Chiếc áo khoác
Nikolai Gogol
Original title: Шинель
Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2
Edition: gogol-shinel-vi-ai-2026
Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/gogol-the-overcoat/gogol-shinel-vi-ai-2026/
AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.80/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision.
Publication: published; ai_reviewed
Translator: LitMundi AI translation (Claude)
Editors: none recorded
Reviewers: no independent literary certification
AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment
Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/gogol-the-overcoat/gogol-shinel-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-02.json
Source edition: gogol-shinel-ru-pss-1938
Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/gogol-the-overcoat/gogol-shinel-ru-pss-1938/
Source: Н. В. Гоголь, «Шинель», Полное собрание сочинений, т. 3 (Москва–Ленинград: Изд-во АН СССР, 1938), с. 139–174. Russian Wikisource transcription, revision 5631032. First published 1842.
Source witness URL: https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_(%D0%93%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C)/%D0%9F%D0%A1%D0%A1_1938_(%D0%A1%D0%9E)
Source catalog URL: https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_(%D0%93%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C)/%D0%9F%D0%A1%D0%A1_1938_(%D0%A1%D0%9E)
Source witness description: Complete text of the Russian Wikisource page «Шинель (Гоголь)/ПСС 1938 (СО)», revision 5631032. No claim of a newly inspected printed copy.
Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified Russian source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used.
License: CC-BY-4.0
Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition.
Canonical content SHA-256: 86a1fcb3873544ee80bb03caf28e921ca9fb16218ab1a187ec3934fef3d0ed73
Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature.

[gogol-the-overcoat:1.1]
Ở vụ… nhưng tốt hơn hết là đừng nói ra ở vụ nào. Chẳng có gì dễ nổi giận hơn đủ thứ vụ, trung đoàn, văn phòng, nói tóm lại là đủ thứ giới công chức. Bây giờ thì bất cứ người thường nào cũng cho rằng hễ động đến mình là xúc phạm cả xã hội. Nghe nói mới đây thôi có một lá đơn của một viên cảnh sát trưởng huyện, ở một thành phố nào đó tôi không nhớ, trong đó ông ta trình bày rõ ràng rằng các luật lệ nhà nước đang tiêu vong và rằng danh xưng thiêng liêng của ông bị người ta gọi ra một cách hoàn toàn bừa bãi. Và để làm bằng chứng, ông ta đính kèm theo đơn một tập sách dày cộp khổng lồ của một tác phẩm lãng mạn nào đó, trong đó cứ mười trang lại xuất hiện một viên cảnh sát trưởng huyện, có chỗ còn say bí tỉ nữa. Vậy nên, để tránh mọi điều phiền toái, cái vụ mà ta đang nói đến tốt hơn hết ta sẽ gọi là một vụ nọ. Vậy là, ở một vụ nọ có một viên chức làm việc, một viên chức không thể nói là quá đặc biệt: người thấp bé, hơi rỗ, hơi hoe đỏ, thậm chí trông có vẻ hơi kém mắt, trán hói một mảng nhỏ, hai bên má có nếp nhăn, và nước da thuộc loại người ta gọi là da người mắc bệnh trĩ… Biết làm sao được! Tại khí hậu Petersburg cả. Còn về phẩm hàm (vì ở xứ ta trước hết phải công bố phẩm hàm), thì ông thuộc loại người ta gọi là viên chức hàm cửu phẩm muôn đời, cái hạng mà, như ai cũng biết, đủ các nhà văn đã tha hồ chế giễu và mài giũa óc châm chọc, những nhà văn có cái thói quen đáng khen là hay xông vào những kẻ không biết cắn lại. Họ của viên chức là Bashmachkin. Chỉ nhìn cái họ cũng đủ thấy nó từng bắt nguồn từ chiếc giày; nhưng bắt nguồn từ chiếc giày vào lúc nào, thời nào và bằng cách nào, thì chẳng ai biết cả. Cả cha, cả ông, thậm chí cả anh vợ và tuyệt đối mọi người họ Bashmachkin đều đi ủng, mỗi năm chỉ thay đế chừng ba lần. Tên ông là: Akaky Akakievich. Có lẽ độc giả sẽ thấy cái tên ấy hơi lạ lùng và cầu kỳ, nhưng có thể cam đoan rằng chẳng ai đi lùng tìm nó cả, mà tự nhiên xảy ra những hoàn cảnh khiến không sao đặt được tên nào khác, và chuyện xảy ra chính là thế này: Akaky Akakievich ra đời vào đêm rạng ngày 23 tháng Ba, nếu trí nhớ không phản bội. Người mẹ quá cố, vợ một viên chức và là một người đàn bà rất tốt, sắp đặt đâu vào đấy để làm lễ rửa tội cho đứa bé. Người mẹ còn nằm trên giường kê đối diện cửa ra vào, bên tay phải là người cha đỡ đầu, một con người tuyệt hảo, Ivan Ivanovich Yeroshkin, làm trưởng bàn ở Thượng viện, và người mẹ đỡ đầu, vợ một sĩ quan cảnh sát khu phố, một người đàn bà đức hạnh hiếm có, Arina Semyonovna Belobryushkova. Người ta để sản phụ chọn lấy một trong ba cái tên, tùy bà muốn chọn tên nào: Mokky, Sossy, hoặc đặt tên đứa bé theo thánh tử đạo Khozdazat. “Không,” người quá cố nghĩ, “toàn những tên gì đâu.” Để chiều lòng bà, người ta giở cuốn lịch ở một chỗ khác; lại ra ba tên: Trifily, Dula và Varakhasy. “Thật là khổ nạn,” bà cụ nói, “toàn những tên gì đâu, quả thật tôi chưa nghe thấy những tên như thế bao giờ. Giá như Varadat hay Varukh thì còn được, đằng này lại Trifily với Varakhasy.” Lại lật thêm một trang nữa — ra: Pavsikakhy và Vakhtisy. “Thôi, tôi thấy rồi,” bà cụ nói, “chắc số nó là thế. Đã vậy thì thà nó mang tên giống cha nó. Cha là Akaky, thì con cũng là Akaky.” Thế là ra đời Akaky Akakievich. Đứa bé được rửa tội; trong lúc ấy nó khóc òa lên và nhăn mặt như thể đã linh cảm rằng mình sẽ là viên chức hàm cửu phẩm. Vậy đấy, mọi chuyện đã xảy ra như thế. Chúng tôi kể lại chuyện này là để độc giả tự mình thấy rằng nó xảy ra hoàn toàn vì bất đắc dĩ và tuyệt đối không thể đặt một cái tên nào khác. Ông vào làm ở vụ từ bao giờ, vào thời nào và ai đã bổ nhiệm ông, thì không ai có thể nhớ ra. Dù bao nhiêu vị giám đốc và đủ loại thủ trưởng đã thay nhau, người ta vẫn thấy ông ở cùng một chỗ, cùng một tư thế, cùng một chức vụ, vẫn là viên chức chép giấy ấy; đến nỗi về sau người ta tin chắc rằng hẳn ông đã sinh ra đời như thế, hoàn toàn sẵn sàng, mặc bộ đồng phục và đầu đã hói. Ở vụ chẳng ai tỏ ra chút kính trọng nào với ông. Bọn người gác chẳng những không đứng dậy khi ông đi qua, mà thậm chí chẳng thèm nhìn ông, như thể qua phòng chờ vừa có một con ruồi tầm thường bay ngang. Các cấp trên đối xử với ông một cách lạnh lùng chuyên chế thế nào ấy. Một viên phó trưởng bàn nào đó cứ thế dúi giấy tờ vào tận mũi ông, chẳng buồn nói lấy một câu: “Chép lại đi”, hay: “Đây là một việc hay ho, thú vị đấy”, hay một điều gì dễ nghe như người ta vẫn quen dùng ở những công sở có giáo dục. Còn ông thì cầm lấy, chỉ nhìn vào tờ giấy, không nhìn xem ai đặt nó trước mặt mình và kẻ ấy có quyền làm thế hay không. Ông cầm lấy, và ngay lập tức ngồi vào chép. Các viên chức trẻ giễu cợt, châm chọc ông, trong chừng mực trí tuệ bàn giấy của họ cho phép, kể ngay trước mặt ông đủ chuyện bịa đặt về ông, về bà chủ nhà của ông, một bà cụ bảy mươi tuổi, bảo rằng bà ta đánh ông, hỏi bao giờ thì hai người làm đám cưới, rắc giấy vụn lên đầu ông và gọi đó là tuyết. Nhưng Akaky Akakievich chẳng đáp lại lấy một lời, như thể trước mặt ông chẳng có ai; điều đó thậm chí chẳng ảnh hưởng gì đến công việc của ông: giữa bao trò quấy quả ấy, ông không chép sai một lỗi nào. Chỉ khi trò đùa quá ư không chịu nổi, khi người ta huých vào tay ông, không cho ông làm việc của mình, ông mới thốt lên: “Để tôi yên, sao các anh lại xúc phạm tôi?” Và có một cái gì kỳ lạ ẩn trong lời nói và trong giọng nói khi ông thốt ra những lời ấy. Trong đó vang lên một cái gì khiến người ta động lòng thương, đến nỗi một chàng trai trẻ mới được bổ nhiệm, kẻ đã định học theo những người khác mà cho phép mình cười cợt ông, bỗng sững lại như bị đâm xuyên, và từ đó dường như mọi thứ trước mắt anh đều đổi khác và hiện ra dưới một dáng vẻ khác. Một sức mạnh phi tự nhiên nào đó đẩy anh ra khỏi những bạn đồng liêu mà anh đã làm quen vì tưởng họ là những người tử tế, lịch thiệp. Và rất lâu về sau, giữa những phút vui vẻ nhất, anh vẫn thấy hiện ra viên chức thấp bé có mảng hói trên trán, với những lời thấm thía của ông: “Để tôi yên, sao các anh lại xúc phạm tôi” — và trong những lời thấm thía ấy vang lên những lời khác: “Tôi là người anh em của anh.” Và chàng trai trẻ tội nghiệp lấy tay che mặt, và về sau, suốt cuộc đời mình, đã bao lần anh rùng mình khi thấy trong con người có biết bao nhiêu sự vô nhân, biết bao sự thô bạo tàn nhẫn ẩn giấu trong vẻ lịch thiệp tinh tế, có học thức, và, trời ơi! ngay cả trong con người mà thiên hạ công nhận là cao thượng và trung thực.

[gogol-the-overcoat:1.2]
Khó mà tìm đâu ra một người sống trong chức vụ của mình đến thế. Nói rằng ông làm việc tận tụy thì chưa đủ, không, ông làm việc với tình yêu. Ở đó, trong việc chép lách ấy, ông thấy một thế giới riêng, muôn màu và dễ chịu. Niềm khoái lạc hiện lên trên gương mặt ông; có những con chữ là chữ cưng của ông, hễ chép đến chúng là ông như người mất hồn: vừa tủm tỉm, vừa nháy mắt, vừa mấp máy môi phụ họa, đến nỗi trên mặt ông dường như có thể đọc được từng chữ mà ngòi bút ông đang nắn nót. Nếu người ta ban thưởng cho ông tương xứng với lòng nhiệt thành ấy, thì có khi, trước sự kinh ngạc của chính ông, ông còn leo tới được hàm ngũ phẩm; nhưng rốt cuộc, như mấy bạn đồng liêu hay pha trò của ông vẫn nói, ông chỉ kiếm được cái khóa cài khuyết áo, với cái trĩ bám thắt lưng. Tuy vậy cũng không thể nói rằng chẳng ai đoái hoài đến ông. Có một vị giám đốc, vốn là người tốt bụng, muốn tưởng thưởng ông vì đã phục vụ lâu năm, bèn ra lệnh giao cho ông việc gì đó quan trọng hơn việc chép thông thường; cụ thể là ông được giao, từ một hồ sơ đã soạn sẵn, làm một công văn gửi sang một cơ quan khác; công việc chỉ là đổi cái đầu đề, và đổi chỗ này chỗ kia các động từ từ ngôi thứ nhất sang ngôi thứ ba. Việc ấy khiến ông vất vả đến nỗi toát mồ hôi đầm đìa, cứ xoa trán mãi và cuối cùng nói: “Không, thôi để tôi chép cái gì đó thì hơn.” Từ đó người ta để ông chép mãi mãi. Ngoài việc chép ấy ra, dường như với ông chẳng có gì tồn tại. Ông chẳng hề bận tâm đến quần áo: bộ đồng phục của ông không phải màu xanh lá, mà là một thứ màu bột mì hoe hoe đỏ. Cổ áo hẹp tí và thấp lè tè, đến nỗi cái cổ ông, dù chẳng dài gì, khi nhô ra khỏi cổ áo, trông dài lạ thường, như cổ những con mèo con bằng thạch cao lắc lư cái đầu mà những người ngoại quốc Nga đội trên đầu từng chục con đem bán. Và lúc nào cũng có cái gì đó dính vào bộ đồng phục của ông: hoặc một mẩu cỏ khô, hoặc một sợi chỉ nào đó; ngoài ra ông còn có một biệt tài là khi đi ngoài phố, cứ đến dưới cửa sổ đúng vào lúc người ta ném đủ thứ rác rưởi từ trên ấy xuống, vì thế lúc nào ông cũng mang trên mũ nào vỏ dưa hấu, vỏ dưa lê và những thứ vớ vẩn tương tự. Chưa một lần nào trong đời ông để ý đến những gì diễn ra và xảy ra hằng ngày ngoài phố, những thứ mà, như ai cũng biết, người cùng hạng với ông, một viên chức trẻ, bao giờ cũng ngó tới, kẻ phóng cái nhìn lanh lợi của mình sắc sảo đến mức nhận ra cả việc ai đó bên kia vỉa hè bị sứt cái dây quai dưới gấu quần, — điều luôn khiến trên mặt anh ta hiện lên một nụ cười ranh mãnh.

[gogol-the-overcoat:1.3]
Nhưng Akaky Akakievich, nếu có nhìn vào cái gì, thì trên mọi thứ ông đều thấy những dòng chữ sạch sẽ, nắn nót đều tăm tắp của mình, và chỉ khi nào, chẳng biết từ đâu tới, một cái mõm ngựa đặt lên vai ông và phì từ lỗ mũi cả một luồng gió vào má ông, thì lúc ấy ông mới nhận ra rằng mình không ở giữa dòng chữ, mà đúng hơn là ở giữa đường. Về đến nhà, ông ngồi ngay vào bàn, húp vội bát canh bắp cải và ăn một miếng thịt bò với hành, chẳng hề để ý đến mùi vị, ăn tất cả cùng với ruồi và với bất cứ thứ gì Chúa ban xuống lúc ấy. Thấy bụng bắt đầu căng lên, ông đứng dậy khỏi bàn, lấy lọ mực ra và chép những giấy tờ mang về nhà. Nếu không có giấy tờ như thế, ông lại cố tình chép một bản cho riêng mình, để tự mua vui, nhất là khi văn bản ấy đáng chú ý không phải vì văn phong hay, mà vì được gửi tới một nhân vật mới hoặc quan trọng nào đó.

[gogol-the-overcoat:1.4]
Ngay cả vào những giờ khi bầu trời xám của Petersburg tắt hẳn và cả đám dân công chức đã ăn uống no nê, mỗi người một kiểu tùy theo đồng lương nhận được và sở thích riêng, — khi mọi người đã nghỉ ngơi sau tiếng ngòi bút sột soạt ở vụ, sau những chạy vạy, những công việc cần thiết của mình và của người khác và tất cả những gì mà con người không biết yên ấy tự nguyện đặt ra cho mình, thậm chí nhiều hơn mức cần, — khi các viên chức vội vã hiến dâng thời gian còn lại cho khoái lạc: người nhanh nhảu hơn thì lao đến nhà hát; người thì ra phố, dành nó để ngắm nghía mấy chiếc mũ xinh xinh; người thì dành buổi tối để tiêu nó vào những lời khen tặng một cô gái xinh xắn nào đó, ngôi sao của một giới công chức nhỏ; người thì, và đây là chuyện thường gặp nhất, cứ thế đến nhà một người cùng hạng với mình ở tầng bốn hay tầng ba, trong hai căn phòng nhỏ có một phòng ngoài hoặc gian bếp và đôi chút đồ làm dáng theo mốt, một ngọn đèn hay một món đồ lặt vặt nào đó đã tốn biết bao hy sinh, bao bữa trưa phải nhịn, bao cuộc dạo chơi phải bỏ; nói tóm lại, ngay cả vào lúc mà tất cả các viên chức tản ra đến những căn hộ nhỏ của bạn bè để chơi bài uýt kiểu xung phong, nhấp trà trong cốc với bánh mì khô giá một kô-pếch, rít khói từ những chiếc tẩu cán dài, kể trong lúc chia bài một câu chuyện ngồi lê đôi mách nào đó lọt ra từ giới thượng lưu, cái thứ mà người Nga không bao giờ và trong bất cứ tình trạng nào có thể từ bỏ, hoặc thậm chí, khi chẳng có gì để nói, thì kể lại giai thoại muôn thuở về viên tư lệnh thành phố được người ta đến báo rằng đuôi con ngựa ở tượng đài của Falconet đã bị chặt cụt, — nói tóm lại, ngay cả khi mọi người đều tìm cách giải trí, Akaky Akakievich vẫn không hề sa vào một trò giải trí nào. Không ai có thể nói rằng đã có lần thấy ông ở một buổi dạ hội nào. Chép thỏa thích xong, ông đi ngủ, mỉm cười trước với ý nghĩ về ngày mai: không biết ngày mai Chúa sẽ ban cho cái gì để chép. Cuộc đời êm đềm của một con người với bốn trăm rúp lương mà biết bằng lòng với số phận của mình cứ thế trôi đi, và có lẽ đã trôi đến tận tuổi già lụ khụ, nếu không có đủ thứ tai ương rải rác trên đường đời không chỉ của các cố vấn hàm cửu phẩm, mà cả của các cố vấn cơ mật, cố vấn thực thụ, cố vấn triều đình và đủ mọi thứ cố vấn, thậm chí cả của những người chẳng cố vấn cho ai điều gì, mà cũng chẳng nhận lời cố vấn của ai.

[gogol-the-overcoat:1.5]
Ở Petersburg có một kẻ thù đáng gờm của tất cả những ai lĩnh bốn trăm rúp lương mỗi năm, hoặc xấp xỉ thế. Kẻ thù ấy không ai khác hơn là cái giá rét phương Bắc của chúng ta, mặc dù, vả lại, người ta bảo nó rất tốt cho sức khỏe. Lúc hơn tám giờ sáng, đúng vào giờ các đường phố đầy những người đi đến vụ, nó bắt đầu búng những cái thật mạnh, thật buốt, chẳng phân biệt ai, vào tất cả các mũi, đến nỗi các viên chức tội nghiệp tuyệt nhiên không biết giấu chúng vào đâu. Vào lúc mà ngay cả những người giữ chức vụ cao nhất cũng nhức trán vì rét và nước mắt ứa ra, thì các viên chức hàm cửu phẩm tội nghiệp đôi khi đành bó tay chịu trận. Mọi sự cứu rỗi chỉ là khoác chiếc áo khoác mỏng tang xác xơ mà chạy thật nhanh qua năm sáu phố rồi giậm chân thật lực trong phòng người gác cổng, cho đến khi mọi năng lực và tài năng thi hành công vụ bị đóng băng dọc đường tan ra theo cách ấy. Từ ít lâu nay Akaky Akakievich bắt đầu cảm thấy lưng và vai mình bị nung buốt một cách đặc biệt dữ dội, mặc dù ông đã cố chạy thật nhanh qua quãng đường luật định. Cuối cùng ông nghĩ, không biết chiếc áo khoác của mình có mắc tội lỗi gì chăng. Xem xét nó kỹ lưỡng ở nhà, ông phát hiện ra rằng ở hai, ba chỗ, chính là ở lưng và ở vai, nó đã thành y như vải màn thưa: dạ mòn đến mức nhìn xuyên qua được, còn lớp lót thì rách bươm. Cần phải biết rằng chiếc áo khoác của Akaky Akakievich cũng là đề tài chế nhạo của các viên chức; người ta thậm chí tước của nó cái danh hiệu cao quý là áo khoác mà gọi nó là áo choàng ngủ. Quả thật nó có một cấu tạo kỳ lạ: cổ áo mỗi năm một nhỏ dần, vì được dùng để vá víu các phần khác. Việc vá víu chẳng tỏ ra chút tay nghề nào của người thợ may và trông thật thùng thình, xấu xí. Thấy rõ sự tình, Akaky Akakievich quyết định phải mang chiếc áo khoác đến Petrovich, người thợ may sống đâu đó trên tầng bốn, lối cầu thang sau, người mà, dù chột một mắt và mặt rỗ khắp, vẫn làm khá khéo cái nghề vá quần và áo đuôi tôm cho các viên chức và đủ hạng người khác, dĩ nhiên là những khi tỉnh táo và trong đầu không ấp ủ một mưu đồ nào khác. Về người thợ may này, dĩ nhiên, không nên nói nhiều, nhưng vì đã thành lệ rằng trong truyện tính cách của mỗi nhân vật phải được vạch rõ hoàn toàn, nên biết làm sao được, hãy mang cả Petrovich lại đây cho chúng tôi. Thoạt đầu hắn chỉ được gọi đơn giản là Grigory và là nông nô của một ông chủ nào đó; hắn bắt đầu được gọi là Petrovich kể từ khi được giấy tha và bắt đầu uống khá nặng vào đủ các ngày lễ, thoạt đầu là các lễ lớn, rồi sau đó, chẳng phân biệt gì, vào tất cả các lễ nhà thờ, cứ chỗ nào trên lịch có đánh dấu thập tự nhỏ. Về phương diện này hắn trung thành với tục lệ ông cha, và khi cãi nhau với vợ, hắn gọi vợ là đồ đàn bà trần tục và đồ Đức. Vì chúng tôi đã lỡ nhắc đến người vợ, nên cũng cần nói về mụ đôi lời; nhưng tiếc thay, về mụ người ta chẳng biết được bao nhiêu, ngoại trừ chuyện Petrovich có một bà vợ, mụ còn đội cả mũ trùm chứ không phải khăn vuông; nhưng nhan sắc thì, hình như, mụ chẳng có gì để khoe; ít ra, khi gặp mụ, chỉ có lính cận vệ là ngó vào dưới mũ của mụ, nháy ria một cái và buông ra một thứ giọng đặc biệt.

[gogol-the-overcoat:1.6]
Trèo lên cái cầu thang dẫn đến chỗ Petrovich, cái cầu thang mà, phải công bằng mà nói, được xức toàn nước với nước rửa bát và thấm đẫm cái mùi rượu cay xè mắt vốn, như ai cũng biết, có mặt thường trực trên mọi cầu thang sau của các ngôi nhà ở Petersburg, — trèo lên cầu thang, Akaky Akakievich đã nghĩ ngợi xem Petrovich sẽ đòi bao nhiêu, và thầm quyết định không trả quá hai rúp. Cửa để mở, vì bà chủ nhà, đang nấu món cá gì đó, đã làm khói bốc mù mịt trong bếp đến nỗi chẳng nhìn thấy cả đến lũ gián. Akaky Akakievich đi qua bếp mà ngay cả bà chủ cũng không nhận ra, và cuối cùng bước vào phòng, nơi ông thấy Petrovich ngồi trên một cái bàn gỗ rộng không sơn, hai chân xếp bằng dưới mình như một vị pasha Thổ Nhĩ Kỳ. Đôi chân, theo thói quen của thợ may khi ngồi làm việc, để trần. Và trước tiên đập vào mắt là ngón chân cái, rất quen thuộc với Akaky Akakievich, với cái móng méo mó, dày và cứng như mai rùa. Trên cổ Petrovich vắt một cuộn tơ và chỉ, còn trên đầu gối là một mớ giẻ gì đó. Hắn đã xâu kim đến ba phút mà không lọt, nên rất tức tối với bóng tối và thậm chí với chính sợi chỉ, lầm bầm khe khẽ: “Không chịu chui, đồ man di; mày hành tao khổ rồi, quân ranh mãnh!” Akaky Akakievich không thích chuyện mình đến đúng vào lúc Petrovich đang tức tối: ông thích đặt Petrovich làm việc gì vào lúc hắn đã hơi ngà ngà, hay như vợ hắn vẫn nói: “ngấm rượu rồi, cái đồ quỷ một mắt”. Trong tình trạng ấy Petrovich thường rất dễ nhân nhượng và chiều ý, mỗi lần còn cúi chào và cảm ơn nữa. Sau đó, quả là mụ vợ lại đến, kêu khóc rằng chồng mụ say nên mới nhận làm rẻ; nhưng thường chỉ cần thêm đồng mười kô-pếch là xong xuôi. Còn bây giờ thì Petrovich, có vẻ như, đang tỉnh, cho nên cứng rắn, khó điều đình và thích hét những cái giá quỷ biết bao nhiêu. Akaky Akakievich đoán ra điều đó và đã toan, như người ta nói, chuồn lui, nhưng việc đã lỡ bắt đầu. Petrovich nheo con mắt duy nhất nhìn ông rất chăm chú và Akaky Akakievich bất giác thốt lên: “Chào anh, Petrovich!” “Chúc ngài mạnh khỏe, thưa ngài,” Petrovich nói và liếc con mắt xuống tay Akaky Akakievich, muốn dò xem ông mang theo thứ chiến lợi phẩm gì.

[gogol-the-overcoat:1.7]
“Tôi đến chỗ anh đây, Petrovich, cái ấy…” Cần phải biết rằng Akaky Akakievich phần lớn diễn đạt bằng giới từ, trạng từ và, cuối cùng, bằng những tiểu từ tuyệt nhiên chẳng có nghĩa gì. Còn nếu sự việc quá khó khăn, thì ông thậm chí có thói quen không nói hết câu, thành ra rất hay xảy ra chuyện ông mở đầu bằng những lời: “Cái này, thật ra, hoàn toàn là cái ấy…”, rồi sau đó chẳng còn gì nữa, và chính ông cũng quên mất, tưởng rằng mình đã nói hết rồi.

[gogol-the-overcoat:1.8]
“Gì thế?” — Petrovich nói, đồng thời dùng con mắt duy nhất của mình nhìn khắp bộ đồng phục của ông, từ cổ áo đến tay áo, lưng áo, vạt áo và khuyết áo, tất cả những thứ hắn rất quen thuộc, vì đó là do chính tay hắn làm ra. Thợ may vốn có lệ như thế; đó là điều đầu tiên họ làm khi gặp ai.

[gogol-the-overcoat:1.9]
“Tôi đến đây là cái ấy, Petrovich… cái áo khoác ấy mà, vải dạ… anh xem đấy, ở các chỗ khác thì hoàn toàn còn chắc, nó chỉ hơi bám bụi, trông có vẻ như cũ, nhưng nó mới, chỉ có điều ở một chỗ hơi cái ấy… ở lưng, với lại ở một bên vai đây hơi sờn đi một chút, với lại bên vai này một chút — anh xem, thế thôi. Cũng chẳng mấy công…”

[gogol-the-overcoat:1.10]
Petrovich cầm lấy chiếc áo choàng ngủ, trước hết trải nó ra bàn, xem xét hồi lâu, lắc đầu rồi thò tay lên bậu cửa sổ lấy cái hộp thuốc lá hít tròn có vẽ chân dung một ông tướng nào đó, ông tướng nào thì chẳng ai biết, vì chỗ có khuôn mặt đã bị ngón tay chọc thủng, rồi được dán lại bằng một mẩu giấy vuông nhỏ. Hít thuốc xong, Petrovich căng chiếc áo choàng ngủ ra trên hai tay, soi nó ra phía ánh sáng và lại lắc đầu. Rồi hắn lật nó lên, mặt lót lên trên, và lại lắc đầu, lại mở cái nắp có ông tướng dán giấy, và nhét thuốc vào mũi xong, đóng lại, cất hộp thuốc đi và cuối cùng nói:

[gogol-the-overcoat:1.11]
“Không, không vá được đâu: y phục rách nát quá!”

[gogol-the-overcoat:1.12]
Nghe những lời ấy tim Akaky Akakievich thắt lại. “Sao lại không được, Petrovich?” ông nói bằng giọng gần như van nài của một đứa trẻ, “chỉ có mỗi chỗ trên vai sờn đi thôi mà, anh hẳn phải có mấy mẩu vải vụn nào đó chứ…”

[gogol-the-overcoat:1.13]
“Mẩu vụn thì kiếm được, mẩu vụn thì có,” Petrovich nói, “nhưng khâu vào thì không được: đồ đã mục ruỗng cả rồi, động kim vào — là nó bục ra ngay.”

[gogol-the-overcoat:1.14]
“Bục thì bục, anh vá ngay một miếng là xong.”

[gogol-the-overcoat:1.15]
“Nhưng miếng vá chẳng có chỗ nào mà đặt, chẳng có chỗ nào cho nó bám vào, mòn đến thế cơ mà. Chỉ được cái tiếng là dạ, chứ gió thổi một cái là bay tứ tán.”

[gogol-the-overcoat:1.16]
“Thì anh cứ đính vào. Thế này thì thật là cái ấy!..”

[gogol-the-overcoat:1.17]
“Không,” Petrovich nói dứt khoát, “chẳng làm gì được. Đồ hỏng hẳn rồi. Ngài cứ đợi đến khi trời rét mùa đông thì đem nó làm giẻ quấn chân thì hơn, vì tất thì chẳng ấm. Cái thứ ấy là bọn Đức nghĩ ra để vơ thêm tiền cho mình (Petrovich thích nhân dịp châm chọc bọn Đức); còn áo khoác thì xem chừng ngài phải may cái mới thôi.”

[gogol-the-overcoat:1.18]
Nghe đến chữ “mới”, mắt Akaky Akakievich mờ đi, và mọi thứ trong phòng cứ thế rối tung lên trước mặt ông. Ông chỉ thấy rõ mỗi ông tướng có mặt dán giấy trên nắp hộp thuốc lá hít của Petrovich. “Sao lại mới?” ông nói, vẫn như đang ở trong mơ, “tôi đâu có tiền cho việc ấy.”

[gogol-the-overcoat:1.19]
“Vâng, mới,” Petrovich nói với vẻ bình thản man rợ.

[gogol-the-overcoat:1.20]
“Thế, nếu phải may mới, thì nó sẽ cái ấy thế nào…”

[gogol-the-overcoat:1.21]
“Tức là giá bao nhiêu ấy ạ?”

[gogol-the-overcoat:1.22]
“Ừ.”

[gogol-the-overcoat:1.23]
“Phải bỏ ra ba cái năm chục, có dư,” Petrovich nói và mím môi đầy ý nghĩa. Hắn rất thích những hiệu quả mạnh, thích bất thình lình làm người ta hoàn toàn sửng sốt, rồi liếc mắt nhìn xem kẻ bị sửng sốt sẽ nhăn cái bản mặt ra sao sau những lời như thế.

[gogol-the-overcoat:1.24]
“Một trăm rưởi rúp cho một cái áo khoác!” Akaky Akakievich tội nghiệp kêu lên, kêu lên có lẽ lần đầu tiên kể từ khi sinh ra, vì ông vốn nổi tiếng là nói khẽ.

[gogol-the-overcoat:1.25]
“Vâng ạ,” Petrovich nói, “mà còn tùy áo khoác thế nào nữa. Nếu cổ áo đặt lông chồn, rồi làm mũ trùm lót lụa, thì lên đến hai trăm.”

[gogol-the-overcoat:1.26]
“Petrovich, tôi xin anh,” Akaky Akakievich nói bằng giọng van nài, không nghe và cũng chẳng cố nghe những lời Petrovich nói cùng mọi hiệu quả của hắn, “anh vá đỡ cho nó thế nào đó, để nó còn mặc được thêm chút nào hay chút ấy.”

[gogol-the-overcoat:1.27]
“Không được đâu, như thế chỉ tổ phí công mà tốn tiền vô ích,” Petrovich nói, và sau những lời ấy Akaky Akakievich bước ra, hoàn toàn bị nghiền nát. Còn Petrovich, sau khi ông đi rồi, vẫn đứng hồi lâu, mím môi đầy ý nghĩa và chẳng bắt tay vào việc, lấy làm hài lòng rằng mình vừa không tự hạ thấp mình, vừa không làm mất thể diện nghề may.

[gogol-the-overcoat:1.28]
Ra đến đường, Akaky Akakievich như người trong mơ. “Chuyện thế này mới là thế này chứ,” ông tự nhủ, “quả thật tôi chẳng hề nghĩ rằng nó lại ra cái ấy…” rồi sau một lúc im lặng, ông nói thêm: “Thì ra thế! Rốt cuộc thì ra thế này đây, mà quả thật tôi chẳng thể nào ngờ được rằng nó lại như thế.” Tiếp đó lại là một hồi im lặng dài, sau đó ông thốt lên: “Thì ra như thế đấy! Đúng là cái chuyện quả thật chẳng ai ngờ được, cái ấy… thế thì chẳng thể nào… cái hoàn cảnh như thế này!” Nói xong, đáng lẽ đi về nhà, ông lại đi theo hướng hoàn toàn ngược lại mà chính ông chẳng hề hay biết. Dọc đường một anh thợ nạo ống khói quệt cả cái sườn nhem nhuốc của mình vào ông và làm đen nhẻm cả bên vai ông; nguyên một mũ vôi từ trên nóc một ngôi nhà đang xây trút xuống người ông. Ông chẳng để ý thấy gì hết, và mãi sau, khi va phải một người gác chòi canh, đang dựng cây kích bên cạnh mình và rắc thuốc lá hít từ cái sừng ra nắm tay chai sạn, lúc ấy ông mới tỉnh ra đôi chút, mà cũng chỉ vì người gác chòi canh nói: “Mày đâm sầm vào tận mõm người ta làm gì, bộ không có lề đàng à?” Điều đó khiến ông ngoái nhìn quanh và quay về nhà. Chỉ đến đây ông mới bắt đầu thu góp suy nghĩ, thấy rõ ràng và đúng thực tình cảnh của mình, bắt đầu trò chuyện với bản thân không còn đứt quãng nữa, mà mạch lạc và thẳng thắn, như với một người bạn khôn ngoan có thể cùng bàn chuyện thân thiết, hệ trọng nhất. “Thôi không,” Akaky Akakievich nói, “bây giờ thì chẳng thể bàn với Petrovich được: lúc này hắn đang cái ấy… chắc mụ vợ đã nện hắn một trận thế nào đó. Thôi tốt hơn là sáng chủ nhật tôi sẽ đến: sau tối thứ bảy hắn sẽ lác mắt và còn ngái ngủ, thế nào hắn cũng cần giã rượu, mà vợ hắn thì không cho tiền, đúng lúc ấy tôi sẽ đồng mười kô-pếch mà cái ấy, vào tay hắn, thế là hắn sẽ dễ tính hơn, và cái áo khoác lúc ấy sẽ cái ấy…” Akaky Akakievich tự lý luận với mình như thế, tự khích lệ mình và đợi đến ngày chủ nhật đầu tiên, và từ xa nhìn thấy vợ Petrovich ra khỏi nhà đi đâu đó, ông đến thẳng chỗ hắn. Quả nhiên sau ngày thứ bảy Petrovich lác mắt rất nặng, đầu cúi gằm xuống sàn và hoàn toàn ngái ngủ; nhưng dù thế, vừa biết chuyện gì là y như có con quỷ xui khiến. “Không được,” hắn nói, “xin ngài đặt may cái mới.” Akaky Akakievich liền dúi vào tay hắn đồng mười kô-pếch. “Đa tạ ngài, tôi xin làm một ngụm lấy sức, chúc sức khỏe ngài,” Petrovich nói, “còn chuyện cái áo khoác thì ngài chẳng phải bận lòng: nó chẳng còn dùng được vào việc gì dùng được nữa đâu. Áo khoác mới thì tôi sẽ may cho ngài thật là ra trò, cái đó thì chúng tôi xin cam kết.”

[gogol-the-overcoat:1.29]
Akaky Akakievich còn toan nói về chuyện vá, nhưng Petrovich không nghe hết và nói: “Cái mới thì nhứt định tôi sẽ may cho ngài, về khoản ấy xin ngài cứ tin cậy, chúng tôi sẽ dốc hết sức. Thậm chí có thể làm theo mốt đang thịnh: cổ áo sẽ cài bằng móc bạc mạ.”

[gogol-the-overcoat:1.30]
Đến lúc ấy Akaky Akakievich mới thấy rằng không có áo khoác mới thì không xong, và hoàn toàn rũ rượi tinh thần. Quả thật, lấy gì, bằng tiền nào mà may nó? Dĩ nhiên, phần nào có thể trông vào khoản tiền thưởng sắp tới vào dịp lễ, nhưng khoản tiền này từ lâu đã được sắp xếp và phân bổ trước cả rồi. Cần phải sắm một cái quần mới, trả cho ông thợ giày món nợ cũ về việc nối mũi giày mới vào đôi ống ủng cũ, lại phải đặt cô thợ may ba cái sơ mi, cùng vài ba cái thứ đồ lót mà in ra giấy thì gọi tên chẳng được lịch sự, nói tóm lại: toàn bộ số tiền ắt phải tiêu sạch, và cho dù ông giám đốc có rộng lượng đến mức, thay vì bốn mươi rúp tiền thưởng, quyết định cho bốn mươi lăm hay năm mươi, thì vẫn chỉ còn lại một chút vớ vẩn, mà trong vốn liếng áo khoác thì chỉ như giọt nước giữa biển. Dù rằng, dĩ nhiên, ông biết Petrovich có cái tật thất thường hay bỗng dưng hét lên một cái giá cắt cổ quỷ biết bao nhiêu, đến nỗi chính mụ vợ hắn nhiều lần cũng không nhịn được mà kêu lên: “Mày điên rồi à, đồ ngốc! Mọi khi thì chẳng lấy đồng nào cũng nhận làm, thế mà nay ma đưa lối quỷ dẫn đường thế nào lại đòi cái giá mà chính hắn cũng chẳng đáng.” Dù rằng, dĩ nhiên, ông biết Petrovich nhận làm với tám mươi rúp cũng được; nhưng dẫu sao, lấy đâu ra tám mươi rúp ấy? Một nửa thì còn có thể kiếm được: một nửa thì sẽ tìm ra; có khi còn hơn một chút; nhưng nửa kia thì lấy đâu?.. Nhưng trước hết độc giả cần biết nửa thứ nhất từ đâu ra. Akaky Akakievich có thói quen cứ mỗi rúp tiêu ra thì để dành một đồng grosh vào một cái hộp nhỏ khóa kỹ, nắp có khoét một khe nhỏ để bỏ tiền vào. Cứ hết mỗi nửa năm, ông lại kiểm kê số tiền đồng tích góp được và đổi nó ra bạc lẻ. Ông cứ làm thế từ lâu lắm rồi, và cứ như vậy sau mấy năm số tiền tích góp lên đến hơn bốn mươi rúp. Vậy là một nửa đã nằm trong tay; nhưng nửa kia thì lấy đâu? Lấy đâu ra bốn mươi rúp nữa? Akaky Akakievich nghĩ đi nghĩ lại và quyết định rằng cần phải giảm bớt những khoản chi tiêu thường ngày, ít ra là trong vòng một năm: dẹp hẳn việc uống trà buổi tối, buổi tối không thắp nến, còn nếu cần làm gì, thì sang phòng bà chủ nhà mà làm nhờ ánh nến của bà; đi ngoài phố thì bước thật nhẹ, thật thận trọng trên đá và phiến lát, gần như đi bằng đầu ngón chân, để khỏi chóng mòn đế giày; càng ít đưa đồ lót cho thợ giặt càng tốt, và để chúng khỏi mau sờn thì mỗi lần về nhà lại cởi ra, chỉ mặc mỗi chiếc áo choàng mặc nhà bằng vải bông dày, rất lâu năm và được chính thời gian nương tay. Phải nói thật rằng thoạt đầu ông thấy hơi khó quen với những sự hạn chế ấy, nhưng rồi chẳng hiểu sao cũng quen dần và mọi việc đâu vào đấy; thậm chí ông hoàn toàn tập được thói quen nhịn đói buổi tối; nhưng bù lại ông được nuôi dưỡng bằng tinh thần, mang trong tâm trí ý niệm vĩnh cửu về chiếc áo khoác tương lai. Từ đó dường như chính sự tồn tại của ông trở nên đầy đặn hơn thế nào ấy, như thể ông đã lấy vợ, như thể có một con người nào khác hiện diện bên ông, như thể ông không còn một mình, mà có một người bạn đời dễ mến nào đó đã thuận cùng ông đi chung con đường đời, — và người bạn đời ấy chẳng phải ai khác ngoài chính chiếc áo khoác dồn bông dày, lót vải chắc bền không bao giờ sờn. Ông trở nên linh hoạt hơn thế nào ấy, thậm chí tính tình cứng cỏi hơn, như một người đã xác định và đặt ra cho mình một mục đích. Trên gương mặt và trong cử chỉ của ông tự nhiên biến mất sự hoài nghi, sự do dự, nói tóm lại, mọi nét chao đảo và mơ hồ. Đôi khi một ngọn lửa lóe lên trong mắt ông, trong đầu thậm chí thoáng qua những ý nghĩ táo bạo và liều lĩnh nhất: hay là đặt lông chồn lên cổ áo thật. Những suy tưởng về chuyện này suýt khiến ông đâm ra đãng trí. Có một lần, đang chép giấy tờ, ông suýt nữa thì viết sai, đến nỗi gần như kêu thành tiếng: “Úi!” và làm dấu thánh. Mỗi tháng ông ít ra cũng ghé Petrovich một lần để bàn về chiếc áo khoác, mua dạ ở đâu thì tốt hơn, màu gì, giá bao nhiêu, và tuy có hơi lo nghĩ, nhưng bao giờ cũng hài lòng trở về nhà, nghĩ rằng rồi cuối cùng cũng sẽ đến lúc tất cả những thứ ấy được mua và chiếc áo khoác được may xong. Công việc thậm chí còn tiến triển nhanh hơn ông tưởng. Trái với mọi sự trông đợi, ông giám đốc định cho Akaky Akakievich không phải bốn mươi hay bốn mươi lăm, mà những sáu mươi rúp: chẳng biết ông có linh cảm rằng Akaky Akakievich cần một chiếc áo khoác hay tự nhiên mà thành thế, nhưng chỉ biết nhờ vậy Akaky Akakievich có thêm hai mươi rúp dư ra. Tình huống này đẩy nhanh tiến trình công việc. Chỉ thêm độ hai ba tháng nhịn đói chút ít — là Akaky Akakievich đã gom được đúng khoảng tám mươi rúp. Trái tim ông, nói chung vốn rất bình thản, bắt đầu đập rộn. Ngay ngày đầu tiên ông cùng Petrovich đi ra các cửa hàng. Họ mua được dạ rất tốt — mà cũng chẳng lạ, vì việc này đã được tính từ nửa năm trước và hiếm có tháng nào họ không ghé các cửa hàng để dò giá; vì thế chính Petrovich cũng nói rằng chẳng có thứ dạ nào tốt hơn. Vải lót thì chọn vải calico, nhưng loại tốt và dày đến mức, theo lời Petrovich, còn hơn cả lụa, thậm chí trông còn bảnh và bóng hơn. Lông chồn thì không mua, vì quả thật đắt quá, mà thay vào đó chọn lông mèo, loại tốt nhất có trong cửa hàng, thứ lông mèo mà nhìn từ xa bao giờ cũng có thể tưởng là lông chồn. Petrovich loay hoay với chiếc áo khoác chỉ có hai tuần, vì phải chần nhiều đường, không thì đã xong sớm hơn. Tiền công Petrovich lấy mười hai rúp — ít hơn thì không sao được: tất cả đều được khâu bằng chỉ lụa, đường may kép li ti, và dọc mỗi đường may Petrovich sau đó còn đưa chính răng mình chạy qua, ép thành đủ thứ hình. Đó là… khó nói chính xác là ngày nào, nhưng có lẽ là ngày trọng thể nhất trong đời Akaky Akakievich, khi Petrovich cuối cùng mang chiếc áo khoác đến. Hắn mang nó đến vào buổi sáng, ngay trước giờ phải đi đến vụ. Chưa bao giờ chiếc áo khoác lại đến đúng lúc hơn thế, vì những đợt rét khá dữ đã bắt đầu và, dường như, còn đe dọa mạnh thêm nữa. Petrovich xuất hiện với chiếc áo khoác đúng như một người thợ may giỏi phải thế. Trên mặt hắn hiện ra một vẻ hệ trọng mà Akaky Akakievich chưa từng thấy bao giờ. Dường như hắn cảm thấy trọn vẹn rằng mình đã làm được một việc không nhỏ, và bỗng chốc đã bày ra nơi mình cái vực thẳm ngăn cách những thợ may chỉ biết thay lót và sửa lại với những thợ may may mới hoàn toàn. Hắn lấy chiếc áo khoác ra khỏi chiếc khăn tay đã dùng để gói mang đến; chiếc khăn vừa ở chỗ thợ giặt về; sau đó hắn mới gấp nó lại bỏ vào túi để dùng. Lấy áo ra, hắn nhìn rất đỗi kiêu hãnh và, cầm bằng cả hai tay, khoác rất khéo lên vai Akaky Akakievich; rồi kéo và lấy tay vuốt nó xuống phía sau; rồi khoác buông nó quanh người Akaky Akakievich, hơi để phanh. Akaky Akakievich, là người đã có tuổi, muốn thử xỏ tay áo; Petrovich giúp ông xỏ cả tay — hóa ra cả tay áo cũng vừa vặn. Nói tóm lại, hóa ra chiếc áo khoác hoàn toàn vừa khít. Petrovich không bỏ lỡ dịp này để nói rằng hắn chỉ vì sống không treo biển hiệu trên một con phố nhỏ, và lại quen Akaky Akakievich đã lâu, nên mới lấy rẻ như thế; chứ ở đại lộ Nevsky thì riêng tiền công người ta đã lấy của ông bảy mươi lăm rúp. Akaky Akakievich không muốn bàn chuyện này với Petrovich, vả lại ông sợ tất cả những con số lớn mà Petrovich thích tung ra như rắc bụi vào mắt người ta. Ông trả tiền cho hắn, cảm ơn, và mặc luôn chiếc áo khoác mới đi đến vụ. Petrovich đi theo ra và, đứng lại ngoài phố, còn nhìn chiếc áo khoác từ xa hồi lâu, rồi cố tình đi tạt sang một bên, để vòng qua một con ngõ ngoằn ngoèo mà chạy ra đường lần nữa và ngắm lại chiếc áo khoác của mình từ một phía khác, tức là nhìn thẳng vào mặt nó. Trong khi đó Akaky Akakievich bước đi với mọi giác quan trong tâm trạng hội hè nhất. Từng giây từng phút ông cảm thấy trên vai mình là chiếc áo khoác mới, và mấy lần còn mỉm cười vì niềm vui sướng bên trong. Quả thật có hai cái lợi: một là ấm, hai là đẹp. Ông chẳng để ý gì đến đường đi và bỗng thấy mình đã ở vụ; trong phòng gác cổng ông cởi áo khoác ra, ngắm nghía nó một vòng và giao cho người gác cổng trông nom đặc biệt. Chẳng hiểu bằng cách nào mà ở vụ mọi người bỗng biết rằng Akaky Akakievich có áo khoác mới và chiếc áo choàng ngủ không còn tồn tại nữa. Ngay lập tức mọi người chạy ra phòng gác cổng xem chiếc áo khoác mới của Akaky Akakievich. Họ bắt đầu chúc mừng ông, chào đón ông, đến nỗi thoạt tiên ông chỉ mỉm cười, rồi sau đó thậm chí còn thấy xấu hổ. Còn khi mọi người xúm lại quanh ông, bắt đầu nói rằng phải khao chiếc áo khoác mới, và ít nhất ông phải mời tất cả họ một buổi tối, thì Akaky Akakievich hoàn toàn cuống lên, không biết phải xử trí ra sao, trả lời thế nào và thoái thác bằng cách gì. Mấy phút sau, mặt đỏ bừng, ông đã toan cam đoan một cách khá chất phác rằng đây hoàn toàn chẳng phải áo khoác mới, rằng nó chỉ thế thôi, rằng đây là chiếc áo khoác cũ. Cuối cùng một viên chức, thậm chí là một phó trưởng bàn nào đó, có lẽ để tỏ ra mình chẳng kiêu kỳ chút nào và giao du cả với những kẻ dưới mình, nói: “Thôi được, tôi sẽ thay Akaky Akakievich mở tiệc tối và mời mọi người hôm nay đến nhà tôi uống trà: thật tình cờ, hôm nay lại đúng là ngày lễ thánh bổn mạng của tôi.” Các viên chức, lẽ dĩ nhiên, liền chúc mừng viên phó trưởng bàn và vui vẻ nhận lời. Akaky Akakievich đã toan từ chối, nhưng mọi người bắt đầu nói rằng như thế là bất lịch sự, rằng thật là xấu hổ nhục nhã, và ông không sao từ chối được nữa. Vả lại, về sau ông cũng thấy dễ chịu khi nhớ ra rằng nhờ thế ông sẽ có dịp diện chiếc áo khoác mới đi dạo cả buổi tối nữa. Suốt cả ngày ấy đối với Akaky Akakievich đúng là một ngày hội lớn trọng thể nhất. Ông trở về nhà trong tâm trạng hạnh phúc nhất, cởi áo khoác ra và treo cẩn thận lên tường, ngắm nghía thêm một lần nữa vải dạ và lớp lót, rồi cố tình lôi ra, để so sánh, chiếc áo choàng ngủ cũ của mình, đã hoàn toàn rách bươm. Ông nhìn nó, và chính ông cũng bật cười: khác nhau xa đến thế! Và rất lâu sau đó trong bữa trưa ông cứ tủm tỉm mãi, mỗi khi nghĩ đến tình trạng của chiếc áo choàng ngủ. Ông ăn trưa vui vẻ và sau bữa ăn chẳng viết gì nữa, chẳng giấy tờ nào, mà cứ thế nằm hưởng lạc trên giường một chút, cho đến khi trời tối. Rồi, không chần chừ, ông mặc quần áo, khoác chiếc áo khoác lên vai và ra phố. Viên chức đã mời ông sống chính xác ở đâu thì, tiếc thay, chúng tôi không thể nói được: trí nhớ bắt đầu phản bội chúng tôi dữ dội, và tất cả mọi thứ ở Petersburg, mọi đường phố và nhà cửa đã hòa lẫn và trộn vào nhau trong đầu đến nỗi rất khó mà lấy ra từ đó một thứ gì cho ra hồn. Dù sao đi nữa, ít ra điều chắc chắn là viên chức ấy sống ở khu đẹp nhất của thành phố, nghĩa là, rất không gần chỗ Akaky Akakievich. Thoạt đầu Akaky Akakievich phải đi qua mấy con phố vắng vẻ, ánh đèn leo lét, nhưng càng đến gần nhà viên chức, các con phố càng trở nên sầm uất hơn, đông người hơn và được chiếu sáng rực rỡ hơn. Khách bộ hành lướt qua thường xuyên hơn, bắt đầu gặp cả những quý bà ăn vận đẹp đẽ, trên người đàn ông thấy có cổ áo lông hải ly, ít gặp hơn những anh xà ích nghèo với cỗ xe trượt có song gỗ đóng chi chít đinh mạ vàng — trái lại, toàn gặp những tay xà ích bảnh bao đội mũ nhung đỏ thẫm, với những cỗ xe trượt sơn bóng, với chăn lông gấu, và những cỗ xe ngựa có ghế xà ích trang hoàng lướt vút qua phố, bánh xe rít trên tuyết. Akaky Akakievich nhìn tất cả những thứ ấy như một điều mới lạ. Đã mấy năm nay ông không ra phố vào buổi tối. Ông tò mò dừng lại trước khung cửa kính sáng đèn của một cửa hàng để xem một bức tranh vẽ một người đàn bà đẹp nào đó đang cởi chiếc giày ra, để lộ như thế cả cái chân trông khá được; còn sau lưng bà ta, từ cửa một phòng khác, một người đàn ông có tóc mai rậm và chòm râu dê kiểu Tây Ban Nha xinh xắn dưới môi thò đầu ra. Akaky Akakievich lắc đầu và tủm tỉm cười, rồi đi tiếp đường mình. Vì sao ông tủm tỉm cười, phải chăng vì đã gặp một điều hoàn toàn xa lạ, nhưng là điều mà dẫu sao ai ai cũng vẫn giữ được một linh cảm nào đó, hay là ông đã nghĩ, giống như nhiều viên chức khác, điều sau đây: “Chà, cái bọn Pháp này! Khỏi phải nói, hễ họ đã muốn cái gì đó cái ấy, thì quả thật là cái ấy…” Mà cũng có thể ông chẳng nghĩ cả điều ấy nữa — vì đâu thể nào chui vào tâm hồn con người mà biết hết mọi điều người ta nghĩ. Cuối cùng ông đến được ngôi nhà viên phó trưởng bàn ở. Viên phó trưởng bàn sống ra dáng lắm: trên cầu thang có đèn lồng thắp sáng, căn hộ ở tầng hai. Bước vào phòng ngoài, Akaky Akakievich thấy trên sàn cả từng dãy giày cao su. Giữa đám giày ấy, ở giữa phòng, đặt một chiếc samovar, sôi reo và phun hơi nước thành từng cuộn. Trên tường treo toàn áo khoác và áo choàng, trong số đó có cái còn có cổ lông hải ly hay ve áo bằng nhung. Sau bức tường nghe thấy tiếng ồn ào và tiếng chuyện trò, những tiếng ấy bỗng trở nên rõ ràng và vang dội khi cửa mở ra và một gã hầu bước ra với chiếc khay bày đầy những cốc đã uống cạn, một bình kem sữa và một giỏ bánh mì khô. Rõ là các viên chức đã tụ tập từ lâu và đã uống hết cốc trà đầu tiên. Akaky Akakievich, tự tay treo chiếc áo khoác của mình, bước vào phòng, và trước mắt ông cùng lúc lóe lên nến, viên chức, tẩu thuốc, bàn đánh bài, và tai ông bị dội lờ mờ bởi tiếng chuyện trò rộn rã nổi lên từ khắp phía và tiếng ghế xô dịch. Ông dừng lại hết sức lúng túng giữa phòng, tìm kiếm và cố nghĩ xem mình nên làm gì. Nhưng người ta đã nhận ra ông, đón ông bằng những tiếng reo hò, và tất cả lập tức kéo nhau ra phòng ngoài và lại xem xét chiếc áo khoác của ông lần nữa. Akaky Akakievich tuy có phần bối rối, nhưng là người thật thà, ông không thể không vui mừng khi thấy mọi người khen chiếc áo khoác. Rồi, dĩ nhiên, mọi người bỏ mặc cả ông lẫn chiếc áo khoác, và quay sang, như thường lệ, những chiếc bàn dành cho bài uýt. Tất cả những thứ ấy: tiếng ồn, tiếng chuyện trò và đám đông người, tất cả những thứ ấy đều có vẻ kỳ lạ thế nào đối với Akaky Akakievich. Ông đơn giản là không biết phải làm gì, để tay chân và cả thân hình mình vào đâu; cuối cùng ông ngồi xuống cạnh những người đang chơi, nhìn vào bài, ngó vào mặt người này người kia và một lúc sau bắt đầu ngáp, thấy buồn chán, nhất là khi đã từ lâu đến cái giờ mà theo thường lệ ông đi ngủ. Ông muốn chào từ biệt chủ nhà, nhưng người ta không cho về, bảo rằng nhất định phải uống, mừng đồ mới, mỗi người một ly sâm-banh. Một tiếng sau dọn bữa ăn khuya, gồm món xa-lát rau củ, thịt bê nguội, pa-tê, bánh nướng nhỏ của hiệu bánh và sâm-banh. Người ta ép Akaky Akakievich uống hai ly, sau đó ông cảm thấy căn phòng trở nên vui hơn, nhưng dẫu sao ông vẫn không thể quên rằng đã mười hai giờ và đã đến lúc về nhà từ lâu. Để chủ nhà khỏi nảy ra ý giữ lại, ông lặng lẽ ra khỏi phòng, tìm thấy chiếc áo khoác ở phòng ngoài, mà ông không khỏi tiếc rẻ khi thấy nó nằm dưới sàn, giũ nó, nhặt sạch từng sợi lông tơ, khoác lên vai và bước xuống cầu thang ra phố. Ngoài phố vẫn còn sáng. Mấy cửa hiệu tạp hóa nhỏ, những câu lạc bộ thường trực của đám gia nô và đủ hạng người, vẫn còn mở cửa, còn những cửa hiệu khác, đã đóng, thì vẫn để lộ một vệt sáng dài suốt khe cửa, chứng tỏ chúng vẫn chưa vắng bạn bè, và có lẽ các cô hầu hay gã hầu vẫn đang kết thúc những câu chuyện bàn tán, đẩy chủ nhân của mình vào tình trạng hoàn toàn chẳng hiểu chúng đang ở đâu. Akaky Akakievich đi trong tâm trạng vui vẻ, thậm chí bỗng toan chạy theo, chẳng hiểu vì sao, một bà nào đó vừa đi lướt qua như tia chớp và mọi bộ phận trên cơ thể bà đều tràn đầy một chuyển động phi thường. Nhưng rồi ông dừng lại ngay và lại đi rất chậm như trước, chính ông cũng ngạc nhiên về cái nước kiệu chẳng biết từ đâu ra ấy. Chẳng mấy chốc trước mặt ông trải dài những con phố vắng vẻ, những con phố ngay cả ban ngày cũng chẳng vui vẻ gì, huống hồ là buổi tối. Giờ đây chúng còn trở nên hoang vắng và cô quạnh hơn: đèn lồng lóe lên thưa thớt hơn — dầu, xem chừng, đã được cấp ít hơn; bắt đầu những ngôi nhà gỗ, những hàng rào; không một bóng người; chỉ có tuyết lấp lánh trên các con phố, và những túp lều thấp lè tè đã ngủ say, cửa chớp đóng kín, đen lại buồn bã. Ông đến gần chỗ con phố bị cắt ngang bởi một quảng trường mênh mông bất tận, với những ngôi nhà ở phía bên kia chỉ thấy lờ mờ, quảng trường trông như một sa mạc khủng khiếp.

[gogol-the-overcoat:1.31]
Đằng xa, có trời mới biết là ở đâu, le lói một đốm lửa trong một cái chòi canh nào đó, trông như đứng tận nơi cùng trời cuối đất. Niềm vui của Akaky Akakievich đến đây chẳng hiểu sao vơi đi đáng kể. Ông bước vào quảng trường không khỏi mang một nỗi sợ vô cớ nào đó, y như thể trái tim ông linh cảm một điều chẳng lành. Ông ngoái lại phía sau và nhìn sang hai bên: quanh ông hệt như một biển cả. “Thôi, tốt hơn là đừng nhìn,” ông nghĩ, rồi nhắm mắt bước đi, và khi mở mắt ra để xem đã gần hết quảng trường chưa, thì bỗng thấy trước mặt mình, gần như sát mũi, có mấy người có ria mép, mà là những người thế nào thì ông thậm chí không phân biệt nổi. Mắt ông tối sầm lại, ngực đập thình thịch. “Ấy, cái áo khoác này là của tao cơ mà!” một gã nói giọng như sấm, túm lấy cổ áo ông. Akaky Akakievich đã toan kêu “cứu tôi với”, thì một gã khác dí vào tận miệng ông một nắm đấm to bằng cái đầu viên chức, nói thêm: “Cứ thử kêu xem nào!” Akaky Akakievich chỉ cảm thấy người ta lột áo khoác của ông, thúc cho một cú đầu gối, và ông ngã ngửa xuống tuyết rồi chẳng còn cảm thấy gì nữa. Vài phút sau ông tỉnh lại và đứng dậy, nhưng đã chẳng còn ai. Ông cảm thấy ngoài bãi trống thật lạnh, mà áo khoác thì không còn, bèn kêu la, nhưng tiếng kêu dường như chẳng buồn bay tới rìa quảng trường. Tuyệt vọng, không ngớt kêu la, ông chạy băng qua quảng trường thẳng tới cái chòi canh, bên cạnh có người gác chòi canh đang đứng tựa vào cây kích, hình như tò mò nhìn ra, muốn biết cái quái gì mà có người từ xa chạy lại phía mình và la hét. Akaky Akakievich chạy tới nơi, bắt đầu hổn hển kêu lên rằng anh ta ngủ, chẳng trông nom gì cả, không thấy người ta cướp của người ta. Người gác chòi canh đáp rằng anh ta chẳng thấy gì, chỉ thấy có hai người nào đó chặn ông lại giữa quảng trường, nhưng cứ tưởng đó là bạn bè ông; còn ông thì, thay vì chửi mắng vô ích, cứ để mai đến gặp viên quan cảnh sát khu vực, thế nào viên quan cảnh sát khu vực cũng tìm ra kẻ đã lấy áo khoác. Akaky Akakievich chạy về nhà trong bộ dạng hết sức lôi thôi: mớ tóc còn lơ thơ chút ít ở hai bên thái dương và sau gáy rối bù cả lên; sườn, ngực và cả chiếc quần đều dính đầy tuyết. Bà cụ chủ nhà, nghe tiếng đập cửa khủng khiếp, vội vàng nhảy khỏi giường, chỉ một chân xỏ giày, chạy ra mở cửa, một tay giữ áo sơ mi trên ngực cho kín đáo; nhưng mở cửa ra, thấy Akaky Akakievich trong bộ dạng ấy, bà lùi lại. Còn khi ông kể đầu đuôi câu chuyện, bà vỗ hai tay vào nhau mà bảo rằng phải đi thẳng tới ông cảnh sát trưởng quận, rằng viên cảnh sát khu phố sẽ lừa, hứa hẹn rồi bắt đi đi lại lại mãi; tốt nhất là đi thẳng tới ông cảnh sát trưởng quận, rằng ông ta thậm chí còn quen biết bà, vì cô Anna, người Chukhon, trước làm đầu bếp cho bà, giờ đã vào làm vú em nhà ông cảnh sát trưởng quận, rằng bà vẫn thường thấy chính ông ta đi xe ngang qua nhà, và chủ nhật nào ông ta cũng đến nhà thờ, cầu nguyện, mà đồng thời lại nhìn mọi người một cách vui vẻ, và như vậy thì, xét mọi bề, hẳn phải là người tốt. Nghe xong quyết định ấy, Akaky Akakievich buồn bã lê bước về phòng mình, và ông đã qua đêm ở đó ra sao thì xin để cho ai còn đôi chút khả năng hình dung hoàn cảnh của người khác tự phán đoán. Sáng sớm hôm sau ông đi tìm ông cảnh sát trưởng quận; nhưng người ta bảo ông ấy đang ngủ; ông đến lúc mười giờ — người ta lại bảo: đang ngủ; ông đến lúc mười một giờ — người ta bảo: ông cảnh sát trưởng không có nhà; ông đến vào giờ ăn trưa — nhưng mấy viên thư lại ngoài phòng đợi nhất định không chịu cho ông vào, cứ đòi biết cho bằng được ông đến vì việc gì, có nhu cầu gì mà tới, và đã xảy ra chuyện gì. Thành thử cuối cùng Akaky Akakievich, một lần trong đời, muốn tỏ ra có bản lĩnh, và nói dứt khoát rằng ông cần gặp đích thân ông cảnh sát trưởng quận, rằng họ không được phép không cho ông vào, rằng ông từ vụ đến vì việc công, và đấy, nếu ông mà kiện họ thì khi ấy họ sẽ biết tay. Trước lời ấy mấy viên thư lại chẳng dám nói gì, và một người đi mời ông cảnh sát trưởng quận ra. Ông cảnh sát trưởng quận tiếp nhận câu chuyện bị cướp áo khoác một cách cực kỳ kỳ quặc. Thay vì chú ý tới điểm chính của vụ việc, ông ta lại bắt đầu gặng hỏi Akaky Akakievich: nào là sao ông về khuya thế, nào là ông có ghé vào đâu không, có ở trong một ngôi nhà bất chính nào không, đến nỗi Akaky Akakievich hoàn toàn bối rối và ra về mà chẳng biết vụ áo khoác có được tiến hành đúng thủ tục hay không. Suốt ngày hôm ấy ông không có mặt ở sở (trường hợp duy nhất trong đời ông). Hôm sau ông xuất hiện, mặt mày tái nhợt, trong chiếc áo choàng ngủ của mình, giờ trông càng thảm hại hơn. Câu chuyện bị cướp áo khoác, mặc dù có những viên chức chẳng bỏ lỡ dịp chế giễu Akaky Akakievich ngay cả lúc ấy, vậy mà vẫn làm nhiều người cảm động. Họ quyết định ngay tại chỗ góp tiền giúp ông, nhưng gom được chẳng đáng là bao, vì các viên chức vốn đã tốn kém nhiều, phải góp tiền đặt vẽ chân dung ông giám đốc và mua một cuốn sách nào đó theo đề nghị của ông trưởng phòng, vốn là bạn của tác giả, — vậy nên số tiền hóa ra chẳng ra gì. Có một người nào đó, động lòng trắc ẩn, quyết định chí ít cũng giúp Akaky Akakievich một lời khuyên tốt, bảo rằng ông đừng đến viên cảnh sát khu phố, vì dù có thể xảy ra chuyện viên cảnh sát khu phố, muốn được cấp trên khen ngợi, bằng cách nào đó tìm ra chiếc áo khoác, thì rốt cuộc áo khoác vẫn nằm lại ở sở cảnh sát nếu ông không đưa ra được bằng chứng hợp pháp rằng nó thuộc về ông; tốt hơn cả là ông tìm đến một nhân vật quan trọng, rằng nhân vật quan trọng, sau khi thư từ và liên hệ với những người cần liên hệ, có thể làm cho vụ việc chạy hiệu quả hơn. Biết làm sao được, Akaky Akakievich quyết định đi gặp nhân vật quan trọng. Chức vụ của nhân vật quan trọng chính xác là gì và gồm những việc gì, điều ấy cho tới nay vẫn chưa ai biết. Cần biết rằng một nhân vật quan trọng mới trở thành nhân vật quan trọng gần đây thôi, còn trước đó ông là một nhân vật không quan trọng. Vả chăng, ngay cả bây giờ địa vị của ông cũng không được coi là quan trọng so với những địa vị khác còn quan trọng hơn. Nhưng bao giờ cũng có một giới người mà đối với họ, cái không quan trọng trong mắt những người khác đã là quan trọng rồi. Vả chăng ông cũng cố gắng tăng thêm tầm quan trọng của mình bằng nhiều phương cách khác, cụ thể là: ông đặt lệ để các viên chức cấp dưới phải ra đón ông từ ngoài cầu thang khi ông tới sở; để không ai dám trình diện thẳng với ông, mà mọi việc phải theo trật tự nghiêm ngặt nhất: viên chức hàm thập tứ phẩm báo cáo lên viên chức hàm thập nhị phẩm, viên chức hàm thập nhị phẩm lên viên chức hàm cửu phẩm, hoặc lên một ai khác tùy trường hợp, và cứ theo cách ấy công việc mới đến được tay ông. Ở nước Nga thánh thiện này mọi thứ đều nhiễm thói bắt chước như thế đấy, ai ai cũng nhại và làm bộ làm tịch theo cấp trên của mình. Người ta còn kể rằng có một viên chức hàm cửu phẩm nào đó, khi được cử làm trưởng một văn phòng nhỏ biệt lập nào đó, liền lập tức ngăn riêng cho mình một căn phòng đặc biệt, gọi nó là “phòng công đường”, và đặt ở cửa mấy người gác cửa nào đó cổ áo đỏ, đính dải kim tuyến, chuyên nắm tay nắm cửa mở cho bất cứ ai đến, mặc dù trong “phòng công đường” kê một cái bàn viết thông thường cũng đã chật vật. Phong cách và thói quen của nhân vật quan trọng thì đường bệ và uy nghi, nhưng không phức tạp. Nền tảng chủ yếu trong hệ thống của ông là sự nghiêm khắc. “Nghiêm khắc, nghiêm khắc và — nghiêm khắc,” ông thường nói, và khi nói đến chữ cuối cùng thì thường nhìn vào mặt người mình đang nói chuyện một cách rất ư quan trọng. Mặc dù, vả chăng, cũng chẳng có lý do gì phải thế, bởi chục viên chức cấu thành toàn bộ bộ máy cai trị của văn phòng vốn đã sợ hãi đúng mực rồi: hễ thấy ông từ xa là đã bỏ việc đứng nghiêm chờ cho đến khi thủ trưởng đi qua hết căn phòng. Lời lẽ thường ngày của ông với cấp dưới đượm vẻ nghiêm khắc và gồm gần như chỉ ba câu: “Sao anh dám? Anh có biết anh đang nói chuyện với ai không? Anh có hiểu ai đang đứng trước mặt anh không?” Vả chăng trong thâm tâm ông là người tốt, tử tế với bạn bè, hay giúp đỡ; nhưng phẩm hàm tướng đã làm ông hoàn toàn mất phương hướng. Nhận được phẩm hàm tướng, ông chẳng hiểu sao rối trí, lạc lối, và hoàn toàn không biết phải xử sự thế nào. Nếu tình cờ ở cùng những người ngang hàng với mình, ông vẫn còn là con người đúng mực, một người rất tử tế, xét nhiều mặt thậm chí không phải là người ngu; nhưng hễ tình cờ ông ở trong một đám đông có người dù chỉ thấp hơn ông một bậc, thì ở đó ông thật chẳng ra làm sao: ông im lặng, và tình cảnh của ông càng gợi lòng thương hại bởi chính ông cũng cảm thấy rằng lẽ ra mình có thể tiêu khiển vui hơn không biết bao nhiêu. Trong mắt ông đôi khi lộ rõ một khao khát mãnh liệt được nhập vào một câu chuyện hay một nhóm người thú vị nào đó, nhưng ý nghĩ này lại ngăn ông lại: như thế có phải là quá đáng về phía mình không, có suồng sã quá không, và liệu có vì thế mà hạ thấp tầm quan trọng của mình không? Và do những suy tính như vậy, ông mãi mãi ở trong cùng một trạng thái im lặng, chỉ thỉnh thoảng thốt ra vài âm đơn tiết nào đó, và nhờ thế mà được tặng danh hiệu con người buồn tẻ nhất. Chính tới một nhân vật quan trọng như thế mà Akaky Akakievich của chúng tôi đã tìm đến, và đến vào lúc hết sức bất lợi, rất không đúng lúc cho bản thân ông, mặc dù, vả chăng, lại đúng lúc cho nhân vật quan trọng. Nhân vật quan trọng đang ở trong phòng làm việc của mình và trò chuyện rất, rất vui vẻ với một người quen cũ, cũng là bạn thời thơ ấu, vừa mới đến, đã mấy năm rồi không gặp. Đúng lúc ấy, có người bẩm với ông rằng có một ông Bashmachkin nào đó đến. Ông hỏi cộc lốc: “Ai thế?” Người ta đáp: “Một viên chức nào đó.” — “À! Cứ để hắn chờ, giờ không phải lúc,” con người quan trọng nói. Ở đây phải nói rằng con người quan trọng hoàn toàn nói dối: ông có thời giờ, ông và người bạn từ lâu đã nói với nhau đủ mọi chuyện và từ lâu đã chêm vào câu chuyện những quãng im lặng rất dài, chỉ khẽ vỗ vỗ lên đùi nhau mà lẩm bẩm: “Thế đấy, Ivan Abramovich!” — “Như vậy đấy, Stepan Varlamovich!” Nhưng dù vậy, ông vẫn bảo viên chức phải chờ, để cho người bạn, một người đã thôi làm quan từ lâu và ở lì nhà dưới quê, thấy các viên chức phải chờ ông ngoài phòng đợi lâu đến mức nào. Rốt cuộc, sau khi đã trò chuyện chán chê, mà còn hơn thế là im lặng chán chê, và hút xong một điếu xì gà trên chiếc ghế bành có lưng ngả hết sức êm ái, ông cuối cùng như thể bỗng nhớ ra, bảo viên thư ký đang dừng ở cửa với giấy tờ để trình: “À phải, hình như có một viên chức đang đứng ngoài ấy; bảo anh ta rằng anh ta có thể vào.” Thấy vẻ khúm núm của Akaky Akakievich và bộ đồng phục cũ kỹ của ông, ông ta bỗng quay ngoắt về phía ông mà nói: “Ông muốn gì?” bằng một giọng cộc lốc và cứng rắn mà ông ta đã cố ý tập trước ở trong phòng mình, một mình và trước gương, từ một tuần trước khi nhận chức vụ hiện nay và phẩm hàm tướng. Akaky Akakievich đã sớm cảm thấy nỗi rụt rè đúng mực, hơi bối rối, và cố hết sức, trong chừng mực cái lưỡi cho phép, giãi bày, thậm chí còn chêm tiếng “cái ấy” nhiều hơn mọi khi, rằng ông có một chiếc áo khoác, mới hoàn toàn, mà giờ ông đã bị cướp một cách vô nhân đạo, và ông tìm đến ngài để ngài, bằng sự can thiệp của ngài, bằng cách nào đó, cái ấy, viết thư cho ngài cảnh sát trưởng thành phố hay một ai khác, và tìm lại chiếc áo khoác. Không hiểu vì sao, vị tướng thấy cách ăn nói như thế là suồng sã. “Ông sao thế, thưa ông,” ông ta tiếp tục cộc lốc, “không biết phép tắc à? Ông vào đâu thế này? Không biết công việc được tiến hành ra sao à? Việc này lẽ ra trước hết ông phải nộp đơn lên văn phòng; đơn sẽ đến tay trưởng bàn, đến trưởng phòng, rồi được chuyển cho thư ký, và thư ký mới đưa đến tôi…”

[gogol-the-overcoat:1.32]
“Nhưng, bẩm quan lớn,” Akaky Akakievich nói, cố gom góp tất cả chút can đảm ít ỏi chỉ vừa một nắm còn có trong người, đồng thời cảm thấy mồ hôi toát ra kinh khủng, “tôi đã mạo muội làm phiền quan lớn là bởi vì các viên thư ký, cái ấy… là hạng người không đáng tin cậy…”

[gogol-the-overcoat:1.33]
“Cái gì, cái gì, cái gì?” nhân vật quan trọng nói. “Ông lấy đâu ra cái gan ấy? Ông học đâu ra những ý nghĩ như thế? Cái thói ngỗ ngược gì đang lan tràn trong đám thanh niên đối với thủ trưởng và bề trên thế này!” Nhân vật quan trọng, hình như, không nhận ra rằng Akaky Akakievich đã ngoài năm mươi tuổi. Vậy thì, nếu ông có thể được gọi là người trẻ, thì chỉ là tương đối mà thôi, nghĩa là so với một người đã bảy mươi tuổi. “Ông có biết ông đang nói điều đó với ai không? Ông có hiểu ai đang đứng trước mặt ông không? Ông có hiểu điều đó không, có hiểu điều đó không? Tôi hỏi ông đấy.” Đến đây ông ta giậm chân, đẩy giọng lên một nốt mạnh đến nỗi thậm chí người khác chứ không phải Akaky Akakievich cũng phải thấy sợ. Akaky Akakievich chết điếng người, lảo đảo, run lẩy bẩy khắp người và không sao đứng vững được: nếu mấy người gác không chạy ngay tới đỡ, ông đã ngã sóng soài xuống sàn; người ta khiêng ông ra gần như bất động. Còn nhân vật quan trọng, hài lòng vì hiệu quả còn vượt cả mong đợi, và hoàn toàn say sưa với ý nghĩ rằng lời mình có thể làm một con người thậm chí ngất xỉu, liếc nhìn người bạn xem anh ta nghĩ gì về chuyện này, và không phải không thích thú khi thấy bạn mình đang ở trong một trạng thái hết sức mơ hồ, thậm chí về phần mình cũng bắt đầu thấy sợ.

[gogol-the-overcoat:1.34]
Xuống cầu thang thế nào, ra đường thế nào, Akaky Akakievich chẳng còn nhớ gì nữa. Ông không còn cảm thấy tay chân mình. Cả đời ông chưa từng bị một vị tướng mắng xối xả đến thế, mà lại còn là tướng của nơi khác. Ông đi trong trận bão tuyết rít qua các đường phố, miệng há hốc, chân bước trật khỏi vỉa hè; gió, theo lệ thường của Petersburg, thổi vào ông từ cả bốn phía, từ mọi ngõ hẻm. Trong nháy mắt gió đã thổi vào họng ông một chứng viêm họng, và ông lết về tới nhà, không sao nói nổi một lời; người sưng phù cả lên và nằm liệt giường. Một trận mắng đúng mực đôi khi mạnh đến thế đấy! Ngay hôm sau ông lên cơn sốt nặng. Nhờ sự trợ giúp hào phóng của khí hậu Petersburg, bệnh tiến triển nhanh hơn người ta có thể ngờ, và khi bác sĩ đến, sau khi bắt mạch, ông ta chẳng nghĩ ra được việc gì khác ngoài kê một miếng thuốc đắp, chỉ cốt để người bệnh khỏi bị bỏ mặc không có sự cứu giúp nhân từ của y học; vả chăng ông ta cũng tuyên bố ngay rằng một ngày rưỡi nữa là ông chắc chắn đi đời. Rồi ông ta quay sang bà chủ nhà mà bảo: “Còn bà, bà ạ, cũng đừng phí thời gian vô ích, đặt ngay cho ông ấy một cỗ quan tài gỗ thông đi, vì gỗ sồi thì đắt quá đối với ông ấy.” Akaky Akakievich có nghe thấy những lời định mệnh ấy hay không, và nếu có nghe thì chúng có gây cho ông một tác động chấn động hay không, ông có tiếc thương cuộc đời khốn khổ của mình hay không, — chẳng ai biết được gì về những điều ấy, bởi suốt thời gian đó ông mê sảng và sốt nóng. Những ảo ảnh, cái sau kỳ quặc hơn cái trước, không ngớt hiện ra với ông: khi thì ông thấy Petrovich và đặt hắn may một chiếc áo khoác có gắn những cái bẫy gì đó để bắt kẻ trộm, mà ông cứ tưởng chúng không ngớt núp dưới gầm giường, và ông luôn miệng gọi bà chủ nhà lôi ra cho ông một tên trộm thậm chí ở ngay trong chăn; khi thì ông hỏi sao chiếc áo choàng ngủ của ông lại treo trước mặt, khi ông đã có áo khoác mới; khi thì ông tưởng mình đang đứng trước vị tướng, nghe một trận mắng đúng mực và lẩm bẩm: tôi có lỗi, bẩm quan lớn; khi thì, cuối cùng, ông thậm chí còn chửi rủa báng bổ, thốt ra những lời khủng khiếp nhất, đến nỗi bà cụ chủ nhà phải làm dấu thánh giá, xưa nay chưa từng nghe ông nói điều gì như thế, nhất là những lời ấy lại đi liền ngay sau chữ “bẩm quan lớn”. Sau đó ông nói toàn những điều hoàn toàn vô nghĩa, chẳng ai hiểu được gì; chỉ có thể thấy rằng những lời lẽ và ý nghĩ hỗn độn cứ xoay quanh một chiếc áo khoác duy nhất ấy. Cuối cùng, Akaky Akakievich tội nghiệp trút hơi thở cuối cùng. Người ta không niêm phong căn phòng lẫn đồ đạc của ông, bởi thứ nhất, không có người thừa kế, và thứ hai, gia tài để lại rất ít ỏi, cụ thể là: một bó bút lông ngỗng, một thếp giấy trắng của công, ba đôi tất, hai ba chiếc khuy bung ra từ quần, và chiếc áo choàng ngủ mà độc giả đã biết. Tất cả những thứ ấy về tay ai, có trời mới biết: về điều này, xin thú thật, ngay cả kẻ kể câu chuyện này cũng chẳng quan tâm. Người ta chở Akaky Akakievich đi và chôn cất. Và Petersburg vẫn còn đó mà không có Akaky Akakievich, như thể ông chưa từng bao giờ có mặt ở đó. Đã biến mất và khuất bóng một sinh linh không ai che chở, không ai yêu quý, chẳng ai thấy thú vị, thậm chí không lọt vào mắt cả nhà quan sát tự nhiên vốn chẳng bỏ qua việc cắm một con ruồi tầm thường lên đinh ghim để soi dưới kính hiển vi; — một sinh linh nhẫn nhục chịu đựng những lời chế giễu nơi công sở và xuống mồ chẳng vì một biến cố gì đặc biệt, nhưng với nó, dẫu chỉ ngay trước lúc cuối đời, cũng đã có một vị khách rạng ngời thoáng hiện dưới hình dạng chiếc áo khoác, làm sống dậy trong khoảnh khắc cuộc đời nghèo khổ, và rồi trên nó tai họa cũng đã giáng xuống không sao chịu nổi, như từng giáng xuống các bậc đế vương và chúa tể thế gian… Vài ngày sau khi ông mất, từ vụ người ta phái một người tùy phái đến chỗ ông ở, với lệnh bảo ông phải lập tức có mặt: thủ trưởng cho đòi đấy; nhưng người tùy phái phải quay về tay không, báo lại rằng ông ấy không thể đến được nữa, và khi được hỏi: “Sao vậy?” thì nói gọn: “Thì thế, ông ấy chết rồi, chôn từ hôm kìa.” Bằng cách ấy, vụ biết được cái chết của Akaky Akakievich, và ngay hôm sau, ở chỗ của ông đã có một viên chức mới ngồi, cao hơn nhiều, viết các con chữ không còn thẳng nét như thế nữa, mà nghiêng và xiên hơn nhiều.

[gogol-the-overcoat:1.35]
Nhưng ai có thể tưởng tượng được rằng chuyện về Akaky Akakievich đến đây vẫn chưa hết, rằng số phận đã định cho ông được sống ồn ào thêm vài ngày sau khi chết, như để đền bù cho một cuộc đời chẳng ai để ý? Nhưng sự thể đã xảy ra như vậy, và câu chuyện nghèo nàn của chúng tôi bất ngờ có một kết thúc kỳ ảo. Khắp Petersburg bỗng đồn ầm lên rằng ở gần cầu Kalinkin và còn xa hơn nữa, đêm đêm bắt đầu xuất hiện một người chết dưới dạng một viên chức đang tìm một chiếc áo khoác bị lấy trộm nào đó, và lấy cớ chiếc áo khoác bị lấy trộm mà lột khỏi vai mọi người, không phân biệt phẩm hàm và tước vị, đủ mọi thứ áo khoác: lót lông mèo, lót lông hải ly, lót bông, áo lông gấu mèo, lông cáo, lông gấu, tóm lại, mọi loại lông thú và da thuộc mà con người đã nghĩ ra để che tấm da của chính mình. Một viên chức trong vụ đã tận mắt thấy người chết và nhận ra ngay đó là Akaky Akakievich; nhưng điều đó gieo vào anh ta nỗi khiếp sợ đến nỗi anh ta co cẳng chạy thục mạng, vì thế không nhìn được cho rõ, mà chỉ thấy cái bóng kia từ xa giơ ngón tay dọa mình. Từ khắp nơi không ngớt đổ về những lời phàn nàn rằng lưng và vai, giá chỉ của các cố vấn hàm cửu phẩm thì còn đỡ, đằng này của cả các vị cố vấn cơ mật, đều phải chịu cảm lạnh hoàn toàn vì nạn giật áo khoác ban đêm. Bên cảnh sát ra lệnh phải bắt bằng được người chết, bằng mọi giá, sống hay chết cũng được, và trừng phạt hắn thật tàn khốc để làm gương cho kẻ khác, và suýt nữa thì việc ấy đã thành công. Ấy là, người gác chòi canh của một khu phố nào đó ở ngõ Kiryushkin đã túm được hẳn cổ áo người chết ngay tại hiện trường tội ác, giữa lúc hắn đang toan giật chiếc áo khoác dạ thô của một nhạc công về hưu nào đó, kẻ thời mình từng thổi sáo. Túm được cổ áo hắn rồi, anh ta hét gọi hai đồng nghiệp khác tới, giao cho họ giữ hắn, còn mình thì chỉ thò tay vào ủng chừng một phút để lôi ra cái hộp đựng thuốc lá hít, hòng làm tỉnh lại một lúc cái mũi đã sáu lần bị chết cóng trong đời; nhưng thuốc lá chắc thuộc loại mà ngay cả người chết cũng không chịu nổi. Người gác chòi canh vừa lấy ngón tay bịt lỗ mũi bên phải, chưa kịp hít vào lỗ bên trái nửa nắm thuốc, thì người chết đã hắt hơi một cái mạnh đến nỗi bắn tung tóe vào mắt cả ba người. Trong lúc họ đưa nắm tay lên dụi mắt, người chết đã biến mất tăm, đến nỗi họ thậm chí không biết có thật hắn đã nằm trong tay mình hay không. Từ đó trở đi, những người gác chòi canh sợ người chết đến nỗi ngay cả người sống cũng ngại bắt, và chỉ đứng xa mà quát vọng: “Ê, mày kia, đi đường mày đi!” Và hồn ma viên chức bắt đầu xuất hiện cả bên kia cầu Kalinkin, gieo nỗi sợ không nhỏ cho mọi kẻ nhút nhát. Nhưng chúng tôi lại hoàn toàn bỏ quên một nhân vật quan trọng, người mà, nói cho đúng, có lẽ chính là nguyên nhân khiến câu chuyện, vả chăng hoàn toàn có thật, rẽ sang hướng kỳ ảo. Trước hết, lẽ công bằng buộc phải nói rằng một nhân vật quan trọng, chẳng bao lâu sau khi Akaky Akakievich tội nghiệp bị mắng tơi bời ra về, đã cảm thấy một cái gì đó giống như hối tiếc. Lòng trắc ẩn không xa lạ với ông; trái tim ông vốn mở lòng với nhiều xúc động tốt đẹp, mặc dù phẩm hàm rất thường cản trở chúng bộc lộ. Người bạn từ xa đến vừa ra khỏi phòng làm việc, ông thậm chí đã trầm ngâm nghĩ về Akaky Akakievich tội nghiệp. Và từ đó, gần như ngày nào ông cũng hình dung thấy Akaky Akakievich tái nhợt, không chịu nổi trận mắng theo phận sự. Ý nghĩ về ông ta khiến ông day dứt đến mức một tuần sau ông thậm chí quyết định phái một viên chức tới hỏi xem ông ta ra sao, thế nào, và liệu có thật là có thể giúp gì được không; và khi người ta báo lại rằng Akaky Akakievich đã chết đột ngột vì sốt, ông thậm chí sững sờ, nghe lương tâm cắn rứt và cả ngày hôm ấy buồn bực không vui. Muốn khuây khỏa đôi chút và quên đi ấn tượng khó chịu, ông đi dự buổi tối ở nhà một người bạn, nơi ông gặp một đám người tử tế, và điều tuyệt nhất là ở đó ai nấy gần như cùng một phẩm hàm, thế nên ông hoàn toàn chẳng bị điều gì ràng buộc. Điều này có tác dụng kỳ diệu đến tâm trạng ông. Ông cởi mở hẳn ra, trở nên dễ chịu trong trò chuyện, nhã nhặn, tóm lại là đã qua một buổi tối rất thú vị. Trong bữa ăn tối ông uống chừng hai ly sâm-banh — một phương tiện, như ai cũng biết, có tác dụng không tồi đối với niềm vui. Sâm-banh khiến ông nảy ra hứng thú với vài điều ngoại lệ, cụ thể là: ông quyết định chưa về nhà vội, mà ghé qua một bà quen là Karolina Ivanovna, một bà hình như gốc Đức, với người mà ông có quan hệ hoàn toàn thân tình. Phải nói rằng nhân vật quan trọng đã là người không còn trẻ, một người chồng tốt, một người cha đáng kính trong gia đình. Hai cậu con trai, một cậu đã làm việc ở văn phòng, và cô con gái mười sáu tuổi xinh xắn với chiếc mũi hơi cong nhưng xinh xinh, ngày nào cũng đến hôn tay ông và nói: bonjour, papa. Vợ ông, một người đàn bà vẫn còn tươi tắn và thậm chí chẳng xấu chút nào, trước hết chìa tay cho ông hôn, rồi lật bàn tay ông lại mà hôn tay ông. Nhưng nhân vật quan trọng, tuy vả chăng hoàn toàn hài lòng với những âu yếm gia đình trong nhà, lại thấy là hợp lẽ khi có một bạn gái ở một khu khác của thành phố để giao du thân tình. Cô bạn gái này chẳng đẹp hơn và cũng chẳng trẻ hơn vợ ông chút nào; nhưng trên đời vẫn có những câu đố như thế, và phán xét chúng không phải việc của chúng tôi. Vậy là, nhân vật quan trọng xuống cầu thang, ngồi lên xe trượt tuyết và bảo người xà ích: “Đến nhà Karolina Ivanovna,” còn bản thân thì, quấn mình hết sức sang trọng trong chiếc áo khoác ấm, ở trong cái trạng thái dễ chịu mà đối với một người Nga thì không thể nghĩ ra trạng thái nào hơn, nghĩa là khi chính mình chẳng nghĩ gì cả, ấy vậy mà những ý nghĩ cứ tự chui vào đầu, ý sau dễ chịu hơn ý trước, chẳng bắt mình phải nhọc công đuổi theo hay tìm kiếm chúng. Lòng tràn đầy mãn nguyện, ông thong thả nhớ lại tất cả những đoạn vui vẻ của buổi tối vừa qua, tất cả những câu nói đã khiến nhóm người nho nhỏ cười ngặt nghẽo; nhiều câu ông còn khẽ nhắc lại và thấy rằng chúng vẫn buồn cười như lúc nãy, thế nên chẳng lạ gì mà chính ông cũng cười khúc khích từ đáy lòng. Thỉnh thoảng, tuy vậy, ông bị quấy rầy bởi những cơn gió giật, bỗng ào ra, có trời mới biết từ đâu và chẳng rõ vì cớ gì, cứa thẳng vào mặt, ném vào đó những mảng tuyết, làm cổ áo khoác phồng lên phần phật như cánh buồm, hoặc bỗng với một sức mạnh phi tự nhiên trùm nó lên đầu ông, và thế là gây cho ông những phiền toái triền miên để thoát ra khỏi nó. Bỗng nhân vật quan trọng cảm thấy có ai đó túm rất chặt lấy cổ áo mình. Ngoảnh lại, ông thấy một người thấp bé trong bộ đồng phục cũ sờn, và không khỏi kinh hoàng nhận ra đó là Akaky Akakievich. Gương mặt viên chức trắng bệch như tuyết và trông hệt một người chết. Nhưng nỗi kinh hoàng của nhân vật quan trọng vượt quá mọi giới hạn khi ông thấy miệng người chết méo đi và, phả vào ông hơi mồ mả ghê rợn, thốt ra những lời như sau: “A! Cuối cùng thì mày đây rồi! Cuối cùng tao đã, cái ấy, tóm được cổ áo mày! Chính cái áo khoác của mày là cái tao cần! Chẳng chịu lo cho cái áo của tao, lại còn mắng tao nữa — giờ thì đưa cái áo của mày đây!” Nhân vật quan trọng tội nghiệp suýt chết. Dù ông có bản lĩnh đến đâu ở văn phòng và nói chung là trước cấp dưới, và dù ai chỉ cần nhìn dáng vẻ cùng vóc người đàn ông cứng cỏi của ông cũng phải thốt lên: “Ồ, bản lĩnh gớm!”, nhưng ở đây, giống như rất nhiều người có vẻ ngoài lực sĩ, ông cảm thấy sợ đến nỗi, không phải không có lý do, thậm chí bắt đầu lo ngại sẽ lên một cơn bệnh nào đó. Chính ông vội vàng cởi tuột chiếc áo khoác khỏi vai và hét bảo người xà ích bằng một giọng không phải của mình: “Phi hết tốc lực về nhà!” Người xà ích, nghe thấy cái giọng thường được thốt ra vào những phút quyết định và thậm chí còn đi kèm với thứ gì đó hiệu nghiệm hơn nhiều, để phòng xa bèn rụt đầu vào vai, vung roi và phóng đi như tên bắn. Chỉ hơn sáu phút một chút, nhân vật quan trọng đã ở trước cổng nhà mình. Tái nhợt, hoảng hồn và không có áo khoác, thay vì đến nhà Karolina Ivanovna, ông lại về nhà mình, lê bước được bằng cách nào đó về tới phòng và qua một đêm hết sức rối loạn, đến nỗi sáng hôm sau, lúc uống trà, cô con gái nói thẳng với ông: “Hôm nay trông bố xanh xao lắm, bố ạ.” Nhưng ông bố im lặng và chẳng nói với ai một lời về những gì đã xảy ra với mình, mình đã ở đâu và định đi đâu. Biến cố này gây cho ông một ấn tượng mạnh. Ông thậm chí ít hẳn đi việc nói với cấp dưới: “Sao anh dám, anh có hiểu ai đang đứng trước mặt anh không”; mà nếu có nói thì cũng không nói trước khi đã nghe xem sự việc là thế nào. Nhưng còn đáng chú ý hơn nữa là từ đó trở đi, hồn ma viên chức hoàn toàn thôi không xuất hiện nữa: hẳn là chiếc áo khoác của vị tướng đã vừa khít vai hắn; ít ra thì không còn nghe đâu nói tới những vụ giật áo khoác của ai nữa. Vả chăng, nhiều người năng nổ và hay lo xa nhất định không chịu yên lòng và cứ rỉ tai nhau rằng ở những khu xa của thành phố vẫn còn thấy hồn ma viên chức xuất hiện. Và quả thật, một người gác chòi canh ở khu Kolomna đã tận mắt thấy một bóng ma hiện ra từ sau một ngôi nhà; nhưng vốn bản tính hơi yếu ớt, đến nỗi có lần một con lợn sữa bình thường đã lớn tướng, lao ra từ một ngôi nhà tư nào đó, đã húc anh ta ngã lăn, khiến đám xà ích xe thuê đứng quanh được một trận cười vỡ bụng, mà vì sự nhạo báng ấy anh ta đã bắt mỗi người nộp một đồng grosh mua thuốc lá, — vậy đấy, vốn yếu ớt nên anh ta không dám chặn nó lại, mà cứ thế đi theo nó trong bóng tối, cho tới khi bóng ma bỗng ngoái lại và, dừng bước, hỏi: “Mày muốn gì?” rồi giơ ra một nắm đấm mà người sống cũng chẳng ai có. Người gác chòi canh nói: “Không có gì,” rồi quay ngay trở lại. Tuy nhiên, bóng ma này đã cao hơn nhiều, để bộ ria mép khổng lồ, và rảo bước, có vẻ như hướng về phía cầu Obukhov, rồi khuất hẳn trong bóng tối của đêm.