Phương trượng ký

行く川のながれは絶えずして、しかも本の水にあらず。よどみに浮ぶうたかたは、かつ消えかつ結びて久しくとゞまることなし。世の中にある人とすみかと、またかくの如し。玉しきの都の中にむねをならべいらかをあらそへる、たかきいやしき人のすまひは、代々を經て盡きせぬものなれど、これをまことかと尋ぬれば、昔ありし家はまれなり。或はこぞ破れてことしは造り、あるは大家ほろびて小家となる。住む人もこれにおなじ。所もかはらず、人も多かれど、いにしへ見し人は、二三十人が中に、わづかにひとりふたりなり。あしたに死し、ゆふべに生るゝならひ、たゞ水の泡にぞ似たりける。知らず、生れ死ぬる人、いづかたより來りて、いづかたへか去る。又知らず、かりのやどり、誰が爲に心を惱まし、何によりてか目をよろこばしむる。そのあるじとすみかと、無常をあらそひ去るさま、いはゞ朝顏の露にことならず。或は露おちて花のこれり。のこるといへども朝日に枯れぬ。或は花はしぼみて、露なほ消えず。消えずといへども、ゆふべを待つことなし。

Dòng sông chảy mãi không ngừng, mà nước đã chẳng còn là nước cũ. Bọt nước nổi trên chỗ nước đọng, chợt tan chợt kết, chẳng hề lưu lại lâu dài. Người đời cùng chốn ở của họ cũng lại như thế. Trong kinh đô lát ngọc, nhà cửa kẻ sang người hèn, nóc liền nóc, mái đua mái, tưởng trải bao đời vẫn chẳng hề mất; nhưng thử hỏi có thật vậy chăng, thì nhà xưa còn lại thật hiếm hoi. Có nhà năm ngoái đổ, năm nay dựng lại; có nhà lớn tàn lụi hóa thành nhà nhỏ. Người ở cũng thế. Chốn vẫn chốn cũ, người vẫn đông, mà người quen thuở trước, trong hai ba mươi người chỉ còn một hai. Sáng chết, chiều sinh — lẽ thường ấy thật giống hệt bọt nước. Chẳng biết người sinh ra rồi chết đi, từ đâu mà đến, rồi đi về đâu. Lại chẳng biết chốn trọ tạm này, vì ai mà nhọc lòng, bởi cớ gì mà vui mắt. Chủ nhân cùng chốn ở, tranh nhau theo vô thường mà đi, ví như sương trên hoa triêu nhan chẳng khác. Có khi sương rơi mà hoa còn. Còn đấy, nhưng nắng sớm đã làm héo. Có khi hoa đã úa mà sương vẫn chưa tan. Chưa tan đấy, nhưng chẳng đợi được đến chiều.

およそ物の心を知れりしよりこのかた、四十あまりの春秋をおくれる間に、世のふしぎを見ることやゝたびたびになりぬ。いにし安元三年四月廿八日かとよ、風烈しく吹きてしづかならざりし夜、戌の時ばかり、都のたつみより火出で來りていぬゐに至る。はてには朱雀門、大極殿、大學寮、民部の省まで移りて、ひとよがほどに、塵灰となりにき。火本は樋口富の小路とかや、病人を宿せるかりやより出で來けるとなむ。吹きまよふ風にとかく移り行くほどに、扇をひろげたるが如くすゑひろになりぬ。遠き家は煙にむせび、近きあたりはひたすらほのほを地に吹きつけたり。空には灰を吹きたてたれば、火の光に映じてあまねくくれなゐなる中に、風に堪へず吹き切られたるほのほ、飛ぶが如くにして一二町を越えつゝ移り行く。その中の人うつゝ心ならむや。あるひは煙にむせびてたふれ伏し、或は炎にまぐれてたちまちに死しぬ。或は又わづかに身一つからくして遁れたれども、資財を取り出づるに及ばず。七珍萬寳、さながら灰燼となりにき。そのつひえいくそばくぞ。このたび公卿の家十六燒けたり。ましてその外は數を知らず。すべて都のうち、三分が二に及べりとぞ。男女死ぬるもの數千人、馬牛のたぐひ邊際を知らず。人のいとなみみなおろかなる中に、さしも危き京中の家を作るとて寶をつひやし心をなやますことは、すぐれてあぢきなくぞ侍るべき。

Từ thuở biết được lẽ của sự vật đến nay, trong hơn bốn mươi xuân thu đã trải, tôi đã nhiều phen thấy những điều kỳ lạ của cõi đời. Ấy là ngày hai mươi tám tháng Tư năm An Nguyên thứ ba thì phải, một đêm gió thổi dữ dội chẳng yên, chừng giờ Tuất, lửa bốc lên từ phía đông nam kinh đô, lan đến phía tây bắc. Sau cùng lửa lan tới cả Suzaku-mon, Daigokuden, Đại học liêu, Dân bộ tỉnh, chỉ trong một đêm đều hóa tro bụi. Nghe nói gốc lửa ở quãng Higuchi Tominokōji, phát ra từ một căn nhà tạm cho người bệnh trọ. Gió thổi quẩn quanh, lửa lan chỗ này chỗ kia, càng đi càng loe rộng như chiếc quạt xòe. Nhà ở xa thì nghẹt trong khói; chốn gần thì gió cứ quật lửa sát mặt đất. Trên không, tro bị thổi tung, ánh lửa soi vào khiến khắp nơi đỏ rực; giữa cảnh ấy, những lưỡi lửa không chịu nổi gió, bị thổi đứt, như bay, vượt qua một hai chō mà lan đi. Người ở giữa đó còn tỉnh trí được sao? Có người nghẹt khói ngã gục, có người bị lửa làm choáng váng mà chết tức thì. Có người chỉ khó nhọc thoát được tấm thân trơ trọi, chẳng kịp mang của cải ra. Bảy báu muôn của, thảy đều hóa tro tàn. Tổn thất ấy biết bao nhiêu mà kể! Lần này nhà công khanh cháy mười sáu nóc. Huống chi ngoài ra thì chẳng biết bao nhiêu. Nghe nói tính khắp kinh đô, cháy đến hai phần ba. Nam nữ chết đến mấy nghìn người, trâu ngựa thì chẳng biết đâu là bờ bến. Trong mọi việc mưu toan của người đời vốn đều dại dột, thì việc tốn của nhọc lòng để dựng nhà giữa kinh thành nguy hiểm đến thế, quả là vô ích bậc nhất.

また治承四年卯月廿九日のころ、中の御門京極のほどより、大なるつじかぜ起りて、六條わたりまで、いかめしく吹きけること侍りき。三四町をかけて吹きまくるに、その中にこもれる家ども、大なるもちひさきも、一つとしてやぶれざるはなし。さながらひらにたふれたるもあり。けたはしらばかり殘れるもあり。又門の上を吹き放ちて、四五町がほどに置き、又垣を吹き拂ひて、隣と一つになせり。いはむや家の内のたから、數をつくして空にあがり、ひはだぶき板のたぐひ、冬の木の葉の風に亂るゝがごとし。塵を煙のごとく吹き立てたれば、すべて目も見えず。おびたゞしくなりとよむ音に、物いふ聲も聞えず。かの地獄の業風なりとも、かばかりにとぞ覺ゆる。家の損亡するのみならず、これをとり繕ふ間に、身をそこなひて、かたはづけるもの數を知らず。この風ひつじさるのかたに移り行きて、多くの人のなげきをなせり。つじかぜはつねに吹くものなれど、かゝることやはある。たゞごとにあらず。さるべき物のさとしかなとぞ疑ひ侍りし。

Lại vào khoảng ngày hai mươi chín tháng Tư năm Trị Thừa thứ tư, từ quãng Nakanomikado Kyōgoku nổi lên một trận gió lốc lớn, thổi dữ dội tới tận vùng Rokujō. Gió cuốn suốt ba bốn chō, nhà cửa nằm trong đó, lớn cũng như nhỏ, chẳng một nhà nào không bị phá. Có nhà đổ rạp xuống đất; có nhà chỉ còn trơ xà cột. Lại có cổng bị thổi bay mái, đem đặt cách bốn năm chō; lại có tường rào bị quét sạch, khiến nhà mình với nhà hàng xóm liền làm một. Huống chi của cải trong nhà, hết thảy bị cuốn lên trời; những thứ như ván, vỏ bách lợp mái thì rối bời như lá cây mùa đông trước gió. Bụi bị thổi tung như khói, chẳng còn trông thấy gì. Tiếng gầm rú vang dội ghê gớm, nói gì cũng chẳng nghe ra. Dẫu là nghiệp phong nơi địa ngục, tưởng cũng chỉ đến thế thôi. Chẳng những nhà cửa tổn hại, mà trong lúc sửa sang, người bị thương, thành tàn tật, nhiều không kể xiết. Trận gió ấy chuyển về hướng tây nam, gây nên bao nỗi than khóc cho biết bao người. Gió lốc vốn thường vẫn thổi, nhưng đâu đã có chuyện thế này. Chẳng phải việc thường. Tôi đã ngờ rằng đó là lời răn báo của một đấng thiêng liêng nào chăng.

又おなじ年の六月の頃、にはかに都うつり侍りき。いと思ひの外なりし事なり。大かたこの京のはじめを聞けば、嵯峨の天皇の御時、都とさだまりにけるより後、既に數百歳を經たり。異なるゆゑなくて、たやすく改まるべくもあらねば、これを世の人、たやすからずうれへあへるさま、ことわりにも過ぎたり。されどとかくいふかひなくて、みかどよりはじめ奉りて、大臣公卿ことごとく攝津國難波の京にうつり給ひぬ。世に仕ふるほどの人、誰かひとりふるさとに殘り居らむ。官位に思ひをかけ、主君のかげを頼むほどの人は、一日なりとも、とくうつらむとはげみあへり。時を失ひ世にあまされて、ごする所なきものは、愁へながらとまり居れり。軒を爭ひし人のすまひ、日を經つゝあれ行く。家はこぼたれて淀川に浮び、地は目の前に畠となる。人の心皆あらたまりて、たゞ馬鞍をのみ重くす。牛車を用とする人なし。西南海の所領をのみ願ひ、東北國の庄園をば好まず。その時、おのづから事のたよりありて、津の國今の京に到れり。所のありさまを見るに、その地ほどせまくて、條里をわるにたらず。北は山にそひて高く、南は海に近くてくだれり。なみの音つねにかまびすしくて、潮風殊にはげしく、内裏は山の中なれば、かの木の丸殿もかくやと、なかなかやうかはりて、いうなるかたも侍りき。日々にこぼちて川もせきあへずはこびくだす家はいづくにつくれるにかあらむ。なほむなしき地は多く、作れる屋はすくなし。ふるさとは既にあれて、新都はいまだならず。ありとしある人、みな浮雲のおもひをなせり。元より此處に居れるものは、地を失ひてうれへ、今うつり住む人は、土木のわづらひあることをなげく。道のほとりを見れば、車に乘るべきはうまに乘り、衣冠布衣なるべきはひたゝれを着たり。都のてふりたちまちにあらたまりて、唯ひなびたる武士にことならず。これは世の亂るゝ瑞相とか聞きおけるもしるく、日を經つゝ世の中うき立ちて、人の心も治らず、民のうれへつひにむなしからざりければ、おなじ年の冬、猶この京に歸り給ひにき。されどこぼちわたせりし家どもはいかになりにけるにか、ことごとく元のやうにも作らず。ほのかに傳へ聞くに、いにしへのかしこき御代には、あはれみをもて國ををさめ給ふ。則ち御殿に茅をふきて軒をだにとゝのへず。煙のともしきを見給ふ時は、かぎりあるみつぎものをさへゆるされき。これ民をめぐみ、世をたすけ給ふによりてなり。今の世の中のありさま、昔になぞらへて知りぬべし。

Lại vào khoảng tháng Sáu cùng năm, bỗng nhiên dời đô. Thật là việc ngoài mọi điều tưởng nghĩ. Nghe kể về thuở đầu của kinh thành này, từ đời Thiên hoàng Saga định làm kinh đô đến nay đã trải mấy trăm năm. Không có cớ gì khác thường thì đâu dễ đổi thay, nên người đời lo âu chẳng yên, quả là đương nhiên, mà còn hơn cả lẽ đương nhiên. Nhưng nói gì cũng vô ích, từ Thiên hoàng trở xuống, đại thần công khanh thảy đều dời về kinh Naniwa xứ Settsu. Người đã ra làm việc đời, ai còn chịu một mình ở lại chốn cũ? Những kẻ mong cầu quan tước, nương bóng chủ quân, đều thi nhau gắng sức dời đi cho sớm, dẫu chỉ sớm một ngày. Kẻ lỡ thời, bị đời bỏ rơi, chẳng còn trông cậy vào đâu, thì ôm sầu mà ở lại. Nhà cửa người ta từng tranh nhau mái hiên, ngày một hoang tàn. Nhà bị dỡ, thả trôi trên sông Yodo; đất ngay trước mắt hóa ruộng nương. Lòng người thảy đều đổi khác, chỉ coi trọng yên ngựa. Chẳng ai còn dùng xe trâu. Chỉ mong lãnh địa miền Tây Hải, Nam Hải, chẳng ưa trang viên các xứ đông bắc. Khi ấy, nhân có việc, tôi tình cờ đến kinh mới xứ Tsu. Xem cảnh sắc nơi ấy, đất đai chật hẹp, chẳng đủ để chia ô phố phường. Phía bắc tựa núi mà cao, phía nam gần biển mà thấp. Tiếng sóng thường ồn ã, gió biển dữ dội lạ thường, cung nội lại ở giữa núi, khiến người nghĩ điện gỗ tròn thuở xưa có lẽ cũng như vầy, khác lạ mà lại có phần thanh nhã. Những ngôi nhà ngày ngày dỡ ra, chở xuống nghẽn cả dòng sông, chẳng biết dựng lại nơi đâu. Đất bỏ trống còn nhiều, nhà dựng xong còn ít. Chốn cũ đã hoang phế, đô mới vẫn chưa thành. Hết thảy mọi người đều mang lòng như mây nổi. Người vốn ở đây thì mất đất mà sầu; người mới dời đến thì than nhọc nhằn việc xây cất. Nhìn bên đường, kẻ đáng ngồi xe thì cưỡi ngựa, kẻ đáng mặc y quan, áo vải thì mặc hitatare. Phong thái kinh đô bỗng chốc đổi thay, chẳng khác gì đám võ sĩ quê mùa. Từng nghe đây là điềm đời sắp loạn, quả nhiên ứng nghiệm: ngày qua ngày thế sự chao đảo, lòng người chẳng yên, nỗi sầu của dân rốt cuộc chẳng phải uổng, nên mùa đông cùng năm, Thiên hoàng lại trở về kinh này. Nhưng những ngôi nhà đã dỡ cả rồi, chẳng biết ra sao, chẳng hề dựng lại được như cũ. Thoáng nghe truyền rằng, các đời thánh minh thuở xưa đem lòng thương mà trị nước. Bèn lợp cung điện bằng cỏ tranh, đến mái hiên cũng chẳng sửa sang. Thấy khói bếp thưa thớt thì tha cả phần cống thuế vốn đã có hạn định. Ấy là vì thương dân, cứu đời vậy. Cảnh đời nay, đem so với xưa, ắt tự biết.

又養和のころかとよ、久しくなりてたしかにも覺えず、二年が間、世の中飢渇して、あさましきこと侍りき。或は春夏日でり、或は秋冬大風、大水などよからぬ事どもうちつゞきて、五穀ことごとくみのらず。むなしく春耕し、夏植うるいとなみありて、秋かり冬收むるぞめきはなし。これによりて、國々の民、或は地を捨てゝ堺を出で、或は家をわすれて山にすむ。さまざまの御祈はじまりて、なべてならぬ法ども行はるれども、さらにそのしるしなし。京のならひなに事につけても、みなもとは田舍をこそたのめるに、絶えてのぼるものなければ、さのみやはみさをも作りあへむ。念じわびつゝ、さまざまの寳もの、かたはしより捨つるがごとくすれども、さらに目みたつる人もなし。たまたま易ふるものは、金をかろくし、粟を重くす。乞食道の邊におほく、うれへ悲しむ聲耳にみてり。さきの年かくの如くからくして暮れぬ。明くる年は立ちなほるべきかと思ふに、あまさへえやみうちそひて、まさるやうにあとかたなし。世の人みな飢ゑ死にければ、日を經つゝきはまり行くさま、少水の魚のたとへに叶へり。はてには笠うちき、足ひきつゝみ、よろしき姿したるもの、ひたすら家ごとに乞ひありく。かくわびしれたるものどもありくかと見れば則ち斃れふしぬ。ついひぢのつら、路頭に飢ゑ死ぬるたぐひは數もしらず。取り捨つるわざもなければ、くさき香世界にみちみちて、かはり行くかたちありさま、目もあてられぬこと多かり。いはむや河原などには、馬車の行きちがふ道だにもなし。しづ、山がつも、力つきて、薪にさへともしくなりゆけば、たのむかたなき人は、みづから家をこぼちて市に出でゝこれを賣るに、一人がもち出でたるあたひ、猶一日が命をさゝふるにだに及ばずとぞ。あやしき事は、かゝる薪の中に、につき、しろがねこがねのはくなど所々につきて見ゆる木のわれあひまじれり。これを尋ぬればすべき方なきものゝ、古寺に至りて佛をぬすみ、堂の物の具をやぶりとりて、わりくだけるなりけり。濁惡の世にしも生れあひて、かゝる心うきわざをなむ見侍りし。

Lại khoảng niên hiệu Dưỡng Hòa thì phải — đã lâu nên chẳng nhớ rõ — suốt hai năm, thiên hạ đói khát, có những chuyện thảm thương. Hoặc xuân hạ hạn hán, hoặc thu đông bão lớn, lụt lội, những điều chẳng lành nối nhau, năm giống lúa đều mất mùa. Xuân cày, hạ cấy uổng công, mà chẳng có cảnh rộn ràng thu gặt đông cất. Vì thế dân các xứ, kẻ bỏ đất ra khỏi bờ cõi, kẻ quên nhà vào núi ở. Đủ thứ cầu đảo được mở, những phép tu khác thường được hành, mà tuyệt chẳng thấy linh nghiệm. Lệ thường của kinh đô, việc gì cũng trông vào thôn quê làm gốc, nay tuyệt chẳng có gì đưa lên, thì đâu còn giữ được thể diện. Gắng chịu hết nổi, đem đủ thứ báu vật ra như vứt bỏ từng món, mà chẳng ai thèm ngó tới. Họa hoằn có kẻ đổi chác, thì xem nhẹ vàng, coi trọng thóc. Kẻ ăn xin đầy bên đường, tiếng than khóc vang khắp tai. Năm trước khó nhọc mà qua như thế. Năm sau ngỡ rằng sẽ hồi lại, nào ngờ dịch bệnh lại kéo thêm vào, càng tệ hơn, chẳng còn ra hình thù gì. Người đời đều chết đói, ngày qua ngày cùng quẫn thêm, đúng như lời ví cá trong chỗ nước cạn. Rốt cuộc, đến cả những người đội nón, bọc chân, ăn mặc tươm tất cũng cứ nhà nhà đi xin. Những kẻ khốn cùng mê muội ấy, vừa thấy còn đi đó, thoắt đã ngã gục. Bên chân tường đất, giữa đường cái, kẻ chết đói nhiều không kể xiết. Chẳng có cách nào đem đi bỏ, nên mùi hôi thối tràn ngập khắp nơi, hình hài biến đổi, nhiều cảnh chẳng nỡ nhìn. Huống chi nơi bãi sông, đến lối cho ngựa xe qua lại cũng không còn. Kẻ tiện dân, người tiều phu cũng kiệt sức, đến củi cũng khan dần, nên người không còn chỗ nương tựa tự tay dỡ nhà mình, đem ra chợ bán, mà giá một người mang ra, nghe nói còn chẳng đủ nuôi mạng một ngày. Lạ thay, trong đám củi ấy lẫn những mảnh gỗ vỡ còn dính son đỏ, dát bạc dát vàng đây đó. Hỏi ra mới biết là kẻ cùng đường đến chùa cổ trộm tượng Phật, phá lấy đồ thờ trong điện, chẻ vụn ra. Sinh nhằm đời trọc ác, tôi đã phải thấy những việc đau lòng như thế.

又あはれなること侍りき。さりがたき女男など持ちたるものは、その思ひまさりて、心ざし深きはかならずさきだちて死しぬ。そのゆゑは、我が身をば次になして、男にもあれ女にもあれ、いたはしく思ふかたに、たまたま乞ひ得たる物を、まづゆづるによりてなり。されば父子あるものはさだまれる事にて、親ぞさきだちて死にける。又母が命つきて臥せるをもしらずして、いとけなき子のその乳房に吸ひつきつゝ、ふせるなどもありけり。仁和寺に、慈尊院の大藏卿隆曉法印といふ人、かくしつゝ、かずしらず死ぬることをかなしみて、ひじりをあまたかたらひつゝ、その死首の見ゆるごとに、額に阿字を書きて、縁をむすばしむるわざをなむせられける。その人數を知らむとて、四五兩月がほどかぞへたりければ、京の中、一條より南、九條より北、京極より西、朱雀より東、道のほとりにある頭、すべて四萬二千三百あまりなむありける。いはむやその前後に死ぬるもの多く、河原、白河、にしの京、もろもろの邊地などをくはへていはゞ際限もあるべからず。いかにいはむや、諸國七道をや。近くは崇徳院の御位のとき、長承のころかとよ、かゝるためしはありけると聞けど、その世のありさまは知らず。まのあたりいとめづらかに、かなしかりしことなり。

Lại có chuyện thương tâm. Kẻ có vợ hay chồng khó lìa, thì người nào thương sâu hơn ắt chết trước. Bởi lẽ họ để thân mình sau, dù là chồng hay vợ, hễ may xin được chút gì, đều nhường trước cho người mình xót thương. Cho nên nhà có cha mẹ con cái thì đã thành lệ: cha mẹ chết trước. Lại có cảnh mẹ đã tắt thở nằm đó mà không hay, đứa con thơ còn bám vú mẹ mà bú, nằm bên. Ở chùa Ninna-ji có vị Pháp ấn Long Hiểu, Đại tạng khanh viện Từ Tôn, xót thương cảnh người chết không kể xiết như vậy, bèn rủ nhiều vị thánh tăng, hễ thấy đầu người chết, liền viết chữ A lên trán, cho họ được kết duyên với Phật. Muốn biết số người, đếm trong khoảng hai tháng Tư và Năm, thì trong kinh, phía nam Ichijō, phía bắc Kujō, phía tây Kyōgoku, phía đông Suzaku, đầu người bên đường cả thảy hơn bốn vạn hai nghìn ba trăm. Huống chi kẻ chết trước và sau đó còn nhiều, nếu kể thêm bãi sông, Shirakawa, Tây kinh và các vùng ven, thì chẳng còn bờ bến. Huống nữa là bảy đạo các xứ. Gần đây, đời Thiên hoàng Sutoku tại vị, khoảng niên hiệu Trường Thừa thì phải, nghe nói cũng từng có chuyện như vậy, nhưng cảnh đời khi ấy tôi không biết. Còn điều tận mắt thấy đây thật hiếm có và thương xót biết bao.

また元暦二年のころ、おほなゐふること侍りき。そのさまよのつねならず。山くづれて川を埋み、海かたぶきて陸をひたせり。土さけて水わきあがり、いはほわれて谷にまろび入り、なぎさこぐふねは浪にたゞよひ、道ゆく駒は足のたちどをまどはせり。いはむや都のほとりには、在々所々堂舍廟塔、一つとして全からず。或はくづれ、或はたふれたる間、塵灰立ちあがりて盛なる煙のごとし。地のふるひ家のやぶるゝ音、いかづちにことならず。家の中に居れば忽にうちひしげなむとす。はしり出づればまた地われさく。羽なければ空へもあがるべからず。龍ならねば雲にのぼらむこと難し。おそれの中におそるべかりけるは、たゞ地震なりけるとぞ覺え侍りし。その中に、あるものゝふのひとり子の、六つ七つばかりに侍りしが、ついぢのおほひの下に小家をつくり、はかなげなるあとなしごとをして遊び侍りしが、俄にくづれうめられて、あとかたなくひらにうちひさがれて、二つの目など一寸ばかりうち出されたるを、父母かゝへて、聲もをしまずかなしみあひて侍りしこそあはれにかなしく見はべりしか。子のかなしみにはたけきものも耻を忘れけりと覺えて、いとほしくことわりかなとぞ見はべりし。かくおびたゞしくふることはしばしにて止みにしかども、そのなごりしばしば絶えず。よのつねにおどろくほどの地震、二三十度ふらぬ日はなし。十日廿日過ぎにしかば、やうやうまどほになりて、或は四五度、二三度、もしは一日まぜ、二三日に一度など、大かたそのなごり、三月ばかりや侍りけむ。四大種の中に、水火風はつねに害をなせど、大地に至りては殊なる變をなさず。むかし齊衡のころかとよ。おほなゐふりて、東大寺の佛のみぐし落ちなどして、いみじきことゞも侍りけれど、猶このたびにはしかずとぞ。すなはち人皆あぢきなきことを述べて、いさゝか心のにごりもうすらぐと見えしほどに、月日かさなり年越えしかば、後は言の葉にかけて、いひ出づる人だになし。

Lại khoảng năm Nguyên Lịch thứ hai, có trận đại địa chấn. Cảnh ấy chẳng phải tầm thường. Núi lở lấp sông, biển nghiêng tràn đất liền. Đất nứt nước phun, đá vỡ lăn xuống lũng sâu; thuyền chèo ven bờ trôi dạt trên sóng, ngựa đi trên đường chẳng biết đặt chân đâu. Huống chi quanh kinh đô, khắp nơi khắp chốn, chùa chiền, điện miếu, tháp thờ, chẳng một nơi nào còn nguyên. Hoặc sụp, hoặc đổ, bụi tro bốc lên như khói dày đặc. Tiếng đất rung, tiếng nhà vỡ, chẳng khác sấm sét. Ở trong nhà thì chực bị đè bẹp; chạy ra thì đất lại nứt toác. Không cánh nên chẳng bay lên trời được; chẳng phải rồng nên khó cưỡi mây. Trong mọi điều đáng sợ, đáng sợ nhất hẳn là động đất — tôi đã nghĩ như vậy. Trong đó, có đứa con một của một võ sĩ, chừng sáu bảy tuổi, dựng căn nhà nhỏ dưới mái che tường đất, chơi trò vu vơ ngây thơ, bỗng tường sụp vùi lấp, bị đè bẹp chẳng còn hình dạng, hai con mắt lồi ra chừng một tấc; cha mẹ ôm lấy, khóc than chẳng tiếc tiếng, cảnh ấy tôi nhìn thật xót thương. Mới hay vì nỗi đau con, kẻ dũng mãnh cũng quên cả hổ thẹn, tôi thấy thương thay mà cũng phải lẽ thay. Những cơn rung dữ dội ấy chẳng bao lâu thì dứt, nhưng dư chấn mãi không thôi. Những trận động đất đủ khiến người thường kinh hãi, chẳng ngày nào không rung hai ba mươi lần. Qua mười ngày, hai mươi ngày, dần dần thưa đi, hoặc bốn năm lần, hai ba lần, hoặc cách một ngày, hai ba ngày một lần, đại khái dư chấn kéo dài chừng ba tháng. Trong bốn đại chủng, nước, lửa, gió thường gây hại, còn đất thì chẳng mấy khi biến động khác thường. Thuở xưa, khoảng niên hiệu Tề Hành thì phải, có trận đại địa chấn, đầu tượng Phật chùa Tōdai-ji rơi xuống, nhiều chuyện ghê gớm, nhưng nghe nói vẫn chẳng bằng lần này. Bấy giờ ai nấy đều nói đời là vô thường, vô nghĩa, tưởng như lòng trần trọc cũng vơi đi đôi chút; nhưng ngày tháng chồng chất, năm cũ qua đi, về sau chẳng còn ai buột miệng nhắc đến nữa.

すべて世のありにくきこと、わが身とすみかとの、はかなくあだなるさまかくのごとし。いはむや所により、身のほどにしたがひて、心をなやますこと、あげてかぞふべからず。もしおのづから身かずならずして、權門のかたはらに居るものは深く悦ぶことあれども、大にたのしぶにあたはず。なげきある時も聲をあげて泣くことなし。進退やすからず、たちゐにつけて恐れをのゝくさま、たとへば、雀の鷹の巣に近づけるがごとし。もし貧しくして富める家の隣にをるものは、朝夕すぼき姿を耻ぢてへつらひつゝ出で入る妻子、僮僕のうらやめるさまを見るにも、富める家のひとのないがしろなるけしきを聞くにも、心念々にうごきて時としてやすからず。もしせばき地に居れば、近く炎上する時、その害をのがるゝことなし。もし邊地にあれば、往反わづらひ多く、盜賊の難はなれがたし。いきほひあるものは貪欲ふかく、ひとり身なるものは人にかろしめらる。寶あればおそれ多く、貧しければなげき切なり。人を頼めば身他のやつことなり、人をはごくめば心恩愛につかはる。世にしたがへば身くるし。またしたがはねば狂へるに似たり。いづれの所をしめ、いかなるわざをしてか、しばしもこの身をやどし玉ゆらも心をなぐさむべき。

Phàm cái khó sống ở đời, sự mong manh hư ảo của thân ta và chốn ở là như thế. Huống chi tùy chốn ở, theo thân phận mà nhọc lòng, kể sao cho xiết. Nếu thân phận thấp hèn mà ở cạnh nhà quyền môn, thì có việc mừng sâu cũng chẳng dám vui lớn. Lúc có nỗi đau cũng chẳng dám cất tiếng khóc. Tiến thoái chẳng yên, đứng ngồi đều run sợ, ví như chim sẻ ở gần tổ chim ưng. Nếu nghèo mà ở cạnh nhà giàu, thì sớm tối thấy vợ con, tôi tớ thẹn vì dáng vẻ tiều tụy, ra vào luồn cúi, mà thèm thuồng nhà bên, nghe nhà giàu khinh rẻ, lòng niệm niệm xao động, chẳng lúc nào yên. Nếu ở chỗ chật hẹp, khi gần đó cháy thì không thoát khỏi tai họa. Nếu ở vùng xa, thì đi lại nhiều nhọc nhằn, khó tránh nạn trộm cướp. Kẻ có thế lực thì lòng tham sâu dày; kẻ một thân một mình thì bị người khinh. Có của thì lắm nỗi lo, nghèo thì nỗi than thiết tha. Nương nhờ người thì thân làm tôi kẻ khác; nuôi nấng người thì lòng bị ân ái sai khiến. Theo đời thì thân khổ; chẳng theo thì như kẻ cuồng. Chiếm chốn nào, làm việc gì, mới được tạm gửi thân này, mới được khuây lòng dù chỉ trong khoảnh khắc?

我が身、父の方の祖母の家をつたへて、久しく彼所に住む。そののち縁かけ、身おとろへて、しのぶかたがたしげかりしかば、つひにあととむることを得ずして、三十餘にして、更に我が心と一の庵をむすぶ。これをありしすまひになずらふるに、十分が一なり。たゞ居屋ばかりをかまへて、はかばかしくは屋を造るにおよばず。わづかについひぢをつけりといへども、門たつるたづきなし。竹を柱として、車やどりとせり。雪ふり風吹くごとに、危ふからずしもあらず。所は河原近ければ、水の難も深く、白波のおそれもさわがし。すべてあらぬ世を念じ過ぐしつゝ、心をなやませることは、三十餘年なり。その間をりをりのたがひめに、おのづから短き運をさとりぬ。すなはち五十の春をむかへて、家をいで世をそむけり。もとより妻子なければ、捨てがたきよすがもなし。身に官祿あらず、何につけてか執をとゞめむ。むなしく大原山の雲にふして、またいくそばくの春秋をかへぬる。

Thân tôi kế thừa nhà của bà nội, ở đó đã lâu. Về sau duyên phận đứt, thân sa sút, bao điều luyến nhớ chất chồng, rốt cuộc không thể lưu lại, ngoài ba mươi tuổi, tôi lại theo ý mình dựng một căn am. Đem so với chỗ ở trước, chỉ bằng một phần mười. Chỉ dựng gian để ở, chẳng xây được nhà cửa đàng hoàng. Tuy cũng đắp được tường đất, nhưng chẳng có cách dựng cổng. Lấy tre làm cột, làm chỗ để xe. Mỗi khi tuyết rơi gió thổi, chẳng phải không nguy. Chốn ấy gần bãi sông, nạn nước cũng nặng, nỗi lo giặc cướp cũng rối bời. Gắng chịu qua cõi đời trái ngang, nhọc lòng như thế suốt hơn ba mươi năm. Trong thời gian ấy, qua những lần trắc trở, tự nhiên hiểu ra vận mình ngắn ngủi. Bèn khi đón xuân thứ năm mươi, tôi rời nhà, xa lánh cõi đời. Vốn không vợ con, nên chẳng có ràng buộc khó bỏ. Thân chẳng quan lộc, còn gì để níu giữ lòng chấp? Uổng nằm giữa mây núi Ōhara, lại đã trải qua bao xuân thu.

こゝに六十の露消えがたに及びて、さらに末葉のやどりを結べることあり。いはゞ狩人のひとよの宿をつくり、老いたるかひこのまゆをいとなむがごとし。これを中ごろのすみかになずらふれば、また百分が一にだもおよばず。とかくいふ程に、よはひは年々にかたぶき、すみかはをりをりにせばし。その家のありさまよのつねにも似ず、廣さはわづかに方丈、高さは七尺が内なり。所をおもひ定めざるがゆゑに、地をしめて造らず。土居をくみ、うちおほひをふきて、つぎめごとにかけがねをかけたり。もし心にかなはぬことあらば、やすく外へうつさむがためなり。そのあらため造るとき、いくばくのわづらひかある。積むところわづかに二輌なり。車の力をむくゆるほかは、更に他の用途いらず。いま日野山の奧にあとをかくして後、南にかりの日がくしをさし出して、竹のすのこを敷き、その西に閼伽棚を作り、うちには西の垣に添へて、阿彌陀の畫像を安置したてまつりて、落日をうけて、眉間のひかりとす。かの帳のとびらに、普賢ならびに不動の像をかけたり。北の障子の上に、ちひさき棚をかまへて、黒き皮籠三四合を置く。すなはち和歌、管絃、往生要集ごときの抄物を入れたり。傍にこと、琵琶、おのおの一張をたつ。いはゆるをりごと、つき琵琶これなり。東にそへて、わらびのほどろを敷き、つかなみを敷きて夜の床とす。東の垣に窓をあけて、こゝにふづくゑを出せり。枕の方にすびつあり。これを柴折りくぶるよすがとす。庵の北に少地をしめ、あばらなるひめ垣をかこひて園とす。すなはちもろもろの藥草をうゑたり。かりの庵のありさまかくのごとし。その所のさまをいはゞ、南にかけひあり、岩をたゝみて水をためたり。林軒近ければ、つま木を拾ふにともしからず。名を外山といふ。まさきのかづらあとをうづめり。谷しげゝれど、にしは晴れたり。觀念のたよりなきにしもあらず。春は藤なみを見る、紫雲のごとくして西のかたに匂ふ。夏は郭公をきく、かたらふごとに死出の山路をちぎる。秋は日ぐらしの聲耳に充てり。うつせみの世をかなしむかと聞ゆ。冬は雪をあはれむ。つもりきゆるさま、罪障にたとへつべし。もしねんぶつものうく、どきやうまめならざる時は、みづから休み、みづからをこたるにさまたぐる人もなく、また耻づべき友もなし。殊更に無言をせざれども、ひとり居ればくごふををさめつべし。必ず禁戒をまもるとしもなけれども、境界なければ何につけてか破らむ。もしあとの白波に身をよするあしたには、岡のやに行きかふ船をながめて、滿沙彌が風情をぬすみ、もし桂の風、葉をならすゆふべには、潯陽の江をおもひやりて、源都督のながれをならふ。もしあまりの興あれば、しばしば松のひゞきに秋風の樂をたぐへ、水の音に流泉の曲をあやつる。藝はこれつたなけれども、人の耳を悦ばしめむとにもあらず。ひとりしらべ、ひとり詠じて、みづから心を養ふばかりなり。

Nay, khi giọt sương sáu mươi sắp tan, tôi lại dựng một chốn trọ cho tuổi tàn. Ví như người thợ săn dựng chỗ nghỉ một đêm, như con tằm già kéo kén. So với chỗ ở thời giữa đời thì chẳng bằng được một phần trăm. Nói tới nói lui, tuổi tác năm năm xế dần, chốn ở lần lần chật lại. Nếp nhà ấy chẳng giống nhà thường: chỉ rộng vỏn vẹn phương trượng — một trượng vuông, cao chưa tới bảy thước. Vì không định chốn, nên chẳng chiếm đất mà dựng. Ghép nền móng, lợp mái che sơ sài, mỗi chỗ nối đều cài móc. Ấy để nếu có điều chẳng vừa lòng thì dễ dời đi nơi khác. Khi dựng lại, nào có nhọc nhằn gì. Chất lên chỉ vừa hai xe. Ngoài tiền công xe, chẳng tốn khoản nào khác. Từ khi ẩn dấu tích trong núi Hino, phía nam dựng mái che nắng tạm, lát sàn tre, phía tây làm giá nước cúng; bên trong, sát vách tây, kính cẩn đặt bức họa A-di-đà, đón ánh tà dương làm hào quang giữa đôi mày. Trên cánh cửa khám, treo tượng Phổ Hiền cùng Bất Động. Trên vách giấy phía bắc, gác một chiếc kệ nhỏ, đặt ba bốn hộp da đen. Trong đó đựng những sách chép như hòa ca, quản huyền, Vãng sinh yếu tập. Bên cạnh dựng một cây đàn cầm, một cây tỳ bà. Ấy là đàn gấp và tỳ bà ráp cán. Phía đông trải dương xỉ khô, trải rơm làm giường ngủ đêm. Trên vách đông mở cửa sổ, đặt bàn viết ở đó. Đầu giường có lò sưởi. Ấy là chỗ bẻ củi bỏ vào. Phía bắc am chiếm một khoảnh đất nhỏ, quây hàng rào thưa làm vườn. Trồng đủ thứ cây thuốc. Hình dạng am tạm là như thế. Nói về cảnh chốn ấy: phía nam có máng nước, xếp đá trữ nước. Rừng sát mái hiên, nên nhặt củi chẳng thiếu. Tên núi là Toyama. Dây masaki phủ lấp lối mòn. Hang sâu cây rậm, nhưng phía tây thì quang đãng. Chẳng phải không có chỗ nương cho quán niệm. Mùa xuân ngắm sóng hoa tử đằng, như mây tím tỏa hương về phương tây. Mùa hạ nghe chim đỗ quyên, mỗi lần nó thủ thỉ lại hẹn dắt nhau lên đường núi cõi chết. Mùa thu tiếng ve sầu chiều đầy tai, nghe như than cõi đời xác ve. Mùa đông thương tuyết, cảnh tích rồi tan, khá ví với tội chướng. Nếu lười niệm Phật, tụng kinh chẳng chuyên, thì tự mình nghỉ, tự mình biếng, cũng chẳng ai ngăn trở, lại chẳng có bạn nào khiến phải hổ thẹn. Chẳng cố giữ hạnh vô ngôn, nhưng ở một mình thì khẩu nghiệp tự khắc được thu giữ. Chẳng hẳn giữ giới cấm, nhưng không có cảnh duyên thì nhân đâu mà phạm. Nếu buổi sớm muốn gửi thân vào vệt sóng trắng sau thuyền, thì ngắm thuyền qua lại nơi Okanoya, trộm phong vị của sa di Mãn Thệ; nếu buổi chiều gió quế lay lá xào xạc, thì tưởng về bến Tầm Dương, học theo dòng Nguyên Đô đốc. Nếu còn dư hứng, thì thường hòa khúc Thu phong theo tiếng thông reo, gảy điệu Lưu tuyền theo tiếng nước. Nghề tuy vụng, nhưng chẳng phải để làm vui tai người. Một mình gảy, một mình ngâm, chỉ để tự nuôi lòng mà thôi.

また麓に、一つの柴の庵あり。すなはちこの山もりが居る所なり。かしこに小童あり、時々來りてあひとぶらふ。もしつれづれなる時は、これを友としてあそびありく。かれは十六歳、われは六十、その齡ことの外なれど、心を慰むることはこれおなじ。あるはつばなをぬき、いはなしをとる。またぬかごをもり、芹をつむ。或はすそわの田井に至りて、おちほを拾ひてほぐみをつくる。もし日うらゝかなれば、嶺によぢのぼりて、はるかにふるさとの空を望み。木幡山、伏見の里、鳥羽、羽束師を見る。勝地はぬしなければ、心を慰むるにさはりなし。あゆみわづらひなく、志遠くいたる時は、これより峯つゞき炭山を越え、笠取を過ぎて、岩間にまうで、或は石山ををがむ。もしは粟津の原を分けて、蝉丸翁が迹をとぶらひ、田上川をわたりて、猿丸大夫が墓をたづぬ。歸るさには、をりにつけつゝ櫻をかり、紅葉をもとめ、わらびを折り、木の實を拾ひて、かつは佛に奉りかつは家づとにす。もし夜しづかなれば、窓の月に故人を忍び、猿の聲に袖をうるほす。くさむらの螢は、遠く眞木の島の篝火にまがひ、曉の雨は、おのづから木の葉吹くあらしに似たり。山鳥のほろほろと鳴くを聞きても、父か母かとうたがひ、みねのかせきの近くなれたるにつけても、世にとほざかる程を知る。或は埋火をかきおこして、老の寐覺の友とす。おそろしき山ならねど、ふくろふの聲をあはれむにつけても、山中の景氣、折につけてつくることなし。いはむや深く思ひ、深く知れらむ人のためには、これにしもかぎるべからず。大かた此所に住みそめし時は、あからさまとおもひしかど、今までに五とせを經たり。假の庵もやゝふる屋となりて、軒にはくちばふかく、土居に苔むせり。おのづから事のたよりに都を聞けば、この山にこもり居て後、やごとなき人の、かくれ給へるもあまた聞ゆ。ましてその數ならぬたぐひ、つくしてこれを知るべからず。たびたびの炎上にほろびたる家、またいくそばくぞ。たゞかりの庵のみ、のどけくしておそれなし。ほどせばしといへども、夜臥す床あり、ひる居る座あり。一身をやどすに不足なし。がうなはちひさき貝をこのむ、これよく身をしるによりてなり。みさごは荒磯に居る、則ち人をおそるゝが故なり。我またかくのごとし。身を知り世を知れらば、願はずまじらはず、たゞしづかなるをのぞみとし、うれへなきをたのしみとす。すべて世の人の、すみかを作るならひ、かならずしも身のためにはせず。或は妻子眷屬のために作り、或は親昵朋友のために作る。或は主君、師匠および財寳、馬牛のためにさへこれをつくる。我今、身のためにむすべり、人のために作らず。ゆゑいかんとなれば、今の世のならひ、この身のありさま、ともなふべき人もなく、たのむべきやつこもなし。たとひ廣く作れりとも、誰をかやどし、誰をかすゑむ。

Lại dưới chân núi có một căn am củi. Ấy là chỗ người giữ núi ở. Nơi đó có một chú bé, thỉnh thoảng đến thăm. Nếu lúc rảnh rang buồn tẻ, thì lấy cậu làm bạn mà dạo chơi. Cậu mười sáu tuổi, tôi sáu mươi, tuổi tác cách nhau quá xa, nhưng cái vui khuây lòng thì như nhau. Có khi nhổ cỏ tranh non, hái quả iwanashi. Lại hái củ mầm, ngắt rau cần. Hoặc đến ruộng dưới chân núi, nhặt bông lúa rơi kết thành bó. Nếu trời êm sáng, thì trèo lên đỉnh, xa trông bầu trời quê cũ, ngắm núi Kohata, làng Fushimi, Toba, Hatsukashi. Thắng cảnh không có chủ, nên khuây lòng chẳng gì ngăn trở. Khi bước đi chẳng nhọc, chí muốn đi xa, thì từ đây theo dãy núi vượt Sumiyama, qua Kasatori, viếng chùa Iwama, hoặc lễ Ishiyama. Hoặc rẽ qua đồng Awazu, viếng dấu xưa của ông Semimaru, qua sông Tanakami, tìm mộ Sarumaru Đại phu. Lúc về, tùy mùa mà săn hoa anh đào, tìm lá phong, bẻ dương xỉ, nhặt quả cây, vừa dâng Phật, vừa làm quà mang về. Nếu đêm yên tĩnh, thì nhìn trăng bên cửa sổ mà nhớ người xưa, nghe tiếng vượn mà ướt tay áo. Đom đóm trong bụi cỏ, xa trông ngỡ đèn đuốc nơi đảo Makinoshima; mưa lúc rạng đông, tự nhiên giống tiếng gió bão thổi lá cây. Nghe chim trĩ núi kêu horo horo, cũng ngờ là cha hay mẹ; thấy hươu trên đỉnh quen dạn đến gần, càng biết mình đã xa đời bao nhiêu. Có khi khơi tro vùi lửa, làm bạn những lúc già thức giấc. Núi chẳng đáng sợ, nhưng thương tiếng cú kêu, mới hay cảnh núi, theo mùa, chẳng bao giờ cạn. Huống chi với người suy nghĩ sâu, hiểu biết sâu, thì đâu chỉ có bấy nhiêu. Đại khái khi mới đến ở chốn này, tôi nghĩ chỉ là tạm thời, mà đến nay đã trải năm năm. Am tạm cũng dần thành nhà cũ, trên mái lá mục dày, nền móng rêu phủ. Nhân dịp nghe tin kinh đô, thì từ khi tôi vào núi ẩn cư, nghe nói nhiều bậc tôn quý đã qua đời. Huống chi hạng tầm thường, sao biết hết cho được. Nhà cháy vì bao lần hỏa hoạn, lại biết bao nhiêu. Chỉ riêng am tạm là thong dong, chẳng chút lo sợ. Tuy chật hẹp, đêm có giường nằm, ngày có chỗ ngồi. Gửi một thân thì chẳng thiếu gì. Con ốc mượn hồn ưa vỏ nhỏ, ấy vì nó biết rõ thân mình. Chim ưng biển ở nơi ghềnh dữ, ấy vì nó sợ người. Tôi cũng như thế. Đã biết thân, biết đời, thì chẳng cầu, chẳng giao du, chỉ lấy tĩnh lặng làm điều mong, lấy không lo làm niềm vui. Phàm lệ thường người đời dựng nhà, chẳng hẳn vì thân mình. Hoặc dựng vì vợ con quyến thuộc, hoặc dựng vì thân thích bạn bè. Hoặc vì chủ quân, thầy dạy, cho đến của báu, trâu ngựa mà dựng. Nay tôi dựng vì thân mình, chẳng dựng vì người. Cớ sao vậy? Lệ đời nay, cảnh thân này, chẳng có người để cùng ở, chẳng có tôi tớ để nhờ cậy. Giả như dựng rộng, thì cho ai trọ, để ai ở?

それ人の友たるものは富めるをたふとみ、ねんごろなるを先とす。かならずしも情あると、すぐなるとをば愛せず、たゞ絲竹花月を友とせむにはしかじ。人のやつこたるものは賞罰のはなはだしきを顧み、恩の厚きを重くす。更にはごくみあはれぶといへども、やすく閑なるをばねがはず、たゞ我が身を奴婢とするにはしかず。もしなすべきことあれば、すなはちおのづから身をつかふ。たゆからずしもあらねど、人をしたがへ、人をかへりみるよりはやすし。もしありくべきことあれば、みづから歩む。くるしといへども、馬鞍牛車と心をなやますにはしかず。今ひと身をわかちて。二つの用をなす。手のやつこ、足ののり物、よくわが心にかなへり。心また身のくるしみを知れゝば、くるしむ時はやすめつ、まめなる時はつかふ。つかふとてもたびたび過さず、ものうしとても心をうごかすことなし。いかにいはむや、常にありき、常に働くは、これ養生なるべし。なんぞいたづらにやすみ居らむ。人を苦しめ人を惱ますはまた罪業なり。いかゞ他の力をかるべき。

Phàm kẻ làm bạn người thì trọng giàu sang, trước hết ưa kẻ thân mật. Chẳng hẳn yêu người có tình, người ngay thẳng; vậy chẳng gì bằng lấy tơ trúc hoa trăng làm bạn. Kẻ làm tôi tớ người thì để tâm đến thưởng hậu phạt nặng, coi trọng ân sâu. Dẫu được nuôi nấng thương yêu, cũng chẳng mong cảnh yên ổn nhàn nhã; vậy chẳng gì bằng lấy thân mình làm tôi tớ. Nếu có việc phải làm, thì tự mình sai thân. Chẳng phải không mỏi, nhưng còn dễ hơn sai khiến người, bận tâm vì người. Nếu phải đi đâu, thì tự mình đi bộ. Tuy nhọc, nhưng còn hơn nhọc lòng vì yên ngựa xe trâu. Nay chia một thân, làm hai việc. Tay làm tôi tớ, chân làm xe cộ, thật vừa lòng tôi. Lòng lại biết nỗi khổ của thân, nên khổ thì cho nghỉ, khỏe thì sai dùng. Dùng cũng chẳng quá sức nhiều lần; uể oải cũng chẳng động lòng. Huống chi thường đi, thường làm, ấy hẳn là cách dưỡng sinh. Sao lại ngồi không cho uổng? Làm khổ người, làm phiền người, cũng là tội nghiệp. Sao lại mượn sức kẻ khác?

衣食のたぐひまたおなじ。藤のころも、麻のふすま、得るに隨ひてはだへをかくし。野邊のつばな、嶺の木の實、わづかに命をつぐばかりなり。人にまじらはざれば、姿を耻づる悔もなし。かてともしければおろそかなれども、なほ味をあまくす。すべてかやうのこと、樂しく富める人に對していふにはあらず、たゞわが身一つにとりて、昔と今とをたくらぶるばかりなり。大かた世をのがれ、身を捨てしより、うらみもなくおそれもなし。命は天運にまかせて、をしまずいとはず、身をば浮雲になずらへて、たのまずまだしとせず。一期のたのしみは、うたゝねの枕の上にきはまり、生涯の望は、をりをりの美景にのこれり。

Áo mặc cái ăn cũng thế. Áo sợi đằng, chăn sợi gai, có gì dùng nấy để che da thịt. Cỏ tranh ngoài đồng, quả cây trên đỉnh, chỉ đủ nối mạng. Không giao du với người, nên chẳng có nỗi hối vì thẹn dáng hình. Lương thực thiếu nên đạm bạc, nhưng vẫn thấy ngọt ngon. Phàm những điều như thế, chẳng phải nói để đối với người giàu sang vui sướng, chỉ là riêng thân tôi đem xưa so với nay mà thôi. Đại khái từ khi lánh đời bỏ thân, chẳng oán hận, cũng chẳng lo sợ. Mạng giao cho vận trời, chẳng tiếc chẳng chán; thân ví như mây nổi, chẳng cậy mà cũng chẳng cho là chưa đủ. Niềm vui một đời, trọn nơi chiếc gối giấc ngủ chập chờn; ước nguyện cả kiếp, gửi ở những cảnh đẹp từng mùa.

それ三界は、たゞ心一つなり。心もし安からずば、牛馬七珍もよしなく、宮殿樓閣も望なし。今さびしきすまひ、ひとまの庵、みづからこれを愛す。おのづから都に出でゝは、乞食となれることをはづといへども、かへりてこゝに居る時は、他の俗塵に着することをあはれぶ。もし人このいへることをうたがはゞ、魚と鳥との分野を見よ。魚は水に飽かず、魚にあらざればその心をいかでか知らむ。鳥は林をねがふ、鳥にあらざればその心をしらず。閑居の氣味もまたかくの如し。住まずしてたれかさとらむ。

Phàm ba cõi chỉ là một tâm. Tâm nếu chẳng an, thì trâu ngựa bảy báu cũng vô nghĩa, cung điện lầu gác cũng chẳng thiết. Nay chốn ở tịch liêu, căn am một gian, tự mình yêu lấy. Có khi ra kinh đô, tuy thẹn vì đã thành kẻ khất thực, nhưng khi về ở đây lại thương kẻ khác đắm trong bụi trần. Nếu ai ngờ lời tôi nói, hãy xem phận cá và chim. Cá chẳng chán nước — chẳng phải cá thì sao biết lòng cá. Chim mong rừng — chẳng phải chim thì chẳng biết lòng chim. Phong vị của nhàn cư cũng như thế. Chẳng ở thì ai hiểu thấu?

そもそも一期の月影かたぶきて餘算山のはに近し。忽に三途のやみにむかはむ時、何のわざをかかこたむとする。佛の人を教へ給ふおもむきは、ことにふれて執心なかれとなり。今草の庵を愛するもとがとす、閑寂に着するもさはりなるべし。いかゞ用なきたのしみをのべて、むなしくあたら時を過さむ。

Vả lại, vầng trăng một đời đã xế, tuổi thừa gần kề mép núi. Chốc nữa hướng về bóng tối tam đồ, khi ấy còn biết lấy việc gì mà kêu than? Ý chỉ Phật dạy người là: gặp việc gì cũng chớ chấp tâm. Nay yêu thảo am cũng là lỗi, đắm cảnh nhàn tịch cũng là chướng ngại. Sao lại kể lể niềm vui vô ích, uổng phí thời gian quý giá?

しづかなる曉、このことわりを思ひつゞけて、みづから心に問ひていはく、世をのがれて山林にまじはるは、心ををさめて道を行はむがためなり。然るを汝が姿はひじりに似て、心はにごりにしめり。すみかは則ち淨名居士のあとをけがせりといへども、たもつ所はわづかに周梨槃特が行にだも及ばず。もしこれ貧賤の報のみづからなやますか、はた亦妄心のいたりてくるはせるか、その時こゝろ更に答ふることなし。たゝかたはらに舌根をやとひて不請の念佛、兩三返を申してやみぬ。時に建暦の二とせ、彌生の晦日比、桑門蓮胤、外山の庵にしてこれをしるす。

Trong buổi rạng đông yên tĩnh, nghĩ mãi lẽ này, tự hỏi lòng mình rằng: Lánh đời vào chốn núi rừng là để sửa lòng mà hành đạo. Thế mà ngươi, hình dáng tựa thánh tăng, lòng lại nhuốm đục. Chốn ở tuy làm nhơ dấu Duy-ma-cật cư sĩ, mà điều giữ được chưa bằng nổi hạnh của Chu-lợi-bàn-đặc. Phải chăng đó là quả báo bần tiện tự làm khổ mình, hay lòng vọng tưởng đã đến mức khiến mình cuồng loạn? Khi ấy lòng chẳng đáp lời nào. Chỉ chỉ tạm mượn thiệt căn mà niệm Phật bất thỉnh hai ba lần, rồi thôi. Bấy giờ là năm Kiến Lịch thứ hai, khoảng cuối tháng Ba, sa môn Liên Dận ghi lại điều này tại am Toyama.

「月かげは入る山の端もつらかりきたえぬひかりをみるよしもがな」。

Bóng trăng vào núi — mép non kia cũng phũ phàng; ước sao được thấy ánh sáng muôn thuở chẳng tàn.