Cái chết của Ivan Ilyich Leo Tolstoy Original title: Смерть Ивана Ильича Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: tolstoy-ilyich-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich/tolstoy-ilyich-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.93/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich/tolstoy-ilyich-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-02.json Source edition: tolstoy-ilyich-ru-ss12-1984 Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich/tolstoy-ilyich-ru-ss12-1984/ Source: Л. Н. Толстой, «Смерть Ивана Ильича», Собрание сочинений в 12 томах, т. 11 (Москва: Правда, 1984). Russian Wikisource transcription, revision 5726104. First published 1886. Source witness URL: https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87%D0%B0_(%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B9) Source catalog URL: https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87%D0%B0_(%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B9) Source witness description: Chapters I–XII and the dateline of the Russian Wikisource page «Смерть Ивана Ильича (Толстой)», revision 5726104, ending before the editorial «Примечания». No claim of a newly inspected printed copy. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified Russian source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: de0677d8ff672bb9d8276165a9048bc729782a5143040fc71618284142355607 Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.1] Trong tòa nhà lớn của các cơ quan tư pháp, giữa giờ nghỉ phiên xử vụ án nhà Melvinsky, các thành viên tòa và ông biện lý tụ họp trong phòng làm việc của Ivan Yegorovich Shebek, và câu chuyện chuyển sang vụ án Krasovsky nổi tiếng. Fyodor Vasilyevich hăng lên, chứng minh rằng vụ án không thuộc thẩm quyền xét xử, Ivan Yegorovich thì giữ vững ý mình, còn Pyotr Ivanovich, ngay từ đầu đã không dự vào cuộc tranh cãi, chẳng tham gia gì vào đó và chỉ xem lướt tờ “Vedomosti” vừa mang tới. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.2] — Thưa các ông! — ông nói, — Ivan Ilyich chết rồi đấy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.3] — Thật thế ư? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.4] — Đây, ông đọc đi, — ông nói với Fyodor Vasilyevich, đưa cho ông ta số báo mới, còn nồng mùi mực in. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.5] Trong khung viền đen có in: “Praskovya Fyodorovna Golovina, với lòng đau đớn khôn xiết, xin báo tin cùng thân quyến và bạn hữu: phu quân yêu dấu của bà, thành viên Tòa thượng thẩm Ivan Ilyich Golovin, đã từ trần ngày 4 tháng Hai năm nay, năm 1882. Lễ di quan vào thứ Sáu, lúc một giờ chiều.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.6] Ivan Ilyich là đồng sự của các vị đang tụ họp, và ai cũng quý mến ông. Ông đã ốm mấy tuần nay; người ta nói bệnh của ông không chữa được. Chức vị vẫn được giữ cho ông, nhưng người ta đã tính đến chuyện, trong trường hợp ông chết, Alekseyev có thể được bổ vào chỗ của ông, còn vào chỗ của Alekseyev thì hoặc Vinnikov, hoặc Shtabel. Thế nên, nghe tin Ivan Ilyich chết, ý nghĩ đầu tiên của mỗi vị đang tụ họp trong phòng là cái chết này có thể có ý nghĩa gì đối với việc thuyên chuyển hay thăng chức của chính các thành viên tòa hoặc của những người quen của họ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.7] “Bây giờ chắc mình sẽ được chỗ của Shtabel hoặc của Vinnikov, — Fyodor Vasilyevich nghĩ. — Chuyện này người ta hứa với mình từ lâu rồi, mà lên chức này thì mình được thêm tám trăm rúp, chưa kể tiền văn phòng.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.8] “Bây giờ phải xin cho ông anh vợ ở Kaluga chuyển về đây, — Pyotr Ivanovich nghĩ. — Vợ mình sẽ mừng lắm. Giờ thì không ai còn có thể nói rằng mình chẳng bao giờ làm được gì cho họ hàng nhà cô ấy nữa.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.9] — Tôi vẫn nghĩ là ông ấy không gượng dậy được nữa, — Pyotr Ivanovich nói thành tiếng. — Tội nghiệp. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.10] — Mà thực ra ông ấy bị bệnh gì thế? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.11] — Các bác sĩ không xác định được. Nói đúng ra là có xác định, nhưng mỗi người một kiểu. Lần cuối cùng tôi gặp ông ấy, tôi tưởng ông ấy sẽ khỏi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.12] — Còn tôi thì từ dịp lễ đến giờ chưa đến thăm ông ấy lần nào. Cứ định đi mãi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.13] — Thế ông ấy có của cải gì không? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.14] — Hình như bà vợ có chút gì đó, rất ít thôi. Nhưng chẳng đáng là bao. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.15] — Phải, sẽ phải đến viếng. Họ ở xa kinh khủng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.16] — Tức là xa đối với ông. Với ông thì cái gì cũng xa. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.17] — Đấy, ông ấy không thể tha thứ cho tôi chuyện tôi ở bên kia sông, — Pyotr Ivanovich vừa nói vừa mỉm cười nhìn Shebek. Rồi người ta nói sang chuyện đường sá xa xôi trong thành phố, và đi vào phiên xử. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.18] Ngoài những tính toán về thuyên chuyển và thay đổi trong công việc mà cái chết này có thể kéo theo, vốn nảy ra trong mỗi người, chính sự kiện cái chết của một người quen thân đã gợi lên ở tất cả những ai nghe tin, như mọi khi, một cảm giác vui mừng rằng người chết là ông ta chứ không phải mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.19] “Thế đấy, chết rồi; còn mình thì không,” — mỗi người nghĩ hoặc cảm thấy như vậy. Còn những người quen thân, những người được gọi là bạn của Ivan Ilyich, thì lúc ấy bất giác còn nghĩ đến chuyện giờ đây họ phải làm những bổn phận rất buồn tẻ mà phép đứng đắn đòi hỏi, là đi dự lễ cầu hồn và đến nhà bà góa thăm viếng chia buồn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.20] Gần gũi hơn cả là Fyodor Vasilyevich và Pyotr Ivanovich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.21] Pyotr Ivanovich là bạn học cùng trường Luật với Ivan Ilyich và tự coi mình mang ơn Ivan Ilyich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.22] Sau khi kể cho vợ trong bữa chiều tin Ivan Ilyich chết và những tính toán về khả năng chuyển ông anh vợ về địa hạt của họ, Pyotr Ivanovich không nằm nghỉ, mặc áo đuôi tôm rồi đi đến nhà Ivan Ilyich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.23] Trước lối vào căn hộ của Ivan Ilyich có một chiếc xe ngựa và hai cỗ xe thuê. Dưới nhà, trong phòng ngoài, cạnh giá treo áo, dựa vào tường là chiếc nắp quan tài bọc gấm kim tuyến, có tua và viền kim tuyến đánh bóng bằng bột. Hai bà mặc đồ đen đang cởi áo lông. Một bà là em gái Ivan Ilyich, người quen, bà kia là một phu nhân không quen. Đồng sự của Pyotr Ivanovich là Schwartz đang từ trên lầu đi xuống, và từ bậc trên cùng trông thấy người đang bước vào, liền dừng lại và nháy mắt với ông, như muốn nói: “Ivan Ilyich thu xếp dại quá: chứ như ông với tôi thì khác hẳn.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.24] Gương mặt Schwartz với bộ tóc mai kiểu Anh và cả dáng người gầy gò trong chiếc áo đuôi tôm, như mọi khi, có một vẻ trang trọng thanh lịch, và vẻ trang trọng ấy, vốn luôn trái ngược với tính cách bông đùa của Schwartz, ở đây lại có một ý vị đặc biệt. Pyotr Ivanovich nghĩ như vậy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.25] Pyotr Ivanovich nhường các bà đi trước và chậm rãi theo họ lên cầu thang. Schwartz không đi xuống nữa mà đứng lại ở trên. Pyotr Ivanovich hiểu tại sao: hẳn là ông ta muốn hẹn xem tối nay đánh vint ở đâu. Các bà đi lên cầu thang tới chỗ bà góa, còn Schwartz, đôi môi chắc nịch mím lại nghiêm trang và ánh mắt tinh nghịch, nhướng mày chỉ cho Pyotr Ivanovich phía bên phải, vào phòng người chết. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.26] Pyotr Ivanovich bước vào, như vẫn thường thế, lòng phân vân không biết mình sẽ phải làm gì trong đó. Một điều ông biết chắc là trong những trường hợp này làm dấu thánh giá thì chẳng bao giờ thừa. Còn về chuyện có cần cúi chào nữa hay không thì ông không chắc lắm, nên chọn cách ở giữa: bước vào phòng, ông bắt đầu làm dấu và hơi như có cúi chào. Trong chừng mực những cử động của tay và đầu cho phép, ông đồng thời đưa mắt nhìn khắp phòng. Hai người trẻ tuổi, một cậu là học sinh trung học, hình như là cháu, vừa làm dấu vừa đi ra khỏi phòng. Một bà cụ đứng bất động. Và một bà có đôi lông mày nhướng lên một cách kỳ lạ đang thì thầm nói gì đó với bà cụ. Thầy đọc kinh mặc áo khoác dài, hăng hái, quả quyết, đang đọc to cái gì đó với một giọng điệu loại trừ mọi sự phản bác; anh mu-gích hầu bàn Gerasim, bước những bước nhẹ nhàng qua trước mặt Pyotr Ivanovich, rắc cái gì đó lên sàn. Thấy thế, Pyotr Ivanovich lập tức cảm thấy mùi tử thi đang phân hủy thoang thoảng. Lần cuối đến thăm Ivan Ilyich, Pyotr Ivanovich đã thấy anh mu-gích này trong phòng làm việc; anh ta làm việc của người trông bệnh, và Ivan Ilyich đặc biệt quý anh ta. Pyotr Ivanovich cứ làm dấu mãi và hơi cúi chào theo một hướng ở khoảng giữa quan tài, thầy đọc kinh và các ảnh thánh trên chiếc bàn trong góc. Rồi khi động tác làm dấu bằng tay ấy đã có vẻ kéo dài quá lâu, ông ngừng lại và bắt đầu ngắm người chết. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.27] Người chết nằm, như những người chết bao giờ cũng nằm, một cách đặc biệt nặng nề, đúng kiểu người chết, những chi thể cứng đờ chìm vào tấm lót quan tài, cái đầu vĩnh viễn gập xuống trên gối, và phơi ra, như những người chết bao giờ cũng phơi ra, vầng trán vàng như sáp với hai chỗ hói ăn sâu vào hai bên thái dương hõm và cái mũi nhô lên như đè xuống môi trên. Ông thay đổi nhiều lắm, còn gầy thêm kể từ lần Pyotr Ivanovich gặp ông, nhưng, như ở mọi người chết, khuôn mặt ông đẹp hơn, mà chủ yếu là có ý nghĩa hơn so với khi còn sống. Trên khuôn mặt có một vẻ như nói rằng điều cần phải làm đã được làm, và làm đúng. Ngoài ra, trong vẻ mặt ấy còn có một lời trách móc hay một lời nhắc nhở người sống. Lời nhắc nhở ấy đối với Pyotr Ivanovich có vẻ không đúng chỗ, hoặc ít ra là không liên quan gì đến ông. Ông thấy khó chịu thế nào ấy, và vì thế Pyotr Ivanovich một lần nữa vội vã làm dấu và, như ông cảm thấy, quá vội vã, không hợp với phép đứng đắn, quay người đi ra cửa. Schwartz đợi ông ở phòng thông, hai chân dạng rộng, hai tay chắp sau lưng nghịch chiếc mũ chóp cao. Chỉ một cái nhìn vào dáng người tinh nghịch, sạch sẽ và lịch lãm của Schwartz đã làm Pyotr Ivanovich tỉnh táo lại. Pyotr Ivanovich hiểu rằng ông ta, Schwartz, đứng trên tất cả những chuyện này và không để cho những ấn tượng nặng nề khuất phục mình. Chỉ riêng dáng vẻ của ông ta đã nói lên: sự cố lễ cầu hồn Ivan Ilyich không thể nào là lý do đủ để coi trật tự phiên họp là bị vi phạm, nghĩa là không gì có thể ngăn cản ngay tối nay bóc một cỗ bài mới và búng tách một cái, trong khi người hầu bày bốn cây nến chưa thắp; nói chung không có cơ sở nào để cho rằng sự cố này có thể ngăn cản chúng ta qua cả buổi tối nay một cách dễ chịu. Ông ta cũng thì thầm nói đúng điều đó với Pyotr Ivanovich khi ông đi ngang qua, rủ nhau đến làm một ván ở nhà Fyodor Vasilyevich. Nhưng xem ra số Pyotr Ivanovich tối nay không được đánh vint. Praskovya Fyodorovna, một người đàn bà thấp, béo, dù đã cố hết sức để được ngược lại vẫn cứ phình ra từ vai trở xuống, mặc toàn đồ đen, đầu trùm đăng ten, với đôi lông mày nhướng lên kỳ lạ y như bà kia, người đứng đối diện quan tài, từ các phòng riêng bước ra cùng mấy bà khác và, tiễn họ đến cửa phòng người chết, nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.28] — Lễ cầu hồn sắp bắt đầu; mời các ông vào. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.29] Schwartz cúi chào lửng lơ rồi đứng lại, rõ ràng là không nhận mà cũng không từ chối lời mời ấy. Praskovya Fyodorovna, nhận ra Pyotr Ivanovich, thở dài, bước lại sát bên ông, nắm lấy tay ông và nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.30] — Tôi biết rằng ông là người bạn chân thành của Ivan Ilyich… — và nhìn ông, chờ đợi ở ông những hành động tương xứng với những lời ấy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.31] Pyotr Ivanovich biết rằng, cũng như ở đằng kia cần phải làm dấu, thì ở đây cần phải siết tay, thở dài và nói: “Xin bà tin cho!”. Và ông đã làm đúng như thế. Và làm xong, ông cảm thấy kết quả đạt được đúng như mong muốn: ông cảm động và bà cũng cảm động. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.32] — Ta đi thôi, trong khi bên ấy chưa bắt đầu; tôi cần nói chuyện với ông, — bà góa nói. — Ông đưa tay cho tôi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.33] Pyotr Ivanovich đưa tay, và họ đi vào các phòng trong, ngang qua Schwartz, người buồn bã nháy mắt với Pyotr Ivanovich: “Thế là đi tong ván vint! Thôi đừng trách nhé, chúng tôi sẽ tìm người khác. Hay là chơi năm người, khi nào ông thoát được,” — ánh mắt tinh nghịch của ông ta nói. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.34] Pyotr Ivanovich thở dài còn sâu hơn và buồn hơn, và Praskovya Fyodorovna biết ơn siết tay ông. Bước vào phòng khách bọc vải cretonne hồng với ngọn đèn tù mù, họ ngồi bên bàn: bà ngồi trên đi-văng, còn Pyotr Ivanovich trên chiếc ghế puf thấp, lò xo đã hỏng và lún xuống lệch lạc dưới chỗ ông ngồi. Praskovya Fyodorovna muốn bảo trước ông ngồi sang ghế khác, nhưng thấy lời bảo trước ấy không hợp với tình cảnh của mình nên thôi. Ngồi xuống chiếc puf này, Pyotr Ivanovich nhớ lại Ivan Ilyich đã bài trí phòng khách này ra sao và đã hỏi ý kiến ông về chính tấm vải cretonne hồng có lá xanh này. Khi ngồi xuống đi-văng và đi ngang qua bàn (nói chung cả phòng khách đầy những đồ lặt vặt và bàn ghế), bà góa vướng dải đăng ten đen của chiếc khăn choàng đen vào chỗ chạm trổ của bàn. Pyotr Ivanovich nhổm dậy để gỡ ra, và chiếc puf được giải phóng bên dưới ông bắt đầu chao đảo và đẩy ông lên. Bà góa tự mình gỡ đăng ten, và Pyotr Ivanovich lại ngồi xuống, đè lên chiếc puf đang nổi loạn dưới mình. Nhưng bà góa chưa gỡ hết, và Pyotr Ivanovich lại đứng lên, và chiếc puf lại nổi loạn, thậm chí còn kêu tách một cái. Khi tất cả những chuyện đó đã xong, bà rút ra một chiếc khăn tay vải batít sạch và bắt đầu khóc. Còn Pyotr Ivanovich thì đã nguội lòng vì cái đoạn đăng ten và cuộc vật lộn với chiếc puf, nên ông ngồi cau có. Tình cảnh khó xử ấy bị cắt ngang bởi Sokolov, người quản phòng ăn của Ivan Ilyich, vào báo rằng chỗ đất ở nghĩa trang mà Praskovya Fyodorovna đã chọn sẽ tốn hai trăm rúp. Bà ngừng khóc và, nhìn Pyotr Ivanovich với vẻ một nạn nhân, nói bằng tiếng Pháp rằng bà rất khổ tâm. Pyotr Ivanovich làm một dấu hiệu im lặng, biểu lộ niềm tin chắc chắn rằng không thể nào khác được. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.35] — Xin ông cứ hút thuốc, — bà nói bằng một giọng độ lượng mà đồng thời rã rời, rồi bàn với Sokolov chuyện giá chỗ đất. Pyotr Ivanovich, trong khi châm thuốc, nghe thấy bà hỏi han rất kỹ lưỡng về các mức giá đất khác nhau và quyết định chọn chỗ nên lấy. Ngoài ra, xong chuyện chỗ đất, bà còn dặn dò cả về ban hát lễ. Sokolov đi ra. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.36] — Tôi tự làm mọi việc, — bà nói với Pyotr Ivanovich, đẩy sang một bên những cuốn album để trên bàn; và nhận thấy tàn thuốc đang đe dọa mặt bàn, bà không chần chừ đẩy chiếc gạt tàn về phía Pyotr Ivanovich và nói: — Tôi thấy thật là giả dối nếu cứ quả quyết rằng vì đau buồn mà tôi không thể lo những việc thực tế. Trái lại, nếu có cái gì có thể không phải là an ủi… mà là làm tôi khuây khỏa, thì đó chính là những lo toan về ông ấy. — Bà lại lấy khăn tay ra như sắp khóc, rồi đột nhiên, như cố trấn tĩnh, bà khẽ lắc mình, trấn tĩnh lại và bắt đầu nói bình thản: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.37] — Tuy vậy, tôi có việc cần đến ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.38] Pyotr Ivanovich cúi đầu, không để cho những chiếc lò xo của chiếc puf, lập tức cựa quậy dưới ông, bung ra. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.39] — Những ngày cuối ông ấy đau đớn khủng khiếp. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.40] — Đau lắm ư? — Pyotr Ivanovich hỏi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.41] — Ôi, khủng khiếp! Không phải mấy phút cuối mà mấy giờ cuối ông ấy kêu không ngừng. Ba ngày ba đêm liền ông ấy kêu không ngớt hơi. Thật không chịu nổi. Tôi không hiểu tôi đã chịu đựng nổi điều đó thế nào; cách ba lần cửa vẫn còn nghe thấy. Ôi! Tôi đã phải chịu đựng những gì! [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.42] — Chẳng lẽ ông ấy vẫn tỉnh táo sao? — Pyotr Ivanovich hỏi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.43] — Vâng, — bà thì thầm, — cho đến phút cuối cùng. Ông ấy từ biệt chúng tôi mười lăm phút trước khi chết và còn bảo đưa Volodya đi chỗ khác. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.44] Ý nghĩ về nỗi đau đớn của một con người mà ông đã biết gần gũi đến thế, lúc đầu là một cậu bé vui vẻ, một cậu học trò, rồi sau là một bạn chơi bài đã trưởng thành, bất chấp ý thức khó chịu về sự giả dối của chính mình và của người đàn bà này, bỗng làm Pyotr Ivanovich kinh hãi. Ông lại thấy vầng trán ấy, cái mũi đè xuống môi ấy, và ông thấy sợ cho bản thân mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.45] “Ba ngày ba đêm đau đớn khủng khiếp rồi chết. Chuyện đó có thể đến ngay bây giờ, bất cứ lúc nào, với cả mình nữa,” — ông nghĩ, và trong khoảnh khắc ông thấy sợ. Nhưng lập tức, chính ông cũng không biết bằng cách nào, cái ý nghĩ quen thuộc đến cứu ông, rằng điều đó đã xảy ra với Ivan Ilyich chứ không phải với ông, và rằng điều đó không được và không thể xảy ra với ông; rằng nghĩ như thế là ông đang chiều theo tâm trạng u ám, điều không nên làm, như đã thấy rõ qua nét mặt của Schwartz. Và, sau khi lập luận như vậy, Pyotr Ivanovich yên tâm và bắt đầu hứng thú hỏi han các chi tiết về lúc lâm chung của Ivan Ilyich, như thể cái chết là một biến cố chỉ riêng có ở Ivan Ilyich mà hoàn toàn không có ở ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.46] Sau những cuộc trò chuyện khác nhau về các chi tiết của những đau đớn thể xác quả thực khủng khiếp mà Ivan Ilyich đã phải chịu (các chi tiết này Pyotr Ivanovich chỉ biết được qua việc những cực hình của Ivan Ilyich đã tác động thế nào lên thần kinh của Praskovya Fyodorovna), bà góa rõ ràng thấy cần phải đi vào việc chính. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.47] — Ôi, Pyotr Ivanovich, khổ biết bao, khổ khủng khiếp biết bao, khổ khủng khiếp biết bao, — và bà lại khóc. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.48] Pyotr Ivanovich thở dài và chờ bà xì mũi. Khi bà xì mũi xong, ông nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.49] — Xin bà tin cho… — và bà lại nói tràng ra và trình bày điều mà rõ ràng là việc chính của bà với ông; việc đó là những câu hỏi làm sao nhân dịp chồng chết mà lấy được tiền của nhà nước. Bà làm ra vẻ hỏi ý kiến Pyotr Ivanovich về khoản lương hưu: nhưng ông thấy rằng bà đã biết đến từng chi tiết nhỏ nhất, cả những điều ông không biết: tất cả những gì có thể moi được của nhà nước nhân cái chết này; nhưng điều bà muốn biết là liệu có cách nào moi thêm được nhiều tiền hơn nữa không. Pyotr Ivanovich cố nghĩ ra một cách như thế, nhưng nghĩ một lúc và, vì phép đứng đắn, chê trách chính phủ ta keo kiệt, ông nói rằng hình như không thể hơn được nữa. Khi ấy bà thở dài và rõ ràng bắt đầu nghĩ cách tống khứ người khách của mình. Ông hiểu điều đó, dụi tắt điếu thuốc, đứng dậy, siết tay bà rồi đi ra phòng ngoài. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.50] Trong phòng ăn có chiếc đồng hồ mà Ivan Ilyich rất lấy làm mừng vì đã mua được ở hiệu bric-à-brac, Pyotr Ivanovich gặp vị linh mục và vài người quen nữa đến dự lễ cầu hồn, và thấy cô tiểu thư xinh đẹp mà ông quen, con gái Ivan Ilyich. Cô mặc toàn đồ đen. Vòng eo cô, vốn rất thon, càng có vẻ thon hơn. Cô có vẻ u ám, quả quyết, gần như giận dữ. Cô cúi chào Pyotr Ivanovich như thể ông có lỗi gì đó. Sau lưng cô con gái, với vẻ cũng phật ý như thế, đứng một chàng trai giàu có mà Pyotr Ivanovich quen, một dự thẩm, vị hôn phu của cô, như ông nghe nói. Ông buồn rầu cúi chào họ và định đi vào phòng người chết thì từ dưới gầm cầu thang hiện ra dáng người nhỏ bé của cậu con trai học sinh trung học, giống Ivan Ilyich một cách khủng khiếp. Đó là một Ivan Ilyich bé nhỏ, như Pyotr Ivanovich nhớ về ông hồi ở trường Luật. Mắt cậu vừa đẫm lệ lại vừa là thứ mắt thường thấy ở những cậu bé không trong sạch tuổi mười ba, mười bốn. Thấy Pyotr Ivanovich, cậu bé nhăn mặt một cách nghiêm khắc và xấu hổ. Pyotr Ivanovich gật đầu với cậu và đi vào phòng người chết. Lễ cầu hồn bắt đầu — nến, tiếng rên, hương trầm, nước mắt, tiếng nức nở. Pyotr Ivanovich đứng cau mày, nhìn xuống chân mình. Ông không nhìn người chết lấy một lần, và cho đến cuối cùng không hề khuất phục trước những ảnh hưởng làm yếu lòng, và là một trong những người đầu tiên đi ra. Ở phòng ngoài không có ai. Gerasim, anh mu-gích hầu bàn, từ phòng người quá cố vọt ra, dùng đôi tay khỏe mạnh lật tung tất cả các áo lông để tìm áo của Pyotr Ivanovich, rồi đưa cho ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.51] — Sao, Gerasim, anh bạn? — Pyotr Ivanovich nói, để nói một điều gì đó. — Thương chứ? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.52] — Ý Chúa cả. Rồi ai cũng về đấy cả thôi, — Gerasim nói, nhe hàm răng mu-gích trắng, đều tăm tắp, và như một người đang lúc làm việc hăng say, nhanh nhẹn mở cửa, gọi người xà ích, đỡ Pyotr Ivanovich lên xe rồi nhảy trở lại thềm, như đang nghĩ xem mình còn có thể làm gì nữa. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.53] Pyotr Ivanovich thấy đặc biệt dễ chịu khi được hít thở không khí trong lành sau mùi hương trầm, mùi tử thi và mùi axit carbolic. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.54] — Bẩm, ông đi đâu ạ? — người xà ích hỏi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:1.55] — Chưa muộn. Ghé qua nhà Fyodor Vasilyevich đã. Và Pyotr Ivanovich đi. Và quả thật, ông đến đúng lúc họ vừa kết thúc ván robber đầu tiên, nên ông vào làm người thứ năm rất tiện. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.1] Lịch sử cuộc đời đã qua của Ivan Ilyich là giản dị nhất, bình thường nhất, và khủng khiếp nhất. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.2] Ivan Ilyich chết năm bốn mươi lăm tuổi, khi là thành viên Tòa thượng thẩm. Anh là con trai một viên chức đã làm, ở Petersburg, qua nhiều bộ và nhiều vụ khác nhau, cái kiểu sự nghiệp đưa người ta đến chỗ mà, tuy rõ ràng là họ không còn làm nổi một chức vụ thực chất nào, họ vẫn nhờ thâm niên công vụ lâu năm và phẩm hàm của mình mà không thể bị đuổi, và vì thế nhận những chức vị bịa ra, hư danh, cùng những nghìn rúp không hề hư danh, từ sáu đến mười nghìn, với chúng họ sống đến tận tuổi già lụ khụ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.3] Viên tham nghị cơ mật, thành viên vô dụng của nhiều cơ quan vô dụng, Ilya Yefimovich Golovin, chính là người như thế. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.4] Ông có ba con trai, Ivan Ilyich là con thứ hai. Người con cả làm cái sự nghiệp y như cha, chỉ khác bộ, và đã gần đến cái tuổi công vụ mà ở đó người ta nhận được cái quán tính lương bổng ấy. Người con thứ ba là kẻ thất bại. Ở đủ mọi nơi anh ta đều làm hỏng việc của mình, và giờ làm việc ở ngành đường sắt: cả cha anh ta, cả các anh, và nhất là vợ các anh, không những không thích gặp anh ta mà nếu không thật cần thiết thì chẳng hề nhớ đến sự tồn tại của anh ta. Người con gái lấy nam tước Greff, cũng là một viên chức Petersburg như bố vợ mình. Ivan Ilyich là le phénix de la famille, như người ta nói. Anh không lạnh lùng và chỉn chu như người anh cả, cũng không liều lĩnh như người em út. Anh ở giữa hai người — một con người thông minh, hoạt bát, dễ chịu và đứng đắn. Anh học cùng người em út ở trường Luật. Người em út không học xong, bị đuổi từ lớp năm, còn Ivan Ilyich thì tốt nghiệp khá. Ngay ở trường Luật anh đã là cái con người mà về sau anh là suốt đời: một người có năng lực, vui vẻ hiền hậu và cởi mở, nhưng nghiêm ngặt làm những gì anh coi là bổn phận của mình; mà bổn phận của mình thì anh coi là tất cả những gì được những người ở địa vị cao nhất coi là như thế. Anh không phải là kẻ xu nịnh, cả khi còn là cậu bé lẫn về sau khi đã là người lớn, nhưng từ thuở còn rất trẻ anh đã có cái điều là, như con ruồi bị hút về phía ánh sáng, anh bị hút về phía những người ở địa vị cao nhất trong giới thượng lưu, tiếp thu lối cư xử của họ, quan niệm sống của họ và thiết lập quan hệ thân thiện với họ. Mọi đam mê thời thơ ấu và tuổi trẻ đều qua đi đối với anh mà không để lại dấu vết gì lớn; anh buông mình theo cả nhục dục, cả hư danh, và — về cuối, ở các lớp trên — theo cả tư tưởng tự do, nhưng tất cả đều trong những giới hạn nhất định mà cảm quan của anh chỉ ra cho anh một cách chính xác. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.5] Ở trường Luật anh đã làm những việc mà, ngay trong lúc làm, anh thấy là những điều hết sức đê tiện và khiến anh ghê tởm chính mình; nhưng về sau, thấy rằng những việc ấy cả những người ở địa vị cao cũng làm và họ không coi là xấu, anh không hẳn là công nhận chúng là tốt, nhưng hoàn toàn quên chúng đi và chẳng hề phiền lòng khi nhớ lại. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.6] Ra trường Luật với phẩm hàm hạng mười và nhận tiền của cha để sắm đồng phục, Ivan Ilyich đặt may quần áo ở tiệm Charmeur, treo vào chùm đồ trang sức đeo đồng hồ một chiếc huy chương nhỏ có khắc dòng chữ “respice finem”, từ biệt hoàng thân và thầy giám hiệu, ăn trưa với bạn bè ở nhà hàng Donon, rồi với va li, đồ lót, quần áo, đồ cạo râu, đồ trang điểm và chăn choàng đều mới và hợp mốt, đặt may và mua ở những cửa hàng tốt nhất, lên đường về tỉnh nhận chức viên chức đặc nhiệm của tỉnh trưởng, chức mà cha anh đã kiếm cho anh. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.7] Ở tỉnh, Ivan Ilyich lập tức tạo cho mình một vị thế nhẹ nhàng và dễ chịu như vị thế của anh ở trường Luật. Anh làm việc, tiến thân và đồng thời vui chơi một cách dễ chịu và đứng đắn; thỉnh thoảng anh đi các huyện theo lệnh cấp trên, giữ mình đàng hoàng với cả người trên lẫn kẻ dưới, và với sự chính xác cùng lòng liêm chính không thể mua chuộc, điều mà anh không thể không tự hào, thi hành những nhiệm vụ được giao, chủ yếu là về những vụ việc của phái ly giáo. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.8] Trong công việc, dù còn trẻ và có thiên hướng vui chơi nhẹ nhàng, anh cực kỳ dè dặt, quan cách và thậm chí nghiêm khắc; nhưng trong giao tế xã hội anh thường tinh nghịch, dí dỏm, và bao giờ cũng hiền hậu, đứng đắn và bon enfant, như ông quan trên và bà vợ ông quan trên, những người coi anh như người nhà, vẫn nói về anh. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.9] Ở tỉnh cũng có một mối quan hệ với một trong những bà đã tự sà vào anh chàng luật gia bảnh bao; cũng có một cô thợ may mũ; cũng có những cuộc nhậu nhẹt với các sĩ quan tùy tùng hoàng đế đến công cán và những chuyến đi xuống con phố xa sau bữa ăn khuya; cũng có sự xun xoe với ông quan trên và thậm chí với vợ ông quan trên, nhưng tất cả những cái đó đều mang một vẻ đàng hoàng cao đến nỗi tất cả những cái đó không thể bị gọi bằng những từ xấu: tất cả những cái đó chỉ nằm dưới mục của câu châm ngôn Pháp: il faut que jeunesse se passe. Mọi chuyện đều diễn ra với đôi tay sạch, trong những chiếc sơ mi sạch, với những câu tiếng Pháp, và, chủ yếu là, trong giới thượng lưu cao nhất, do đó, với sự tán thành của những người ở địa vị cao. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.10] Ivan Ilyich làm việc như thế được năm năm, và rồi có một sự thay đổi trong công vụ. Xuất hiện những cơ quan tư pháp mới; cần có những con người mới. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.11] Và Ivan Ilyich trở thành con người mới ấy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.12] Ivan Ilyich được đề nghị chức dự thẩm, và Ivan Ilyich nhận, mặc dù chức này ở một tỉnh khác và anh phải bỏ những quan hệ đã thiết lập để thiết lập những quan hệ mới. Bạn bè tiễn Ivan Ilyich, chụp ảnh chung, tặng anh một hộp đựng thuốc lá bằng bạc, và anh đi nhận chức mới. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.13] Làm dự thẩm, Ivan Ilyich cũng comme il faut, cũng đứng đắn, cũng biết tách bổn phận công vụ khỏi đời tư và cũng gây được sự kính trọng chung như hồi còn làm viên chức đặc nhiệm. Còn bản thân công việc dự thẩm thì đối với Ivan Ilyich thú vị và hấp dẫn hơn nhiều so với công việc trước. Trong công việc trước, thật dễ chịu khi với dáng đi ung dung, trong bộ đồng phục may ở tiệm Charmeur, đi qua trước mặt những người thỉnh cầu đang run rẩy chờ được tiếp và những viên chức đang ghen tị với anh, đi thẳng vào phòng ông quan trên và ngồi uống trà hút thuốc với ông ta; nhưng những người trực tiếp phụ thuộc vào sự tùy ý của anh thì ít. Những người như thế chỉ có các viên cảnh sát trưởng huyện và những người ly giáo, khi anh được cử đi công cán; và anh thích đối xử lịch thiệp, gần như kiểu bạn bè, với những người phụ thuộc vào anh như thế, thích làm cho họ cảm thấy rằng đấy, anh, người có thể nghiền nát họ, lại đối xử với họ thân thiện, giản dị. Những người như thế hồi ấy ít. Còn bây giờ, làm dự thẩm, Ivan Ilyich cảm thấy rằng tất cả, tất cả không trừ một ai, những người quan trọng nhất, tự mãn nhất — tất cả đều nằm trong tay anh, và anh chỉ cần viết những chữ nhất định lên tờ giấy có tiêu đề, là con người quan trọng, tự mãn ấy sẽ bị dẫn đến chỗ anh với tư cách bị can hay nhân chứng, và nếu anh không muốn mời ngồi, người đó sẽ phải đứng trước mặt anh và trả lời các câu hỏi của anh. Ivan Ilyich không bao giờ lạm dụng quyền lực ấy của mình, trái lại, còn cố làm dịu những biểu hiện của nó; nhưng ý thức về quyền lực ấy và khả năng làm dịu nó là cái thú vị và hấp dẫn chủ yếu của công việc mới đối với anh. Trong chính công việc, cụ thể là trong các cuộc điều tra, Ivan Ilyich rất nhanh chóng nắm được thủ thuật gạt ra khỏi mình mọi tình tiết không liên quan đến công vụ, và khoác cho mọi vụ việc dù phức tạp nhất một hình thức mà trong đó vụ việc chỉ được phản ánh lên giấy tờ một cách bề ngoài, và trong đó quan điểm cá nhân của anh hoàn toàn bị loại trừ, và, chủ yếu là, mọi thủ tục cần thiết đều được tuân thủ. Việc này là việc mới. Và anh là một trong những người đầu tiên đưa vào thực tiễn việc áp dụng các đạo luật năm 1864. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.14] Chuyển đến thành phố mới nhận chức dự thẩm, Ivan Ilyich làm những quen biết mới, tạo những mối quan hệ mới, đặt mình vào một vị thế mới và chọn một giọng điệu hơi khác. Anh đặt mình ở một khoảng cách đáng trọng nhất định với các nhà chức trách của tỉnh, còn chọn giới tốt nhất trong số những người ngành tư pháp và những nhà quý tộc giàu có sống trong thành phố, và chọn giọng điệu hơi bất mãn với chính phủ, tự do chủ nghĩa ôn hòa và tinh thần công dân văn minh. Đồng thời, chẳng thay đổi chút nào sự thanh lịch trong cách ăn mặc, ở chức vụ mới Ivan Ilyich thôi cạo cằm và để cho bộ râu tự do mọc chỗ nào nó muốn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.15] Cuộc sống của Ivan Ilyich ở thành phố mới cũng diễn ra rất dễ chịu: giới xã giao đối lập với ông tỉnh trưởng hòa thuận và tốt đẹp; lương nhiều hơn, và một niềm dễ chịu không nhỏ được thêm vào cuộc sống hồi ấy là bài whist, mà Ivan Ilyich bắt đầu chơi, anh vốn có khả năng chơi bài vui vẻ, tính toán nhanh và rất tinh tế, cho nên nhìn chung anh bao giờ cũng thắng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.16] Sau hai năm làm việc ở thành phố mới, Ivan Ilyich gặp người vợ tương lai của mình. Praskovya Fyodorovna Mikhel là cô gái hấp dẫn nhất, thông minh nhất, rực rỡ nhất trong cái giới mà Ivan Ilyich lui tới. Trong số những trò giải trí và những lúc thư giãn khác sau công việc dự thẩm, Ivan Ilyich thiết lập với Praskovya Fyodorovna một quan hệ đùa cợt, nhẹ nhàng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.17] Ivan Ilyich, khi còn là viên chức đặc nhiệm, nói chung có khiêu vũ; còn khi đã là dự thẩm thì anh chỉ khiêu vũ như một ngoại lệ. Anh khiêu vũ là với cái ý rằng tuy tôi thuộc các cơ quan mới và ở phẩm hàm hạng năm, nhưng nếu nói đến chuyện khiêu vũ thì tôi có thể chứng minh rằng về mặt này tôi có thể giỏi hơn những người khác. Vì thế, thỉnh thoảng vào cuối buổi dạ hội anh khiêu vũ với Praskovya Fyodorovna, và chủ yếu là trong những lần khiêu vũ ấy anh đã chinh phục được Praskovya Fyodorovna. Nàng yêu anh. Ivan Ilyich không có ý định rõ ràng, dứt khoát là sẽ cưới vợ, nhưng khi cô gái đã yêu anh, anh tự đặt cho mình câu hỏi ấy: “Thật ra, tại sao lại không cưới nhỉ?” — anh tự nhủ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.18] Cô Praskovya Fyodorovna thuộc dòng dõi quý tộc tốt, không đến nỗi xấu; có một gia tài nho nhỏ. Ivan Ilyich có thể trông đợi một đám rực rỡ hơn, nhưng đám này cũng là một đám tốt. Ivan Ilyich có lương của mình, còn nàng, anh hy vọng, sẽ có ngần ấy. Họ hàng tốt; nàng là một người phụ nữ dễ thương, xinh xắn và hoàn toàn đàng hoàng. Nói rằng Ivan Ilyich cưới vợ vì anh yêu vị hôn thê và tìm thấy ở nàng sự đồng cảm với quan niệm sống của mình thì cũng không đúng như nói rằng anh cưới vợ vì những người trong giới của anh tán thành đám này. Ivan Ilyich cưới vợ vì cả hai lẽ: anh làm một điều dễ chịu cho mình khi có được một người vợ như thế, và đồng thời làm điều mà những người ở địa vị cao nhất coi là đúng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.19] Và Ivan Ilyich cưới vợ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.20] Bản thân việc cưới xin và thời gian đầu của cuộc sống vợ chồng, với những âu yếm vợ chồng, đồ đạc mới, bát đĩa mới, đồ vải mới, cho đến khi vợ có mang, đều trôi qua rất tốt đẹp, đến nỗi Ivan Ilyich đã bắt đầu nghĩ rằng hôn nhân không những sẽ không phá vỡ cái tính chất của cuộc sống nhẹ nhàng, dễ chịu, vui vẻ và bao giờ cũng đứng đắn, được xã hội tán thành, mà Ivan Ilyich coi là vốn có của cuộc sống nói chung, mà còn tăng cường nó thêm. Nhưng rồi, từ những tháng đầu vợ có mang, xuất hiện một cái gì đó mới mẻ, bất ngờ, khó chịu, nặng nề và không đứng đắn, điều không thể nào lường trước và không cách gì thoát khỏi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.21] Người vợ, chẳng có cớ gì, như Ivan Ilyich thấy, de gaîté de cœur, như ông tự nhủ, bắt đầu phá vỡ sự dễ chịu và sự đứng đắn của cuộc sống: bà ghen tuông vô cớ, đòi ông phải chiều chuộng mình, bắt bẻ mọi chuyện và gây với ông những trận lục đục khó chịu và thô lỗ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.22] Lúc đầu Ivan Ilyich hy vọng thoát khỏi sự khó chịu của tình cảnh này bằng chính cái thái độ nhẹ nhàng và đứng đắn đối với cuộc sống, vốn đã từng cứu ông trước đây, — ông thử phớt lờ tâm trạng của vợ, tiếp tục sống như trước, nhẹ nhàng và dễ chịu: mời bạn bè đến nhà đánh bài, thử tự mình đi câu lạc bộ hoặc đến nhà bạn. Nhưng có một lần người vợ bắt đầu chửi mắng ông bằng những lời thô tục hăng hái đến thế, và cứ kiên trì chửi mắng ông như thế mỗi lần ông không làm theo đòi hỏi của bà, rõ ràng đã quyết tâm không thôi cho đến khi ông chịu khuất phục, nghĩa là ngồi ở nhà và cũng buồn rầu như bà, đến nỗi Ivan Ilyich hoảng sợ. Ông hiểu rằng đời sống vợ chồng — ít ra là với vợ ông — không phải lúc nào cũng góp phần vào những điều dễ chịu và sự đứng đắn của cuộc sống, mà trái lại, thường phá vỡ chúng, và vì thế cần phải tự rào chắn mình trước những sự phá vỡ ấy. Và Ivan Ilyich bắt đầu tìm cách để làm điều đó. Công việc là thứ duy nhất khiến Praskovya Fyodorovna nể trọng, và Ivan Ilyich, bằng công việc và những bổn phận nảy sinh từ nó, bắt đầu đấu tranh với vợ, rào lấy một thế giới độc lập của riêng mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.23] Với sự ra đời của đứa con, những lần thử cho bú và những thất bại khác nhau trong việc đó, với những bệnh tật thật và tưởng tượng của đứa con và của người mẹ, những chuyện mà người ta đòi Ivan Ilyich phải tham dự nhưng ông chẳng hiểu gì cả, nhu cầu rào lấy cho mình một thế giới bên ngoài gia đình càng trở nên cấp bách hơn đối với Ivan Ilyich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.24] Vợ càng trở nên cáu kỉnh và đòi hỏi bao nhiêu thì Ivan Ilyich cũng càng dời trọng tâm cuộc sống của mình sang công việc bấy nhiêu. Ông bắt đầu yêu công việc hơn và trở nên háo danh hơn trước. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.25] Rất nhanh, không quá một năm sau khi cưới, Ivan Ilyich đã hiểu rằng đời sống vợ chồng, tuy mang lại một số tiện nghi trong cuộc sống, thực chất là một việc rất phức tạp và nặng nề, mà đối với nó, để làm tròn bổn phận của mình, nghĩa là sống một cuộc sống đứng đắn, được xã hội tán thành, cần phải xây dựng một thái độ nhất định, cũng như đối với công việc. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.26] Và Ivan Ilyich đã xây dựng cho mình một thái độ như thế đối với đời sống vợ chồng. Ông chỉ đòi hỏi ở đời sống gia đình những tiện nghi về bữa ăn ở nhà, bà chủ nhà, giường ngủ mà nó có thể mang lại cho ông, và, chủ yếu là, sự đứng đắn của những hình thức bề ngoài do dư luận xã hội quy định. Còn lại, ông tìm kiếm sự dễ chịu vui vẻ, và nếu tìm thấy thì rất biết ơn; còn nếu gặp sự chống đối và cằn nhằn thì ông lập tức rút về thế giới công việc riêng biệt mà ông đã rào lấy, và tìm thấy những điều dễ chịu ở đó. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.27] Người ta đánh giá Ivan Ilyich là một công chức giỏi, và ba năm sau thì cử ông làm phó biện lý. Những nhiệm vụ mới, tầm quan trọng của chúng, khả năng đưa bất cứ ai ra tòa và tống vào ngục, tính công khai của những bài diễn từ, thành công mà Ivan Ilyich có được trong việc này, — tất cả những cái đó càng thu hút ông vào công việc hơn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.28] Rồi con cái ra đời. Người vợ càng ngày càng hay cằn nhằn và cáu bẳn, nhưng thái độ đối với đời sống gia đình mà Ivan Ilyich đã xây dựng khiến ông gần như không thấm gì với sự cằn nhằn của bà. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.29] Sau bảy năm làm việc ở một thành phố, Ivan Ilyich được chuyển sang chức biện lý ở một tỉnh khác. Họ chuyển đi, tiền ít, và người vợ không thích nơi họ chuyển đến. Lương tuy có cao hơn trước, nhưng đời sống đắt đỏ hơn; ngoài ra, hai đứa con đã chết, và vì thế đời sống gia đình càng trở nên khó chịu hơn đối với Ivan Ilyich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.30] Praskovya Fyodorovna trách chồng về mọi chuyện không may xảy ra ở nơi ở mới này. Phần lớn đề tài trò chuyện giữa vợ chồng, nhất là việc giáo dục con cái, đều dẫn đến những vấn đề gắn với ký ức về những lần cãi nhau, và những cuộc cãi nhau lúc nào cũng sẵn sàng bùng lên. Chỉ còn lại những giai đoạn hiếm hoi say đắm đến với đôi vợ chồng, nhưng kéo dài không lâu. Đó là những hòn đảo nhỏ họ tạm ghé vào, nhưng rồi lại ra khơi trên biển thù địch ngấm ngầm, thể hiện qua sự xa lạ với nhau. Sự xa lạ ấy có thể làm Ivan Ilyich buồn lòng nếu ông cho rằng lẽ ra không nên như thế, nhưng giờ đây ông đã thừa nhận tình trạng ấy không những là bình thường mà còn là mục đích của mọi hoạt động trong gia đình. Mục đích của ông là ngày càng giải thoát mình khỏi những điều khó chịu ấy và gán cho chúng tính chất vô hại và đứng đắn; và ông đạt được điều đó bằng cách ngày càng ít dành thời gian cho gia đình, còn khi buộc phải làm thế thì cố bảo đảm vị thế của mình bằng sự có mặt của người ngoài. Nhưng chủ yếu là Ivan Ilyich có công việc. Trong thế giới công vụ, tất cả mối quan tâm của cuộc đời ông được dồn tụ. Và mối quan tâm ấy nuốt chửng ông. Ý thức về quyền lực của mình, khả năng hủy hoại bất cứ người nào mà ông muốn hủy hoại, sự oai vệ, dù chỉ là bề ngoài, khi ông bước vào tòa án và gặp cấp dưới, thành công của ông trước cấp trên và cấp dưới, và, chủ yếu là, tài nghệ điều khiển các vụ án mà ông cảm thấy ở mình, — tất cả những cái đó làm ông vui và, cùng với những cuộc chuyện trò với đồng sự, những bữa ăn và bài whist, lấp đầy cuộc sống của ông. Thế nên nhìn chung cuộc sống của Ivan Ilyich vẫn tiếp tục trôi đi như ông nghĩ là nó phải trôi đi: dễ chịu và đứng đắn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:2.31] Ông sống như thế thêm bảy năm nữa. Cô con gái lớn đã mười sáu tuổi, thêm một đứa con nữa chết, và còn lại cậu con trai học sinh trung học, cái cớ của sự bất hòa. Ivan Ilyich muốn cho cậu vào trường Luật, còn Praskovya Fyodorovna, để chọc tức ông, lại cho vào trường trung học. Cô con gái học ở nhà và lớn lên tốt, cậu con trai học cũng không đến nỗi tồi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.1] Cuộc sống của Ivan Ilyich trôi đi như thế suốt mười bảy năm kể từ khi cưới vợ. Ông đã là một viên biện lý lâu năm, từng từ chối vài lần thuyên chuyển để chờ một chỗ vừa ý hơn, thì bất ngờ xảy ra một sự việc khó chịu suýt nữa phá vỡ hẳn sự yên ổn trong cuộc sống của ông. Ivan Ilyich chờ chức chánh án ở một thành phố có trường đại học, nhưng Goppe bằng cách nào đó đã chạy lên trước và được chức ấy. Ivan Ilyich bực tức, bắt đầu trách móc và cãi nhau với ông ta và với cấp trên trực tiếp; người ta trở nên lạnh nhạt với ông và trong lần bổ nhiệm sau ông lại bị gạt qua. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.2] Đó là năm 1880. Năm ấy là năm nặng nề nhất trong đời Ivan Ilyich. Năm ấy hóa ra, một mặt, lương không đủ sống; mặt khác, mọi người đều quên ông, và cái điều mà đối với ông là sự bất công lớn nhất, tàn nhẫn nhất nhắm vào ông thì người khác lại coi là chuyện hoàn toàn bình thường. Ngay cả cha ông cũng không coi việc giúp ông là bổn phận của mình. Ông cảm thấy mọi người đều bỏ rơi ông, coi tình cảnh của ông với 3500 rúp lương là hoàn toàn bình thường, thậm chí là hạnh phúc. Chỉ một mình ông biết rằng, với ý thức về những bất công đã giáng xuống ông, với sự day nghiến không ngớt của vợ, và với những món nợ mà ông bắt đầu mắc vì sống quá khả năng, — chỉ một mình ông biết rằng tình cảnh của ông còn lâu mới là bình thường. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.3] Mùa hè năm ấy, để đỡ chi tiêu, ông xin nghỉ phép và cùng vợ về quê ở suốt mùa hè tại nhà người anh của Praskovya Fyodorovna. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.4] Ở quê, không có công việc, lần đầu tiên Ivan Ilyich cảm thấy không chỉ buồn chán mà là nỗi u sầu không chịu nổi, và quyết định rằng không thể sống như thế được và cần phải dùng những biện pháp quyết liệt nào đó. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.5] Sau một đêm mất ngủ mà Ivan Ilyich đi đi lại lại suốt trên hiên, ông quyết định lên Petersburg chạy chọt và, để trừng phạt bọn họ, những kẻ không biết đánh giá ông, chuyển sang một bộ khác. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.6] Hôm sau, bất chấp mọi lời can ngăn của vợ và người anh vợ, ông lên Petersburg. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.7] Ông đi vì một việc: xin cho được một chỗ lương năm nghìn. Ông không còn bám vào bộ nào, khuynh hướng nào hay loại hoạt động nào nữa. Ông chỉ cần một chỗ, một chỗ năm nghìn, ở ngành hành chính, ở ngân hàng, ở đường sắt, ở các cơ quan của Hoàng hậu Maria, thậm chí ở hải quan, nhưng nhất định phải năm nghìn và nhất định phải ra khỏi cái bộ không biết đánh giá ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.8] Và thế là chuyến đi ấy của Ivan Ilyich được đền đáp bằng một thành công lạ lùng, bất ngờ. Ở Kursk, một người quen là F. S. Ilyin lên toa hạng nhất và báo tin bức điện mới nhất mà ông tỉnh trưởng Kursk nhận được, rằng trong bộ nay mai sẽ có một cuộc đảo lộn: Ivan Semyonovich sẽ được bổ vào chỗ của Pyotr Ivanovich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.9] Cuộc đảo lộn dự kiến, ngoài ý nghĩa của nó đối với nước Nga, còn có ý nghĩa đặc biệt đối với Ivan Ilyich ở chỗ nó, khi đưa lên một nhân vật mới, Pyotr Petrovich, và hẳn là cả bạn ông này là Zakhar Ivanovich, thì cực kỳ có lợi cho Ivan Ilyich. Zakhar Ivanovich là bạn học và là bạn thân của Ivan Ilyich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.10] Ở Moskva tin ấy được xác nhận. Còn khi đến Petersburg, Ivan Ilyich tìm gặp Zakhar Ivanovich và nhận được lời hứa chắc chắn về một chỗ ở bộ Tư pháp cũ của mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.11] Một tuần sau ông đánh điện cho vợ: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.12] “Zakhar thay Miller lần trình đầu tiên nhận bổ nhiệm.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.13] Nhờ sự thay đổi nhân sự này, Ivan Ilyich bất ngờ được bổ nhiệm ở bộ cũ của mình vào một chức vụ mà ông đứng cao hơn các đồng sự hai bậc: năm nghìn lương và ba nghìn năm trăm tiền dọn nhà. Mọi nỗi bực tức đối với những kẻ thù cũ và đối với cả bộ đều bị quên hết, và Ivan Ilyich hoàn toàn hạnh phúc. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.14] Ivan Ilyich trở về quê vui vẻ, mãn nguyện như đã lâu ông không được thế. Praskovya Fyodorovna cũng vui lên, và giữa họ một cuộc đình chiến đã được ký kết. Ivan Ilyich kể chuyện mọi người ở Petersburg đã tôn vinh ông ra sao, tất cả những kẻ từng là kẻ thù của ông đã bị bẽ mặt và giờ đây khúm núm trước ông ra sao, người ta ghen tị với địa vị của ông ra sao, nhất là chuyện ở Petersburg mọi người đều rất quý ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.15] Praskovya Fyodorovna lắng nghe và làm ra vẻ tin, không cãi lại điều gì, mà chỉ vạch ra những kế hoạch sắp đặt cuộc sống mới ở thành phố mà họ sắp chuyển đến. Và Ivan Ilyich vui mừng thấy rằng những kế hoạch ấy là những kế hoạch của ông, rằng họ đồng ý với nhau và rằng cuộc sống vấp váp của ông lại đang lấy lại cái tính chất thực sự, vốn có của nó, là sự dễ chịu vui vẻ và sự đứng đắn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.16] Ivan Ilyich về chỉ ít ngày. Ngày 10 tháng Chín ông phải nhận chức, và ngoài ra cần có thời gian để thu xếp ở nơi mới, chuyển mọi thứ từ tỉnh lên, mua thêm, đặt thêm, còn nhiều việc nữa; tóm lại là thu xếp đúng như đã quyết định trong đầu ông, và cũng gần như đúng như đã quyết định trong lòng Praskovya Fyodorovna. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.17] Và bây giờ, khi mọi việc đã thu xếp thuận lợi đến thế, khi vợ chồng nhất trí về mục đích và, ngoài ra, lại ít sống cùng nhau, họ hòa hợp với nhau thân thiết như chưa từng thế kể từ những năm đầu đời sống vợ chồng. Ivan Ilyich đã định đưa gia đình đi ngay, nhưng sự nài nỉ của người chị và người anh rể, những người bỗng trở nên đặc biệt niềm nở và thân thiết như ruột thịt với Ivan Ilyich và gia đình ông, đã khiến Ivan Ilyich đi một mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.18] Ivan Ilyich đi, và tâm trạng vui vẻ do thành công và sự hòa thuận với vợ đem lại, cái này làm tăng cái kia, suốt thời gian ấy không rời ông. Tìm được một căn hộ tuyệt đẹp, đúng cái mà hai vợ chồng mơ ước. Những phòng tiếp khách rộng, cao, theo phong cách cổ, một phòng làm việc tiện nghi và đồ sộ, phòng cho vợ và con gái, phòng học cho con trai — tất cả như cố ý nghĩ ra cho họ. Ivan Ilyich tự tay lo việc bài trí, chọn giấy dán tường, mua thêm đồ đạc, nhất là đồ cũ, mà ông gán cho một phong cách comme il faut đặc biệt, chọn vải bọc, và mọi thứ cứ lớn dần, lớn dần và tiến đến cái lý tưởng mà ông đã tự đặt ra. Khi ông mới bài trí được một nửa, việc bài trí của ông đã vượt quá sự mong đợi. Ông hình dung được cái tính chất comme il faut, thanh nhã và không tầm thường mà tất cả sẽ có khi hoàn tất. Lúc thiếp ngủ, ông hình dung ra phòng lớn sẽ thế nào. Nhìn phòng khách chưa xong, ông đã thấy lò sưởi, tấm chắn lò, kệ nhiều tầng, và những chiếc ghế nhỏ đặt rải rác kia, những đĩa lớn đĩa nhỏ trên tường và những đồ đồng, khi tất cả đã vào đúng chỗ. Ông vui với ý nghĩ ông sẽ làm Pasha và Lizanka sửng sốt thế nào, họ cũng có khiếu về chuyện này. Họ hẳn không ngờ được đâu. Đặc biệt ông đã tìm và mua rẻ được những đồ cũ mang lại cho mọi thứ một tính chất đặc biệt quý phái. Trong thư ông cố ý tả mọi thứ tệ hơn thực tế để làm họ sửng sốt. Tất cả những cái đó cuốn hút ông đến nỗi ngay cả công việc mới, dù ông vốn yêu nghề, cũng cuốn hút ông ít hơn ông tưởng. Trong các phiên tòa có những lúc ông lơ đãng: ông mải nghĩ xem nên làm diềm rèm kiểu nào, thẳng hay xếp nếp. Ông bận tâm đến thế nên thường tự mình xoay xở, thậm chí tự mình kê lại đồ đạc và tự treo lại rèm. Một lần ông trèo lên chiếc thang con để chỉ cho anh thợ bọc nệm không hiểu ý xem ông muốn xếp nếp rèm thế nào, ông trượt chân và ngã, nhưng là người khỏe mạnh và nhanh nhẹn, ông bám lại được, chỉ bị va sườn vào tay nắm khung cửa sổ. Chỗ bị va đau một thời gian, nhưng chẳng mấy chốc khỏi — suốt thời gian ấy Ivan Ilyich cảm thấy mình đặc biệt vui vẻ và khỏe mạnh. Ông viết: tôi cảm thấy như mình trẻ ra mười lăm tuổi. Ông định xong vào tháng Chín, nhưng kéo dài đến giữa tháng Mười. Bù lại thì tuyệt đẹp, — không chỉ ông nói thế, mà tất cả những ai đã xem đều nói với ông như thế. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.19] Kỳ thực thì đó chính là cái điều vẫn thường thấy ở tất cả những người không hẳn giàu có nhưng muốn giống người giàu và vì thế chỉ giống nhau mà thôi: gấm vóc, gỗ mun, hoa, thảm và đồ đồng. Tối màu và bóng loáng, — tất cả những gì mà tất cả những người thuộc một hạng nhất định làm để giống tất cả những người thuộc hạng nhất định ấy. Và ở nhà ông giống đến mức thậm chí chẳng ai để ý tới; nhưng ông thì thấy tất cả những cái đó là một cái gì đặc biệt. Khi ông đón gia đình ở ga xe lửa, đưa họ về căn hộ đã sẵn sàng, đèn sáng trưng của mình, và người hầu thắt cà vạt trắng mở cửa vào phòng ngoài trang hoàng đầy hoa, rồi họ đi vào phòng khách, phòng làm việc và trầm trồ thích thú, — ông rất hạnh phúc, dẫn họ đi khắp nơi, uống lấy những lời khen ngợi của họ và rạng rỡ vì sung sướng. Cũng tối hôm ấy, khi ngồi uống trà, Praskovya Fyodorovna tiện thể hỏi ông đã ngã như thế nào, ông bật cười và diễn lại bằng điệu bộ ông đã bay xuống ra sao và làm anh thợ bọc nệm sợ hãi thế nào. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.20] — Anh tập thể dục đâu có uổng công. Người khác thì đã chết rồi, còn anh chỉ va nhẹ vào chỗ này; chạm vào thì đau, nhưng đã đỡ rồi; chỉ là vết bầm thôi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.21] Và họ bắt đầu sống trong chỗ ở mới, nơi mà, như bao giờ cũng thế, khi đã sống quen hẳn, thì chỉ thiếu đúng một phòng, và với nguồn thu nhập mới, mà, như bao giờ cũng thế, chỉ thiếu một chút — chừng năm trăm rúp gì đó, — và mọi sự rất tốt đẹp. Đặc biệt tốt đẹp là thời gian đầu, khi chưa phải mọi thứ đã sắp đặt xong và còn phải sắp đặt: khi thì mua, khi thì đặt, khi thì kê lại, khi thì sửa sang. Tuy giữa vợ chồng có đôi chỗ bất đồng, nhưng cả hai đều mãn nguyện đến thế và có nhiều việc đến thế nên mọi chuyện đều kết thúc mà không có cãi vã lớn. Khi đã chẳng còn gì để sắp đặt, thì thấy hơi buồn tẻ và như thiếu thiếu một cái gì đó, nhưng lúc ấy đã có những mối quen biết, những thói quen, và cuộc sống được lấp đầy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.22] Ivan Ilyich, sau buổi sáng ở tòa, về nhà ăn trưa, và thời gian đầu tâm trạng ông tốt, tuy có hơi bị ảnh hưởng chính bởi chỗ ở. (Mỗi vết bẩn trên khăn bàn, trên vải gấm, một sợi dây rèm bị đứt đều làm ông bực mình: ông đã bỏ ra bao nhiêu công sức vào việc bài trí đến nỗi mọi sự hư hại đều làm ông đau lòng.) Nhưng nhìn chung cuộc sống của Ivan Ilyich trôi đi đúng như, theo niềm tin của ông, cuộc sống phải trôi đi: nhẹ nhàng, dễ chịu và đứng đắn. Ông dậy lúc chín giờ, uống cà phê, đọc báo, rồi mặc đồng phục và đến tòa. Ở đó cái ách mà ông làm việc trong đó đã được mài nhẵn; ông lập tức chui vào nó. Những người thỉnh cầu, những yêu cầu tra cứu ở văn phòng, bản thân văn phòng, các phiên họp — công khai và hành chính. Trong tất cả những việc ấy cần phải biết loại trừ tất cả những gì sống sượng, thuộc về đời sống, vốn bao giờ cũng phá vỡ sự trôi chảy đúng đắn của công việc: cần không được để có bất cứ quan hệ nào với người ta ngoài quan hệ công vụ, và lý do của quan hệ chỉ được là công vụ, và bản thân quan hệ cũng chỉ là công vụ. Chẳng hạn, có một người đến và muốn biết điều gì đó. Ivan Ilyich, với tư cách là người ngoài công vụ, không thể có bất kỳ quan hệ nào với người đó; nhưng nếu có quan hệ của người đó với ông với tư cách thành viên tòa, một quan hệ có thể diễn đạt trên tờ giấy có tiêu đề, — thì trong giới hạn của những quan hệ ấy Ivan Ilyich làm tất cả, tuyệt đối tất cả những gì có thể, và đồng thời giữ một dáng vẻ quan hệ thân thiện giữa người với người, nghĩa là sự lịch thiệp. Hễ quan hệ công vụ chấm dứt thì mọi quan hệ khác cũng chấm dứt. Cái tài tách bạch mặt công vụ, không lẫn nó với cuộc sống thực của mình, Ivan Ilyich nắm vững ở mức cao nhất, và bằng thực hành lâu năm và tài năng đã luyện nó đến mức, như một nghệ sĩ bậc thầy, thỉnh thoảng ông còn cho phép mình, như thể đùa chơi, trộn lẫn quan hệ con người với quan hệ công vụ. Ông cho phép mình như vậy vì cảm thấy trong mình có sức mạnh để bao giờ cần là lại tách riêng phần công vụ ra và gạt bỏ phần con người. Việc này ở Ivan Ilyich diễn ra không chỉ nhẹ nhàng, dễ chịu và đứng đắn, mà còn điêu luyện. Trong những lúc nghỉ, ông hút thuốc, uống trà, nói chuyện chút ít về chính trị, chút ít về chuyện chung, chút ít về bài bạc và nhiều nhất là về chuyện bổ nhiệm. Và mệt mỏi, nhưng với cảm giác của một nghệ sĩ bậc thầy vừa chơi xong phần của mình một cách rành mạch, một trong những cây vĩ cầm thứ nhất của dàn nhạc, ông trở về nhà. Ở nhà, hai mẹ con gái đi đâu đó hoặc có ai đó đến chơi; cậu con trai ở trường trung học, học bài với gia sư và chăm chỉ học những gì người ta dạy ở trường trung học. Mọi sự đều tốt đẹp. Sau bữa chiều, nếu không có khách, Ivan Ilyich đôi khi đọc một cuốn sách mà người ta bàn tán nhiều, và buổi tối thì ngồi vào việc, nghĩa là đọc hồ sơ, tra cứu luật, đối chiếu lời khai và áp vào luật. Việc đó đối với ông chẳng buồn tẻ mà cũng chẳng vui. Buồn tẻ là khi có thể chơi vint: nhưng nếu không có vint — thì dù sao việc đó vẫn hơn là ngồi một mình hoặc với vợ. Còn những thú vui của Ivan Ilyich là những bữa ăn nhỏ, mà ông mời những bà và những ông quan trọng về địa vị xã hội đến dự, và một cách tiêu khiển với họ giống như cách tiêu khiển thông thường của những người như thế, cũng như phòng khách của ông giống mọi phòng khách khác. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.23] Một lần nhà họ còn tổ chức cả một buổi dạ hội, có khiêu vũ. Và Ivan Ilyich vui, và mọi sự đều tốt đẹp, chỉ xảy ra một trận cãi nhau lớn với vợ vì chuyện bánh ngọt và kẹo: Praskovya Fyodorovna có kế hoạch riêng của bà, còn Ivan Ilyich thì nhất quyết đòi lấy hết ở hiệu bánh đắt tiền, và lấy nhiều bánh, và trận cãi nhau là vì bánh thừa lại, còn hóa đơn của hiệu bánh lên tới bốn mươi lăm rúp. Trận cãi nhau lớn và khó chịu, đến nỗi Praskovya Fyodorovna bảo ông: “Đồ ngốc, đồ bạc nhược”. Còn ông thì ôm đầu và trong cơn giận buột miệng nói gì đó về chuyện ly dị. Nhưng bản thân buổi dạ hội thì vui. Có giới thượng lưu tốt nhất, và Ivan Ilyich khiêu vũ với công tước phu nhân Trufonova, em gái của bà công tước phu nhân nổi tiếng vì đã lập ra hội “Hãy mang nỗi sầu của tôi đi”. Những niềm vui công vụ là những niềm vui của lòng tự ái; những niềm vui xã giao là những niềm vui của hư danh; nhưng những niềm vui thực sự của Ivan Ilyich là những niềm vui chơi vint. Ông thú nhận rằng sau tất cả, sau bất kỳ biến cố nào không vui trong đời ông, niềm vui mà, như ngọn nến, cháy sáng trước mọi niềm vui khác, — đó là ngồi vào bàn vint với những người chơi giỏi và những bạn chơi không hay quát tháo, và nhất định phải bốn người (năm người thì phải ngồi ngoài đau lắm, dù vẫn giả vờ rằng tôi rất thích), và chơi một ván bài thông minh, nghiêm túc (khi bài lên tay), rồi ăn tối và uống một ly rượu vang. Còn đi ngủ sau ván vint, nhất là khi thắng chút ít (thắng nhiều thì khó chịu), Ivan Ilyich lên giường trong một tâm trạng đặc biệt tốt. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.24] Họ sống như thế. Giới giao du của họ là giới tốt nhất, có cả những người quan trọng lẫn những người trẻ tuổi đến chơi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:3.25] Trong cách nhìn về giới quen biết của mình, chồng, vợ và con gái hoàn toàn đồng ý với nhau và, chẳng cần bàn bạc, cùng đẩy lùi và thoát khỏi đủ mọi loại bạn bè và họ hàng, những kẻ lôi thôi lếch thếch, những kẻ sà đến với những lời âu yếm vào phòng khách có những chiếc đĩa Nhật Bản treo trên tường. Chẳng bao lâu những người bạn lôi thôi ấy thôi sà đến, và nhà Golovin chỉ còn lại toàn giới tốt nhất. Những chàng trai trẻ tán tỉnh Lizanka, và Petrishchev, con trai Dmitry Ivanovich Petrishchev và là người thừa kế duy nhất gia tài của ông ta, một dự thẩm, bắt đầu tán tỉnh Liza, đến nỗi Ivan Ilyich đã bắt đầu bàn chuyện này với Praskovya Fyodorovna: có nên tổ chức cho chúng đi chơi xe tam mã hay dựng một buổi diễn kịch. Họ sống như thế. Và mọi sự cứ thế trôi đi, không thay đổi, và mọi sự đều rất tốt đẹp. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.1] Mọi người đều khỏe mạnh. Không thể gọi là đau ốm việc Ivan Ilyich đôi khi nói rằng ông thấy trong miệng có vị lạ và bên trái bụng có gì đó khó chịu. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.2] Nhưng rồi xảy ra chuyện cái khó chịu ấy bắt đầu tăng lên và chuyển thành, chưa phải cơn đau, mà là cảm giác nặng nề thường trực ở mạn sườn và một tâm trạng bực bội. Tâm trạng bực bội ấy, cứ mỗi lúc một tăng, mỗi lúc một tăng, bắt đầu làm hỏng sự dễ chịu của cuộc sống nhẹ nhàng và đứng đắn đã từng được thiết lập trong gia đình Golovin. Hai vợ chồng cãi nhau mỗi lúc một thường xuyên hơn, và chẳng bao lâu sự nhẹ nhàng và dễ chịu rơi rụng mất, chỉ còn sự đứng đắn là gắng gượng giữ được. Những trận lục đục lại trở nên thường xuyên hơn. Lại chỉ còn sót những hòn đảo nhỏ, mà cũng chẳng được mấy, nơi vợ chồng có thể gặp nhau mà không nổ ra chuyện. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.3] Và giờ đây Praskovya Fyodorovna nói rằng chồng bà có tính khí khó chịu thì không phải là không có cơ sở. Với thói quen phóng đại vốn có, bà nói rằng ông xưa nay vẫn có cái tính khí khủng khiếp như thế, rằng phải tốt bụng như bà mới chịu đựng nổi điều đó suốt hai mươi năm. Sự thật là các cuộc cãi vã giờ đây đều bắt đầu từ ông. Những lời bắt bẻ của ông bao giờ cũng bắt đầu ngay trước bữa ăn, và thường là đúng lúc ông bắt đầu ăn, khi đang ăn xúp. Khi thì ông nhận ra món bát đĩa nào đó bị sứt mẻ, khi thì món ăn không ra gì, khi thì con trai chống khuỷu tay lên bàn, khi thì kiểu tóc của con gái. Và trong mọi chuyện ông đều đổ lỗi cho Praskovya Fyodorovna. Praskovya Fyodorovna lúc đầu cũng cãi lại và nói những lời khó nghe với ông, nhưng đôi ba lần, vào lúc bắt đầu bữa ăn, ông nổi cơn điên dữ dội đến mức bà hiểu ra rằng đây là một trạng thái bệnh hoạn do việc ăn uống gây ra trong ông, và bà nén mình lại; bà không cãi nữa, mà chỉ giục ăn cho nhanh. Sự nhẫn nhịn của mình, Praskovya Fyodorovna coi là một công lao to lớn. Đã quyết rằng chồng mình có tính khí khủng khiếp và đã làm cho đời mình bất hạnh, bà bắt đầu thương thân. Và càng thương thân bao nhiêu, bà càng căm ghét chồng bấy nhiêu. Bà bắt đầu mong ông chết, nhưng không thể mong điều đó, vì khi ấy sẽ không còn lương bổng. Và điều này lại càng khiến bà bực tức với ông hơn. Bà cho mình bất hạnh ghê gớm chính vì ngay cả cái chết của ông cũng không cứu được bà, và bà bực tức, che giấu điều đó, và sự bực tức bị che giấu ấy của bà lại làm tăng thêm sự bực tức của ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.4] Sau một trận lục đục, trong đó Ivan Ilyich đặc biệt bất công, và sau đó, khi phân trần, ông có nói rằng quả thật ông dễ cáu, nhưng ấy là do bệnh, bà bảo ông rằng nếu ông ốm thì phải chữa, và đòi ông phải đến một bác sĩ nổi tiếng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.5] Ông đi. Mọi việc đều như ông chờ đợi; mọi việc đều đúng như vẫn luôn diễn ra. Nào sự chờ đợi, nào cái vẻ quan trọng làm bộ, kiểu bác sĩ, mà ông quen thuộc, chính cái vẻ mà ông biết ở bản thân mình nơi tòa án, nào gõ gõ, nào nghe nghe, nào những câu hỏi đòi những câu trả lời đã định sẵn từ trước và rõ ràng là không cần thiết, nào cái vẻ hệ trọng ngụ ý rằng: ông cứ việc phó mình cho chúng tôi, còn chúng tôi sẽ thu xếp mọi chuyện, — chúng tôi biết rõ và chắc chắn phải thu xếp mọi chuyện thế nào, cứ một kiểu như nhau cho bất cứ ai, bất kể là ai. Mọi việc y hệt như ở tòa án. Ông ở tòa án làm bộ thế nào trước các bị cáo thì vị bác sĩ nổi tiếng cũng làm bộ y như thế trước ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.6] Bác sĩ nói: cái này cái nọ cho thấy rằng bên trong ông có cái này cái nọ; nhưng nếu điều đó không được xác nhận qua xét nghiệm cái này cái nọ, thì phải giả định ở ông cái này cái nọ. Còn nếu giả định cái này, thì khi ấy… vân vân. Đối với Ivan Ilyich chỉ có một câu hỏi là quan trọng: tình trạng của ông có nguy hiểm hay không? Nhưng bác sĩ lờ đi câu hỏi không đúng chỗ ấy. Theo quan điểm của bác sĩ, câu hỏi ấy là vô ích và không thuộc phạm vi xem xét; chỉ có việc cân nhắc các khả năng — thận lạc chỗ, viêm ca-ta mãn tính và các bệnh của manh tràng. Không có vấn đề về sự sống của Ivan Ilyich, mà có cuộc tranh chấp giữa thận lạc chỗ và manh tràng. Và cuộc tranh chấp ấy, ngay trước mắt Ivan Ilyich, bác sĩ đã phân xử một cách xuất sắc nghiêng về phía manh tràng, kèm theo lời bảo lưu rằng xét nghiệm nước tiểu có thể đưa ra những chứng cứ mới và khi ấy vụ việc sẽ được xét lại. Tất cả những điều ấy giống hệt như điều mà chính Ivan Ilyich đã nghìn lần làm với các bị cáo theo lối xuất sắc như thế. Bác sĩ cũng đưa ra bản kết luận tóm tắt của mình xuất sắc như thế, và nhìn bị cáo qua phía trên cặp kính một cách đắc thắng, thậm chí vui vẻ. Từ bản kết luận tóm tắt của bác sĩ, Ivan Ilyich rút ra kết luận rằng tình hình tệ, còn đối với ông ta, với bác sĩ, mà có lẽ đối với mọi người, thì cũng chẳng hề gì, còn với ông thì xấu. Và kết luận ấy giáng vào Ivan Ilyich một cách đau đớn, khơi lên trong ông một nỗi thương thân lớn và một mối căm giận lớn đối với vị bác sĩ dửng dưng trước một câu hỏi hệ trọng như thế. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.7] Nhưng ông không nói gì, mà đứng dậy, đặt tiền lên bàn và, thở dài, nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.8] — Chúng tôi, những người bệnh, chắc hẳn thường hỏi bác sĩ những câu không đúng chỗ, — ông nói. — Nói chung, đây có phải là một bệnh nguy hiểm hay không?.. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.9] Bác sĩ nghiêm khắc nhìn ông bằng một mắt qua cặp kính, như muốn nói: bị cáo, nếu bị cáo không giữ mình trong phạm vi những câu hỏi được đặt ra cho bị cáo, tôi buộc phải ra lệnh đưa bị cáo ra khỏi phòng xử án. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.10] — Tôi đã nói với ông những gì tôi thấy là cần thiết và thích hợp, — bác sĩ nói. — Những gì tiếp theo, xét nghiệm sẽ cho thấy. — Và bác sĩ cúi chào. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.11] Ivan Ilyich chậm rãi đi ra, ủ rũ ngồi lên xe trượt tuyết và về nhà. Suốt dọc đường ông không ngừng lật đi lật lại mọi điều bác sĩ đã nói, cố dịch tất cả những từ ngữ khoa học rối rắm, mù mờ ấy sang ngôn ngữ giản dị và đọc ra trong đó câu trả lời cho câu hỏi: tệ — mình tệ lắm rồi sao, hay vẫn còn chưa sao? Và ông có cảm tưởng ý nghĩa của tất cả những điều bác sĩ đã nói là: tệ lắm. Mọi thứ trên đường phố đều có vẻ buồn bã đối với Ivan Ilyich. Những người đánh xe buồn bã, những ngôi nhà buồn bã, những người qua đường, những cửa hàng buồn bã. Còn cơn đau ấy, cơn đau âm ỉ, nhức nhối, không ngừng lấy một giây, dường như cùng với những lời lẽ mù mờ của bác sĩ đã mang một ý nghĩa khác, nghiêm trọng hơn. Ivan Ilyich giờ đây lắng nghe nó với một cảm giác nặng nề mới. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.12] Ông về đến nhà và bắt đầu kể cho vợ nghe. Vợ ông nghe, nhưng đang giữa chừng câu chuyện thì cô con gái đội mũ bước vào: cô sắp cùng mẹ đi ra ngoài. Cô gắng gượng ngồi xuống nghe chuyện chán ngắt ấy, nhưng không chịu được lâu, còn bà mẹ thì không nghe hết. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.13] — Thế thì tôi mừng lắm, — người vợ nói, — vậy bây giờ anh nhớ đấy, uống thuốc cho đều đặn. Đưa đơn thuốc đây, tôi sẽ sai Gerasim ra hiệu thuốc. — Và bà đi thay quần áo. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.14] Ông nín thở suốt lúc bà còn ở trong phòng, và thở dài nặng nề khi bà đi ra. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.15] — Thôi thì, — ông nói. — Có lẽ quả thật chưa có gì. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.16] Ông bắt đầu uống thuốc, làm theo những chỉ định của bác sĩ, những chỉ định đã thay đổi nhân việc xét nghiệm nước tiểu. Nhưng vừa đúng lúc ấy lại xảy ra chuyện là trong việc xét nghiệm ấy và trong những gì lẽ ra phải tiếp theo nó, có một sự lộn xộn nào đó. Không sao gặp được chính bác sĩ, mà hóa ra những gì đã làm lại không phải là điều bác sĩ đã nói với ông. Hoặc ông ta quên, hoặc ông ta nói dối, hoặc ông ta giấu ông điều gì đó. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.17] Nhưng dù sao Ivan Ilyich vẫn bắt đầu làm theo các chỉ định một cách chính xác, và trong việc làm theo ấy ông tìm được niềm an ủi trong thời gian đầu. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.18] Từ khi đến gặp bác sĩ, công việc chính của Ivan Ilyich trở thành việc làm theo chính xác những chỉ định của bác sĩ về vệ sinh và uống thuốc, và việc lắng nghe cơn đau của mình, mọi chức năng của cơ thể mình. Mối quan tâm chính của Ivan Ilyich trở thành bệnh tật của con người và sức khỏe của con người. Khi trước mặt ông người ta nói về những người ốm, những người chết, những người khỏi bệnh, nhất là về một bệnh nào giống bệnh của ông, thì ông, cố giấu nỗi xao động của mình, lắng nghe, hỏi han và đem áp vào bệnh của mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.19] Cơn đau không giảm; nhưng Ivan Ilyich gắng sức ép mình nghĩ rằng ông đã khá hơn. Và ông có thể tự lừa dối mình chừng nào chưa có gì làm ông xao động. Nhưng hễ xảy ra một chuyện khó chịu với vợ, một thất bại trong công việc, những quân bài xấu khi chơi bài vint, là lập tức ông cảm thấy toàn bộ sức mạnh của bệnh tật; trước kia ông vẫn chịu đựng được những thất bại ấy, chờ rằng chỉ ít nữa thôi mình sẽ sửa được chỗ hỏng, sẽ thắng, sẽ đợi được thành công, được ván slam lớn. Còn giờ đây mọi thất bại đều quật ngã ông và đẩy ông vào tuyệt vọng. Ông tự nhủ: đấy, mình vừa mới bắt đầu khá lên và thuốc đã bắt đầu có tác dụng, thì lại cái bất hạnh hay cái chuyện khó chịu chết tiệt này… Và ông giận dữ với cái bất hạnh hay với những người gây chuyện khó chịu cho ông và đang giết ông, và cảm thấy cơn giận ấy đang giết mình; nhưng không sao kiềm chế được. Tưởng chừng ông phải thấy rõ rằng sự cay cú ấy của ông đối với hoàn cảnh và con người làm bệnh ông nặng thêm, và vì thế ông cần không để ý đến những chuyện ngẫu nhiên khó chịu; nhưng ông lại lập luận hoàn toàn ngược lại: ông nói rằng ông cần sự yên tĩnh, canh chừng mọi thứ phá rối sự yên tĩnh ấy, và hễ có sự phá rối nhỏ nhất là ông nổi cáu. Điều làm tình trạng của ông xấu thêm là ông đọc sách y học và hỏi ý kiến các bác sĩ. Sự xấu đi diễn ra đều đặn đến mức ông có thể tự lừa mình khi so ngày này với ngày khác, — khác biệt chẳng bao nhiêu. Nhưng khi ông hỏi ý kiến các bác sĩ, thì ông lại có cảm giác mọi thứ đang đi đến chỗ tệ hơn, mà còn rất nhanh nữa. Và bất chấp điều đó, ông vẫn thường xuyên hỏi ý kiến các bác sĩ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.20] Trong tháng ấy ông đến gặp một danh y khác: vị danh y khác này nói gần như điều vị thứ nhất đã nói, nhưng đặt vấn đề theo cách khác. Và việc hỏi ý kiến vị danh y này chỉ làm tăng thêm sự hoài nghi và nỗi sợ hãi của Ivan Ilyich. Người bạn của một người bạn ông — một bác sĩ rất giỏi — thì lại xác định bệnh theo một cách hoàn toàn khác nữa, và mặc dù hứa hẹn sẽ khỏi, ông ta, bằng những câu hỏi và giả thuyết của mình, càng làm Ivan Ilyich rối trí thêm và làm tăng thêm sự hoài nghi của ông. Một thầy thuốc vi lượng đồng căn — lại xác định bệnh theo cách khác nữa và cho thuốc, và Ivan Ilyich, giấu mọi người, uống thứ thuốc ấy chừng một tuần. Nhưng sau một tuần không thấy đỡ, và mất lòng tin vào cả những cách chữa trước lẫn cách chữa này, ông lại càng chán nản hơn. Một lần, một bà quen kể chuyện khỏi bệnh nhờ các thánh tượng. Ivan Ilyich bắt gặp mình đang chăm chú lắng nghe và kiểm xét xem sự việc có thật hay không. Trường hợp này làm ông hoảng sợ. “Lẽ nào trí óc mình đã suy yếu đến thế? — ông tự nhủ. — Vớ vẩn! Toàn chuyện nhảm nhí, không được để tính đa nghi chi phối, mà đã chọn một bác sĩ thì phải nghiêm ngặt theo cách chữa của ông ta. Mình sẽ làm như vậy. Bây giờ thế là xong. Mình sẽ không nghĩ ngợi nữa và cho đến mùa hè sẽ nghiêm ngặt theo đúng cách chữa. Rồi sau sẽ hay. Bây giờ chấm dứt những sự dao động này!..” Nói thì dễ, nhưng làm thì không thể. Cơn đau ở mạn sườn cứ dày vò mãi, cứ như mỗi lúc một tăng, trở nên thường trực, vị trong miệng mỗi lúc một lạ hơn, ông có cảm giác từ miệng mình bốc ra một mùi gì đó ghê tởm, còn sự thèm ăn và sức lực thì cứ yếu dần. Không thể tự lừa dối mình được: một điều gì đó khủng khiếp, mới mẻ và hệ trọng đến mức trong đời Ivan Ilyich chưa từng có gì hệ trọng hơn, đang diễn ra trong ông. Và chỉ một mình ông biết điều đó, còn tất cả những người xung quanh đều không hiểu hay không muốn hiểu, và nghĩ rằng mọi sự trên đời vẫn diễn ra như trước. Chính điều đó dày vò Ivan Ilyich hơn cả. Người nhà — chủ yếu là vợ và con gái, đang giữa lúc rộn ràng nhất của mùa tiệc tùng giao du, — ông thấy, chẳng hiểu gì cả, bực bội vì ông chẳng vui vẻ và lại hay đòi hỏi, như thể ông có lỗi trong chuyện đó. Mặc dù họ cố che giấu điều đó, ông thấy rằng mình là vật cản trở đối với họ, nhưng vợ ông đã tự tạo cho mình một thái độ nhất định đối với bệnh của ông và giữ thái độ ấy bất kể ông nói gì và làm gì. Thái độ ấy là thế này: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.21] — Các vị biết đấy, — bà nói với những người quen, — Ivan Ilyich không thể, như mọi người tử tế, nghiêm chỉnh theo đúng cách chữa đã được chỉ định. Hôm nay ông ấy uống thuốc giọt, ăn những gì được dặn và đi ngủ đúng giờ; ngày mai bỗng nhiên, nếu tôi sơ ý không để mắt, ông ấy quên uống, ăn cá tầm (mà ông ấy bị cấm), rồi ngồi lì bên bàn bài vint đến một giờ khuya. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.22] — Ơ, bao giờ nào? — Ivan Ilyich sẽ bực bội nói. — Chỉ có một lần ở nhà Pyotr Ivanovich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.23] — Thế còn hôm qua với Shebek. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.24] — Đằng nào thì tôi cũng không ngủ được vì đau… [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.25] — Thì vì cớ gì cũng thế, chỉ có điều cứ thế này thì anh sẽ chẳng bao giờ khỏi được, lại còn hành hạ chúng tôi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.26] Thái độ bề ngoài của Praskovya Fyodorovna đối với bệnh của chồng, thái độ bà bày tỏ với người khác và với chính ông, là thế này: trong bệnh ấy lỗi là ở Ivan Ilyich, và cả căn bệnh này là một điều khó chịu mới mà ông gây ra cho vợ. Ivan Ilyich cảm thấy rằng điều ấy ở bà là vô tình, nhưng vì thế mà ông cũng chẳng nhẹ lòng hơn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.27] Ở tòa án, Ivan Ilyich nhận thấy, hay tưởng là nhận thấy, cũng cái thái độ kỳ lạ ấy đối với mình: lúc thì ông có cảm giác người ta đang soi xét ông như soi xét một kẻ sắp sửa bỏ trống chỗ; lúc thì bỗng các bạn đồng sự bắt đầu thân mật trêu chọc tính đa nghi của ông, như thể cái đó, cái gì đó khủng khiếp và ghê sợ, chưa từng nghe thấy, đã sinh ra trong ông, không ngừng hút mòn ông và lôi ông đi đâu đó không gì cưỡng nổi, lại là đề tài dễ chịu nhất để đùa cợt. Đặc biệt là Schwartz, với vẻ tinh nghịch, sức sống và cái phong thái comme il faut của anh ta, những thứ gợi cho Ivan Ilyich nhớ lại chính mình mười năm về trước, làm ông bực bội. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.28] Bạn bè đến lập một bàn bài, ngồi xuống. Chia bài, bộ bài mới được uốn cho mềm, rô xếp với rô, những bảy lá. Người cùng phe nói: không chủ, — và đỡ hai lá rô. Còn mong gì hơn nữa? Lẽ ra phải vui vẻ, phấn chấn — ván slam. Và bỗng Ivan Ilyich cảm thấy cơn đau hút mòn ấy, cái vị trong miệng ấy, và ông thấy có gì đó thật quái gở ở chỗ trong lúc ấy mà ông lại có thể vui mừng vì ván slam. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.29] Ông nhìn Mikhail Mikhailovich, người cùng phe, đập bàn tay hồng hào đầy huyết khí xuống bàn, rồi lịch sự và độ lượng nhịn không vơ lấy các nước ăn, mà đẩy chúng về phía Ivan Ilyich, để ông được cái thú gom chúng lại mà không phải nhọc công, không phải vươn tay ra xa. “Ông ta tưởng gì chứ, tưởng mình yếu đến nỗi không vươn tay ra xa được sao,” — Ivan Ilyich nghĩ, quên mất quân chủ, đánh thừa một con chủ vào bài phe mình và thua ván slam, hụt ba nước, và điều khủng khiếp nhất là ông thấy Mikhail Mikhailovich khổ sở biết bao, còn ông thì chẳng hề gì. Và thật khủng khiếp khi nghĩ vì sao ông lại chẳng hề gì. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.30] Mọi người thấy ông nặng nhọc và nói với ông: “Chúng ta có thể thôi, nếu ông mệt. Ông nghỉ đi.” Nghỉ ư? Không, ông chẳng mệt chút nào, họ chơi cho hết ván robber. Ai nấy đều u ám và im lặng. Ivan Ilyich cảm thấy chính ông đã trùm lên họ sự u ám ấy và không thể xua tan nó. Họ ăn bữa khuya rồi ra về, và Ivan Ilyich ở lại một mình với ý thức rằng cuộc đời ông đã bị đầu độc đối với ông và đang đầu độc cuộc đời những người khác, và rằng chất độc ấy không yếu đi mà mỗi lúc một thấm sâu hơn nữa vào toàn bộ con người ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:4.31] Và với ý thức ấy, lại thêm nỗi đau thể xác, lại thêm nỗi kinh hoàng, phải lên giường nằm và thường không ngủ được vì đau suốt phần lớn đêm. Rồi sáng ra lại phải dậy, mặc quần áo, đến tòa án, nói, viết, mà nếu không đi thì ở nhà với vẫn hai mươi bốn giờ ấy trong một ngày đêm, mà giờ nào cũng là một cực hình. Và phải sống như thế bên bờ diệt vong một mình, không có lấy một người nào hiểu và thương xót ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.1] Cứ thế qua một tháng rồi hai tháng. Trước Năm mới, người anh vợ ông đến thành phố của họ và ở lại nhà họ. Ivan Ilyich đang ở tòa án. Praskovya Fyodorovna đi mua sắm. Bước vào phòng làm việc của mình, ông gặp người anh vợ ở đó, một người khỏe mạnh đầy huyết khí, đang tự tay soạn va li. Anh ta ngẩng đầu lên khi nghe tiếng bước chân Ivan Ilyich và nhìn ông một giây không nói. Cái nhìn ấy đã phơi bày tất cả cho Ivan Ilyich. Người anh vợ há miệng định kêu lên rồi kìm lại được. Cử chỉ ấy xác nhận tất cả. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.2] — Sao, tôi thay đổi à? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.3] — Vâng… có thay đổi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.4] Và dù về sau Ivan Ilyich có gợi chuyện bao nhiêu về dáng vẻ bên ngoài của mình, người anh vợ vẫn lảng im. Praskovya Fyodorovna về, người anh vợ sang chỗ bà. Ivan Ilyich khóa cửa lại và bắt đầu soi gương — nhìn thẳng, rồi nhìn nghiêng. Ông lấy tấm ảnh chụp mình với vợ và so tấm ảnh với những gì ông thấy trong gương. Sự thay đổi thật to lớn. Rồi ông xắn tay áo lên đến khuỷu, nhìn, kéo tay áo xuống, ngồi lên chiếc ottoman và mặt sầm lại, tối hơn đêm đen. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.5] “Không được, không được,” — ông tự nhủ, bật dậy, đến bên bàn, mở hồ sơ một vụ án, bắt đầu đọc, nhưng không đọc được. Ông mở khóa cửa, đi ra phòng lớn. Cửa sang phòng khách đóng. Ông nhón chân đến gần và lắng nghe. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.6] — Không, anh nói quá đấy, — Praskovya Fyodorovna nói. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.7] — Nói quá sao? Em không thấy à — ông ấy là một người đã chết, em nhìn mắt ông ấy xem. Không còn ánh sáng. Mà ông ấy bị làm sao? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.8] — Không ai biết cả. Nikolaev (đó là một bác sĩ khác) nói gì đó, nhưng em không biết. Leshchetitsky (đó là vị bác sĩ nổi tiếng) thì lại nói ngược lại… [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.9] Ivan Ilyich bỏ đi, về phòng mình, nằm xuống và bắt đầu nghĩ: “Thận, thận lạc chỗ.” Ông nhớ lại mọi điều các bác sĩ đã nói với ông, nó đã bứt ra thế nào và lạc đi thế nào. Và bằng sức tưởng tượng ông cố tóm lấy quả thận ấy, chặn nó lại, giữ chặt nó: ông có cảm giác chỉ cần rất ít thôi. “Không, mình sẽ đến Pyotr Ivanovich lần nữa.” (Đó là người bạn có người bạn là bác sĩ.) Ông giật chuông, sai thắng ngựa và sửa soạn đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.10] — Anh đi đâu thế, Jean? — người vợ hỏi với một vẻ đặc biệt buồn rầu và hiền hậu khác thường. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.11] Cái hiền hậu khác thường ấy làm ông tức giận. Ông nhìn bà một cách u ám. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.12] — Tôi phải đến Pyotr Ivanovich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.13] Ông đến nhà người bạn có người bạn là bác sĩ. Rồi cùng anh ta đến bác sĩ. Ông gặp được bác sĩ và trò chuyện lâu với ông ta. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.14] Xem xét về mặt giải phẫu và sinh lý những chi tiết về điều mà, theo ý kiến bác sĩ, đang diễn ra trong ông, ông đã hiểu ra tất cả. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.15] Có một cái gì nho nhỏ, một cái gì nho nhỏ trong manh tràng. Tất cả có thể sửa chữa được. Tăng cường sinh lực của một cơ quan, làm giảm hoạt động của một cơ quan khác, sẽ xảy ra sự hấp thu, và mọi thứ sẽ ổn cả. Ông về hơi muộn bữa chiều. Ăn xong, ông nói chuyện vui vẻ, nhưng mãi không thể về phòng mình làm việc. Cuối cùng ông vào phòng làm việc và lập tức ngồi vào làm việc. Ông đọc hồ sơ, làm việc, nhưng ý thức rằng mình có một việc quan trọng, thầm kín đã gác lại, mà ông sẽ lo đến khi xong việc, không rời bỏ ông. Khi làm xong hồ sơ, ông nhớ ra rằng việc thầm kín ấy là những ý nghĩ về manh tràng. Nhưng ông không đắm mình vào chúng, ông sang phòng khách uống trà. Có khách, người ta trò chuyện, chơi dương cầm, hát; có viên dự thẩm, chàng rể đáng mong ước của cô con gái. Ivan Ilyich trải qua buổi tối, theo nhận xét của Praskovya Fyodorovna, vui vẻ hơn những người khác, nhưng không một phút nào ông quên rằng mình có những ý nghĩ quan trọng đã gác lại về manh tràng. Mười một giờ ông chào mọi người và về phòng mình. Từ khi bị bệnh ông ngủ một mình, trong một căn phòng nhỏ cạnh phòng làm việc. Ông vào, cởi quần áo và cầm cuốn tiểu thuyết của Zola, nhưng không đọc mà nghĩ. Và trong trí tưởng tượng của ông đang diễn ra sự hồi phục đáng mong ước ấy của manh tràng. Hấp thu, bài tiết, hoạt động bình thường được khôi phục. “Phải, mọi sự đúng là như thế, — ông tự nhủ. — Chỉ cần giúp đỡ tự nhiên thôi.” Ông nhớ đến thuốc, nhổm dậy, uống thuốc, nằm ngửa, lắng nghe xem thuốc tác dụng tốt lành ra sao và nó tiêu diệt cơn đau thế nào. “Chỉ cần uống đều đặn và tránh những ảnh hưởng có hại; ngay bây giờ mình đã thấy khá hơn đôi chút, khá hơn nhiều.” Ông bắt đầu sờ nắn mạn sườn, — sờ vào không thấy đau. “Phải, mình không thấy gì, thật đấy, đã khá hơn nhiều rồi.” Ông thổi tắt nến và nằm nghiêng… Manh tràng đang hồi phục, đang hấp thu. Bỗng ông cảm thấy cơn đau quen thuộc, cũ kỹ, âm ỉ, nhức nhối, dai dẳng, lặng lẽ, nghiêm trọng. Trong miệng vẫn cái vị ghê tởm quen thuộc ấy. Tim cồn cào thắt lại, đầu óc mụ mị. “Lạy Chúa tôi, lạy Chúa tôi! — ông thốt lên. — Lại nữa, lại nữa, và sẽ chẳng bao giờ dứt.” Và bỗng sự việc hiện ra với ông từ một phía hoàn toàn khác. “Manh tràng ư? Thận ư, — ông tự nhủ. — Vấn đề không phải ở manh tràng, không phải ở thận, mà ở sự sống và… cái chết. Phải, sự sống đã có đó và giờ đang ra đi, ra đi, và mình không giữ nó lại được. Phải. Việc gì phải tự lừa dối mình? Chẳng lẽ mọi người, trừ mình, không thấy rõ rằng mình đang chết, và vấn đề chỉ còn là bao nhiêu tuần, bao nhiêu ngày — có khi ngay bây giờ. Trước có ánh sáng, giờ là bóng tối. Trước mình ở đây, giờ thì sang đó! Sang đâu?” Một luồng giá lạnh trùm lên ông, hơi thở ngừng lại. Ông chỉ nghe thấy tiếng tim đập. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.16] “Mình sẽ không còn nữa, thế thì cái gì sẽ còn? Chẳng còn gì cả. Vậy mình sẽ ở đâu khi mình không còn nữa? Lẽ nào là cái chết? Không, mình không muốn.” Ông bật dậy, muốn thắp nến, đôi tay run rẩy quờ quạng, đánh rơi cả nến lẫn chân nến xuống sàn rồi lại ngã vật ra sau, xuống gối. “Để làm gì? Đằng nào cũng thế, — ông tự nhủ, mắt mở trừng trừng nhìn vào bóng tối. — Cái chết. Phải, cái chết. Và họ, chẳng ai biết, chẳng ai muốn biết, chẳng ai thương xót. Họ đang chơi. (Ông nghe thấy vọng lại từ xa, sau cánh cửa, tiếng giọng hát vang rền và những đoạn nhạc dạo.) Với họ chẳng hề gì, mà rồi họ cũng sẽ chết. Lũ ngu. Mình trước, họ sau; rồi họ cũng sẽ như thế. Vậy mà họ vui vẻ. Đồ súc vật!” Cơn giận làm ông nghẹt thở. Và ông thấy nặng nề một cách đau đớn, không chịu nổi. Không thể nào mọi người, bao giờ cũng thế, đều bị đọa vào nỗi sợ khủng khiếp này. Ông nhổm dậy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.17] “Có gì đó không ổn; phải bình tĩnh lại, phải suy xét lại mọi chuyện từ đầu.” Và thế là ông bắt đầu suy xét. “Phải, lúc bệnh bắt đầu. Va mạn sườn vào đâu đó, và mình vẫn y như cũ, cả hôm nay lẫn ngày mai; hơi nhức một chút, rồi nhức hơn, rồi bác sĩ, rồi chán nản, buồn bã, lại bác sĩ; còn mình thì cứ đi gần hơn, gần hơn đến vực thẳm. Sức yếu đi. Gần hơn, gần hơn. Và giờ mình đã héo mòn, mắt mình không còn ánh sáng. Và cái chết đây, còn mình thì nghĩ về cái ruột. Nghĩ chuyện chữa cái ruột, mà đây là cái chết. Lẽ nào là cái chết?” Nỗi kinh hoàng lại ập đến, ông thở hổn hển, cúi xuống, bắt đầu tìm diêm, tì khuỷu tay lên cái tủ nhỏ đầu giường. Nó vướng víu và làm ông đau, ông nổi giận với nó, bực bội tì mạnh hơn và làm đổ cái tủ. Và tuyệt vọng, ngạt thở, ông ngã ngửa ra, chờ cái chết đến ngay lập tức. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.18] Lúc ấy khách đang ra về. Praskovya Fyodorovna tiễn họ. Bà nghe tiếng đổ và bước vào. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.19] — Anh làm sao thế? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.20] — Không sao. Vô ý làm rơi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.21] Bà đi ra, mang nến vào. Ông nằm đó, thở nặng nhọc và gấp gáp, như một người vừa chạy một versta, đôi mắt đờ đẫn nhìn bà. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.22] — Anh làm sao thế, Jean? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.23] — Không… sao. Làm… rơi… thôi. — “Nói làm gì. Bà ấy sẽ không hiểu,” — ông nghĩ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.24] Quả thật bà không hiểu. Bà dựng cái tủ lên, thắp nến cho ông rồi vội vã đi ra: bà phải tiễn một bà khách. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.25] Khi bà quay lại, ông vẫn nằm ngửa như thế, nhìn lên trên. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.26] — Anh sao thế, hay là nặng hơn? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.27] — Ừ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.28] Bà lắc đầu, ngồi một lúc. — Anh biết không, Jean, em nghĩ hay là mời Leshchetitsky đến nhà. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.29] Thế có nghĩa là mời vị bác sĩ nổi tiếng và không tiếc tiền. Ông cười một cách cay độc và nói: “Không.” Bà ngồi một lúc, đến gần và hôn lên trán ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.30] Ông căm ghét bà bằng tất cả sức lực của tâm hồn trong lúc bà hôn ông, và phải gắng sức để khỏi đẩy bà ra. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.31] — Thôi, chúc anh ngủ ngon. Có Chúa, anh sẽ ngủ được. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:5.32] — Ừ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.1] Ivan Ilyich thấy rằng mình đang chết, và ông thường trực trong tuyệt vọng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.2] Trong thâm tâm Ivan Ilyich biết rằng mình đang chết, nhưng ông chẳng những không quen được với điều đó, mà đơn giản là không hiểu, không sao hiểu nổi điều đó. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.3] Cái ví dụ tam đoạn luận mà ông đã học trong cuốn lôgic học của Kiesewetter: Caius là người, con người thì phải chết, vậy Caius phải chết, suốt cả đời ông vẫn thấy là đúng chỉ đối với Caius, chứ tuyệt nhiên không đối với ông. Đó là Caius-con người, con người nói chung, và điều đó hoàn toàn đúng; nhưng ông không phải Caius và không phải con người nói chung, mà ông bao giờ cũng là một sinh thể hoàn toàn, hoàn toàn đặc biệt, khác hẳn mọi sinh thể khác; ông là Vanya với mẹ, với bố, với Mitya và Volodya, với đồ chơi, với bác xà ích, với vú em, rồi với Katenka, với mọi niềm vui, nỗi buồn, những say mê của thời thơ ấu, thời niên thiếu, thời trai trẻ. Lẽ nào Caius có được cái mùi quả bóng da khâu sọc mà Vanya yêu thích đến thế! Lẽ nào Caius đã hôn tay mẹ như thế, và lẽ nào với Caius những nếp lụa trên váy áo của mẹ lại sột soạt như thế? Lẽ nào hắn đã nổi loạn vì những chiếc bánh nướng ở trường Luật? Lẽ nào Caius đã yêu như thế? Lẽ nào Caius đã có thể chủ tọa một phiên xử như thế? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.4] Và Caius quả thật phải chết, và hắn chết là đúng, nhưng mình, Vanya, Ivan Ilyich, với tất cả cảm xúc, ý nghĩ của mình, — với mình thì lại là chuyện khác. Và không thể nào mình lại phải chết. Như thế thì khủng khiếp quá. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.5] Ông cảm thấy như thế. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.6] “Nếu mình cũng phải chết như Caius, thì mình đã biết như thế rồi, tiếng nói bên trong đã nói với mình như thế rồi, nhưng trong mình chẳng có gì như vậy cả; cả mình lẫn tất cả bạn bè mình — chúng mình đều hiểu rằng chuyện này hoàn toàn không giống như với Caius. Vậy mà giờ thì thế này đây! — ông tự nhủ. — Không thể nào. Không thể nào, mà vẫn có. Sao lại thế được? Hiểu điều này thế nào đây?” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.7] Và ông không hiểu nổi và cố xua đuổi ý nghĩ ấy, như một ý nghĩ sai lạc, không đúng, bệnh hoạn, và lấn át nó bằng những ý nghĩ khác, đúng, lành mạnh. Nhưng ý nghĩ ấy, không chỉ là ý nghĩ, mà như thể là hiện thực, lại trở lại và đứng trước mặt ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.8] Và ông lần lượt gọi những ý nghĩ khác đến thế chỗ ý nghĩ ấy, với hy vọng tìm được ở chúng chỗ dựa. Ông cố quay trở lại những lối nghĩ trước kia, vốn đã từng che chắn cho ông khỏi ý nghĩ về cái chết. Nhưng — lạ thay — tất cả những gì trước kia che chắn, che giấu, tiêu hủy ý thức về cái chết, giờ không còn có thể tạo ra tác dụng ấy nữa. Thời gian gần đây Ivan Ilyich phần lớn dành cho những cố gắng khôi phục những lối cảm xúc trước kia vốn che chắn cái chết. Khi thì ông tự nhủ: “Mình sẽ chuyên tâm vào công vụ, chẳng phải mình đã sống bằng nó đó sao.” Và ông đến tòa án, xua đuổi mọi ngờ vực; ông trò chuyện với các đồng sự và ngồi xuống, theo thói quen cũ, đưa cái nhìn lơ đãng, trầm ngâm bao quát đám đông và tì cả hai bàn tay gầy guộc lên tay vịn chiếc ghế bành gỗ sồi, vẫn như thường lệ, nghiêng người sang phía đồng sự, đẩy hồ sơ sang, thì thầm, rồi bỗng ngước mắt lên và ngồi thẳng người, đọc những lời quen thuộc và bắt đầu phiên xử. Nhưng bỗng giữa chừng, cơn đau ở mạn sườn, chẳng đếm xỉa gì đến giai đoạn diễn tiến của vụ án, bắt đầu cái việc hút mòn của nó. Ivan Ilyich lắng nghe, xua ý nghĩ về Nó đi, nhưng nó vẫn tiếp tục việc của nó, và Nó đến và đứng ngay trước mặt ông và nhìn ông, và ông đờ người ra, ngọn lửa tắt trong mắt ông, và ông lại bắt đầu tự hỏi: “Lẽ nào chỉ có Nó là sự thật?” Và các đồng sự và thuộc cấp ngạc nhiên và buồn lòng thấy rằng ông, một thẩm phán xuất sắc, tinh tế như thế, lại lúng túng, phạm sai lầm. Ông rũ mình, cố định thần lại và bằng cách nào đó đưa phiên xử đến cùng rồi trở về nhà với ý thức buồn bã rằng công việc xét xử của ông không còn có thể như xưa che giấu khỏi ông điều ông muốn che giấu; rằng bằng công việc xét xử ông không thể thoát khỏi Nó. Và điều tệ hại hơn cả là Nó kéo ông về phía Nó không phải để ông làm gì đó, mà chỉ để ông nhìn Nó, nhìn thẳng vào mắt Nó, nhìn Nó và, chẳng làm gì cả, đau khổ khôn tả. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.9] Và, để thoát khỏi trạng thái ấy, Ivan Ilyich tìm kiếm niềm an ủi, những tấm bình phong khác, và những tấm bình phong khác xuất hiện và trong một thời gian ngắn tựa hồ cứu được ông, nhưng ngay lập tức chúng lại, không hẳn là đổ vỡ, mà là trở nên trong suốt, như thể Nó xuyên qua tất cả, và không gì có thể che khuất được Nó. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.10] Có những lúc, trong thời gian gần đây, ông bước vào phòng khách do chính ông bài trí, — chính căn phòng khách nơi ông đã ngã, căn phòng mà vì nó ông, — ông nghĩ mà thấy buồn cười một cách cay độc, — vì việc bài trí nó mà ông đã hy sinh cả sự sống, bởi ông biết rằng bệnh của ông bắt đầu từ cú va ấy, — ông bước vào và thấy trên mặt bàn đánh vec-ni có một vết xước, bị cái gì đó cứa vào. Ông tìm nguyên nhân: và tìm thấy nó ở cái nẹp trang trí bằng đồng của cuốn album bị bẻ quặt ở mép. Ông cầm cuốn album lên, cuốn album quý giá, do chính ông dày công sưu tập với tình yêu thương, ông bực mình vì sự cẩu thả của con gái và bạn bè cô, — chỗ thì bị rách, chỗ thì ảnh bị lộn ngược. Ông cẩn thận sắp xếp lại, uốn cái nẹp trang trí trở lại. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.11] Rồi ông nảy ra ý định chuyển toàn bộ cái établissement cùng những cuốn album này sang một góc khác, gần chỗ hoa. Ông gọi người hầu: hoặc con gái, hoặc vợ đến giúp; họ không đồng ý, phản đối, ông cãi lại, nổi giận; nhưng mọi chuyện đều tốt cả, vì ông không nhớ đến Nó, không thấy Nó đâu. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.12] Nhưng kìa vợ ông nói, khi ông tự tay xê dịch: “Để đó, người làm sẽ làm, anh lại tự làm hại mình bây giờ,” và bỗng Nó thoáng hiện qua tấm bình phong, ông nhìn thấy Nó. Nó thoáng hiện, ông vẫn còn hy vọng Nó sẽ khuất đi, nhưng bất giác ông lắng nghe mạn sườn, — ở đó vẫn ngồi nguyên cái ấy, vẫn nhức nhối y như thế, và ông không thể quên được nữa, và Nó rõ ràng đang nhìn ông từ sau những bông hoa. Tất cả để làm gì? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.13] “Mà đúng thật, chính ở đây, nơi tấm rèm này, mình đã mất mạng như trong một trận công thành. Lẽ nào? Thật khủng khiếp và thật ngu ngốc! Không thể có chuyện ấy! Không thể có, mà vẫn có.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:6.14] Ông đi vào phòng làm việc, nằm xuống và lại ở một mình với Nó, mặt đối mặt với Nó, mà với Nó thì chẳng làm gì được. Chỉ có nhìn Nó và lạnh toát người. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.1] Điều này xảy ra như thế nào vào tháng thứ ba của bệnh Ivan Ilyich thì không thể nói được, vì nó diễn ra từng bước một, không ai nhận thấy, nhưng điều đã xảy ra là cả vợ, cả con gái, cả con trai ông, cả người hầu, cả những người quen, cả các bác sĩ, và chủ yếu là chính ông — đều biết rằng toàn bộ mối quan tâm của người khác đối với ông chỉ nằm ở chỗ: liệu ông có sắp, cuối cùng, bỏ trống chỗ, giải thoát người sống khỏi sự gò bó do sự hiện diện của ông gây ra, và chính ông được giải thoát khỏi những đau đớn của mình hay không. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.2] Ông ngủ mỗi lúc một ít hơn; người ta cho ông dùng thuốc phiện và bắt đầu tiêm moóc-phin. Nhưng điều đó không làm ông nhẹ bớt. Nỗi buồn chán âm u mà ông trải qua trong trạng thái nửa mê nửa tỉnh, lúc đầu chỉ làm ông nhẹ bớt như một cái gì mới mẻ, nhưng sau đó nó cũng trở nên đau đớn như, hoặc còn đau đớn hơn, cơn đau trần trụi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.3] Người ta nấu cho ông những món ăn đặc biệt theo chỉ định của các bác sĩ; nhưng những món ăn ấy đối với ông mỗi lúc một nhạt nhẽo hơn, nhạt nhẽo hơn, ghê tởm hơn, ghê tởm hơn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.4] Cho việc đại tiện của ông cũng đã làm sẵn những dụng cụ riêng, và lần nào cũng là một cực hình. Cực hình vì sự dơ bẩn, sự không đứng đắn và mùi hôi, vì ý thức rằng trong việc này phải có một người khác tham dự. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.5] Nhưng chính trong việc khó chịu nhất này lại đến với Ivan Ilyich một niềm an ủi. Người đến dọn dẹp cho ông bao giờ cũng là Gerasim, anh mu-gích phụ việc ở phòng chạn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.6] Gerasim là một anh mu-gích trẻ, sạch sẽ, tươi tắn, đã đẫy đà ra nhờ cơm ăn thành phố. Lúc nào cũng vui vẻ, trong sáng. Lúc đầu, dáng vẻ của con người này, lúc nào cũng ăn mặc sạch sẽ, theo kiểu Nga, mà lại làm cái việc ghê tởm ấy, khiến Ivan Ilyich ngượng ngùng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.7] Một lần, đứng dậy khỏi bô và không đủ sức kéo quần lên, ông ngã vật xuống chiếc ghế bành êm và kinh hoàng nhìn đôi đùi trần trụi, bất lực, với những thớ cơ nổi hằn rõ rệt của mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.8] Gerasim bước vào, đi đôi ủng dày, tỏa ra xung quanh mùi hắc ín dễ chịu từ đôi ủng và hơi tươi mát của không khí mùa đông, với bước chân nhẹ mà mạnh mẽ, mặc chiếc tạp dề vải gai sạch và chiếc áo sơ mi vải hoa sạch, tay áo xắn lên trên đôi cánh tay trần, khỏe mạnh, trẻ trung, và, không nhìn Ivan Ilyich, — rõ ràng là đang kìm nén, để khỏi làm phật lòng người bệnh, niềm vui sống rạng ngời trên gương mặt mình, — cậu đi đến bên chiếc bô. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.9] — Gerasim, — Ivan Ilyich yếu ớt gọi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.10] Gerasim giật mình, rõ ràng là hoảng sợ không biết mình có sơ suất điều gì không, và bằng một cử động nhanh nhẹn quay về phía người bệnh gương mặt tươi tắn, hiền hậu, chất phác, trẻ trung của mình, vừa mới bắt đầu lún phún râu. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.11] — Ông chủ cần gì ạ? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.12] — Tôi nghĩ việc này chắc cậu thấy khó chịu. Cậu thứ lỗi cho tôi. Tôi không làm được. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.13] — Ông chủ đừng nói thế ạ. — Và Gerasim mắt sáng lên, nhe hàm răng trắng trẻ trung ra cười. — Sao lại không chịu khó một chút được ạ? Ông chủ đang ốm mà. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.14] Và bằng đôi tay khéo léo, mạnh mẽ, cậu làm công việc quen thuộc của mình rồi đi ra, bước chân nhẹ nhàng. Và năm phút sau, cũng bước chân nhẹ nhàng như thế, cậu quay lại. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.15] Ivan Ilyich vẫn ngồi trong ghế bành như cũ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.16] — Gerasim, — ông nói, khi anh đã đặt xuống chiếc bô sạch, đã rửa sạch, — làm ơn giúp tôi, lại đây. — Gerasim đi tới. — Đỡ tôi dậy. Một mình tôi khó nhọc quá, mà Dmitry thì tôi đã sai đi rồi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.17] Gerasim đi tới; bằng đôi tay khỏe mạnh, cũng như cách cậu bước nhẹ nhàng, cậu ôm lấy, khéo léo, êm ái nhấc ông lên và đỡ lấy, tay kia kéo quần lên cho ông và định đặt ông ngồi xuống. Nhưng Ivan Ilyich xin cậu dìu ông sang đi-văng. Gerasim, không chút gắng sức và như thể không hề ấn mạnh, dìu ông, gần như bế, sang đi-văng và đặt ông ngồi xuống. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.18] — Cảm ơn cậu. Cậu thật khéo, thật tốt… làm việc gì cũng vậy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.19] Gerasim lại mỉm cười và toan đi ra. Nhưng Ivan Ilyich ở bên cậu ta thấy dễ chịu đến mức không muốn để cậu ta đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.20] — Thế này nhé: cậu kéo giúp tôi cái ghế kia lại đây. Không, cái này cơ, để kê chân. Chân tôi để cao thì tôi thấy nhẹ hơn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.21] Gerasim mang ghế lại, đặt xuống không để va một tiếng, hạ một lượt cho ghế chạm sàn thật đều, rồi nâng chân Ivan Ilyich đặt lên ghế; Ivan Ilyich có cảm giác mình nhẹ hẳn đi đúng vào lúc Gerasim nâng cao chân ông lên. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.22] — Chân tôi để cao thì tôi thấy đỡ hơn, — Ivan Ilyich nói. — Cậu kê cho tôi cái gối đằng kia nữa. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.23] Gerasim làm theo. Lại nâng chân lên rồi đặt xuống. Lại một lần nữa Ivan Ilyich thấy đỡ hơn chừng nào Gerasim còn giữ chân ông. Khi cậu ta đặt chân xuống, ông lại thấy như tệ đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.24] — Gerasim, — ông bảo cậu ta, — bây giờ cậu có bận gì không? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.25] — Bẩm, không ạ, — Gerasim đáp; cậu đã học được của người thành phố cách nói năng với các ông chủ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.26] — Cậu còn phải làm việc gì nữa không? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.27] — Con thì còn việc gì nữa đâu ạ? Con làm xong cả rồi, chỉ còn bổ củi cho ngày mai thôi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.28] — Vậy cậu giữ chân tôi cao lên thế này, được không? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.29] — Sao lại không, được ạ. — Gerasim nâng chân ông cao hơn, và Ivan Ilyich có cảm giác ở tư thế ấy ông hoàn toàn không thấy đau nữa. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.30] — Thế còn củi thì sao? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.31] — Ông chủ đừng bận tâm ạ. Con còn kịp chán. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.32] Ivan Ilyich bảo Gerasim ngồi xuống giữ chân cho mình, và trò chuyện với cậu ta. Và — lạ thay — ông có cảm giác mình đỡ hơn chừng nào Gerasim còn giữ chân ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.33] Từ đó Ivan Ilyich thỉnh thoảng lại gọi Gerasim, bắt cậu ta đỡ chân mình trên vai, và ông thích trò chuyện với cậu ta. Gerasim làm việc đó nhẹ nhàng, sẵn lòng, giản dị và với một tấm lòng tốt khiến Ivan Ilyich cảm động. Sức khỏe, sức lực, sinh khí của sự sống ở tất cả những người khác đều làm Ivan Ilyich thấy bị xúc phạm; chỉ có sức lực và sinh khí của sự sống ở Gerasim là không làm Ivan Ilyich phiền lòng, mà lại làm ông yên lòng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.34] Nỗi giày vò chính của Ivan Ilyich là sự dối trá — cái sự dối trá mà chẳng hiểu vì sao ai cũng thừa nhận, rằng ông chỉ ốm chứ không phải đang chết, và rằng ông chỉ cần giữ yên tĩnh và chữa chạy, rồi sẽ có kết quả gì đó rất tốt đẹp. Còn ông thì biết rằng dù người ta có làm gì đi nữa, cũng sẽ chẳng có kết quả gì ngoài những đau đớn càng giày vò hơn và cái chết. Và ông bị giày vò bởi sự dối trá ấy, bị giày vò bởi chuyện người ta không muốn thừa nhận điều mà ai cũng biết và chính ông cũng biết, mà lại muốn dối trá trước mặt ông nhân cái hoàn cảnh khủng khiếp của ông, và muốn, và bắt chính ông phải dự phần vào sự dối trá ấy. Sự dối trá, sự dối trá ấy diễn ra quanh ông ngay trước khi ông chết, sự dối trá nhằm hạ cái hành vi trang nghiêm khủng khiếp là cái chết của ông xuống ngang hàng với tất cả những cuộc thăm viếng của họ, những tấm rèm, món cá tầm cho bữa chiều… đã giày vò Ivan Ilyich ghê gớm. Và — lạ thay — đã nhiều lần, khi họ bày trò với ông, ông chỉ còn cách một sợi tóc là hét vào mặt họ: thôi đừng nói dối nữa, các người biết và tôi cũng biết là tôi đang chết, vậy thì ít ra cũng thôi nói dối đi. Nhưng chưa bao giờ ông đủ can đảm làm thế. Ông thấy cái hành vi khủng khiếp, ghê rợn là sự hấp hối của ông đã bị tất cả những người xung quanh hạ xuống thành một điều phiền phức ngẫu nhiên, phần nào thành một điều không đứng đắn (giống như người ta đối xử với một kẻ bước vào phòng khách mà tỏa ra mùi hôi), bởi chính cái “sự đứng đắn” mà ông đã phụng sự suốt cả đời mình; ông thấy rằng chẳng ai sẽ thương xót ông, vì chẳng ai muốn dù chỉ là hiểu hoàn cảnh của ông. Chỉ có mỗi Gerasim hiểu hoàn cảnh ấy và thương ông. Và vì thế Ivan Ilyich chỉ thấy dễ chịu khi có Gerasim. Ông thấy dễ chịu khi Gerasim, có khi suốt cả đêm ròng, giữ chân cho ông và không chịu đi ngủ, nói: “Ông chủ đừng bận tâm, Ivan Ilyich ạ, con còn ngủ bù được mà”; hoặc khi cậu bỗng chuyển sang lối xưng hô thân mật mà nói thêm: “Giá mà không ốm thì chớ, chứ ốm thế này thì sao lại không hầu được?” Chỉ có mỗi Gerasim là không dối trá; nhìn đâu cũng thấy rõ chỉ một mình cậu hiểu chuyện là thế nào, và không thấy cần phải giấu điều đó, cậu chỉ đơn giản thương ông chủ gầy mòn, yếu ớt. Thậm chí có lần, khi Ivan Ilyich bảo cậu đi nghỉ, cậu đã nói thẳng: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.35] — Ai rồi cũng phải chết cả thôi. Sao lại không chịu khó một chút được? — cậu nói, qua đó bày tỏ rằng cậu không thấy công việc của mình nặng nhọc chính vì cậu làm nó cho một người đang hấp hối, và cậu hy vọng rằng đến lượt mình, cũng sẽ có ai đó làm công việc ấy cho cậu. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:7.36] Ngoài sự dối trá ấy, hay là do sự dối trá ấy mà ra, điều giày vò Ivan Ilyich nhất là chẳng ai thương ông theo cái cách ông muốn được thương: có những lúc, sau những cơn đau kéo dài, điều Ivan Ilyich muốn hơn hết thảy, dù có xấu hổ đến mấy khi phải thú nhận điều ấy, — điều ông muốn là có ai đó thương ông như thương một đứa trẻ ốm. Ông muốn được vuốt ve, được hôn, muốn người ta khóc thương ông, như người ta vuốt ve và dỗ dành trẻ con. Ông biết mình là một thành viên quan trọng, rằng râu ông đã điểm bạc, và vì thế điều ấy là không thể; nhưng dẫu sao ông vẫn muốn như vậy. Và trong quan hệ với Gerasim có cái gì đó gần với điều ấy, nên quan hệ với Gerasim an ủi ông. Ivan Ilyich muốn khóc, muốn được vuốt ve và được khóc thương, thế rồi một đồng nghiệp đến, thành viên Shebek, và thay vì khóc và được vỗ về, Ivan Ilyich lại làm ra bộ mặt nghiêm nghị, khắt khe, thâm trầm, và theo quán tính nói lên ý kiến của mình về ý nghĩa của một quyết định phá án, và khăng khăng giữ lấy ý kiến ấy. Chính sự dối trá này, quanh ông và trong chính ông, đã đầu độc hơn cả những ngày cuối đời của Ivan Ilyich. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.1] Đã là buổi sáng. Là buổi sáng chỉ vì Gerasim đã đi ra và Pyotr, người hầu, đã đi vào, thổi tắt nến, kéo mở một tấm rèm và bắt đầu khẽ khàng dọn dẹp. Sáng hay tối, thứ sáu hay chủ nhật — tất cả đều như nhau, tất cả đều chỉ là một: cơn đau âm ỉ, không một khắc nào lắng dịu, giày vò; ý thức về sự sống cứ ra đi mãi một cách vô vọng mà vẫn chưa đi hẳn; vẫn cái chết khủng khiếp, đáng ghét ấy đang tiến lại gần, cái chết ấy, thứ duy nhất là hiện thực, và vẫn sự dối trá ấy. Còn ngày nào, tuần nào, giờ nào trong ngày ở đây nữa? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.2] — Ông có dùng trà không ạ? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.3] “Anh ta cần cho có nề nếp, sáng sáng các ông bà chủ phải uống trà,” — ông nghĩ, và chỉ nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.4] — Không. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.5] — Ông có muốn sang nằm đi-văng không ạ? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.6] “Anh ta cần dọn dẹp cho căn phòng ngăn nắp, mà mình thì làm vướng, mình là sự bẩn thỉu, là sự bừa bộn,” — ông nghĩ, và chỉ nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.7] — Không, để mặc tôi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.8] Người hầu còn loay hoay thêm một lúc. Ivan Ilyich giơ tay ra. Pyotr bước lại, vẻ ân cần. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.9] — Ông cần gì ạ? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.10] — Đồng hồ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.11] Pyotr lấy chiếc đồng hồ để ngay trong tầm tay và đưa cho ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.12] — Tám giờ rưỡi. Bên ấy chưa ai dậy à? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.13] — Bẩm chưa ạ. Cậu Vasily Ivanovich (đó là con trai ông) đã đi học ở trường trung học rồi, còn bà Praskovya Fyodorovna có dặn đánh thức bà nếu ông hỏi đến. Ông có bảo đánh thức không ạ? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.14] — Không, không cần. — “Hay thử uống chút trà?” — ông nghĩ. — Ừ, trà… mang lại đây. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.15] Pyotr đi ra cửa. Ivan Ilyich thấy sợ phải ở lại một mình. “Lấy gì giữ anh ta lại đây? À, thuốc.” — Pyotr, đưa thuốc cho tôi. — “Mà sao lại không, biết đâu thuốc vẫn còn giúp được.” Ông cầm thìa, uống. “Không, không giúp được. Tất cả chỉ là vớ vẩn, lừa dối, — ông quyết định ngay khi vừa cảm thấy cái vị ngọt lợ quen thuộc và vô vọng. — Không, mình không thể tin được nữa. Nhưng cơn đau, cơn đau kia để làm gì chứ, giá nó lắng đi dù chỉ một phút.” Và ông rên lên. Pyotr quay lại. — Không, đi đi. Mang trà lại. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.16] Pyotr đi ra. Ivan Ilyich, còn lại một mình, rên lên không hẳn vì đau, dù cơn đau có khủng khiếp đến đâu, mà vì nỗi sầu khổ. “Mãi vẫn thế, mãi vẫn thế, tất cả những ngày đêm bất tận này. Giá mà nhanh lên. Cái gì nhanh lên? Cái chết, bóng tối. Không, không. Cái gì cũng còn hơn cái chết!” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.17] Khi Pyotr bưng khay trà vào, Ivan Ilyich nhìn anh ta hồi lâu, bối rối, không hiểu anh ta là ai và là cái gì. Pyotr lúng túng trước cái nhìn ấy. Và khi Pyotr lúng túng, Ivan Ilyich bừng tỉnh. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.18] — Phải, — ông nói, — trà… được, đặt xuống đi. Chỉ giúp tôi rửa mặt và thay sơ mi sạch. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.19] Và Ivan Ilyich bắt đầu rửa ráy. Ông vừa rửa vừa nghỉ, rửa tay, rửa mặt, đánh răng, bắt đầu chải đầu và nhìn vào gương. Ông thấy sợ: đặc biệt đáng sợ là mái tóc dán bẹt xuống vầng trán nhợt nhạt. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.20] Khi người ta thay sơ mi cho ông, ông biết rằng mình sẽ còn sợ hơn nữa nếu nhìn vào thân thể mình, nên ông không nhìn mình. Nhưng rồi mọi việc cũng xong. Ông khoác áo choàng, đắp chăn len và ngồi vào ghế bành bên tách trà. Trong một phút ông thấy mình tươi tỉnh lại, nhưng vừa bắt đầu uống trà thì lại vẫn cái vị ấy, vẫn cơn đau ấy. Ông cố uống cho hết rồi nằm xuống, duỗi thẳng chân. Ông nằm xuống và cho Pyotr lui ra. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.21] Mãi vẫn thế. Khi thì một giọt hy vọng lóe lên, khi thì biển tuyệt vọng nổi sóng cuồng nộ, và mãi là đau, mãi là đau, mãi là sầu khổ và mãi chỉ là một thứ như nhau. Một mình thì buồn khổ khủng khiếp, muốn gọi ai đó, nhưng ông biết trước rằng có người khác bên cạnh còn tệ hơn. “Giá lại được moóc-phin — để quên đi. Mình sẽ bảo ông ta, ông bác sĩ, nghĩ ra cách gì khác nữa. Không thể thế được, không thể cứ thế này được.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.22] Một giờ, hai giờ trôi qua như thế. Nhưng kìa, có tiếng chuông ở phòng ngoài. Biết đâu là bác sĩ. Đúng thế, đó là bác sĩ, tươi tắn, hăng hái, béo tốt, vui vẻ, với cái vẻ mặt ấy — rằng các vị ở đây hoảng sợ chuyện gì đó, nhưng chúng tôi sẽ thu xếp ổn thỏa ngay cho các vị. Bác sĩ biết rằng vẻ mặt ấy không hợp ở đây, nhưng ông ta đã khoác nó lên một lần cho mãi mãi và không thể cởi ra được nữa, như một người từ sáng đã mặc lễ phục rồi đi thăm viếng hết nhà này sang nhà khác. Bác sĩ xoa tay một cách hăng hái, đầy vẻ an ủi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.23] — Tôi lạnh cóng cả người. Trời rét ngọt. Để tôi sưởi một chút đã, — ông ta nói với một vẻ mặt như thể chỉ cần đợi một chút cho ông ta sưởi ấm, mà khi đã ấm người rồi thì ông ta sẽ sửa lại được hết mọi thứ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.24] — Thế nào, ra sao rồi? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.25] Ivan Ilyich cảm thấy bác sĩ muốn nói: “Mọi sự êm cả chứ?”, nhưng ông ta cũng cảm thấy rằng không thể nói thế được, nên nói: “Đêm qua ông thấy thế nào?” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.26] Ivan Ilyich nhìn bác sĩ với vẻ dò hỏi: “Lẽ nào anh chẳng bao giờ thấy xấu hổ khi nói dối?” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.27] Nhưng bác sĩ không muốn hiểu câu hỏi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.28] Và Ivan Ilyich nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.29] — Vẫn khủng khiếp như thế. Cơn đau không dứt, không chịu lui. Giá có được cái gì! [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.30] — Phải, các ông bệnh nhân bao giờ cũng thế cả. Nào, giờ thì hình như tôi đã ấm người rồi, đến bà Praskovya Fyodorovna chu đáo nhất mực cũng chẳng thể phản đối gì nhiệt độ của tôi. Nào, chào ông. — Và bác sĩ bắt tay. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.31] Và, gạt bỏ hết vẻ bông đùa lúc trước, bác sĩ bắt đầu khám bệnh nhân với vẻ nghiêm trang, bắt mạch, đo nhiệt độ, rồi bắt đầu những màn gõ gõ, nghe nghe. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.32] Ivan Ilyich biết chắc chắn và không chút nghi ngờ rằng tất cả những cái đó chỉ là vớ vẩn và lừa dối rỗng tuếch, nhưng khi bác sĩ quỳ gối, vươn người ra trên ông, áp tai lúc cao lúc thấp, và với bộ mặt hệ trọng nhất mực làm đủ các động tác thể dục trên người ông, thì Ivan Ilyich cũng xuôi theo, như ông từng xuôi theo những bài diễn thuyết của các luật sư, trong khi ông thừa biết rằng họ đều nói dối cả và nói dối để làm gì. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.33] Bác sĩ, quỳ gối trên đi-văng, còn đang gõ gõ gì đó, thì ở cửa sột soạt tiếng váy lụa của Praskovya Fyodorovna và nghe tiếng bà trách Pyotr đã không báo cho bà biết bác sĩ đến. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.34] Bà bước vào, hôn chồng và lập tức bắt đầu chứng minh rằng bà đã dậy từ lâu và chỉ vì hiểu lầm mà bà không có mặt ở đây khi bác sĩ đến. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.35] Ivan Ilyich nhìn bà, ngắm nghía khắp người bà, và ông lấy làm điều trách cứ bà cả sự trắng trẻo, cả sự đầy đặn, cả sự sạch sẽ của đôi tay, của cổ bà, cả vẻ bóng mượt của mái tóc và ánh long lanh của đôi mắt tràn đầy sức sống. Ông căm ghét bà bằng tất cả sức lực của tâm hồn, và cái chạm của bà khiến ông đau khổ vì một cơn căm ghét dâng trào đối với bà. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.36] Thái độ của bà đối với ông và bệnh tật của ông vẫn như cũ. Cũng như bác sĩ đã tạo cho mình một thái độ đối với bệnh nhân mà ông ta không còn có thể cởi bỏ, bà cũng đã tạo cho mình một thái độ đối với ông — rằng ông không làm một điều gì đó cần làm, và chính ông có lỗi, và bà âu yếm trách ông về điều đó, — và bà không còn có thể cởi bỏ thái độ ấy đối với ông nữa, [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.37] — Đấy, ông ấy có chịu nghe đâu! Không uống thuốc đúng giờ. Mà nhất là ông ấy cứ nằm cái tư thế chắc chắn là có hại — chân gác lên cao. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.38] Bà kể chuyện ông bắt Gerasim giữ chân cho mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.39] Bác sĩ mỉm cười, khinh khỉnh mà trìu mến: “Biết làm sao được, các bệnh nhân này đôi khi nghĩ ra những trò ngớ ngẩn như thế; nhưng có thể bỏ qua được”. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.40] Khám xong, bác sĩ nhìn đồng hồ, và lúc ấy Praskovya Fyodorovna tuyên bố với Ivan Ilyich rằng ông muốn thế nào thì muốn, chứ hôm nay bà đã mời một bác sĩ danh tiếng, và ông ta cùng với Mikhail Danilovich (đó là tên ông bác sĩ thường) sẽ khám và bàn bạc với nhau. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.41] — Anh đừng phản đối nữa nhé. Em làm thế là vì em thôi mà, — bà nói giọng mỉa mai, để ông cảm thấy rằng bà làm mọi thứ vì ông và chỉ có cách nói ấy mới khiến ông không có quyền từ chối bà. Ông im lặng và nhăn mặt. Ông cảm thấy sự dối trá bao quanh ông này đã rối rắm đến mức khó lòng phân biệt được điều gì nữa. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.42] Mọi việc bà làm cho ông đều chỉ là vì bản thân bà, và bà nói với ông rằng bà làm vì bản thân bà cái điều mà bà quả thực làm vì bản thân bà, như thể đó là một điều khó tin đến mức ông phải hiểu nó theo nghĩa ngược lại. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.43] Quả nhiên, mười một giờ rưỡi ông bác sĩ danh tiếng đến. Lại bắt đầu những màn nghe ngóng và những cuộc chuyện trò hệ trọng trước mặt ông và ở phòng bên về quả thận, về manh tràng, và những câu hỏi câu đáp với một vẻ hệ trọng đến mức một lần nữa, thay cho câu hỏi thực sự về sự sống và cái chết, câu hỏi duy nhất giờ đây đặt ra trước ông, lại nổi lên câu hỏi về quả thận và manh tràng đang làm gì đó không đúng như lẽ phải làm, và vì thế sắp sửa bị Mikhail Danilovich và ông danh y tấn công và buộc phải sửa chữa. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.44] Ông bác sĩ danh tiếng từ biệt với vẻ nghiêm trang nhưng không phải là tuyệt vọng. Và trước câu hỏi rụt rè mà Ivan Ilyich, đôi mắt ngước lên long lanh vì sợ hãi và hy vọng, hướng về ông ta — liệu có khả năng khỏi bệnh không, ông ta đáp rằng không thể bảo đảm, nhưng khả năng thì có. Cái nhìn hy vọng mà Ivan Ilyich dõi theo bác sĩ đáng thương đến nỗi Praskovya Fyodorovna, khi thấy nó, thậm chí đã bật khóc lúc bước ra khỏi cửa phòng làm việc để trao tiền thù lao cho ông bác sĩ danh tiếng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.45] Cơn phấn chấn mà những lời gieo hy vọng của bác sĩ đem lại chẳng kéo dài được bao lâu. Lại vẫn căn phòng ấy, vẫn những bức tranh, những tấm rèm, giấy dán tường, những lọ thuốc ấy, và vẫn cái thân thể đau ốm, quằn quại của chính mình. Và Ivan Ilyich bắt đầu rên rỉ; người ta tiêm cho ông, và ông thiếp đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.46] Khi ông tỉnh lại thì trời đã bắt đầu nhá nhem; người ta mang bữa chiều vào cho ông. Ông gắng gượng ăn chút nước dùng; và lại vẫn thế, và lại một đêm nữa đang đến. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.47] Sau bữa chiều, lúc bảy giờ, Praskovya Fyodorovna bước vào phòng ông, ăn mặc như đi dự dạ hội, bộ ngực đầy đặn nâng cao lên và trên mặt còn vết phấn. Ngay từ sáng bà đã nhắc ông về buổi họ đi xem hát. Sarah Bernhardt đang đến lưu diễn, và họ có một lô ghế mà chính ông đã nhất định đòi phải lấy. Giờ ông đã quên chuyện ấy, và bộ cánh của bà làm ông thấy bị xúc phạm. Nhưng ông giấu nỗi bị xúc phạm khi nhớ ra rằng chính ông đã nhất định đòi họ kiếm lô ghế và đi xem, vì đó là một thú vui thẩm mỹ có tính giáo dục cho con cái. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.48] Praskovya Fyodorovna bước vào, hài lòng về mình, nhưng như có vẻ có lỗi. Bà ngồi xuống, hỏi han sức khỏe — như ông thấy, chỉ để mà hỏi chứ không phải để biết, vì biết rằng cũng chẳng có gì để biết — và bắt đầu nói điều bà cần nói: rằng bà sẽ chẳng đời nào đi, nhưng lô ghế đã lấy rồi, mà Elen và con gái và Petrishchev (dự thẩm, vị hôn phu của con gái) đều đi, và không thể để họ đi một mình. Còn bà thì ngồi lại với ông sẽ dễ chịu hơn. Chỉ mong ông làm theo đúng lời dặn của bác sĩ trong khi bà vắng nhà. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.49] — À, Fyodor Petrovich (vị hôn phu) muốn vào chào. Được không anh? Cả Liza nữa. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.50] — Cứ cho vào. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.51] Cô con gái bước vào, ăn mặc lộng lẫy, tấm thân trẻ trung để trần, chính cái thân thể đã khiến ông đau khổ đến thế. Còn cô thì phô nó ra. Mạnh mẽ, khỏe khoắn, rõ ràng là đang yêu và phẫn nộ với bệnh tật, đau khổ và cái chết đang cản trở hạnh phúc của mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.52] Fyodor Petrovich cũng bước vào, mặc lễ phục, tóc uốn kiểu à la Capoul, cái cổ dài nổi gân bó chặt trong cổ áo trắng, với mảng ngực áo trắng to tướng và đôi đùi khỏe mạnh bó trong chiếc quần đen chật, một tay đeo găng trắng kéo căng và cầm chiếc mũ xếp. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.53] Theo sau anh ta, cậu học trò nhỏ trong bộ đồng phục mới tinh cũng lẳng lặng lẻn vào, tội nghiệp, đeo găng tay, với quầng mắt thâm xanh khủng khiếp mà Ivan Ilyich biết ý nghĩa của nó. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.54] Đứa con trai lúc nào cũng khiến ông thương xót. Và cái nhìn sợ hãi, đầy cảm thông của nó thật đáng sợ. Ngoài Gerasim ra, Ivan Ilyich có cảm giác chỉ mỗi Vasya là hiểu và thương ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.55] Mọi người ngồi xuống, lại hỏi han sức khỏe. Rồi im lặng. Liza hỏi mẹ về chiếc ống nhòm. Hai mẹ con cãi nhau xem ai đã để nó ở đâu. Thành ra chẳng dễ chịu gì. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.56] Fyodor Petrovich hỏi Ivan Ilyich đã xem Sarah Bernhardt chưa. Thoạt đầu Ivan Ilyich không hiểu người ta hỏi mình gì, rồi sau mới nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.57] — Chưa; còn anh đã xem rồi à? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.58] — Vâng, trong vở “Adrienne Lecouvreur”. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.59] Praskovya Fyodorovna nói rằng bà ta đặc biệt hay ở đoạn nọ đoạn kia. Cô con gái phản đối. Một cuộc chuyện trò bắt đầu về sự thanh nhã và tính hiện thực trong lối diễn của bà ta, — chính cái cuộc chuyện trò bao giờ cũng chỉ là một, như nhau. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.60] Giữa câu chuyện, Fyodor Petrovich liếc nhìn Ivan Ilyich và im bặt. Những người khác liếc nhìn và im bặt. Ivan Ilyich nhìn thẳng trước mặt với đôi mắt long lanh, rõ ràng là phẫn nộ với họ. Cần phải chữa lại tình thế, nhưng không sao chữa được. Cần phải bằng cách nào đó phá tan sự im lặng này. Không ai dám, và tất cả đều thấy sợ rằng bỗng dưng lời dối trá đứng đắn kia sẽ bị phá vỡ bằng cách nào đó, và mọi người sẽ thấy rõ điều đang có. Liza là người đầu tiên dám. Cô phá tan sự im lặng. Cô muốn che giấu điều mà tất cả đều đang cảm thấy, nhưng lại lỡ lời. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.61] — Thế nhưng nếu đi thì đã đến giờ rồi, — cô nói, liếc nhìn chiếc đồng hồ của mình, món quà của cha, rồi mỉm cười với chàng trai trẻ, khẽ đến mức gần như không nhận ra, đầy ngụ ý về một điều gì chỉ hai người biết, và đứng dậy, váy áo sột soạt. Mọi người đứng dậy, chào từ biệt và đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.62] Khi họ đã ra khỏi, Ivan Ilyich có cảm giác mình nhẹ hơn: không còn dối trá nữa — nó đã đi cùng họ, nhưng cơn đau vẫn ở lại. Vẫn cơn đau ấy, vẫn nỗi sợ ấy khiến cho không gì nặng hơn, không gì nhẹ hơn. Mọi thứ đều tệ hơn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.63] Lại từng phút nối từng phút, từng giờ nối từng giờ trôi đi, mãi vẫn thế, mãi không có kết thúc, và cái kết thúc không tránh khỏi mỗi lúc một đáng sợ hơn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:8.64] — Ừ, cho gọi Gerasim, — ông đáp câu hỏi của Pyotr. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.1] Khuya, vợ ông trở về. Bà rón rén bước vào, nhưng ông nghe thấy: ông mở mắt rồi vội nhắm lại. Bà muốn cho Gerasim đi và tự mình ngồi với ông. Ông mở mắt và nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.2] — Không. Đi đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.3] — Anh đau lắm à? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.4] — Thế nào cũng vậy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.5] — Anh uống chút thuốc phiện đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.6] Ông đồng ý và uống. Bà đi ra. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.7] Cho đến khoảng ba giờ, ông chìm trong một cơn mê man giày vò. Ông có cảm giác người ta đang nhét ông, đau đớn, vào đâu đó trong một cái bao đen hẹp và sâu, và cứ đẩy mãi vào sâu hơn, mà không sao đẩy lọt được. Và việc làm khủng khiếp đối với ông ấy diễn ra trong đau đớn. Và ông vừa sợ, lại vừa muốn rơi tuột vào đó, và vừa chống cự, vừa tiếp sức. Và rồi bỗng ông tuột ra, rơi xuống, và tỉnh lại. Vẫn Gerasim ấy ngồi dưới chân giường, thiu thiu ngủ, bình thản, nhẫn nại. Còn ông nằm, gác lên vai cậu đôi chân gầy guộc đi tất; vẫn ngọn nến có chụp ấy, và vẫn cơn đau không dứt ấy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.8] — Đi đi, Gerasim, — ông thì thào. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.9] — Không sao đâu ạ, con ngồi thêm. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.10] — Không. Đi đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.11] Ông bỏ chân xuống, nằm nghiêng gối lên cánh tay, và ông thấy thương thân. Ông chỉ đợi cho Gerasim ra sang phòng bên, rồi không kìm nén thêm nữa mà khóc như một đứa trẻ. Ông khóc vì sự bất lực của mình, vì nỗi cô đơn khủng khiếp của mình, vì sự tàn nhẫn của con người, vì sự tàn nhẫn của Chúa, vì sự vắng mặt của Chúa. “Tại sao Người làm ra tất cả những điều này? Tại sao Người đưa con đến chốn này? Vì tội gì, vì tội gì mà Người hành hạ con khủng khiếp đến thế?..” Ông cũng không chờ câu trả lời, và ông khóc vì không có và không thể có câu trả lời. Cơn đau lại dâng lên, nhưng ông không cựa quậy, không gọi ai. Ông tự nhủ: “Nữa đi, đánh nữa đi! Nhưng vì tội gì? Con đã làm gì Người, vì tội gì?” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.12] Rồi ông lặng đi, không những thôi khóc, mà thôi cả thở, và toàn thân trở thành sự chú ý: như thể ông đang lắng nghe không phải một tiếng nói thốt ra bằng âm thanh, mà là tiếng nói của tâm hồn, dòng suy tưởng đang dâng lên trong mình. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.13] — Ngươi cần gì? — đó là khái niệm rõ ràng đầu tiên, có thể diễn đạt thành lời, mà ông nghe thấy. — Ngươi cần gì? Ngươi cần điều gì? — ông nhắc lại với chính mình. — Điều gì ư? — Không đau đớn. Được sống, — ông đáp. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.14] Và lại một lần nữa ông dồn hết mình vào sự chú ý, căng thẳng đến mức ngay cả cơn đau cũng không làm ông xao lãng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.15] — Sống ư? Sống thế nào? — tiếng nói của tâm hồn hỏi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.16] — Phải, sống, như tôi đã sống trước kia: tốt đẹp, dễ chịu. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.17] — Như ngươi đã sống trước kia, tốt đẹp và dễ chịu ư? — tiếng nói hỏi. Và ông bắt đầu lục lại trong tưởng tượng những phút giây tốt đẹp nhất của cuộc sống dễ chịu của mình. Nhưng — lạ thay — tất cả những phút giây tốt đẹp nhất của cuộc sống dễ chịu ấy giờ đây đều có vẻ hoàn toàn không phải là cái mà chúng có vẻ như hồi ấy. Tất cả — trừ những ký ức đầu tiên của tuổi thơ. Ở đó, trong tuổi thơ, có một cái gì đó thật sự dễ chịu, có thể sống được với nó, nếu nó trở lại. Nhưng con người đã từng trải nghiệm cái dễ chịu ấy thì không còn nữa: nó như là ký ức về một người nào khác. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.18] Hễ bắt đầu cái điều mà kết quả của nó là con người hiện nay, Ivan Ilyich, thì tất cả những niềm vui hồi ấy tưởng là niềm vui giờ đây đều tan chảy ngay trước mắt ông và biến thành một cái gì đó tầm thường và thường là ghê tởm. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.19] Và càng xa tuổi thơ, càng gần hiện tại, thì những niềm vui càng tầm thường và đáng ngờ. Điều đó bắt đầu từ trường Luật. Ở đó còn có chút gì thật sự tốt đẹp: ở đó có niềm vui tươi, ở đó có tình bạn, ở đó có những hy vọng. Nhưng lên các lớp trên thì những phút giây tốt đẹp ấy đã thưa hơn. Rồi trong thời gian làm việc đầu tiên dưới quyền tỉnh trưởng, những phút giây tốt đẹp lại xuất hiện: đó là những kỷ niệm về tình yêu với một người đàn bà. Rồi tất cả những cái đó lẫn lộn đi, và cái tốt đẹp càng ít đi. Về sau lại càng ít tốt đẹp hơn, và càng về sau, càng ít. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.20] Hôn nhân… tình cờ đến thế, rồi vỡ mộng, rồi hơi thở hôi của vợ, rồi nhục dục, giả dối! Và cái công việc chết lặng ấy, những lo toan về tiền bạc ấy, cứ thế một năm, hai năm, mười năm, hai mươi năm — và mãi vẫn thế. Và càng về sau càng chết lặng. Hệt như mình đã đều đặn đi xuống dốc mà cứ tưởng là đang lên dốc. Đúng là như thế. Trong con mắt dư luận, mình đang lên dốc, và cũng đúng chừng ấy, sự sống trôi tuột khỏi dưới chân mình… Và giờ thì xong, chết đi! [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.21] Thế thì là cái gì? Để làm gì? Không thể thế được. Không thể nào cuộc đời lại vô nghĩa, ghê tởm đến thế? Còn nếu quả thật nó đã ghê tởm và vô nghĩa đến thế, thì cớ sao lại phải chết, và chết trong đau đớn? Có cái gì đó không ổn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.22] “Biết đâu mình đã sống không như lẽ ra phải sống?” — ý nghĩ ấy bỗng đến trong đầu ông. “Nhưng sao lại không như thế được, khi mình đã làm mọi việc đúng như phải làm?” — ông tự nhủ, và lập tức xua đuổi khỏi mình lời giải duy nhất này cho toàn bộ bí ẩn của sự sống và cái chết, như một điều hoàn toàn không thể có. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.23] “Thế bây giờ ngươi muốn gì? Sống ư? Sống thế nào? Sống như ngươi sống ở tòa án, khi viên thừa phát lại xướng lên: ‘Tòa vào!..’ Tòa vào, tòa đang vào, — ông nhắc lại với mình. — Đây rồi, tòa phán xét! Nhưng tôi đâu có tội! — ông giận dữ kêu lên. — Vì tội gì?” Và ông thôi khóc, và, quay mặt vào tường, bắt đầu nghĩ mãi về một điều duy nhất: để làm gì, vì tội gì mà có tất cả nỗi kinh hoàng này? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:9.24] Nhưng nghĩ bao nhiêu ông cũng không tìm ra câu trả lời. Và khi đến với ông, như nó vẫn thường đến, cái ý nghĩ rằng tất cả chuyện này xảy ra là vì ông đã sống không như lẽ ra phải sống, thì ông lập tức nhớ lại tất cả sự đúng đắn của cuộc đời mình và xua đuổi ý nghĩ kỳ quặc ấy. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:10.1] Lại hai tuần nữa trôi qua. Ivan Ilyich không còn rời khỏi đi-văng nữa. Ông không muốn nằm trên giường và nằm trên đi-văng. Và, gần như suốt thời gian nằm quay mặt vào tường, ông một mình chịu đựng vẫn những nỗi đau đớn không lời giải ấy và một mình nghĩ mãi vẫn ý nghĩ không lời giải ấy. Đây là gì? Lẽ nào đúng là cái chết? Và tiếng nói bên trong đáp: phải, đúng thế. Những cực hình này để làm gì? Và tiếng nói đáp: chẳng để làm gì cả, thế thôi. Xa hơn thế và ngoài điều đó ra, chẳng có gì nữa. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:10.2] Từ lúc khởi đầu căn bệnh, từ khi Ivan Ilyich lần đầu tiên đến bác sĩ, cuộc sống của ông chia ra làm hai tâm trạng trái ngược nhau, thay phiên nhau: khi thì là tuyệt vọng và chờ đợi một cái chết khó hiểu và khủng khiếp, khi thì là hy vọng và sự quan sát đầy hứng thú hoạt động của cơ thể mình. Khi thì trước mắt chỉ có một quả thận hay một khúc ruột tạm thời lơ là nhiệm vụ của nó, khi thì chỉ có một cái chết khó hiểu khủng khiếp mà không cách gì thoát khỏi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:10.3] Hai tâm trạng ấy, từ lúc khởi đầu căn bệnh, thay phiên nhau; nhưng bệnh càng tiến triển, những suy tính về quả thận càng trở nên đáng ngờ và hoang đường, và ý thức về cái chết đang đến càng trở nên thực. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:10.4] Ông chỉ cần nhớ lại mình đã là gì ba tháng trước và giờ đây là gì; nhớ lại mình đã đều đặn đi xuống dốc như thế nào, — là mọi khả năng hy vọng đều sụp đổ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:10.5] Thời gian gần đây, trong nỗi cô đơn mà ông chìm vào, nằm quay mặt vào lưng đi-văng, nỗi cô đơn giữa một thành phố đông đúc và giữa vô số người quen cùng gia đình mình, — một nỗi cô đơn trọn vẹn hơn thế không thể có ở đâu: không dưới đáy biển, không trong lòng đất, — trong thời gian gần đây của nỗi cô đơn khủng khiếp ấy, Ivan Ilyich chỉ sống bằng tưởng tượng trong quá khứ. Những bức tranh quá khứ lần lượt hiện ra trước ông. Bao giờ cũng bắt đầu từ cái gần nhất về thời gian rồi dẫn về cái xa xôi nhất, về tuổi thơ, và dừng lại ở đó. Nếu Ivan Ilyich nhớ đến món mận khô hầm mà hôm nay người ta mời ông ăn, thì ông lại nhớ đến những quả mận khô Pháp sống nhăn nheo thời thơ ấu, nhớ cái vị đặc biệt của nó và nước bọt tứa ra khi ăn đến hạt, và bên cạnh ký ức về vị ấy là cả một chuỗi ký ức của thời ấy trỗi dậy: bà vú, người anh em trai, những món đồ chơi. “Đừng nghĩ đến chuyện đó… đau đớn quá,” — Ivan Ilyich tự nhủ và lại trở về hiện tại. Chiếc khuy trên lưng đi-văng và những nếp nhăn của lớp da dê thuộc. “Da dê thuộc đắt mà không bền; đã có một trận cãi nhau vì nó. Nhưng đã có một thứ da dê thuộc khác, và một trận cãi nhau khác, khi anh em mình làm rách chiếc cặp của bố và bị phạt, còn mẹ thì mang bánh nướng đến.” Và lại dừng ở tuổi thơ, và lại một lần nữa Ivan Ilyich thấy đau đớn, và ông cố xua đi và nghĩ sang chuyện khác. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:10.6] Và ngay đó, cùng với dòng hồi ức ấy, trong tâm hồn ông diễn ra một dòng hồi ức khác — về chuyện bệnh tình của ông đã nặng thêm và phát triển ra sao. Cũng vậy, càng lùi về trước, càng có nhiều sự sống. Càng có nhiều điều tốt lành trong cuộc sống, và càng có nhiều chính sự sống. Cả hai hòa lẫn vào nhau. “Những cực hình càng lúc càng tệ hơn thế nào, thì cả cuộc đời cũng đã càng lúc càng tệ hơn như thế,” — ông nghĩ. Một điểm sáng ở đằng kia, phía sau, ở khởi đầu cuộc đời, rồi sau đó mọi thứ mỗi lúc một đen hơn, đen hơn, mỗi lúc một nhanh hơn, nhanh hơn. “Tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách đến cái chết,” — Ivan Ilyich nghĩ. Và hình ảnh hòn đá rơi xuống với tốc độ ngày càng tăng ấy in sâu vào tâm hồn ông. Cuộc đời, một chuỗi đau khổ ngày càng tăng, lao mỗi lúc một nhanh về phía tận cùng, nỗi đau khổ khủng khiếp nhất. “Mình đang rơi…” Ông rùng mình, cựa quậy, muốn kháng cự; nhưng ông đã biết rằng không thể kháng cự, và lại một lần nữa, với đôi mắt mỏi mệt vì nhìn nhưng không thể không nhìn vào cái ở trước mặt, ông nhìn lưng đi-văng và chờ, — chờ cú rơi khủng khiếp ấy, cú va đập và sự tan nát. “Không thể kháng cự, — ông tự nhủ. — Nhưng giá mà hiểu được, để làm gì thế này? Cả điều đó cũng không thể. Có thể giải thích được, nếu nói rằng mình đã sống không như lẽ ra phải sống. Nhưng chính điều ấy thì không thể nào thừa nhận được,” — ông tự nói với mình, nhớ lại tất cả sự hợp pháp, đúng đắn và đứng đắn của cuộc đời mình. “Chính điều ấy thì không thể nào chấp nhận được, — ông tự nhủ, môi nhếch cười, như thể có ai đó có thể nhìn thấy nụ cười ấy của ông và bị nó đánh lừa. — Không có lời giải thích! Cực hình, cái chết… Để làm gì?” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.1] Hai tuần trôi qua như thế. Trong những tuần ấy đã xảy ra một sự kiện mà Ivan Ilyich và vợ ông mong đợi: Petrishchev đã chính thức cầu hôn. Việc ấy xảy ra vào buổi tối. Hôm sau Praskovya Fyodorovna vào phòng chồng, đang tính xem nên báo cho ông biết về lời cầu hôn của Fyodor Petrovich thế nào, nhưng ngay đêm ấy Ivan Ilyich đã có một bước chuyển mới về phía xấu đi. Praskovya Fyodorovna thấy ông vẫn trên chiếc đi-văng ấy, nhưng ở một tư thế mới. Ông nằm ngửa, rên rỉ và nhìn trước mặt bằng một cái nhìn đờ đẫn. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.2] Bà bắt đầu nói về thuốc men. Ông chuyển cái nhìn sang bà. Bà không nói hết câu đã bắt đầu: cái nhìn ấy biểu lộ một nỗi căm giận đến thế, và chính là nhằm vào bà. — Vì Chúa, hãy để tôi chết cho yên, — ông nói. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.3] Bà định đi ra, nhưng lúc ấy cô con gái bước vào và đến chào. Ông cũng nhìn con gái như đã nhìn vợ, và trước những câu hỏi han sức khỏe của cô, ông khô khan bảo rằng chẳng bao lâu nữa ông sẽ giải thoát tất cả bọn họ khỏi ông. Cả hai im lặng, ngồi một lúc rồi đi ra. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.4] — Mẹ con mình có lỗi gì chứ? — Liza nói với mẹ. — Cứ như thể mẹ con mình gây ra chuyện ấy không bằng! Con thương bố, nhưng sao lại hành hạ mẹ con mình? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.5] Bác sĩ đến vào giờ thường lệ. Ivan Ilyich trả lời ông ta “vâng, không”, không rời khỏi ông ta cái nhìn đầy căm giận, và cuối cùng nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.6] — Ông biết đấy, chẳng có gì giúp được đâu, vậy thì thôi đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.7] — Chúng tôi có thể làm dịu bớt đau đớn, — bác sĩ nói. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.8] — Cả điều đó các ông cũng không làm được; thôi đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.9] Bác sĩ ra phòng khách và báo cho Praskovya Fyodorovna rằng tình hình rất xấu và chỉ còn một phương cách — thuốc phiện, để làm dịu những đau đớn hẳn là khủng khiếp. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.10] Bác sĩ nói rằng những đau đớn thể xác của ông khủng khiếp, và đó là sự thật; nhưng khủng khiếp hơn những đau đớn thể xác của ông là những đau đớn tinh thần, và chính ở đó là nỗi giày vò chính của ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.11] Những đau đớn tinh thần của ông là ở chỗ đêm ấy, nhìn khuôn mặt ngái ngủ, hiền lành, gò má cao của Gerasim, bỗng một ý nghĩ đến trong đầu ông: thế nếu quả thật cả cuộc đời mình, cuộc đời có ý thức, đã là “không phải thế” thì sao. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.12] Ý nghĩ đến trong đầu ông rằng cái điều mà trước kia ông cho là hoàn toàn không thể có — rằng ông đã sống cuộc đời mình không như lẽ ra phải sống — điều ấy có thể là sự thật. Ý nghĩ đến trong đầu ông rằng những thôi thúc phản kháng thoáng qua, khó nhận ra của ông chống lại những điều mà những người có địa vị cao nhất coi là tốt, những thôi thúc khó nhận ra mà ông lập tức xua đuổi khỏi mình, — rằng chính chúng mới có thể là cái thật, còn tất cả những cái còn lại có thể là không phải thế. Cả công việc của ông, cả cách ông sắp đặt cuộc sống, cả gia đình ông, cả những mối quan tâm của xã hội và công vụ ấy — tất cả những cái đó đều có thể là không phải thế. Ông cố bào chữa cho tất cả những cái đó trước chính mình. Và bỗng ông cảm thấy tất cả sự yếu ớt của cái mà ông bào chữa. Và chẳng có gì để bào chữa cả. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.13] “Còn nếu đúng là như thế, — ông tự nhủ, — và mình ra đi khỏi cuộc đời với ý thức rằng mình đã hủy hoại tất cả những gì được trao cho mình, mà không thể sửa chữa được nữa, thì sao?” Ông nằm ngửa ra và bắt đầu lục lại toàn bộ cuộc đời mình theo một cách hoàn toàn mới. Khi buổi sáng ông nhìn thấy người hầu, rồi vợ, rồi con gái, rồi bác sĩ, — mỗi cử động của họ, mỗi lời nói của họ đều xác nhận cho ông cái sự thật khủng khiếp đã hé mở với ông trong đêm. Ông nhìn thấy chính mình trong họ, tất cả những gì mình đã sống, và thấy rõ rằng tất cả những cái đó đều không phải thế, tất cả những cái đó là một sự lừa dối khủng khiếp, khổng lồ, che khuất cả sự sống lẫn cái chết. Ý thức ấy làm tăng lên, làm tăng gấp mười lần những đau đớn thể xác của ông. Ông rên rỉ, vật vã, và giật kéo quần áo trên người. Ông có cảm giác chúng đang bóp nghẹt và đè nặng lên ông. Và vì thế ông căm ghét họ. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.14] Người ta cho ông một liều thuốc phiện lớn, ông thiếp đi; nhưng đến bữa chiều thì lại bắt đầu như cũ. Ông đuổi mọi người đi và vật vã hết chỗ này sang chỗ khác. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.15] Vợ ông đến bên ông và nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.16] — Jean, anh yêu, anh làm việc này vì em nhé (vì em ư?). Việc này chẳng thể có hại, mà thường lại giúp ích. Có sao đâu, chẳng có gì đâu. Đến người khỏe mạnh cũng thường… [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.17] Ông mở to mắt. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.18] — Gì? Chịu lễ ư? Để làm gì? Không cần! Mà thôi… [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.19] Bà khóc. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.20] — Thế nhé, anh yêu? Em sẽ mời cha xứ nhà mình, cha hiền lắm. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.21] — Tuyệt, rất tốt, — ông lẩm bẩm. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.22] Khi linh mục đến và nghe ông xưng tội, ông dịu lại, cảm thấy như được nhẹ bớt khỏi những nghi ngờ của mình và do đó khỏi những đau đớn, và một phút hy vọng đến với ông. Ông lại bắt đầu nghĩ đến manh tràng và khả năng chữa được nó. Ông chịu lễ với nước mắt lưng tròng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.23] Khi người ta đặt ông nằm xuống sau lễ, trong một phút ông thấy nhẹ nhàng, và hy vọng sống lại xuất hiện. Ông bắt đầu nghĩ đến cuộc phẫu thuật người ta đã đề nghị với ông. “Sống, mình muốn sống,” — ông tự nhủ. Vợ ông đến chúc mừng; bà nói những lời thường lệ và thêm: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.24] — Anh thấy đỡ hơn rồi, phải không? [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.25] Ông, không nhìn bà, lẩm bẩm: phải. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.26] Quần áo bà, vóc dáng bà, nét mặt bà, giọng nói bà — tất cả đều nói với ông một điều: “Không phải thế. Tất cả những gì ngươi đã sống và đang sống — đều là dối trá, lừa dối, che giấu khỏi ngươi sự sống và cái chết”. Và ngay khi ông vừa nghĩ thế, nỗi căm ghét của ông trỗi dậy, và cùng với căm ghét là những đau đớn thể xác giày vò, và cùng với đau đớn là ý thức về sự diệt vong không tránh khỏi, đã gần kề. Có cái gì đó mới xảy ra: bắt đầu vặn xoắn, và nhói buốt, và bóp nghẹt hơi thở. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.27] Vẻ mặt ông, khi ông lẩm bẩm tiếng “phải”, thật khủng khiếp. Nói xong tiếng “phải” ấy, nhìn thẳng vào mặt bà, ông quay phắt người nằm sấp xuống, nhanh một cách lạ thường đối với sức yếu của ông, và hét lên: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:11.28] — Đi đi, đi hết đi, để tôi yên! [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.1] Từ phút ấy bắt đầu tiếng kêu suốt ba ngày không ngừng, khủng khiếp đến mức cách hai lần cửa mà nghe thấy cũng không khỏi kinh hoàng. Vào lúc ông trả lời vợ, ông hiểu rằng mình đã tiêu rồi, rằng không còn đường trở lại, rằng đã đến lúc kết thúc, kết thúc hẳn, mà nỗi ngờ vực thì vẫn chưa được giải đáp, vẫn còn nguyên là ngờ vực. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.2] — U! Uu! U! — ông kêu bằng đủ các giọng khác nhau. Ông đã bắt đầu kêu: “Không muốn!” — và cứ thế tiếp tục kêu bằng âm “u”. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.3] Suốt cả ba ngày ấy, trong đó đối với ông không còn có thời gian, ông vùng vẫy trong cái bao đen mà một sức mạnh vô hình không cưỡng nổi đang nhét ông vào. Ông giãy giụa, như một kẻ bị kết án tử hình giãy giụa trong tay đao phủ, biết rằng mình không thể thoát; và mỗi phút qua ông lại cảm thấy rằng, mặc cho mọi nỗ lực vùng vẫy, ông càng lúc càng gần hơn đến cái làm ông kinh hãi. Ông cảm thấy nỗi đau đớn của ông là ở chỗ ông đang bị nhét vào cái hố đen này, và hơn thế nữa là ở chỗ ông không thể lọt qua nó được. Mà cái cản trở ông lọt qua chính là sự thừa nhận rằng cuộc đời ông đã tốt đẹp. Chính sự biện minh ấy cho cuộc đời mình đã níu giữ và không cho ông tiến lên, và giày vò ông hơn cả. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.4] Bỗng một sức mạnh nào đó thúc vào ngực ông, vào sườn, bóp nghẹt hơi thở ông hơn nữa, ông rơi tuột vào cái hố, và ở đó, nơi cuối cái hố, có cái gì đó sáng lên. Với ông đã xảy ra điều từng xảy ra khi ông ngồi trên toa tàu hỏa, khi ta tưởng mình đang đi tới mà thật ra đang đi lùi, và bỗng nhận ra hướng đi thật. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.5] — Phải, tất cả đều không phải thế, — ông tự nhủ, — nhưng không sao. Có thể, vẫn có thể làm được điều “phải thế”. Nhưng “phải thế” là gì? — ông tự hỏi và bỗng lặng đi. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.6] Đó là vào cuối ngày thứ ba, một giờ trước khi ông chết. Đúng vào lúc ấy, cậu học trò nhỏ khẽ khàng lẻn vào chỗ cha và đến bên giường. Người hấp hối vẫn kêu thét tuyệt vọng và vung vẩy hai tay. Tay ông chạm vào đầu cậu học trò nhỏ. Cậu học trò nhỏ nắm lấy bàn tay, áp lên môi và khóc. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.7] Đúng vào lúc ấy Ivan Ilyich rơi tuột xuống, nhìn thấy ánh sáng, và điều này hé mở với ông: cuộc đời ông đã không phải thế, không như lẽ ra phải sống, nhưng vẫn còn có thể sửa được. Ông tự hỏi: vậy “phải thế” là gì, và lặng đi, lắng nghe. Lúc ấy ông cảm thấy có ai đang hôn tay mình. Ông mở mắt và nhìn con trai. Ông thấy thương nó. Vợ ông đến bên ông. Ông nhìn bà. Bà nhìn ông, miệng há ra, nước mắt chưa lau còn đọng trên mũi và trên má, với vẻ mặt tuyệt vọng. Ông thấy thương bà. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.8] “Phải, mình đang hành hạ họ, — ông nghĩ. — Họ thương mình, nhưng khi mình chết rồi họ sẽ nhẹ nhõm hơn.” Ông muốn nói điều đó, nhưng không đủ sức thốt ra. “Mà thôi, nói làm gì, phải làm,” — ông nghĩ. Ông đưa mắt chỉ con trai cho vợ và nói: [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.9] — Đưa nó đi… thương… cả em nữa… — Ông muốn nói thêm “tha cho”, nhưng lại nói “cho qua”, và, không còn sức sửa lại nữa, ông khoát tay, biết rằng người cần hiểu sẽ hiểu. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.10] Và bỗng ông thấy rõ rằng cái điều đã day dứt ông và không chịu thoát ra, nay bỗng thoát ra hết một lượt, từ hai phía, từ mười phía, từ mọi phía. Thương họ, phải làm sao cho họ không đau đớn. Giải thoát cho họ và tự giải thoát mình khỏi những đau đớn này. “Thật tốt biết bao và giản dị biết bao, — ông nghĩ. — Còn cơn đau? — ông tự hỏi. — Nó đi đâu rồi? Nào, mày đâu rồi, cơn đau?” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.11] Ông bắt đầu lắng nghe. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.12] “Phải, nó đây rồi. Thì đã sao, đau thì cứ đau.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.13] “Còn cái chết? Nó đâu rồi?” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.14] Ông tìm nỗi sợ cái chết quen thuộc trước kia của mình mà không thấy. Nó đâu? Cái chết nào? Không có chút sợ hãi nào cả, bởi vì cái chết cũng không có. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.15] Thay cho cái chết là ánh sáng. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.16] — Thì ra là thế! — bỗng ông nói to lên. — Vui sướng biết bao! [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.17] Đối với ông, tất cả những điều đó diễn ra trong một khoảnh khắc, và ý nghĩa của khoảnh khắc ấy không còn thay đổi nữa. Còn đối với những người có mặt, cơn hấp hối của ông kéo dài thêm hai giờ nữa. Trong ngực ông có cái gì sùng sục; tấm thân kiệt quệ của ông giật lên. Rồi tiếng sùng sục và tiếng khò khè thưa dần, thưa dần. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.18] — Hết rồi! — ai đó nói phía trên ông. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.19] Ông nghe thấy những lời ấy và nhắc lại chúng trong tâm hồn mình. “Hết rồi cái chết, — ông tự nhủ. — Nó không còn nữa.” [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.20] Ông hít vào một hơi, dừng lại giữa chừng hơi thở, duỗi người ra và chết. [tolstoy-the-death-of-ivan-ilyich:12.21] 1886