thấy, qua lời nói và nước mắt, đam mê sống động và dịu dàng nhất mà một trái tim từng có. Trái tim bà de Clèves không phải không xúc động; và bà nhìn vị hoàng thân này với đôi mắt hơi nhòe lệ: [fayette-la-princesse-de-cleves:4.125] —Vì sao, bà kêu lên, tôi lại phải buộc tội ông về cái chết của ông de Clèves? Ước gì tôi bắt đầu biết ông từ khi tôi được tự do, hay sao tôi lại chưa biết ông trước khi bị ràng buộc! Vì sao số phận lại chia cắt chúng ta bằng một chướng ngại không thể vượt qua như vậy? [fayette-la-princesse-de-cleves:4.126] —Không có chướng ngại nào cả, thưa bà, ông de Nemours đáp. Chỉ có bà là người cản trở hạnh phúc của tôi; chỉ mình bà tự đặt cho mình một luật lệ mà đức hạnh và lý trí không hề bắt buộc bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.127] —Đúng là tôi hy sinh nhiều cho một bổn phận chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của tôi, bà đáp. Hãy chờ xem thời gian sẽ làm gì. Ông de Clèves vẫn chỉ vừa mới qua đời, và hình ảnh đen tối ấy còn quá gần để tôi có được những viễn cảnh rõ ràng và phân minh. Dẫu vậy, hãy vui mừng vì đã khiến một người, vốn sẽ chẳng yêu ai nếu chưa từng gặp ông, được yêu ông; hãy tin rằng tình cảm tôi dành cho ông sẽ là vĩnh cửu, và nó sẽ tồn tại như nhau, dẫu tôi làm gì. Tạm biệt, bà nói với ông; đây là một cuộc trò chuyện làm tôi xấu hổ: hãy kể lại cho ông vidame; tôi đồng ý, và xin ông làm vậy. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.128] Bà đi ra trong khi nói những lời ấy, mặc cho ông de Nemours không thể giữ bà lại. Bà thấy ông vidame trong căn phòng gần nhất. Thấy bà xúc động đến thế, ông không dám nói với bà, và đưa bà lên xe ngựa mà không nói gì. Ông trở lại gặp ông de Nemours, lúc ấy đầy niềm vui, buồn bã, kinh ngạc và ngưỡng mộ; nói tóm lại, đầy mọi cảm xúc mà một đam mê tràn đầy sợ hãi và hy vọng có thể mang lại, đến nỗi ông ta không còn giữ được lý trí. Vidame mất khá lâu để khiến ông kể lại cuộc trò chuyện của mình. Cuối cùng ông cũng kể; và ông vidame de Chartres, dẫu không yêu, không kém ngưỡng mộ đức hạnh, trí tuệ và phẩm giá của bà de Clèves so với chính ông de Nemours. Họ cùng xem xét vị hoàng thân có thể hy vọng gì từ số phận của mình; và dẫu tình yêu có khiến ông lo sợ đến đâu, ông vẫn đồng ý với vidame rằng không thể nào bà de Clèves giữ mãi những quyết tâm của mình. Tuy vậy, họ thống nhất rằng cần làm theo lệnh của bà, vì sợ rằng nếu công chúng nhận ra tình cảm của ông đối với bà, bà sẽ có thể đưa ra những lời tuyên bố và cam kết với thế gian, rồi về sau lại phải giữ, vì sợ người ta cho rằng bà đã yêu ông khi chồng bà còn sống. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.129] Ông de Nemours quyết định theo nhà vua. Đó là một chuyến đi mà ông cũng không thể tránh được, và ông định ra đi mà không thử nhìn lại bà de Clèves từ nơi ông đã từng thấy bà đôi lần. Ông nhờ ông vidame nói chuyện với bà. Ông đã nói bao điều để thuyết phục bà! Biết bao lý lẽ nhằm thuyết phục bà vượt qua những đắn đo của mình! Cuối cùng, một phần đêm đã trôi qua trước khi ông de Nemours nghĩ đến việc để vidame được nghỉ ngơi. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.130] Bà de Clèves không đủ sức để tìm ra lý lẽ nào: đối với bà, thật mới mẻ khi thoát khỏi sự gò bó mà bà đã tự đặt cho mình, khi lần đầu tiên trong đời chịu nghe người ta nói rằng người ta yêu bà, và tự mình nói rằng bà yêu, đến nỗi bà không còn nhận ra chính mình. Bà ngạc nhiên trước những gì mình đã làm; bà hối hận; bà cũng thấy vui; mọi cảm xúc của bà đều đầy xáo động và đam mê. Bà lại xét những lý do của bổn phận đang cản trở hạnh phúc của mình; bà đau đớn khi thấy chúng mạnh đến thế, và bà hối hận vì đã trình bày chúng quá rõ ràng với ông de Nemours. Dẫu ý nghĩ cưới ông đã nảy ra trong đầu bà ngay khi bà gặp lại ông trong khu vườn ấy, nó đã không gây ấn tượng với bà bằng cuộc trò chuyện vừa rồi; và có những lúc bà khó hiểu nổi vì sao mình có thể bất hạnh khi cưới ông. Bà rất mong có thể tự nhủ rằng những nỗi đắn đo về quá khứ và những nỗi lo về tương lai của bà là vô căn cứ. Nhưng ở những lúc khác, lý trí và bổn phận của bà lại cho thấy những điều hoàn toàn trái ngược, và chúng nhanh chóng đưa bà đến quyết định không tái giá và không bao giờ gặp ông de Nemours nữa. Nhưng đó là một quyết định quá dữ dội để đặt ra trong một trái tim đã xúc động như trái tim bà, và vừa mới phó mặc cho sức quyến rũ của tình yêu. Cuối cùng, để tìm chút bình yên, bà nghĩ rằng chưa cần thiết phải ép mình đưa ra quyết định; lễ nghi cho bà một thời gian khá dài để quyết định; nhưng bà quyết tâm giữ vững, không có bất kỳ liên hệ nào với ông de Nemours. Vidame đến thăm bà, và hết lòng phục vụ vị hoàng thân này với tất cả trí tuệ và sự nỗ lực có thể. Ông không thể khiến bà thay đổi cách cư xử của mình, cũng không thể khiến bà thay đổi cách đối xử đã đặt ra cho ông de Nemours. Bà nói với ông rằng ý định của bà là ở yên trong tình trạng hiện tại; rằng bà biết ý định ấy khó thực hiện, nhưng bà hy vọng có đủ sức mạnh để làm vậy. Bà khiến ông hiểu rõ bà cảm động đến mức nào trước ý kiến cho rằng ông de Nemours đã gây ra cái chết của chồng bà, và bà tin chắc đến mức nào rằng bà sẽ làm điều trái với bổn phận nếu cưới ông; đến nỗi vidame lo rằng sẽ khó gỡ bỏ ấn tượng ấy trong bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.131] Ông không nói với vị hoàng thân này điều ông nghĩ; và khi thuật lại cuộc trò chuyện với bà, ông để lại cho ông ta mọi hy vọng mà lý trí cho phép một người đàn ông được yêu có được. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.132] Họ khởi hành ngày hôm sau và đến gặp nhà vua. Ông vidame viết thư cho bà de Clèves, theo lời yêu cầu của ông de Nemours, để nói về vị hoàng thân ấy; và trong lá thư thứ hai đến ngay sau lá thư đầu, ông de Nemours viết vài dòng bằng tay mình. Nhưng bà de Clèves, không muốn rời khỏi những quy tắc mà bà đã tự đặt ra, và sợ những rủi ro có thể xảy đến qua thư từ, đã báo với vidame rằng bà sẽ không nhận thư của ông nữa nếu ông tiếp tục nói về ông de Nemours; và bà viết nghiêm khắc đến mức chính vị hoàng thân ấy phải xin ông đừng nhắc đến tên mình nữa. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.133] Triều đình đi tiễn Hoàng hậu Tây Ban Nha đến tận Poitou. Trong thời gian vắng mặt ấy, bà de Clèves ở một mình với chính mình; và khi bà càng xa ông de Nemours và mọi thứ có thể gợi nhớ đến ông, bà càng gợi lại ký ức về ông de Clèves, điều mà bà coi là một niềm vinh dự để gìn giữ. Những lý do khiến bà không cưới ông de Nemours, về phía bổn phận, hiện ra vững chắc, và về phía sự yên ổn, không thể vượt qua. Sự chấm dứt tình yêu của vị hoàng thân này, và những nỗi khổ của ghen tuông mà bà tin là chắc chắn trong hôn nhân, cho bà thấy một bất hạnh chắc chắn mà bà sẽ tự đẩy mình vào; nhưng bà cũng thấy rằng bà đang toan làm một việc không thể: cưỡng lại ngay trước mặt người đàn ông đáng yêu nhất thế gian, người bà yêu và cũng được bà yêu, và cưỡng lại về một điều không xúc phạm đến đức hạnh cũng như lễ nghi. Bà cho rằng chỉ có sự vắng mặt và xa cách mới có thể mang lại cho bà chút sức mạnh; bà thấy mình cần đến nó, không chỉ để giữ vững quyết tâm không đính ước, mà còn để tự vệ trước việc gặp lại ông de Nemours; và bà quyết định đi một chuyến khá dài để trải qua suốt thời gian mà lễ nghi buộc bà phải sống ẩn dật. Những điền trang rộng lớn bà có gần dãy Pyrénées dường như là nơi thích hợp nhất để bà chọn. Bà rời đi vài ngày trước khi triều đình trở về; và khi đi, bà viết thư cho ông vidame, van xin ông đừng nghĩ đến chuyện hỏi thăm tin tức của bà, cũng đừng viết thư cho bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.134] Ông de Nemours đau buồn vì chuyến đi này, như người khác sẽ đau buồn vì cái chết của người tình. Ý nghĩ bị tước khỏi việc nhìn thấy bà de Clèves trong một thời gian dài là một nỗi đau rõ rệt đối với ông, nhất là vào lúc ông vừa cảm nhận niềm vui được gặp bà, và thấy bà bị đam mê của ông làm xúc động. Tuy vậy, ông không thể làm gì khác ngoài đau buồn; nhưng nỗi đau của ông tăng lên rất nhiều. Bà de Clèves, người có tâm trí đã xao động đến thế, ngã bệnh nặng ngay khi về đến nhà; tin này lan đến triều đình. Ông de Nemours trở nên không nguôi; nỗi đau của ông đẩy đến tuyệt vọng và cuồng dại. Vidame đã rất vất vả để ngăn ông bộc lộ đam mê của mình trước công chúng; và cũng vất vả không kém để giữ ông lại, khiến ông từ bỏ ý định tự mình đi hỏi tin tức. Mối quan hệ họ hàng và tình bạn với ông vidame trở thành cái cớ để gửi nhiều người đưa tin đi; cuối cùng người ta biết rằng bà đã thoát khỏi nguy hiểm tột cùng ấy; nhưng bà vẫn rơi vào một căn bệnh kéo dài, khiến hầu như không còn hy vọng về sự sống của bà. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.135] Cái nhìn quá lâu và quá gần về cái chết ấy khiến bà de Clèves thấy những điều của đời này dưới một ánh sáng khác hẳn với khi người ta nhìn chúng lúc khỏe mạnh. Ý thức rằng mình đã gần kề cái chết đến thế, bà quen dần với việc buông bỏ mọi thứ, và kéo dài bệnh tình khiến việc ấy thành thói quen. Khi bà bình phục khỏi trạng thái ấy, bà thấy ông de Nemours vẫn chưa phai khỏi trái tim mình; nhưng bà gọi đến để tự vệ trước ông mọi lý do mà bà tin rằng mình có để không bao giờ cưới ông. Trong bà diễn ra một cuộc giằng co khá dữ dội. Cuối cùng, bà vượt qua được phần còn lại của đam mê ấy, vốn đã yếu đi nhờ những cảm xúc mà bệnh tật đã mang lại. Những suy nghĩ về cái chết đã trách bà vì chưa tưởng nhớ ông de Clèves đủ. Ký ức ấy, vốn phù hợp với bổn phận của bà, đã khắc sâu trong trái tim bà. Những đam mê và cam kết của thế gian hiện ra với bà như chúng hiện ra với những người có tầm nhìn rộng và xa hơn. Sức khỏe của bà, vốn vẫn suy yếu đáng kể, đã giúp bà giữ vững những tình cảm ấy; nhưng vì bà biết những cơ hội có thể làm lung lay ngay cả những quyết định khôn ngoan nhất, bà không muốn để mình có nguy cơ phá hủy những quyết định của mình, cũng không muốn quay về những nơi có người bà từng yêu. Bà rút về, với lý do đổi không khí, vào một tu viện, mà không để lộ ý định dứt khoát từ bỏ triều đình. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.136] Khi biết tin đầu tiên, ông de Nemours cảm nhận sức nặng của sự rút lui này, và thấy được tầm quan trọng của nó. Lúc ấy ông tin rằng mình không còn gì để hy vọng; nhưng mất hy vọng không khiến ông ngừng dùng mọi cách để kéo bà de Clèves trở về. Ông nhờ Hoàng hậu viết thư, nhờ vidame viết thư, và khiến ông vidame đến đó; nhưng tất cả đều vô ích. Vidame đã gặp bà: bà không nói với ông rằng bà đã quyết định điều gì. Tuy vậy ông đoán rằng bà sẽ không bao giờ trở về. Cuối cùng ông de Nemours tự mình đến, với cái cớ đi tắm suối. Bà vô cùng bối rối và sửng sốt khi biết tin ông đến. Bà nhờ một người phụ nữ đáng quý mà bà yêu mến, và hiện đang ở bên mình, chuyển lời cho ông rằng bà mong ông đừng lấy làm lạ nếu bà không mạo hiểm để gặp ông, và phá hủy bằng sự có mặt của mình những tình cảm mà bà phải giữ gìn; rằng bà muốn ông biết: khi nhận ra bổn phận và sự yên ổn của mình đối lập với xu hướng muốn thuộc về ông, những điều khác của thế gian đã trở nên thờ ơ đến mức bà đã từ bỏ chúng mãi mãi; rằng bà chỉ còn nghĩ đến những điều của đời sau, và không còn lại tình cảm nào ngoài mong muốn được gặp ông trong cùng tâm thế như bà đang có. [fayette-la-princesse-de-cleves:4.137] Ông de Nemours như sắp chết vì đau đớn ngay trước mặt người đang nói với ông. Ông van xin hai mươi lần để bà quay lại gặp bà de Clèves, để có thể làm sao cho ông được gặp bà; nhưng người ấy nói với ông rằng bà de Clèves không chỉ cấm bà chuyển lại bất cứ điều gì từ phía bà, mà còn cấm bà kể lại cuộc trò chuyện của hai người. Cuối cùng vị hoàng thân phải lên đường, đau khổ đến mức một người đàn ông mất hết mọi hy vọng được gặp lại người mình yêu bằng đam mê dữ dội nhất, tự nhiên nhất và có cơ sở vững chắc nhất từng có, cũng không thể đau đớn hơn. Tuy vậy ông vẫn không chịu thua, và làm tất cả những gì ông có thể nghĩ ra để khiến bà thay đổi ý định. Cuối cùng, sau nhiều năm trôi qua, thời gian và sự xa cách đã làm dịu nỗi đau của ông và dập tắt đam mê của ông. Bà de Clèves sống theo cách không để lại chút dấu hiệu nào cho thấy bà có thể trở lại. Bà ở tu viện ấy một phần của năm, và phần còn lại ở nhà mình; nhưng trong một cuộc sống ẩn dật và với những công việc thánh thiện hơn cả những tu viện khắc khổ nhất; và cuộc đời bà, tuy khá ngắn ngủi, đã để lại những gương đức hạnh không ai có thể noi theo.