Nỗi đau của chàng Werther trẻ tuổi Johann Wolfgang von Goethe Original title: Die Leiden des jungen Werthers Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2 Edition: goethe-werther-vi-ai-2026 Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/goethe-die-leiden-des-jungen-werthers/goethe-werther-vi-ai-2026/ AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 8.63/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision. Publication: published; ai_reviewed Translator: LitMundi AI translation (Claude) Editors: none recorded Reviewers: no independent literary certification AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/goethe-die-leiden-des-jungen-werthers/goethe-werther-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-06.json Source edition: goethe-werther-de-pg2407 Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/goethe-die-leiden-des-jungen-werthers/goethe-werther-de-pg2407/ Source: Johann Wolfgang von Goethe, Die Leiden des jungen Werthers (1774). Project Gutenberg #2407. Source witness URL: https://www.gutenberg.org/cache/epub/2407/pg2407-images.html Source catalog URL: https://www.gutenberg.org/ebooks/2407 Source witness description: The text of Project Gutenberg #2407 (Band 1, the first book), as provided. No claim of a newly inspected printed copy. Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified original-language source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used. License: CC-BY-4.0 Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition. Canonical content SHA-256: 1d4424a0ca82bb1538bd9afbf63a444390c55636cb262094839f6ffd20f245df Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.1] Nỗi đau của chàng Werther trẻ tuổi, của Johann Wolfgang von Goethe [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.2] Ấn bản Hamburg, tập 6 [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.3] Quyển thứ nhất [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.4] Ngày 4 tháng Năm năm 1771 [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.5] Thật vui biết bao khi tôi đã đi xa! Bạn thân mến, con người ta là cái gì mà có trái tim thế này! Rời xa bạn, người tôi yêu quý đến thế, người mà tôi chưa từng rời xa, vậy mà lại thấy vui! Tôi biết bạn sẽ tha thứ cho tôi. Chẳng phải số phận đã sắp đặt những mối quan hệ khác của tôi quá khéo để làm tổn thương một trái tim như trái tim tôi sao? Cô Leonore tội nghiệp! Thế mà tôi vô tội. Tôi có làm gì được đâu, khi những nét quyến rũ bướng bỉnh của em gái cô ấy mang lại cho tôi những giờ phút dễ chịu, thì trong trái tim tội nghiệp kia lại nảy sinh một mối si tình? Vậy mà—tôi có thật vô tội không? Chẳng phải chính tôi đã nuôi dưỡng tình cảm của cô ấy sao? Chẳng phải tôi đã say sưa với những lời lẽ hoàn toàn chân thật của thiên nhiên, những lời làm chúng tôi bật cười, dẫu chúng chẳng buồn cười chút nào, hay sao? Chẳng phải tôi đã—ôi, con người là gì mà dám than trách chính mình! Bạn ơi, tôi hứa với bạn, tôi sẽ thay đổi, tôi sẽ không còn nhai đi nhai lại chút điều phiền muộn mà số phận bày ra trước mặt, như tôi vẫn làm từ trước đến giờ; tôi sẽ tận hưởng hiện tại, còn quá khứ hãy cứ để nó qua đi. Quả thật, bạn nói đúng, bạn tốt của tôi ạ, nỗi đau giữa người với người sẽ ít đi biết bao nếu họ không—Chúa mới biết vì sao họ được tạo ra như thế!—lại dồn bao công sức của trí tưởng tượng vào việc gợi lại những ký ức về nỗi khổ đã qua, thay vì chịu đựng một hiện tại thản nhiên. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.6] Bạn tốt quá khi nhắn mẹ tôi rằng tôi sẽ lo việc của bà thật chu đáo và sớm báo tin cho bà. Tôi đã gặp dì tôi, và hoàn toàn không thấy người đàn bà độc ác mà người ta ở quê ta vẫn đồn về bà. Dì là một người phụ nữ hoạt bát, nóng nảy, có một tấm lòng rất tốt. Tôi đã trình bày với dì những than phiền của mẹ tôi về phần thừa kế bị giữ lại; dì nói cho tôi biết lý do, nguyên cớ và những điều kiện mà dì sẵn sàng trao trả, thậm chí còn hơn cả những gì chúng tôi đòi hỏi. Tóm lại, bây giờ tôi không muốn viết thêm về chuyện đó, bạn cứ nói với mẹ tôi là mọi việc rồi sẽ ổn thôi. Và, bạn ơi, trong việc vặt này tôi lại thấy rằng những hiểu lầm và sự lười biếng gây ra nhiều rắc rối trên đời hơn cả mưu mô lẫn ác ý. Ít ra thì hai thứ sau chắc chắn hiếm gặp hơn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.7] Còn tôi, ở đây tôi sống rất tốt. Sự cô đơn là thứ thuốc quý báu cho trái tim tôi giữa vùng đất thiên đường này, và mùa xuân của tuổi trẻ sưởi ấm trái tim thường run rẩy của tôi bằng tất cả sự sung mãn. Cây nào, bụi rậm nào cũng là một bó hoa rực rỡ, và người ta chỉ muốn hóa thành con bọ cánh cứng để lơ lửng giữa biển hương thơm và tìm thấy mọi thứ nuôi dưỡng mình ngay trong đó. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.8] Bản thân thành phố thì khó chịu, nhưng quanh nó lại là một vẻ đẹp không sao tả xiết của thiên nhiên. Điều đó khiến vị bá tước M. quá cố cho làm một khu vườn trên một ngọn đồi, nơi các con đường giao nhau trong sự đa dạng đẹp nhất và tạo nên những thung lũng dịu dàng nhất. Khu vườn giản dị, và ngay khi bước vào, người ta cảm thấy rằng không phải một người làm vườn học thức đã vạch ra kế hoạch, mà là một trái tim nhạy cảm, muốn tự mình tận hưởng nơi này. Tôi đã khóc không biết bao nhiêu lần trước người đã khuất trong căn nhà nhỏ đổ nát, nơi từng là chỗ yêu thích của ông và cũng là chỗ yêu thích của tôi. Chẳng bao lâu nữa tôi sẽ là chủ của khu vườn; người làm vườn đã có cảm tình với tôi, mới chỉ vài ngày nay thôi, và ông ấy sẽ không thiệt thòi gì đâu. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.9] Ngày 10 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.10] Một niềm an lạc kỳ diệu đã chiếm trọn tâm hồn tôi, như những buổi sớm mùa xuân ngọt ngào mà tôi hết lòng tận hưởng. Tôi ở một mình và vui sướng với cuộc đời mình trong vùng đất này, nơi dường như được tạo ra cho những tâm hồn như tôi. Bạn ơi, tôi hạnh phúc đến mức hoàn toàn chìm đắm trong cảm giác về một đời sống thanh thản, đến nỗi nghệ thuật của tôi phải chịu thiệt. Lúc này tôi không thể vẽ nổi một nét, vậy mà chưa bao giờ tôi là một họa sĩ lớn hơn trong những khoảnh khắc như thế này. Khi thung lũng yêu dấu bốc hơi quanh tôi, mặt trời cao nằm trên lớp bóng tối không gì xuyên thấu của khu rừng tôi, chỉ có vài tia nắng len lỏi vào nơi thánh thiện bên trong, và tôi nằm trên cỏ cao bên dòng suối đang róc rách đổ xuống, rồi ngàn vạn ngọn cỏ nhỏ bé gần mặt đất trở nên kỳ lạ đối với tôi; khi tôi cảm nhận gần hơn trái tim mình sự rộn ràng của thế giới nhỏ bé giữa những thân cỏ, vô số hình dáng không sao dò thấu của con sâu, con muỗi; khi tôi cảm nhận sự hiện diện của Đấng Toàn Năng, Đấng đã tạo ra chúng ta theo hình ảnh của Người, và hơi thở của Đấng yêu thương muôn loài, Đấng nâng đỡ và gìn giữ chúng ta trong niềm hoan lạc vô tận; bạn của tôi ơi! Rồi khi đôi mắt tôi mờ đi, và thế giới quanh tôi cùng bầu trời hoàn toàn an trú trong tâm hồn tôi, như dáng hình của người yêu—khi ấy tôi thường khao khát và nghĩ: ôi, giá mà có thể diễn tả lại được điều này! Giá mà có thể truyền vào trang giấy điều đang sống trong ta một cách dạt dào và ấm áp đến thế, để nó trở thành tấm gương soi tâm hồn bạn, như tâm hồn bạn là tấm gương soi Đấng Thiêng Liêng vô biên! Bạn ơi—nhưng tôi sẽ đắm chìm trong đó, tôi sẽ gục ngã dưới sức mạnh vinh quang của những hiện tượng này. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.11] Ngày 12 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.12] Tôi không biết có phải những linh hồn đánh lừa đang lảng vảng quanh vùng này, hay chính là trí tưởng tượng ấm áp và thiêng liêng trong trái tim tôi đã khiến mọi thứ xung quanh trở nên thiên đường đến vậy. Ngay trước thị trấn có một cái giếng, một cái giếng đã mê hoặc tôi như nàng Melusine bị giam hãm cùng các chị em của nàng.—Bạn đi xuống một con đồi nhỏ và thấy mình trước một mái vòm, nơi hai mươi bậc đá dẫn xuống, dưới đó nước trong nhất trào ra từ vách đá cẩm thạch. Bức tường thấp bao quanh miệng giếng, những cây cao phủ bóng khắp nơi, cái mát lạnh của chốn này, tất cả đều có một sức lôi cuốn, thậm chí có chút gì rùng rợn. Ngày nào tôi cũng ngồi đây cả tiếng đồng hồ. Các cô gái từ thành phố đến lấy nước, một công việc vô hại và thiết yếu nhất, xưa kia chính các công chúa cũng tự tay làm. Khi tôi ngồi đây, thời đại của các tổ phụ thật sống động quanh tôi: họ làm quen và cầu hôn nhau bên giếng nước, và các thần linh nhân từ bay lượn quanh suối và giếng. Ôi, người nào chưa từng sau một ngày đi bộ dưới nắng hè nặng nhọc mà được giải khát bên làn mát của giếng nước, thì không thể nào cảm nhận được điều này! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.13] Ngày 13 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.14] Bạn hỏi có nên gửi sách của tôi về cho tôi không?—Thôi, xin bạn, nhân danh Chúa, đừng gửi! Tôi không muốn được dẫn dắt, khích lệ, thúc đẩy nữa; trái tim này tự nó đã đủ sôi sục rồi. Tôi cần một khúc ru, và tôi đã tìm thấy trọn vẹn khúc ru ấy trong Homer của mình. Bao lần tôi phải ru dòng máu nổi loạn của mình cho lặng xuống, vì bạn chưa từng thấy ai bất định và bất an đến thế như trái tim này. Bạn ơi! Tôi có cần nói điều đó với bạn không, người đã gánh bao lần nỗi lo của tôi, người đã thấy tôi chuyển từ nỗi buồn sang sự buông thả, và từ nỗi sầu ngọt ngào sang đam mê tàn phá? Tôi còn coi trái tim nhỏ bé của mình như một đứa trẻ bệnh; mọi ý muốn của nó đều được chiều theo. Đừng nói điều này với ai; có những người sẽ trách móc tôi vì nó. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.15] Ngày 15 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.16] Những người dân nghèo trong vùng đã biết tôi và yêu quý tôi, nhất là bọn trẻ. Có một nhận xét buồn mà tôi đã rút ra. Lúc đầu, khi tôi kết bạn với chúng, hỏi han chúng chuyện này chuyện kia một cách thân mật, có vài đứa tưởng tôi đang chế giễu chúng, và thậm chí còn đáp lại tôi một cách thô lỗ. Tôi không để bụng chuyện đó; chỉ có điều tôi cảm thấy, như tôi đã nhiều lần nhận ra, rằng những người có địa vị chút ít luôn giữ khoảng cách lạnh lùng với dân thường, như thể họ sợ mất mặt nếu đến gần; và rồi lại có những kẻ lang thang và những kẻ hay đùa cợt xấu tính, họ dường như hạ mình xuống để làm cho cái ngạo mạn của họ càng làm đau người dân nghèo khổ hơn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.17] Tôi biết rõ chúng ta không bằng nhau, và cũng không thể bằng nhau; nhưng tôi cho rằng người nào thấy cần phải tránh xa cái gọi là đám đông bình dân để giữ lấy sự kính nể, thì cũng đáng trách chẳng khác gì một kẻ hèn nhát trốn sau lưng kẻ thù vì sợ bị đánh bại. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.18] Hôm trước, tôi ra giếng và gặp một cô gái giúp việc trẻ đặt cái bình của mình xuống bậc thang dưới cùng, đang ngoái nhìn xem có cô bạn đồng nghiệp nào đến để giúp cô đội bình lên đầu không. Tôi bước xuống và nhìn cô.—“Cô gái, để tôi giúp cô nhé?” tôi nói.—Cô đỏ bừng mặt từ đầu đến chân.—“Ôi không đâu, thưa ông!” cô nói.—“Không phiền gì đâu.”—Cô chỉnh lại cổ áo, và tôi giúp cô đội bình. Cô cảm ơn rồi đi lên. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.19] Ngày 17 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.20] Tôi đã làm quen với đủ hạng người, nhưng tôi vẫn chưa tìm được bạn đồng hành thật sự. Tôi không biết mình có điều gì hấp dẫn người khác đến vậy; người ta đông đảo đến vậy và cứ bám lấy tôi, và thật đau lòng khi con đường của chúng tôi chỉ đi chung một đoạn ngắn. Nếu bạn hỏi người ở đây ra sao, tôi phải nói với bạn: cũng như khắp nơi thôi! Kiếp người đơn điệu lắm. Phần lớn mọi người dành hầu hết thời gian để kiếm sống, và phần tự do còn lại ít ỏi khiến họ hoảng sợ đến nỗi tìm mọi cách để thoát khỏi nó. Ôi, số phận của con người! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.21] Nhưng đây quả là một hạng người tốt! Khi đôi lúc tôi quên mình, cùng họ hưởng những niềm vui mà con người còn được phép có, như ngồi quanh một bàn ăn được bày biện khéo léo, nói chuyện đùa vui với đầy đủ sự cởi mở và thật thà, tổ chức một chuyến đi chơi xe ngựa hay một buổi khiêu vũ đúng lúc, và những việc tương tự, thì điều đó mang lại cho tôi một tác dụng thật tốt; chỉ có điều tôi không được nghĩ rằng trong mình còn biết bao sức lực khác đang nằm im, tất cả đều sẽ mục ruỗng không được dùng đến, và tôi buộc phải cất giấu cẩn thận. Ôi, điều đó bóp nghẹt cả trái tim.—Và thế mà! Bị người khác hiểu lầm chính là số phận của những kẻ như chúng ta. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.22] Ôi, người bạn thời thơ ấu của tôi đã khuất, ôi, giá mà tôi chưa từng quen biết cô ấy!—Bạn sẽ nói: anh là một kẻ ngốc! Anh đi tìm thứ không thể có được ở cõi trần này! Nhưng tôi đã có cô ấy, tôi đã cảm nhận được trái tim cô, tâm hồn cao cả của cô, khi có mặt cô tôi dường như trở nên lớn lao hơn chính mình, bởi vì tôi là tất cả những gì tôi có thể là. Chúa ơi! Có một sức mạnh nào trong tâm hồn tôi mà không được dùng đến không? Chẳng phải trước mặt cô, tôi đã có thể bày tỏ trọn vẹn cảm xúc kỳ diệu mà trái tim tôi ôm lấy thiên nhiên hay sao? Chẳng phải cuộc trò chuyện của chúng tôi là một sự đan dệt không ngừng của cảm xúc tinh tế nhất và trí tuệ sắc bén nhất, với mọi sắc thái của nó, cho đến cả sự tinh nghịch, tất cả đều mang dấu ấn của thiên tài? Vậy mà giờ đây!—Ôi, những năm tháng mà cô đã đi trước, đã đưa cô xuống mồ sớm hơn tôi. Tôi sẽ không bao giờ quên cô, không bao giờ quên ý chí kiên định và lòng nhẫn nại thiêng liêng của cô. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.23] Mới đây tôi gặp một chàng V. trẻ, một chàng trai cởi mở, với gương mặt rất đỗi may mắn. Cậu vừa rời khỏi học viện, không tự cho mình là người khôn ngoan, nhưng lại tin rằng mình biết nhiều hơn người khác. Tôi cũng thấy cậu siêng năng, qua đủ thứ dấu hiệu, tóm lại cậu có những kiến thức khá đáng kể. Nghe nói tôi vẽ nhiều và biết tiếng Hy Lạp (hai hiện tượng hiếm có ở đây), cậu tìm đến tôi và khoe khoang đủ thứ học vấn, từ Batteux đến Wood, từ de Piles đến Winckelmann, và quả quyết rằng cậu đã đọc kỹ phần một của cuốn Lý thuyết của Sulzer, và có trong tay bản thảo của Heyne về việc nghiên cứu thời cổ đại. Tôi để mặc cho cậu nói. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.24] Tôi còn gặp một người tốt bụng khác, viên quản lý (Amtmann) của vương hầu, một người cởi mở và chân thành. Người ta nói được thấy ông giữa đám con cái, chín đứa cả thảy, là một niềm vui cho tâm hồn; đặc biệt người ta rất hay nhắc đến cô con gái lớn của ông. Ông đã mời tôi đến nhà, và tôi sẽ đến thăm ông trong những ngày sớm nhất. Ông sống trong một trang trại săn bắn của vương hầu, cách đây một tiếng rưỡi đi đường, nơi ông được phép chuyển đến sau khi vợ qua đời, vì ở lại thành phố và trong dinh quản lý khiến ông quá đau lòng. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.25] Ngoài ra, tôi còn gặp vài con người kỳ quái, méo mó, ai cũng thấy khó ưa, và khó chịu nhất là những màn bày tỏ tình bạn thân thiết của họ. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.26] Vĩnh biệt! Bức thư này hẳn sẽ làm bạn vừa lòng, nó hoàn toàn là chuyện có thật. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.27] Ngày 22 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.28] Cuộc đời con người chỉ là một giấc mơ, điều đó đã có người nghĩ đến từ lâu, và cảm giác ấy cũng thường xuyên lảng vảng trong tôi. Khi tôi nhìn thấy những giới hạn đang giam hãm các năng lực hoạt động và tìm tòi của con người; khi tôi thấy mọi nỗ lực đều chỉ hướng đến việc thỏa mãn những nhu cầu mà chính chúng lại không có mục đích nào khác ngoài việc kéo dài cái hiện hữu tội nghiệp của ta; và rồi khi tôi thấy rằng mọi sự an ủi trước một số câu hỏi của sự tìm tòi chỉ là một sự cam chịu như trong mơ, khi người ta vẽ lên những bức tường giam mình những hình thù rực rỡ và những viễn cảnh sáng sủa—tất cả những điều đó, Wilhelm ạ, khiến tôi lặng im. Tôi quay vào bên trong mình và thấy một thế giới! Nhưng đó lại là một thế giới của linh cảm và khát khao mơ hồ, hơn là của sự trình bày rõ ràng và sức sống hiện thực. Và rồi mọi thứ trôi nổi trước giác quan tôi, và tôi lại mỉm cười, như người đang mơ, mà bước tiếp vào đời. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.29] Rằng trẻ con không biết tại sao chúng muốn, thì mọi ông thầy và gia sư uyên bác đều đồng ý; nhưng rằng người lớn cũng như trẻ con, lảo đảo trên mặt đất này, và như chúng, không biết mình từ đâu đến và sẽ đi về đâu, cũng chẳng hành động vì những mục đích thật sự, rằng họ cũng bị điều khiển bởi bánh quy và bánh ngọt, bởi những roi bạch dương: điều này thì không ai muốn tin, nhưng theo tôi, người ta có thể sờ thấy nó bằng tay. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.30] Tôi sẵn lòng thừa nhận với bạn, vì tôi biết bạn sẽ nói gì với tôi về điều này: rằng những người hạnh phúc nhất là những người sống theo ngày, như trẻ con, ôm con búp bê đi khắp nơi, cởi ra mặc vào cho nó, và rón rén đầy kính cẩn quanh ngăn kéo nơi mẹ cất kẹo, rồi khi cuối cùng cũng giật được thứ mình thèm, họ nhồm nhoàm ăn đầy miệng và reo lên: “Thêm nữa!”—những sinh vật ấy thật hạnh phúc. Cũng hạnh phúc là những kẻ gán những danh hiệu lộng lẫy cho những việc vặt vãnh của mình, hay thậm chí cho những đam mê của họ, và ghi chúng vào sổ của nhân loại như những công trình khổng lồ vì hạnh phúc và phúc lợi của loài người.—Phúc cho kẻ có thể sống như vậy! Còn người nào trong sự khiêm nhường nhận ra mọi việc rốt cuộc dẫn đến đâu, người nào thấy mỗi công dân hạnh phúc khéo léo tỉa cho khu vườn nhỏ của mình thành thiên đường, và thấy người khốn khổ vẫn bền bỉ lê bước dưới gánh nặng, và tất cả đều thiết tha muốn ngắm ánh nắng này thêm một phút nữa—ồ, người ấy trầm lặng, và cũng tự dựng nên thế giới của mình từ chính mình, và cũng hạnh phúc, vì người ấy là một con người. Rồi dẫu có bị giới hạn đến đâu, người ấy vẫn luôn giữ trong tim cảm giác ngọt ngào của tự do, và rằng người ấy có thể rời khỏi nhà tù này bất cứ lúc nào mình muốn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.31] Ngày 26 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.32] Bạn biết từ lâu thói quen của tôi: luôn muốn gắn bó với một nơi nào đó, dựng cho mình một túp lều ở một chỗ kín đáo và sống ở đó trong sự giản dị hết mức. Ở đây tôi lại tìm được một góc nhỏ đã cuốn hút tôi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.33] Cách thành phố khoảng một tiếng đi đường có một làng tên là Wahlheim. Vị trí trên sườn đồi rất thú vị, và khi bạn đi lên con đường mòn ra khỏi làng, bạn bỗng nhìn thấy cả thung lũng trải dài. Một bà chủ quán tốt bụng, vui vẻ dù đã lớn tuổi, bán rượu vang, bia và cà phê; và điều hơn cả là có hai cây bồ đề với những cành lá dang rộng, che phủ cái quảng trường nhỏ trước nhà thờ, nơi được bao quanh bởi nhà nông, chuồng trại và sân vườn. Tôi hiếm khi tìm được một chỗ thân mật và kín đáo đến thế, và tôi cho người mang bàn nhỏ và ghế của tôi từ quán ra đó; tôi uống cà phê và đọc Homer của mình. Lần đầu tiên, một buổi chiều đẹp trời tôi tình cờ đi đến dưới những cây bồ đề, thấy chỗ ấy vắng vẻ quá. Mọi người đều ra đồng hết; chỉ có một cậu bé khoảng bốn tuổi ngồi trên đất, dùng cả hai tay ôm chặt một đứa bé khác khoảng nửa tuổi đang ngồi giữa hai chân cậu, áp vào ngực mình, nên cậu trở thành một loại ghế cho em, và dù đôi mắt đen của cậu ánh lên vẻ tinh nghịch, cậu vẫn ngồi thật yên. Cảnh ấy làm tôi vui; tôi ngồi xuống một chiếc cày đối diện và vẽ lại tư thế anh em ấy với niềm thích thú vô hạn. Tôi thêm vào hàng rào gần đó, một cánh cổng chuồng và vài bánh xe gãy, tất cả đúng như chúng nằm cạnh nhau, và sau một tiếng đồng hồ tôi thấy mình đã vẽ được một bức tranh rất trật tự và thú vị, không hề thêm bớt chút gì của riêng tôi. Điều đó củng cố quyết tâm của tôi là sau này sẽ chỉ dựa vào thiên nhiên. Chỉ mình nó là vô tận phong phú, và chỉ mình nó là người nghệ sĩ vĩ đại. Người ta có thể nói nhiều về lợi ích của các quy tắc, cũng gần giống như người ta có thể ca ngợi xã hội dân sự. Một người được uốn nắn theo các quy tắc sẽ không bao giờ làm ra điều gì tầm thường và xấu xí, cũng như một kẻ bị luật lệ và sự phồn vinh nhào nặn sẽ không bao giờ trở thành một người hàng xóm không chịu nổi, hay một kẻ xấu đáng chú ý; nhưng mặt khác, mọi quy tắc, dù bạn nói gì đi nữa, cũng phá hủy cảm nhận chân thật về thiên nhiên và cách biểu đạt chân thật của nó! Bạn sẽ nói: ‘Điều đó quá khắt khe! Nó chỉ hạn chế, chỉ cắt tỉa những cành nho đang vươn lên quá mức’ và cứ thế—người bạn tốt, tôi có nên đưa ra một ví dụ không? Chuyện này giống như tình yêu. Một trái tim trẻ tuổi gắn chặt vào một cô gái, dành mọi giờ trong ngày bên cô, đổ hết sức lực và của cải của mình ra để mỗi phút đều bày tỏ rằng mình hoàn toàn hiến dâng cho cô. Rồi một anh tầm thường, một người có chức vụ trong công quyền, đến và nói với chàng trai: ‘Chàng trai trẻ đáng mến! Yêu là chuyện của con người, nhưng cậu phải yêu một cách hợp lẽ! Hãy chia thời gian của cậu: một phần cho công việc, phần còn lại dành cho người yêu. Hãy tính toán tài sản của cậu, và phần nào còn dư sau nhu cầu của cậu thì tôi không cấm cậu tặng cô ấy một món quà, nhưng đừng quá thường xuyên, chẳng hạn vào ngày sinh nhật hay ngày lễ tên của cô ấy’—và cứ thế. Nếu người ấy nghe theo, thì sẽ có một chàng trai trẻ hữu dụng, và tôi sẽ tự mình khuyên mọi vị vương hầu đưa cậu ta vào một học viện; chỉ có điều tình yêu của cậu rốt cuộc sẽ tàn lụi, và nếu cậu là một nghệ sĩ thì nghệ thuật cũng vậy. Ôi, các bạn của tôi! Sao dòng thác thiên tài lại hiếm khi bùng vỡ, hiếm khi cuộn trào thành những đợt sóng lớn và làm chấn động tâm hồn kinh ngạc của các bạn?—Các bạn thân mến, ở đó có những vị quý ông điềm tĩnh sống ở cả hai bờ sông, những người mà nhà nghỉ trong vườn, luống tulip và ruộng rau sẽ bị hủy hoại, nên họ biết đắp đê và dẫn dòng để xua đi hiểm họa đang đe dọa. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.34] Ngày 27 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.35] Như bạn thấy, tôi lại rơi vào sự say mê, những lời ví von và giọng điệu hùng biện, và quên kể cho bạn xem chuyện bọn trẻ đã diễn biến thế nào. Tôi ngồi trên chiếc cày của mình, hoàn toàn đắm chìm trong cảm xúc mang tính hội họa mà bức thư hôm qua của tôi đã trình bày rời rạc với bạn, khoảng chừng hai tiếng. Rồi đến gần tối, một người phụ nữ trẻ đi về phía bọn trẻ, vì chúng vẫn chưa nhúc nhích, tay xách một cái giỏ nhỏ và từ xa cô gọi: “Philipps, con ngoan lắm!”—Cô chào tôi, tôi cảm ơn cô, đứng dậy, bước lại gần và hỏi cô có phải là mẹ của bọn trẻ không? Cô đáp là phải, và trong khi đưa cho đứa lớn nhất nửa cái bánh mì tròn, cô bế đứa bé và hôn nó với tất cả tình yêu của người mẹ.—“Tôi đã giao Philipps trông em nhỏ,” cô nói, “rồi tôi đưa đứa lớn vào thành phố mua bánh mì trắng, đường và một cái nồi đất nhỏ để nấu cháo.”—Tôi nhìn thấy tất cả những thứ đó trong cái giỏ, nắp của nó đã rơi ra.—“Tối nay tôi sẽ nấu cho Hans nhà tôi một món súp (đó là tên đứa nhỏ nhất). Thằng nhóc nghịch ngợm, thằng lớn ấy, hôm qua đã làm vỡ cái nồi của tôi khi nó tranh với Philipps phần cháo cháy dính đáy nồi!”—Tôi hỏi về đứa lớn, và cô vừa mới nói nó đang chạy đuổi theo mấy con ngỗng trên đồng cỏ thì nó đã nhảy vào, mang đến cho đứa thứ hai một cành phỉ. Tôi nói chuyện thêm với người phụ nữ và biết rằng cô là con gái của thầy giáo làng, và chồng cô đã đi Thụy Sĩ để nhận gia tài của một người anh họ.—“Họ muốn lừa anh ấy”, cô nói, “và không trả lời thư của anh ấy; thế là anh ấy tự mình đi tới đó. Nếu anh ấy không gặp chuyện chẳng lành thì tốt, tôi không nghe tin gì về anh ấy cả.”—Tôi thấy khó mà rời xa người phụ nữ, tôi cho mỗi đứa trẻ một đồng xu, và cho cả đứa nhỏ nhất một đồng nữa để cô mang về một ít bánh mì ăn kèm súp khi cô vào thành phố; rồi chúng tôi chia tay nhau. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.36] Bạn yêu quý ơi, khi các giác quan của tôi không còn chịu kiềm chế nữa, thì sự xao động trong tôi được xoa dịu bởi cảnh tượng một sinh vật như thế, sống bình thản và hài lòng trong vòng đời hạn hẹp của mình, từng ngày một xoay xở qua ngày, nhìn lá rụng và chẳng nghĩ gì khác ngoài việc mùa đông sắp đến. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.37] Từ đó tôi thường xuyên ra ngoài đó. Bọn trẻ đã quen với tôi hoàn toàn; chúng được cho kẹo khi tôi uống cà phê, và buổi tối chúng chia bánh mì bơ và sữa chua với tôi. Chủ nhật, chúng không bao giờ thiếu đồng xu, và nếu tôi không có mặt sau buổi cầu nguyện, thì bà chủ quán được lệnh phải trả tiền cho chúng. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.38] Chúng thân thiết với tôi, kể cho tôi đủ thứ chuyện, và đặc biệt tôi thích thú với những đam mê và những cơn bộc phát khát khao ngây thơ của chúng, khi có thêm trẻ con trong làng tụ họp lại. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.39] Tôi đã vất vả lắm mới làm cho người mẹ hết lo lắng rằng bọn trẻ có thể làm phiền ông. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.40] Ngày 30 tháng Năm [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.41] Điều tôi nói với bạn hôm trước về hội họa, chắc chắn cũng đúng với thi ca; chỉ là phải nhận ra cái đẹp và dám nói ra, mà điều đó thật ra thì với ít lời đã nói được nhiều. Hôm nay tôi có một cảnh tượng, nếu chép lại nguyên văn, sẽ là bài điền viên đẹp nhất trên đời; nhưng thi ca, cảnh tượng và điền viên để làm gì? Chẳng lẽ khi chúng ta muốn tham dự vào một hiện tượng thiên nhiên thì nó luôn phải được tô vẽ hay sao? [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.42] Nếu bạn mong đợi một mở đầu cao sang và trang trọng, thì bạn lại bị lừa rồi; đó chỉ là một chàng trai nhà quê đã cuốn tôi vào sự đồng cảm sống động này. Tôi sẽ kể không khéo, như thường lệ, và bạn sẽ thấy tôi phóng đại, như thường lệ, tôi đoán vậy; lại là Wahlheim, và luôn luôn là Wahlheim, nơi sinh ra những điều hiếm có này. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.43] Có một nhóm người đang ngồi uống cà phê dưới những cây bồ đề. Vì họ không hợp ý tôi lắm, nên tôi lấy cớ ở lại phía sau. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.44] Một chàng trai nhà quê từ một căn nhà gần đó đi ra và đang loay hoay sửa lại chiếc cày mà hôm trước tôi đã vẽ. Vì tôi thích phong thái của anh, tôi bắt chuyện, hỏi về hoàn cảnh của anh; chúng tôi nhanh chóng quen nhau, và như thường lệ với kiểu người này, chẳng bao lâu đã thân thiết. Anh kể rằng anh làm việc cho một góa phụ và được bà đối đãi rất tử tế. Anh nói về bà nhiều đến thế, và khen ngợi bà đến mức, tôi sớm nhận ra anh đã yêu bà bằng cả thể xác lẫn tâm hồn. Bà không còn trẻ nữa, anh nói, bà đã bị người chồng trước đối xử tệ bạc, và không muốn tái giá; và từ câu chuyện của anh, có thể thấy rõ bà đẹp đẽ và quyến rũ đến thế nào đối với anh, và anh khao khát bà chọn mình biết bao, để xóa đi những lỗi lầm của người chồng trước. Tôi phải nhắc lại từng lời một để bạn thấy rõ tình cảm trong sáng, tình yêu và lòng chung thủy của con người này; tôi phải có tài năng của nhà thơ vĩ đại nhất để có thể đồng thời làm bạn thấy được cử chỉ của anh, âm sắc giọng nói, ngọn lửa âm thầm trong ánh mắt anh. Không, không có lời nào diễn tả được sự dịu dàng toát ra từ toàn bộ con người và cách anh biểu lộ; những gì tôi có thể thuật lại chỉ là thô kệch. Đặc biệt, điều làm tôi xúc động là anh sợ tôi có thể nghĩ khác về mối quan hệ của anh với bà và nghi ngờ phẩm hạnh của bà. Thật quyến rũ biết bao khi anh nói về thân hình của bà, cái thân hình đã cuốn hút và trói chặt anh một cách mãnh liệt dù bà không còn nét thanh xuân, điều mà tôi chỉ có thể nhớ lại trong sâu thẳm tâm hồn mình. Đời tôi chưa từng thấy một khát khao cháy bỏng và một niềm mong ngóng thiết tha lại thuần khiết đến thế; phải, tôi có thể nói rằng tôi chưa từng nghĩ đến, cũng chưa từng mơ thấy một sự thuần khiết như vậy. Đừng trách tôi khi tôi kể bạn nghe rằng, khi nhớ lại sự ngây thơ và chân thật ấy, tận đáy lòng tôi bừng cháy, và hình ảnh của lòng chung thủy và sự dịu dàng này theo đuổi tôi khắp nơi, và rằng, như thể chính tôi cũng bị nó thiêu đốt, tôi khát khao và quằn quại. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.45] Bây giờ tôi sẽ tìm cách sớm gặp cả bà, hay đúng hơn, nếu nghĩ kỹ, tôi sẽ tránh gặp bà. Tốt hơn là tôi nhìn bà qua đôi mắt của người yêu bà; có lẽ trước mắt tôi, bà sẽ không hiện ra như bây giờ bà đang đứng trước tôi, và sao tôi lại phải làm hỏng bức tranh đẹp đẽ ấy? [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.46] Ngày 16 tháng Sáu [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.47] Sao tôi không viết thư cho bạn ư?—Bạn hỏi vậy mà chính bạn cũng là một người thuộc giới học giả kia mà. Lẽ ra bạn phải đoán được rằng tôi vẫn khỏe, và cụ thể—nói ngắn gọn, tôi đã làm quen với một người mà trái tim tôi đang bị cuốn hút rất gần. Tôi đã—tôi cũng không biết nữa. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.48] Kể cho bạn nghe cho có thứ tự chuyện này đã xảy ra thế nào, chuyện tôi làm quen với một trong những sinh vật đáng yêu nhất, thật khó mà làm nổi. Tôi đang vui vẻ và hạnh phúc, nên tôi chẳng phải người chép sử giỏi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.49] Một thiên thần!—Phì! Ai cũng nói thế về người của mình, phải không? Vậy mà tôi không thể nói với bạn cô ấy hoàn hảo ra sao, vì sao cô ấy hoàn hảo; chỉ biết rằng cô đã chiếm trọn tâm trí tôi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.50] Hồn nhiên đến thế mà lại thông minh đến thế, nhân hậu đến thế mà lại kiên định đến thế, và sự thanh thản của tâm hồn đi cùng với cuộc sống chân thật và sự hoạt động không ngừng.—Tất cả những gì tôi vừa nói về cô chỉ là lời lẽ rỗng tuếch vô duyên, những khái niệm trừu tượng đáng ghét, chẳng diễn tả nổi một nét nào thật sự của con người cô. Để sau này—không, không phải để sau này, tôi sẽ kể cho bạn ngay bây giờ. Nếu không kể ngay lúc này thì sẽ không bao giờ kể nữa. Bởi vì, giữa chúng ta với nhau, từ khi bắt đầu viết thư này, tôi đã hai ba lần định đặt bút xuống, cho ngựa ra yên và phi đi. Vậy mà sáng nay tôi đã thề với lòng mình là sẽ không cưỡi ngựa đi, thế mà cứ mỗi phút tôi lại ra cửa sổ xem mặt trời đã lên cao đến đâu.—Tôi không kìm lòng được, tôi phải đến chỗ cô. Thế là tôi đã về đây rồi, Wilhelm ạ, tôi sẽ ăn bữa tối đơn giản với bánh mì bơ và viết tiếp cho bạn. Thật là niềm vui cho tâm hồn tôi khi thấy cô giữa vòng tròn những đứa trẻ hoạt bát dễ thương, tám đứa em của cô!—Nếu tôi cứ tiếp tục thế này, cuối cùng bạn sẽ khôn ngoan y như lúc mới bắt đầu. Vậy thì nghe đây, tôi sẽ ép mình kể chi tiết. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.51] Tôi đã kể bạn nghe hôm trước về việc tôi làm quen với ông Amtmann S., và ông đã mời tôi đến thăm chốn ẩn cư của ông, hay đúng hơn là vương quốc nhỏ của ông. Tôi đã không để tâm, có lẽ tôi sẽ chẳng bao giờ đến, nếu không phải là một tình cờ đã đưa tôi đến kho báu ẩn giấu trong vùng quê yên tĩnh ấy. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.52] Đám thanh niên trong thành phố tổ chức một buổi khiêu vũ ở vùng quê, và tôi cũng sẵn lòng tham dự. Tôi mời một cô gái ở đây, xinh đẹp, tốt bụng, nhưng nói chung chẳng có gì đặc biệt, làm bạn nhảy, và người ta thỏa thuận rằng tôi sẽ thuê một chiếc xe ngựa, đưa bạn nhảy và em họ của cô đến nơi vui chơi, và trên đường đi sẽ đón Lotte S.—“Anh sẽ được làm quen với một cô gái rất đẹp,” người bạn đồng hành của tôi nói, khi chúng tôi đi xuyên qua khu rừng rộng mở về phía nhà săn.—“Anh coi chừng nhé,” cô em họ đáp, “kẻo lại yêu mất!”—“Tại sao?” tôi hỏi.—“Cô ấy đã đính hôn rồi,” người kia trả lời, “với một chàng trai rất tốt, anh ấy đi xa để thu xếp công việc, vì cha anh vừa qua đời, và để tranh thủ một chức vụ béo bở”.—Tin đó đối với tôi khá hờ hững. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.53] Mặt trời còn cách rặng núi chừng một phần tư giờ nữa khi chúng tôi dừng trước cổng sân. Trời rất oi bức, và các cô gái lo sợ về một cơn giông đang dường như tụ lại thành những đám mây trắng xám, ù đục quanh chân trời. Tôi làm dịu nỗi sợ của họ bằng vẻ hiểu biết về thời tiết một cách khoa trương, mặc dù chính tôi cũng bắt đầu linh cảm rằng buổi vui của chúng tôi sẽ bị gián đoạn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.54] Tôi xuống xe, và một cô người hầu ra cổng xin chúng tôi đợi một lát, cô Lottchen sẽ đến ngay. Tôi đi qua sân về phía ngôi nhà đẹp đẽ, và khi đã bước lên mấy bậc thềm và đẩy cửa vào, trước mắt tôi là cảnh tượng quyến rũ nhất mà tôi từng thấy. Trong tiền sảnh có sáu đứa trẻ, từ mười một đến hai tuổi, đang quây quanh một cô gái dáng người thanh tú, tầm trung, mặc một chiếc áo trắng giản dị, với dải ruy băng hồng nhạt ở tay và ngực. Cô cầm một ổ bánh mì đen và cắt từng lát xung quanh cho các em, mỗi đứa một phần vừa với tuổi và sự thèm ăn của nó, và trao cho từng đứa với vẻ dịu dàng đến nỗi mỗi đứa đều thốt lên lời “cảm ơn” hồn nhiên, chìa đôi tay bé nhỏ lên cao từ lâu trước khi lát bánh được cắt xong; rồi chúng cầm bữa tối của mình, có đứa vui vẻ nhảy chân sáo đi, có đứa theo tính trầm lặng hơn thì điềm tĩnh bước ra phía cổng để xem khách lạ và chiếc xe mà Lotte của chúng sắp đi.—“Xin thứ lỗi,” cô nói, “vì đã để các vị đợi. Vì mải thay đồ và lo mấy việc vặt trong nhà khi tôi vắng mặt, tôi quên cho bọn trẻ ăn bữa xế, mà chúng không chịu để ai cắt bánh cho ngoài tôi”. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.55] Tôi nói vài lời khách sáo tầm thường, toàn bộ tâm hồn tôi đang đắm chìm trong dáng vẻ, giọng nói, cách cư xử của cô, và tôi vừa kịp hoàn hồn sau cú bất ngờ thì cô đã chạy vào phòng lấy găng tay và chiếc quạt. Bọn nhỏ nhìn tôi từ xa, nghiêng đầu dò xét, và tôi tiến lại gần đứa bé nhất, một đứa có khuôn mặt hạnh phúc nhất. Nó lùi lại khi Lotte vừa bước ra khỏi cửa và nói: “Louis, bắt tay anh họ đi nào”.—Cậu bé làm theo rất hồn nhiên, và tôi không cầm lòng được, mặc cho cái mũi đang sụt sịt của nó, đã hôn nó một cái thật nồng nhiệt. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.56] “Anh họ ư?” tôi nói, vừa đưa tay ra cho cô, “em có nghĩ tôi xứng đáng được làm họ hàng với em không?”—“Ồ,” cô đáp với một nụ cười nhẹ dạ, “họ hàng nhà em rất đông, và em sẽ tiếc nếu anh lại là người tệ nhất trong số đó”.—Khi bước đi, cô giao cho Sophie, người chị lớn nhất sau cô, một cô bé khoảng mười một tuổi, nhiệm vụ trông nom các em cho chu đáo, và chào cha khi ông cưỡi ngựa dạo về. Cô bảo các em phải nghe lời chị Sophie như thể chính cô đang ở đó, và một vài đứa đã hứa chắc chắn sẽ làm vậy. Nhưng một cô bé tóc hoe, nhỏ nhắn, lém lỉnh, khoảng sáu tuổi, lại nói: “Chị không phải là Lottchen, chúng em vẫn thương Lottchen hơn”.—Hai cậu con trai lớn nhất đã trèo lên phía sau xe, và theo lời tôi xin, cô cho phép chúng đi theo đến tận khu rừng, miễn là chúng hứa không được trêu chọc nhau và phải bám chắc vào. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.57] Chúng tôi vừa kịp ngồi xuống và chào hỏi nhau, các cô gái bình phẩm lẫn nhau về trang phục, nhất là về những chiếc mũ, và điểm qua những người khách được mong đợi, thì Lotte bảo người đánh xe dừng lại và cho các em trai xuống xe. Chúng muốn hôn tay cô một lần nữa. Cậu anh cả hôn bằng tất cả sự dịu dàng mà tuổi mười lăm có thể có, còn cậu em hôn một cách hăm hở và đầy vẻ liều lĩnh. Cô bảo các em chào lại một lần nữa, rồi chúng tôi đi tiếp. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.58] Cô em họ hỏi xem Lotte đã đọc xong cuốn sách mà cô đã gửi cho cô hôm trước chưa.—“Chưa,” Lotte nói, “em không thích, chị có thể lấy lại. Cuốn trước cũng chẳng hay hơn”.—Tôi ngạc nhiên khi hỏi đó là những cuốn sách gì, và cô trả lời:—Tôi thấy trong mọi điều cô nói đều có một cá tính, tôi thấy những nét thông minh mới mẻ, những tia sáng của tinh thần từng câu chữ bừng lên trên gương mặt cô, và chúng dần dần rạng rỡ như thể vui mừng vì cô cảm nhận được rằng tôi đã hiểu cô. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.59] “Lúc còn nhỏ,” cô nói, “em thích tiểu thuyết hơn bất cứ thứ gì. Chúa biết em thấy dễ chịu biết bao khi ngồi vào một góc nhỏ vào ngày Chủ nhật và hết lòng chia sẻ niềm hạnh phúc cũng như nỗi bất hạnh của Miss Jonny. Em cũng không chối rằng thể loại ấy vẫn còn một vài nét quyến rũ với em. Nhưng vì em rất ít khi có sách để đọc, nên sách phải thật đúng sở thích của em. Và tác giả mà em yêu quý nhất là người khiến em tìm thấy thế giới của chính mình, là người có những điều xảy ra giống như những gì xảy ra với em, và câu chuyện của người ấy lại thú vị và chân thành đối với em như cuộc sống gia đình của chính em, cuộc sống mà quả thật không phải thiên đường, nhưng nhìn chung là nguồn hạnh phúc vô bờ bến”. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.60] Tôi cố gắng che giấu những cử động của mình trước những lời này. Tất nhiên là không che giấu nổi bao lâu: vì khi nghe cô nhắc đến Mục sư xứ Wakefield, và đến—, một cách rất chân thật, khi nói lướt qua, tôi bỗng mất hết tự chủ, nói với cô tất cả những gì tôi phải nói, và chỉ sau một lúc, khi Lotte chuyển câu chuyện sang những người khác, tôi mới nhận ra rằng suốt thời gian đó, họ đã ngồi đó với đôi mắt mở to, như thể họ không hề có mặt. Cô em họ đã mấy lần liếc tôi với cái mũi chế giễu, nhưng tôi chẳng bận tâm. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.61] Câu chuyện chuyển sang niềm vui khiêu vũ.—“Nếu đam mê ấy là một lỗi lầm thì em xin thú nhận, em không biết gì hay hơn là khiêu vũ. Và khi trong đầu em có chuyện gì đó, em chỉ cần gõ một điệu contredanse trên cây đàn piano đã lạc tông của mình là mọi thứ lại ổn cả”. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.62] Trong lúc trò chuyện, tôi ngắm nhìn đôi mắt đen của cô—đôi môi tươi tắn và đôi má hồng hào rạng rỡ đã lôi cuốn toàn bộ tâm hồn tôi—khi tôi hoàn toàn đắm chìm trong ý nghĩa tuyệt vời của lời cô nói, đến nỗi thường không nghe nổi những từ cô dùng để diễn đạt—điều đó bạn có thể hình dung được, vì bạn biết tôi. Tóm lại, tôi bước xuống xe như một kẻ mơ màng khi chúng tôi dừng trước căn nhà vui chơi, và mải mê trong giấc mơ giữa thế giới đang chạng vạng xung quanh, đến nỗi tôi hầu như không để ý đến tiếng nhạc vọng xuống từ phòng khiêu vũ đầy ánh đèn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.63] Hai quý ông Audran và một người tên N. N.—ai mà nhớ hết tên những người như vậy được—là bạn nhảy của cô em họ và của Lotte, họ đón chúng tôi ở cửa, đưa các cô gái đi, còn tôi thì dẫn cô bạn nhảy của mình lên lầu. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.64] Chúng tôi xoay tròn trong các điệu minuet; tôi mời hết cô này đến cô khác, và đúng những cô khó chịu nhất lại không ai chìa tay mời, nên không sao kết thúc nỗi lúng túng của họ. Lotte và bạn nhảy của cô bắt đầu một điệu nhảy kiểu Anh, và khi cô cũng tham gia vào hàng ghép với chúng tôi, bạn có thể hình dung tôi vui sướng đến nhường nào. Phải xem cô nhảy mới được! Bạn thấy đấy, cô nhảy với tất cả trái tim và tâm hồn, toàn thân cô là một bản hòa âm, thoải mái, hồn nhiên, như thể đó chính là tất cả, như thể cô chẳng nghĩ gì khác, chẳng cảm nhận gì khác; và trong khoảnh khắc ấy, chắc chắn mọi thứ khác đều tan biến đối với cô. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.65] Tôi xin cô điệu contredanse thứ hai; cô nhận lời điệu thứ ba, và với sự thẳng thắn đáng yêu nhất trên đời, cô bảo tôi rằng cô rất thích nhảy điệu deutsch.—“Ở đây đang thịnh hành thế này,” cô nói tiếp, “là mỗi cặp đôi đi cùng nhau thì phải ở bên nhau trong điệu deutsch, còn chàng “Chapeau” (cái mũ) của em nhảy valse rất tệ, và chàng sẽ cảm ơn em nếu em tha cho chàng khỏi phải nhảy điệu ấy. Các chị em cũng không biết, cũng không muốn nhảy, và em đã thấy trong điệu English rằng anh nhảy valse giỏi; nếu vậy thì anh hãy đi xin bạn nhảy cùng em cho điệu deutsch từ người bạn của em, còn em sẽ đến chỗ bạn nhảy của anh”.—Tôi nắm tay cô đồng ý, và chúng tôi thỏa thuận rằng trong lúc đó bạn nhảy của cô sẽ tiếp chuyện với bạn nhảy của tôi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.66] Thế là điệu nhảy bắt đầu, và chúng tôi tận hưởng một lúc những vòng ôm quấn quýt của cánh tay. Với sức quyến rũ và sự nhẹ nhàng biết bao, cô chuyển động! Và khi cuối cùng chúng tôi chuyển sang valse, quay tròn như các thiên thể lượn quanh nhau, thì lúc đầu tất nhiên là hơi rối loạn, vì ít người có thể làm được điều đó. Chúng tôi khôn ngoan nhường cho họ tự do nhảy, và khi những người vụng về nhất đã rời khỏi sàn, chúng tôi bước vào và cùng với một cặp khác, Audran và bạn nhảy của anh ta, kiên trì đến cùng. Chưa bao giờ tôi bước đi nhẹ nhàng đến thế. Tôi không còn là con người nữa. Ôm trong tay người con gái đáng yêu nhất và bay lượn cùng cô như cơn bão, đến nỗi mọi thứ xung quanh biến mất, và—Wilhelm ạ, thành thật mà nói, tôi đã thề trong lòng rằng một cô gái mà tôi yêu, người mà tôi có quyền đòi hỏi, sẽ không bao giờ được valse với ai khác ngoài tôi, và dù có phải vì thế mà tôi tiêu tan thì cũng vậy. Bạn hiểu tôi chứ! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.67] Chúng tôi đi vài vòng quanh phòng để lấy lại hơi. Rồi cô ngồi xuống, và những quả cam mà tôi đã để sang một bên, lúc này là những quả cuối cùng còn lại, đã tạo nên một hiệu quả tuyệt vời, chỉ có điều mỗi lát cam cô chia một cách lịch thiệp cho một người hàng xóm không biết điều, lại như một nhát dao đâm vào tim tôi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.68] Trong điệu English thứ ba, chúng tôi là cặp thứ hai. Khi chúng tôi nhảy qua cả hàng, và tôi, Chúa biết với bao nhiêu niềm vui, nắm lấy cánh tay và ngắm nhìn đôi mắt của cô, đôi mắt đầy những biểu hiện chân thật nhất của niềm vui trong sáng và thẳng thắn nhất, thì chúng tôi đi qua một người phụ nữ, người mà trên gương mặt không còn trẻ nữa vẫn còn nét quyến rũ đáng chú ý. Bà nhìn Lotte và mỉm cười, giơ một ngón tay cảnh cáo và nhắc đến cái tên Albert hai lần khi lướt qua, với vẻ ẩn ý đầy ý nghĩa. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.69] “Albert là ai vậy?” tôi hỏi Lotte, “nếu không phải là quá mạo muội khi hỏi như vậy”.—Cô sắp trả lời thì chúng tôi phải chia tay nhau để làm vòng tròn lớn, và tôi thấy như có chút suy tư hiện lên trên trán cô khi chúng tôi lướt qua nhau.—“Em không thể giấu anh điều gì,” cô nói, vừa đưa tay cho tôi để cùng dạo bước. “Albert là một người đàn ông tốt, và em gần như đã đính hôn với anh ấy”.—Điều này đối với tôi không có gì mới (vì các cô gái đã kể cho tôi trên đường đi), mà cũng hoàn toàn mới, vì tôi chưa hề nghĩ đến nó trong mối liên hệ với cô, người chỉ trong vài khoảnh khắc đã trở nên quý giá đến thế đối với tôi. Tóm lại, tôi bối rối, quên mình, và đi chen vào giữa cặp đôi không đúng với mình, khiến mọi thứ rối tung, và phải cần đến sự hiện diện cùng những cú kéo lôi của Lotte để nhanh chóng lập lại trật tự. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.70] Điệu nhảy chưa kết thúc thì những tia chớp mà chúng tôi đã thấy từ lâu ở chân trời, và mà tôi vẫn luôn cho là chỉ là ánh sáng của cơn giông xa, bắt đầu mạnh lên nhiều, và tiếng sấm át cả tiếng nhạc. Ba cô gái chạy ra khỏi hàng, các chàng trai đi theo; sự hỗn loạn lan rộng, và nhạc ngừng lại. Điều tự nhiên là khi một bất hạnh hay một điều kinh hoàng bất chợt xảy đến giữa lúc vui chơi, nó tạo ấn tượng mạnh mẽ hơn ta thường thấy, một phần vì sự tương phản được cảm nhận rất rõ rệt, và phần lớn hơn là vì các giác quan của ta đã mở ra để cảm nhận, nên tiếp nhận ấn tượng nhanh hơn. Chính những nguyên nhân này đã khiến tôi chứng kiến những cái nhăn nhó kỳ lạ trên mặt một số cô gái. Cô khôn ngoan nhất ngồi xuống một góc, quay lưng lại mọi người và giấu mặt vào lòng người chị gái. Một cô thứ ba chen vào giữa hai người và ôm lấy các em gái mình trong nước mắt. Vài người muốn về nhà; những người khác còn ít hiểu mình đang làm gì hơn, không đủ bình tĩnh để ngăn lại những trò táo tợn của các chàng trai trẻ liều lĩnh, những người có vẻ rất bận rộn, như thể đang cố giành lấy từ đôi môi của các cô gái đang hoảng sợ mọi lời cầu nguyện đầy lo âu vốn được gửi lên trời. Vài người đàn ông trong nhóm đã xuống dưới nhà để hút một điếu tẩu trong yên tĩnh; và phần còn lại của đám đông không từ chối khi bà chủ nhà nảy ra ý hay là chỉ cho chúng tôi một căn phòng có cửa chớp và rèm cửa. Chúng tôi vừa đến đó, Lotte đã bận bày một vòng ghế, và khi cả nhóm đã ngồi xuống theo lời cô đề nghị, cô đề xuất một trò chơi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.71] Tôi thấy nhiều người đã chúm môi và duỗi tay chân, hy vọng nhận được một món phạt ngọt ngào.—“Chúng ta chơi trò đếm số!” cô nói. “Nào, chú ý nhé! Em sẽ đi vòng tròn từ bên phải sang bên trái, và các anh chị cũng đếm vòng quanh, mỗi người đếm số đến lượt mình, và phải nhanh như đám cháy lan, ai vấp hoặc đếm sai sẽ bị một cái tát, cứ thế đến một nghìn”.—Thật vui khi nhìn: cô đi vòng tròn với cánh tay dang ra. “Một,” người đầu tiên bắt đầu, người bên cạnh “hai”, “ba” người kế tiếp, và cứ thế. Rồi cô bắt đầu đi nhanh hơn, càng lúc càng nhanh; và rồi có một người sai: Bốp! Một cái tát, và trước tiếng cười của mọi người, người kế tiếp cũng bị: Bốp! Và càng lúc càng nhanh. Chính tôi cũng bị hai cái tát, và tôi tự nhủ với niềm vui sâu kín rằng chúng mạnh hơn những cái cô thường dành cho người khác. Một tràng cười và tiếng ồn ào chung đã kết thúc trò chơi trước khi đếm đến một nghìn. Những người thân thiết nhất kéo nhau sang một bên, cơn giông đã qua, và tôi đi theo Lotte vào phòng khiêu vũ. Trên đường đi, cô nói: “Vì những cái tát, họ đã quên cả cơn giông và mọi thứ!”—Tôi không biết trả lời cô thế nào.—“Em là một trong những người nhát gan nhất,” cô nói tiếp, “và khi em cố tỏ ra gan dạ để tiếp thêm can đảm cho người khác, thì chính em cũng trở nên dạn dĩ”.—Chúng tôi bước đến bên cửa sổ. Ở đằng xa có tiếng sấm, và cơn mưa tuyệt diệu rì rào trên đồng, một mùi hương thanh khiết nhất dâng lên đầy ắp từ không khí ấm áp để đến với chúng tôi. Cô đứng tựa khuỷu tay, ánh mắt xuyên thấu khung cảnh; cô nhìn lên trời rồi nhìn sang tôi, tôi thấy đôi mắt cô ngấn lệ, cô đặt bàn tay lên tay tôi và nói: “Klopstock!”—Tôi nhớ ngay đến bài ode tuyệt vời mà cô đang nghĩ tới, và chìm trong dòng cảm xúc mà câu ám hiệu ấy trút xuống tôi. Tôi không chịu nổi, cúi xuống bàn tay cô và hôn lên đó trong dòng nước mắt đầy hạnh phúc. Rồi tôi lại nhìn vào đôi mắt cô—Hỡi người cao quý kia! Giá mà ngài nhìn thấy sự tôn thờ của tôi trong ánh mắt ấy, và giá mà tôi không bao giờ phải nghe lại cái tên đã bị ô uế biết bao lần! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.72] Ngày 19 tháng Sáu [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.73] Tôi không còn nhớ mình đã kể đến đâu trong câu chuyện trước; chỉ nhớ rằng khi tôi lên giường thì đã hai giờ sáng, và nếu tôi có thể kể cho bạn nghe thay vì viết, có lẽ tôi đã giữ bạn thức đến sáng. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.74] Chuyện xảy ra trên đường trở về từ buổi khiêu vũ, tôi vẫn chưa kể, và hôm nay tôi cũng chưa có ngày nào rảnh để kể. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.75] Đó là bình minh tuyệt đẹp nhất. Khu rừng đẫm sương và cánh đồng tươi mát xung quanh! Những người bạn đồng hành của chúng tôi đã thiếp đi. Cô hỏi tôi có muốn cùng họ thiếp đi không; vì cô, tôi không cần phải lo lắng gì cả.—“Chừng nào anh còn thấy đôi mắt này mở,” tôi nói và nhìn sâu vào mắt cô, “chừng đó sẽ không có nguy hiểm gì”.—Và cả hai chúng tôi đã thức cho đến khi về đến cổng nhà cô, cô người hầu lặng lẽ mở cửa và trả lời câu hỏi của cô rằng cha và các em nhỏ đều khỏe và vẫn còn đang ngủ. Tôi chia tay cô, xin được gặp cô ngay trong ngày hôm đó; cô đồng ý, và tôi đã đến—và từ đó trở đi, mặt trời, mặt trăng và các vì sao cứ tự nhiên làm việc của chúng, tôi không còn biết đâu là ngày, đâu là đêm, và cả thế giới tan biến quanh tôi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.76] Ngày 21 tháng Sáu [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.77] Tôi đang sống những ngày hạnh phúc như Chúa dành cho các vị thánh của Người; và dù số phận của tôi có ra sao, tôi cũng không thể nói rằng mình chưa tận hưởng những niềm vui, những niềm vui thuần khiết nhất của cuộc đời.—bạn biết Wahlheim của tôi; tôi đã ổn định ở đó hoàn toàn, từ đó tôi chỉ cách Lotte nửa giờ đi bộ, ở đó tôi cảm nhận được chính mình và toàn bộ hạnh phúc mà con người được ban cho. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.78] Nếu hồi tôi chọn Wahlheim làm nơi đi dạo lại nghĩ rằng nó nằm gần thiên đường đến thế! Biết bao lần trong những chuyến đi xa, tôi đã thấy ngôi nhà săn, nơi giờ đây chứa đựng mọi ước mơ của tôi, khi thì từ đỉnh đồi, khi thì từ bình nguyên bên kia sông! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.79] Wilhelm thân mến, tôi đã suy nghĩ nhiều về khát vọng trong con người muốn mở rộng, muốn khám phá những điều mới mẻ, muốn lang thang; và rồi lại nghĩ về thôi thúc bên trong khiến con người sẵn lòng chịu sự giới hạn, cứ thế trôi đi theo vết lằn của thói quen mà không để tâm đến bên phải hay bên trái. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.80] Thật lạ lùng: khi tôi mới đến đây và nhìn từ đỉnh đồi xuống thung lũng xinh đẹp, tôi đã bị cuốn hút biết bao nhiêu.—Kia là lùm cây nhỏ!—ôi, giá mà bạn có thể hòa mình vào bóng râm của nó!—Kia là đỉnh núi!—ôi, giá mà bạn có thể từ đó nhìn ra vùng đất bao la!—Những ngọn đồi nối tiếp nhau và những thung lũng thân thiết!—ôi, giá mà tôi có thể lạc mình giữa chúng!—Tôi vội chạy đến, rồi quay về, và không tìm thấy điều tôi hy vọng. Ồ, với xa xôi cũng như với tương lai! Một toàn thể mờ ảo lớn lao nằm trước tâm hồn chúng ta, cảm giác của ta chìm đắm trong đó như đôi mắt của ta vậy, và ta khao khát, ôi! Được trao trọn bản thân mình, được lấp đầy bằng mọi niềm hoan hỷ của một cảm xúc duy nhất, lớn lao, rực rỡ.—Và than ôi! Khi ta vội đến nơi, khi cái ‘ở đó’ trở thành ‘ở đây’, thì mọi thứ vẫn như trước, và ta đứng đó trong cảnh nghèo nàn, trong sự hạn hẹp của mình, còn tâm hồn ta vẫn khát khao những niềm an ủi đã trôi tuột đi mất. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.81] Cũng như vậy, kẻ lang thang bất an nhất rốt cuộc lại khao khát quê hương mình, và tìm thấy trong túp lều của mình, trên ngực người vợ, giữa vòng tay những đứa con, trong những công việc nuôi dưỡng chúng, niềm hạnh phúc mà hắn đã tìm kiếm vô ích khắp thế giới rộng lớn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.82] Mỗi sáng sớm khi mặt trời mọc, tôi đi ra Wahlheim của mình, hái đậu Hà Lan ngọt ngay trong vườn của quán trọ, ngồi xuống bóc vỏ, vừa làm vừa đọc Homer; khi tôi chọn một chiếc nồi nhỏ trong căn bếp bé xíu, lấy bơ múc ra, đặt đậu lên lửa, đậy nắp lại, rồi ngồi xuống bên cạnh để thỉnh thoảng đảo nhẹ: tôi cảm nhận thật rõ ràng cảnh những kẻ cầu hôn kiêu ngạo của Penelope mổ bò và lợn, xẻ thịt và nướng. Không gì khiến tôi tràn đầy một cảm giác thầm lặng và chân thật như những nét của đời sống tổ phụ mà tôi, nhờ Chúa, có thể đan dệt vào cách sống của mình mà không chút giả tạo. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.83] Thật hạnh phúc khi trái tim tôi có thể cảm nhận được niềm vui giản dị và vô hại của con người bày lên bàn một bắp cải do chính tay mình trồng, và giờ đây không chỉ nếm món rau ấy mà còn nếm lại tất cả những ngày đẹp trời, buổi sáng tươi mát khi anh trồng nó, những buổi chiều dịu dàng khi anh tưới nước, và niềm vui khi chứng kiến nó lớn lên từng ngày, tất cả đều được tận hưởng lại trong khoảnh khắc này. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.84] Ngày 29 tháng Sáu [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.85] Hôm kia, vị thầy thuốc từ thành phố đến nhà ông Amtmann và thấy tôi nằm trên đất giữa bọn trẻ của Lotte, có đứa trèo lên người tôi, có đứa chọc ghẹo tôi, còn tôi thì cù chúng và làm chúng cười ầm lên. Ông bác sĩ, một con rối dây đầy giáo điều, vừa nói vừa vuốt nếp tay áo và kéo mãi những diềm ren xếp nếp ở cổ áo không dứt, thấy cảnh này thật không xứng với một người thông minh; điều đó tôi nhận ra qua chiếc mũi của ông. Nhưng tôi không để điều đó làm mình bận tâm, vẫn để ông nói những điều rất hợp lý, và dựng lại những ngôi nhà bài mà bọn trẻ đã đập đổ. Sau đó ông đi quanh thị trấn và than phiền rằng bọn trẻ nhà ông Amtmann đã đủ hư rồi, giờ thì Werther sẽ làm chúng hư hoàn toàn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.86] Đúng vậy, Wilhelm thân mến, trái tim tôi gần gũi nhất với trẻ con trên đời này. Khi tôi nhìn chúng và thấy trong những điều nhỏ bé mầm mống của mọi đức hạnh, mọi năng lực mà chúng sẽ cần đến sau này; khi tôi thấy trong sự bướng bỉnh là sự kiên định và vững vàng của tính cách về sau, trong nghịch ngợm là sự hài hước tốt bụng và sự nhẹ nhàng khi lướt qua những hiểm nguy của thế gian, tất cả đều còn nguyên vẹn, trọn vẹn biết bao!—Tôi luôn lặp lại những lời vàng ngọc của Đấng dạy dỗ loài người: “Nếu các ngươi không trở nên như những đứa trẻ này” và giờ đây, bạn tôi ơi, chúng ta, những người giống như chúng nó, những người mà ta phải lấy làm kiểu mẫu, lại đối xử với chúng như thần dân. Chúng không được có ý chí riêng!—Vậy chúng ta có ý chí không? Và quyền ưu tiên nằm ở đâu?—Chỉ vì chúng ta già hơn và khôn hơn!—Ôi Chúa trên trời, Ngài chỉ thấy những đứa trẻ già và những đứa trẻ non, và chẳng có gì khác; và Ngài vui lòng với đứa nào hơn, thì Con của Ngài đã công bố từ lâu. Nhưng họ tin vào Người mà không lắng nghe Người—đó cũng là chuyện cũ!—và dạy con cái họ theo hình mẫu của chính mình, và—Vĩnh biệt, Wilhelm! Tôi không muốn lải nhải thêm về chuyện này nữa. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.87] Ngày 1 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.88] Lotte sẽ là gì đối với một người bệnh, tôi cảm nhận được qua chính trái tim tôi, trái tim đang bệnh nặng hơn nhiều người nằm chờ chết trên giường bệnh. Cô sẽ ở thành phố vài ngày, bên một người phụ nữ đức hạnh, theo lời các bác sĩ thì bà đang đến lúc lâm chung, và trong những khoảnh khắc cuối cùng bà muốn có Lotte ở bên cạnh. Tuần trước tôi đi cùng cô đến thăm mục sư của làng St., một ngôi làng nằm ở sườn núi, cách đó một giờ đi đường. Chúng tôi đến đó khoảng bốn giờ chiều. Lotte đã dẫn theo cô em gái thứ hai. Khi chúng tôi bước vào sân nhà mục sư, được che bóng bởi hai cây óc chó cao lớn, ông cụ hiền lành đang ngồi trên băng ghế trước cửa, và khi thấy Lotte, ông như được hồi sinh, quên cả chiếc gậy có nút, và cố gắng đứng dậy để đón cô. Cô chạy đến bên ông, giữ ông ngồi xuống bằng cách ngồi xuống cạnh ông, nhắn lời chào nhiều từ cha cô, ôm hôn cậu nhỏ bẩn thỉu nhất, đứa con út của ông, đứa trẻ hay khóc nhè. Bạn phải thấy cô đã chuyện trò với ông cụ thế nào, cô cất giọng lên để tai ông đã gần điếc có thể nghe rõ, cô kể cho ông nghe về những người trẻ khỏe mạnh bất ngờ qua đời, về sự hiệu nghiệm của suối Karlsbad, và cô khen ngợi quyết định của ông đi đến đó vào mùa hè tới, cô thấy ông trông khỏe khoắn hơn nhiều, tinh thần cũng tươi tỉnh hơn lần cuối cô gặp ông.—Trong lúc đó, tôi đã chào hỏi bà vợ mục sư. Ông cụ trở nên hoàn toàn tươi tỉnh, và tôi không thể không khen những cây óc chó xinh đẹp đang che mát cho chúng tôi, thế là ông bắt đầu kể cho chúng tôi nghe câu chuyện về chúng, dù có phần khó khăn.—“Cây già, chúng tôi không biết ai đã trồng,” ông nói, “có người bảo người này, người khác bảo người nọ. Còn cây kia, đằng sau kia, cũng già như vợ tôi, đến tháng Mười là tròn năm mươi năm. Cha của vợ tôi đã trồng nó vào buổi sáng, cũng chính ngày con gái ông chào đời vào buổi chiều. Ông là người tiền nhiệm của tôi trong chức vụ, và cây ấy quý đối với ông đến mức khó mà kể hết; với tôi, nó cũng không kém quý. Vợ tôi đã ngồi dưới gốc cây trên một khúc gỗ mà đan len, khi hai mươi bảy năm trước tôi, một chàng sinh viên nghèo, lần đầu bước vào sân này”.—Lotte hỏi về con gái ông; người ta nói cô đã đi ra đồng cùng ông Schmidt để xem những người làm thuê, và ông cụ tiếp tục câu chuyện: làm thế nào người tiền nhiệm đã yêu quý ông và cả cô con gái, và làm thế nào ông từ người phụ tá trở thành người kế nhiệm. Câu chuyện chưa kịp kết thúc thì cô con gái của mục sư cùng cái gọi là ông Schmidt đi qua khu vườn: cô chào đón Lotte bằng sự ấm áp chân thành, và tôi phải nói rằng cô không làm tôi khó chịu; một cô gái tóc nâu nhanh nhẹn, dáng người đẹp, có thể làm người ta vui trong suốt thời gian ngắn ở miền quê. Người tình của cô (vì ông Schmidt tự nhận mình là người ấy ngay từ đầu), một người tinh tế nhưng lặng lẽ, không muốn tham gia vào câu chuyện của chúng tôi, dù Lotte liên tục lôi kéo anh. Điều làm tôi buồn nhất là tôi dường như nhận thấy trên nét mặt anh rằng đó là tính ngang bướng và khí chất khó chịu, chứ không phải sự hạn hẹp của trí tuệ, đã ngăn anh bộc lộ mình. Về sau điều này quả thật lộ rõ; vì khi Friederike đi dạo cùng Lotte và cả tôi nữa, gương mặt của ông, vốn đã hơi sạm nắng, tối sầm lại đến mức rõ rệt, khiến Lotte phải kéo tay áo tôi và ra hiệu rằng tôi đã quá thân thiện với Friederike. Giờ đây không gì làm tôi bực mình hơn khi con người hành hạ lẫn nhau, nhất là khi những người trẻ tuổi, ở độ xuân xanh, lẽ ra có thể mở lòng đón mọi niềm vui, lại làm hỏng những ngày tươi đẹp bằng những nét mặt cau có, và chỉ nhận ra quá muộn sự phung phí không gì bù đắp nổi của họ. Điều đó làm tôi khó chịu, và khi chúng tôi trở về mục sư vào buổi chiều, ngồi uống sữa bên bàn và câu chuyện chuyển sang niềm vui và nỗi buồn của thế gian, tôi không cầm lòng được, nắm lấy đề tài và nói thẳng từ đáy lòng chống lại tâm trạng xấu.—“Chúng ta con người thường than rằng những ngày tốt đẹp thì ít, còn ngày xấu thì nhiều,” tôi bắt đầu, “và, theo tôi, phần lớn là oan cho mình. Nếu lúc nào chúng ta cũng có một trái tim rộng mở để tận hưởng điều tốt đẹp mà Chúa đã dành cho mỗi ngày, thì khi đau khổ đến, chúng ta cũng sẽ đủ sức chịu đựng”.—“Nhưng chúng ta không làm chủ được tâm trạng của mình,” bà vợ mục sư đáp, “bao nhiêu điều phụ thuộc vào thân thể! Khi người ta không khỏe, thì ở đâu cũng thấy không ổn”.—Tôi thừa nhận điều đó với bà.—“Vậy thì chúng ta coi nó như một bệnh,” tôi nói tiếp, “rồi hỏi xem có thuốc nào chữa không?”—“Nghe cũng có lý,” Lotte nói, “em tin rằng phần lớn là do chính chúng ta quyết định. Em biết điều đó từ bản thân mình. Khi có điều gì làm em bực bội và muốn khiến em buồn phiền, em đứng bật dậy và hát vài điệu contredanse đi đi lại lại trong vườn, và thế là mọi chuyện tan biến”.—“Đó chính là điều tôi muốn nói,” tôi đáp, “tâm trạng xấu hoàn toàn giống như sự lười biếng, vì nó là một dạng lười biếng. Bản chất con người rất dễ ngả theo nó, nhưng khi ta đã có sức mạnh để tự vươn dậy, công việc sẽ tuôn chảy nhẹ nhàng dưới tay, và ta tìm thấy trong hoạt động một niềm vui thật sự”.—Friederike chú ý lắng nghe, còn chàng trai trẻ thì nói rằng con người không làm chủ được chính mình, và đặc biệt không thể ra lệnh cho cảm xúc của mình.—“Ở đây là vấn đề về một cảm xúc khó chịu,” tôi đáp, “mà ai cũng muốn thoát khỏi; và không ai biết sức mình đến đâu cho đến khi thử. Chắc chắn, người nào bệnh cũng sẽ hỏi khắp các bác sĩ, và sẽ không từ chối bất kỳ sự nhẫn nại nào, hay thứ thuốc đắng nhất nào, để giữ được sức khỏe mong muốn”.—Tôi thấy ông cụ thành thật cố gắng nghe để tham gia vào cuộc trò chuyện của chúng tôi, nên tôi nâng giọng và quay về phía ông mà nói: “Người ta giảng chống lại biết bao thói xấu, nhưng tôi chưa bao giờ nghe ai giảng chống lại tâm trạng xấu từ trên bục giảng cả.”—“Các mục sư thành thị nên làm việc đó,” ông nói, “nông dân chúng tôi không có tâm trạng xấu; nhưng thỉnh thoảng cũng chẳng hại gì, ít nhất là một bài học cho bà nhà tôi, và cho ông Amtmann nữa”.—Mọi người cười vang, và ông cũng cười theo rất thoải mái, cho đến khi ông bị một cơn ho làm gián đoạn cuộc nói chuyện; rồi chàng trai trẻ lại lên tiếng: “Ông gọi tâm trạng xấu là một thói xấu; tôi cho rằng như thế là hơi quá”.—“Không hề,” tôi trả lời, “nếu điều mà người ta dùng để tự làm hại mình và hàng xóm mà đáng được gọi như vậy. Chẳng phải đã đủ tệ khi chúng ta không thể làm nhau hạnh phúc, mà còn phải cướp đi niềm vui mà trái tim nào cũng có thể tự mang lại cho mình đôi khi hay sao? Và hãy chỉ cho tôi một người đang trong tâm trạng xấu mà lại tài giỏi đến mức che giấu nó, chỉ một mình gánh chịu, mà không phá hỏng niềm vui quanh mình! Hay đó chẳng phải là một nỗi bất mãn nội tâm về sự bất xứng của chính mình, một sự không hài lòng với bản thân luôn gắn liền với một sự ganh tị được xúi giục bởi lòng tự ái ngu ngốc? Ta thấy những người hạnh phúc mà ta không làm cho họ hạnh phúc, và điều đó thật không thể chịu nổi”.—Lotte mỉm cười nhìn tôi khi thấy những cử động của tôi lúc nói, và một giọt lệ trong mắt Friederike đã thúc tôi nói tiếp.—“Khốn thay những ai,” tôi nói, “dùng quyền lực mà họ có đối với một trái tim để tước đi của nó những niềm vui giản dị, những niềm vui nảy nở từ chính nó. Mọi món quà, mọi sự ưu ái trên đời đều không thể bù đắp một khoảnh khắc vui thú với chính mình, thứ mà nỗi bực bội ghen tị của bạo chúa ta đã làm cho cay đắng”. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.89] Lúc đó cả trái tim tôi đầy ắp; ký ức về bao điều đã qua ùa về trong tâm hồn, và nước mắt tôi trào ra. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.90] “Nếu ai cũng tự nhắc mình điều đó mỗi ngày!” tôi kêu lên. “Người ta chẳng làm được gì cho bạn bè ngoài việc để họ giữ lấy niềm vui của họ và làm tăng hạnh phúc của họ bằng cách cùng họ thưởng thức nó. Khi tâm hồn người bạn bị một đam mê dày vò, bị nỗi đau làm rối loạn, liệu người ta có thể mang lại cho họ dù chỉ một giọt xoa dịu hay không? [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.91] Và khi cơn bệnh cuối cùng, nặng nề nhất, ập đến với sinh linh mà bạn đã làm mòn đi trong những ngày xuân, và nó nằm đó trong sự kiệt quệ thảm hại nhất, đôi mắt vô cảm nhìn lên trời, mồ hôi của cái chết lấm tấm trên vầng trán nhợt nhạt, còn bạn đứng bên giường như một kẻ bị đày đọa, với cảm giác thiết tha nhất rằng bạn chẳng làm được gì với toàn bộ sức lực của mình, và nỗi sợ hãi co thắt trong lòng khiến bạn sẵn sàng trao đi tất cả, chỉ cần có thể truyền cho sinh linh đang tàn lụi một giọt sinh khí, một tia can đảm”. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.92] Ký ức về một cảnh tượng như thế, mà chính tôi đã có mặt, ập đến với tất cả sức mạnh khi nghe những lời ấy. Tôi đưa chiếc khăn tay lên che mắt và rời khỏi buổi tụ họp, và chỉ có tiếng gọi của Lotte, rằng chúng ta đi thôi, mới đánh thức tôi trở lại. Và trên đường đi, cô trách tôi đã dành quá nhiều tình cảm cho mọi thứ, và rằng tôi sẽ tự hủy hoại mình! Rằng tôi phải biết giữ gìn bản thân!—Ôi thiên thần của tôi! Vì em, tôi phải sống. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.93] Ngày 6 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.94] Cô ấy lúc nào cũng ở bên người bạn đang hấp hối, và lúc nào cũng vẫn là sinh thể dịu dàng ấy, nơi nào cô đặt chân đến là nơi đó vơi bớt đau khổ và mang lại niềm vui. Hôm qua cô đi dạo cùng Mariane và bé Malchen, tôi biết vậy nên đã gặp cô, và chúng tôi cùng đi. Sau một quãng đường gần một tiếng rưỡi, chúng tôi quay về phía thành phố, đến cái giếng mà đối với tôi đã quý giá, và giờ đây còn quý giá gấp ngàn lần. Lotte ngồi lên bờ tường thấp, chúng tôi đứng trước mặt cô. Tôi nhìn quanh, ôi, và khoảng thời gian khi trái tim tôi cô đơn biết bao lại sống dậy trước mắt tôi.—“Chiếc giếng thân yêu ơi,” tôi nói, “từ đó đến nay tôi chưa được nghỉ bên làn mát của ngươi, và có khi đi vội qua, tôi còn chẳng buồn ngoảnh nhìn ngươi”.—Tôi nhìn xuống và thấy Malchen đang rất chăm chú bước lên với một cốc nước đầy.—Tôi nhìn Lotte và cảm nhận tất cả những gì tôi có ở cô. Lúc đó, Malchen đến với chiếc cốc. Mariane toan đón lấy từ tay cô bé: “Không!” đứa trẻ kêu lên với vẻ ngọt ngào nhất, “không đâu, Lottchen, chị phải uống trước!”—Tôi xúc động trước sự chân thật và lòng tốt mà cô bé đã thốt lên như thế, đến mức tôi không thể diễn tả cảm xúc của mình bằng gì khác ngoài việc bế đứa trẻ khỏi mặt đất và hôn nó thật nồng nhiệt, và nó liền bắt đầu khóc thét lên.—“Anh làm vậy là không phải,” Lotte nói.—Tôi sững sờ.—“Thôi nào, Malchen,” cô nói tiếp, vừa nắm lấy tay bé và dẫn xuống các bậc thềm, “rửa mặt đi nhanh lên, bằng nước mát từ suối này, nhanh lên, không sao đâu mà”.—Tôi đứng nhìn xem đứa bé chăm chú đến mức nào khi lấy đôi bàn tay ướt xoa lên hai má, với niềm tin rằng nhờ dòng suối kỳ diệu, mọi bẩn thỉu sẽ được rửa trôi và điều ô nhục phải mọc bộ râu xấu xí sẽ được xóa bỏ; khi Lotte nói: “Thế là đủ rồi!” mà đứa trẻ vẫn hăng hái rửa tiếp, như thể làm nhiều hơn thì tốt hơn là làm ít—tôi nói với bạn, Wilhelm, tôi chưa từng chứng kiến nghi lễ rửa tội nào với nhiều kính cẩn đến thế; và khi Lotte đi lên, tôi muốn quỳ xuống trước cô như trước một nhà tiên tri đã hóa giải nợ nần của cả một dân tộc. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.95] Buổi tối, trong niềm vui trong lòng, tôi không cầm lòng được mà kể chuyện ấy cho một người mà tôi tin là có tấm lòng nhân hậu, vì người đó có trí tuệ; nhưng thật không ngờ tôi lại gặp phải phản ứng thế nào! Ông nói rằng Lotte đã làm một việc rất sai; người ta không nên nói dối trẻ con; những chuyện như vậy là nguồn gốc của vô số sai lầm và mê tín, và phải bảo vệ trẻ khỏi chúng từ sớm.—Tôi chợt nhớ ra rằng ông ấy vừa cho rửa tội con mình cách đây tám ngày, nên tôi để cho qua và giữ lòng mình trung thành với sự thật: chúng ta nên đối xử với trẻ con như Chúa đối xử với chúng ta, Đấng làm cho ta hạnh phúc nhất khi để ta chập chững đi trong một ảo tưởng đầy thiện ý. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.96] Ngày 8 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.97] Trẻ con là như thế đấy! Sau một cái nhìn như vậy, người ta khát khao biết bao! Trẻ con là như thế đấy!—Chúng tôi đã đi đến Wahlheim. Các cô gái đi xe ngựa ra đó, và trong lúc chúng tôi đi dạo, tôi tưởng như trong đôi mắt đen của Lotte—tôi thật dại dột, xin bạn tha thứ cho tôi! Bạn phải thấy đôi mắt ấy.—Nói ngắn gọn (vì mắt tôi sắp díp lại vì buồn ngủ): các cô gái bước lên xe, rồi quanh cỗ xe còn có chàng W. trẻ, Selstadt, Audran và tôi. Khi đó người ta tán gẫu qua cửa xe với những anh chàng nhẹ dạ và phóng túng.—Tôi tìm đôi mắt của Lotte: ôi, chúng lướt từ người này sang người khác! Nhưng không phải nhìn tôi! Tôi! Tôi, người đứng một mình ở đó, hoàn toàn từ bỏ mọi hy vọng vào cô, đôi mắt ấy không hề rơi vào tôi!—Trái tim tôi nói với cô ngàn lời từ biệt! Vậy mà cô không nhìn thấy tôi! Xe lăn bánh đi qua, và một giọt lệ đọng trên mắt tôi. Tôi nhìn theo và thấy chiếc mũ của Lotte nghiêng ra ngoài cửa xe, và cô quay đầu lại để nhìn, ôi! Có phải là nhìn tôi không?—Thân mến! Tôi đang lơ lửng trong sự bất định này; đó là niềm an ủi của tôi: có lẽ cô đã ngoảnh lại nhìn tôi! Có lẽ thế!—Chúc ngủ ngon! Ôi, tôi là một đứa trẻ biết bao! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.98] Ngày 10 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.99] Bạn thử thấy dáng vẻ ngớ ngẩn của tôi khi người ta nói về cô trong buổi tiệc mà xem! Và nếu người ta còn hỏi tôi cô có làm tôi thích không?—thích! Tôi ghét cái từ ấy đến chết đi được. Phải là người như thế nào mới để Lotte chỉ làm mình ‘thích’, chứ không lấp đầy mọi giác quan và mọi cảm xúc của mình! Thích! Thích! Hôm trước có người hỏi tôi, Ossian làm tôi thấy thế nào! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.100] Ngày 11 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.101] Bà M. rất yếu; tôi cầu nguyện cho bà sống, vì tôi cũng đang chịu đựng cùng Lotte. Tôi hiếm khi gặp cô ở nhà một người bạn, và hôm nay cô đã kể cho tôi một chuyện kỳ lạ.—Ông M. già là một kẻ keo kiệt, bủn xỉn, đã suốt đời hành hạ và bó buộc vợ mình; nhưng người vợ luôn xoay xở để sống qua ngày. Mấy hôm trước, khi thầy thuốc đã tuyên bố không còn hy vọng, bà gọi chồng đến (Lotte đang có mặt trong phòng), và nói với ông thế này: “Em phải thú thật với anh một chuyện có thể gây rối rắm và phiền toái sau khi em chết. Trước đây em đã quán xuyến việc nhà, tằn tiện và tiết kiệm hết mức có thể; nhưng anh sẽ tha thứ cho em vì suốt ba mươi năm qua em đã lừa dối anh. Lúc mới cưới, anh định một khoản nhỏ để chi tiêu cho bếp núc và các việc nhà khác. Khi gia đình ta đông người hơn, công việc làm ăn lớn hơn, anh không chịu tăng tiền chi tiêu hàng tuần của em theo tỷ lệ; nói tóm lại, anh biết rằng vào lúc công việc phát đạt nhất, anh đã đòi em phải sống chỉ với bảy gulden một tuần. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.102] Thế là em đã nhận mà không cãi, và mỗi tuần em lấy phần dư từ tiền thu trong ngày, vì không ai nghĩ người vợ lại đi ăn cắp quỹ. Em không phung phí gì, và nếu không phải vì phải thú nhận, em đã có thể bình thản đi vào cõi vĩnh hằng; nhưng người kế tiếp em lo việc nhà này sẽ không biết xoay xở ra sao, mà anh thì cứ khăng khăng rằng người vợ đầu của anh đã sống được với số tiền đó”. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.103] Tôi nói chuyện với Lotte về sự mù quáng khó tin của trí óc con người, khi người ta không nghi ngờ rằng đằng sau phải có điều gì khác, khi một người có thể sống với bảy gulden trong khi người ta có thể thấy chi tiêu của họ gấp đôi số đó. Nhưng chính tôi đã từng biết những người sẵn sàng chấp nhận, không chút ngạc nhiên, chiếc bình dầu bất tận của nhà tiên tri trong nhà mình. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.104] Ngày 13 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.105] Không, tôi không tự lừa dối mình! Tôi đọc được trong đôi mắt đen của cô sự thương cảm chân thật dành cho tôi và số phận của tôi. Phải, tôi cảm nhận, và trong điều này tôi được phép tin vào trái tim mình rằng cô—ôi, tôi có thể, tôi có dám thốt lên điều thiên đường này bằng những lời ấy không?—rằng cô yêu tôi! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.106] Cô yêu tôi!—và tôi trở nên quý giá với chính mình biết bao, tôi—với bạn thì tôi có thể nói điều này, bạn có tâm hồn cảm nhận được những điều như thế—tôi tôn thờ chính mình biết bao kể từ khi cô yêu tôi! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.107] Đây là sự tự phụ hay là cảm nhận về mối quan hệ chân thật?—tôi không biết người đàn ông nào mà tôi phải sợ trong trái tim của Lotte. Vậy mà—khi cô nói về vị hôn phu của mình, với biết bao ấm áp, biết bao yêu thương—thì tôi cảm thấy như một người bị tước hết danh vọng, mọi chức tước, và bị lấy mất thanh gươm. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.108] Ngày 16 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.109] Ôi, điều đó chạy qua mọi mạch máu của tôi biết bao, khi ngón tay tôi vô tình chạm vào ngón tay cô, khi chân chúng tôi gặp nhau dưới gầm bàn! Tôi rụt lại như tránh lửa, và một sức mạnh bí ẩn lại kéo tôi tiến về phía trước—tất cả các giác quan của tôi chao đảo đến chóng mặt.—Ôi! Và sự ngây thơ của cô, tâm hồn cô không hề hay biết những cử chỉ thân mật nhỏ nhoi ấy làm tôi quằn quại biết bao. Khi trong câu chuyện, cô đặt tay lên tay tôi và vì say sưa với cuộc trò chuyện mà nhích lại gần tôi, đến nỗi hơi thở thiên đường từ miệng cô có thể chạm tới môi tôi—tôi tưởng như mình đang chìm xuống, như bị sét đánh.—Và, Wilhelm! Nếu tôi dám đụng đến thiên đường này, đến niềm tin này—! Bạn hiểu tôi. Không, trái tim tôi không hư hỏng đến thế! Yếu đuối! Đủ yếu đuối rồi!—mà chẳng phải đó là sự hư hỏng hay sao?—cô đối với tôi là thiêng liêng. Mọi ham muốn đều im lặng khi có mặt cô. Tôi không biết mình ra sao khi ở bên cô; tựa như linh hồn tôi bị lật ngược trong từng dây thần kinh.—Cô có một giai điệu mà cô chơi trên đàn piano với sức mạnh của một thiên thần, đơn sơ mà đầy trí tuệ! Đó là bài hát yêu thích của cô, và chỉ cần cô bấm nốt đầu tiên là nó giải thoát tôi khỏi mọi đau đớn, bối rối và ý nghĩ hão huyền. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.110] Không một lời nào về sức mạnh huyền diệu của âm nhạc xưa mà tôi cho là khó tin. Bài hát giản dị ấy chạm đến tôi biết bao! Và cô biết cách dùng nó, thường là đúng lúc tôi muốn bắn một viên đạn vào đầu mình! Sự rối ren và tăm tối trong tâm hồn tôi tan đi, và tôi lại thở được tự do hơn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.111] Ngày 18 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.112] Wilhelm ơi, thế giới đối với trái tim ta là gì khi không có tình yêu! Chiếc đèn chiếu ảo thuật là gì khi không có ánh sáng! Vừa đặt ngọn đèn nhỏ vào trong, những bức tranh rực rỡ nhất đã hiện lên trên bức tường trắng của bạn! Và nếu chúng chỉ là những bóng ma thoáng qua, thì việc ta đứng trước đó như những cậu bé hồn nhiên và say mê những điều kỳ diệu vẫn làm nên hạnh phúc của chúng ta. Hôm nay tôi không thể đến gặp Lotte, một buổi tiệc không thể tránh khỏi đã giữ tôi lại. Phải làm sao đây? Tôi cho người hầu đi ra ngoài, chỉ để có một người quanh tôi, người đã gần cô hôm nay. Tôi đã sốt ruột đợi anh ta biết bao, và vui mừng khi gặp lại anh ta! Tôi suýt ôm lấy đầu anh ta mà hôn nếu không thấy xấu hổ. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.113] Người ta kể rằng viên đá Bologna, nếu đặt dưới ánh mặt trời, sẽ hút lấy các tia nắng và phát sáng một lúc trong đêm. Đối với tôi cũng như vậy với anh chàng ấy. Cảm giác rằng đôi mắt cô đã dừng lại trên khuôn mặt, đôi má, nút áo và cổ áo khoác ngoài của anh ta khiến mọi thứ ấy trở nên thiêng liêng, quý giá đối với tôi! Lúc ấy, tôi sẵn sàng không đổi anh chàng này lấy cả nghìn đồng taler. Ở bên anh ta, tôi thấy thật dễ chịu.—Xin Chúa đừng để bạn cười chuyện đó. Wilhelm, khi ta thấy an lành, đó có phải chỉ là những bóng ma không? [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.114] Ngày 19 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.115] “Tôi sẽ gặp cô ấy!” tôi reo lên mỗi sáng khi thức dậy và nhìn mặt trời rạng rỡ với tất cả niềm vui; “Tôi sẽ gặp cô ấy!” và thế là tôi không còn mong muốn gì khác cho cả ngày. Mọi thứ, mọi thứ đều hòa tan trong viễn cảnh ấy. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.116] Ý kiến của các bạn vẫn chưa trở thành ý kiến của tôi, rằng tôi nên đi cùng vị đại sứ đến ***. Tôi không thích sự phục tùng cho lắm, và chúng ta đều biết người đàn ông ấy vốn là một kẻ khó ưa. Bạn nói mẹ tôi muốn tôi có một công việc thực tế, điều đó làm tôi bật cười. Chẳng phải bây giờ tôi cũng đang hoạt động đó sao, và thật ra có khác gì nhau đâu, việc tôi đếm đậu hay đếm đậu lăng? Mọi thứ trên đời rốt cuộc cũng đều quy về chuyện vớ vẩn, và một người vì người khác, chứ không phải vì đam mê hay nhu cầu của chính mình, mà đi làm lụng vì tiền bạc hay danh vọng hay bất cứ thứ gì, thì luôn luôn là kẻ ngốc. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.117] Ngày 24 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.118] Vì bạn quá quan tâm đến việc tôi đừng bỏ bê môn vẽ, nên tôi thà bỏ qua chuyện đó còn hơn nói với bạn rằng từ trước đến nay tôi làm được rất ít. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.119] Chưa bao giờ tôi hạnh phúc đến thế, chưa bao giờ cảm xúc của tôi trước thiên nhiên lại đầy đặn và sâu sắc đến thế, từ viên sỏi đến ngọn cỏ nhỏ nhất; vậy mà—tôi không biết phải diễn đạt thế nào, năng lực hình dung của tôi yếu ớt đến mức mọi thứ trôi nổi, rung chuyển trước tâm hồn tôi, đến nỗi tôi không thể nắm bắt được một đường nét nào; nhưng tôi tự thấy rằng nếu có đất sét hay sáp, tôi sẽ nặn được điều đó. Nếu chuyện này kéo dài, tôi cũng sẽ lấy đất sét và nhào nặn, để chúng ta có bánh làm từ đất! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.120] Tôi đã vẽ chân dung Lotte ba lần, và ba lần tôi đã làm hỏng bét; điều này càng làm tôi bực mình, vì trước đây không lâu tôi đã vẽ rất tốt. Sau đó tôi đã vẽ bóng cô bằng hình cắt đen, và với nó thì tôi sẽ tạm bằng lòng. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.121] Vâng, Lotte thân mến, tôi sẽ lo liệu và đặt mọi thứ; em chỉ cần giao thêm việc cho tôi, và giao thật thường xuyên. Chỉ xin em một điều: đừng rắc cát lên những mẩu giấy em viết cho tôi nữa. Hôm nay tôi đưa vội lên môi, và răng tôi kêu lạo xạo. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.122] Ngày 26 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.123] Tôi đã nhiều lần tự hứa sẽ không gặp cô thường xuyên như vậy. Ừ, ai mà giữ nổi! Ngày nào tôi cũng đầu hàng cám dỗ và thề thốt trong lòng: mai mình sẽ không đi. Nhưng khi buổi sáng đến, tôi lại tìm ra một lý do không thể cưỡng lại, và trước khi kịp nhận ra thì tôi đã ở bên cô. Hoặc là buổi tối cô nói: “Mai anh có đến không?”—ai mà có thể vắng mặt được? Hoặc cô giao cho tôi một việc, và tôi thấy thật phải phép khi tự mình mang câu trả lời đến cho cô; hoặc hôm đó trời đẹp quá, tôi đi Wahlheim, và khi đã ở đó thì chỉ còn nửa tiếng đường đi đến chỗ cô!—tôi quá gần bầu khí quyển ấy—xoẹt! Thế là tôi đã ở đó. Bà tôi từng kể một chuyện cổ tích về ngọn núi nam châm: những con tàu đi quá gần đều bị tước hết sắt thép, đinh bay về phía ngọn núi, và những kẻ khốn khổ chết chìm giữa các tấm ván đổ ụp lên nhau. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.124] Ngày 30 tháng Bảy [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.125] Albert đã đến, và tôi sẽ đi; và dẫu anh ta có là người tốt nhất, cao thượng nhất, người mà trong mọi phương diện tôi sẵn lòng đặt mình xuống dưới, thì cũng thật không chịu nổi khi phải thấy anh ta trước mặt mình sở hữu nhiều hoàn hảo đến thế.—Sở hữu!—thôi đi, Wilhelm, vị hôn phu đã đến rồi! Một người đàn ông tốt bụng, đáng quý, người mà ai cũng phải thương mến. May là tôi không có mặt khi anh ta đến! Điều đó hẳn sẽ xé nát trái tim tôi. Anh ta cũng thật thà đến mức chưa một lần nào hôn Lotte trước mặt tôi. Xin Chúa thưởng cho anh ấy! Vì sự tôn trọng mà anh ấy dành cho cô gái, tôi buộc phải yêu mến anh ấy. Anh ấy có thiện cảm với tôi, và tôi đoán đó là công lao của Lotte nhiều hơn là cảm xúc của chính anh; bởi vì phụ nữ thì tinh tế trong việc này và họ đúng cả: khi họ giữ được hai người theo đuổi hòa thuận với nhau, thì phần lợi luôn thuộc về họ, dẫu điều đó hiếm khi xảy ra. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.126] Dù vậy, tôi không thể không kính trọng Albert. Vẻ ngoài điềm tĩnh của anh ấy tương phản rất rõ với sự bất an trong tính khí của tôi, thứ mà tôi không sao che giấu được. Anh ấy có nhiều tình cảm và biết mình có được gì ở Lotte. Anh ấy dường như chẳng có chút khó chịu nào, và bạn biết đấy, đó chính là thói xấu mà tôi ghét hơn mọi thói xấu khác ở con người. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.127] Anh ấy coi tôi là người nhạy cảm, có tâm hồn; và sự gắn bó của tôi với Lotte, niềm vui nồng ấm mà tôi có trong mọi hành động của cô, càng làm tăng thêm chiến thắng của anh ấy, và anh ấy lại càng yêu cô hơn. Liệu anh ấy có khi nào hành hạ cô bằng một chút ghen tuông hay không, thì tôi xin để ngỏ; ít nhất nếu là tôi ở vị trí của anh ấy, tôi cũng không dám yên lòng trước con quỷ này. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.128] Dù sao đi nữa, niềm vui được ở bên Lotte của tôi đã tan biến. Tôi nên gọi đó là sự điên rồ hay là sự mù quáng?—cần gì tên gọi! Cứ kể lại chính sự việc đi!—Tôi đã biết mọi điều tôi biết bây giờ trước khi Albert đến; tôi biết mình không có quyền đòi hỏi gì ở cô, và tôi cũng không đòi hỏi—nghĩa là trong chừng mực có thể, khi trước một người đáng yêu như cô mà không khao khát—và giờ đây kẻ kỳ quặc này trợn tròn mắt, khi người kia thật sự đến và cướp mất cô gái của hắn. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.129] Tôi nghiến răng và chế giễu nỗi khốn khổ của mình, và chế giễu gấp đôi, gấp ba những kẻ có thể nói với tôi rằng tôi nên cam chịu, vì mọi chuyện chẳng thể khác đi được.—Hãy để tôi thoát khỏi những kẻ bù nhìn rơm này!—Tôi lang thang trong rừng, và khi tôi đến chỗ Lotte, thấy Albert đang ngồi cạnh cô trong vườn dưới giàn cây, và tôi không thể đứng yên thêm được nữa, thì tôi trở nên quá đà, điên dại, và bày ra nhiều trò hề, nhiều điều lộn xộn và rối rắm.—“Xin anh, nhân danh Chúa,” hôm nay Lotte nói với tôi, “em xin anh, đừng diễn cảnh như tối qua nữa! Anh đáng sợ khi anh vui nhộn như thế”.—Thật ra, tôi chọn đúng lúc anh ấy bận việc; vút! Tôi đã ở ngoài, và tôi luôn thấy dễ chịu khi thấy cô một mình. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.130] Ngày 8 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.131] Tôi xin bạn, Wilhelm thân mến, những lời tôi trách những kẻ đòi chúng ta phải cam chịu những số phận không thể tránh khỏi chắc chắn không nhằm vào bạn. Tôi thật sự không nghĩ rằng bạn có thể có ý kiến giống thế. Và thực ra bạn nói đúng. Chỉ có một điều, người bạn của tôi! Trên đời này hiếm khi mọi việc được giải quyết bằng cách ‘hoặc thế này, hoặc thế kia’; cảm xúc và cách hành động có vô vàn sắc thái, như các cung bậc giữa một chiếc mũi diều hâu và một chiếc mũi tẹt. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.132] Vậy thì bạn sẽ không giận nếu tôi công nhận toàn bộ lập luận của bạn, và vẫn cố gắng chui lọt qua khoảng trống giữa ‘hoặc thế này, hoặc thế kia’. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.133] Bạn nói: hoặc là bạn còn hy vọng với Lotte, hoặc là bạn không còn hy vọng. Được, nếu là trường hợp thứ nhất thì hãy cố gắng để nó thành công, hãy cố nắm lấy sự thỏa mãn những mong ước của bạn; còn nếu là trường hợp thứ hai thì hãy tự cường lên và cố thoát khỏi cảm xúc khốn khổ đang hút cạn mọi sức lực của bạn.—Bạn ơi! Nói thế thì hay đấy, và nói thì nhanh thật. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.134] Và liệu bạn có thể đòi hỏi người bất hạnh, người mà cuộc sống đang tàn lụi dần dần, không thể cưỡng lại, bởi một căn bệnh âm ỉ, rằng anh ta hãy kết thúc nỗi dày vò đó một lần duy nhất bằng một nhát dao găm không? Và căn bệnh đang bào mòn sức lực của anh ta, chẳng phải cũng đồng thời cướp đi của anh ta cả can đảm để tự giải thoát khỏi nó sao? [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.135] Phải, bạn có thể đáp lại tôi bằng một ví dụ tương tự: ai mà chẳng thà để cắt cụt một cánh tay còn hơn là để mình liều mạng vì do dự và rụt rè?—Tôi không biết!—Và chúng ta đừng cắn xé nhau bằng những ví dụ nữa. Thôi đi—phải, Wilhelm, đôi khi tôi có những khoảnh khắc bừng lên dũng khí, muốn vùng dậy và hất bỏ tất cả, và khi ấy—giá mà tôi biết mình phải đi đâu, thì tôi đã đi rồi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.136] Buổi tối [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.137] Cuốn nhật ký của tôi, cuốn mà tôi đã bỏ bê một thời gian, hôm nay lại rơi vào tay tôi, và tôi kinh ngạc vì mình đã bước vào tất cả những điều này một cách hoàn toàn có ý thức, từng bước một! Làm sao tôi lại luôn nhìn thấy rõ ràng tình cảnh của mình như vậy, và vẫn hành động như một đứa trẻ, và bây giờ tôi vẫn nhìn thấy rõ, mà chẳng có dấu hiệu nào của sự cải thiện. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.138] Ngày 10 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.139] Tôi có thể sống cuộc đời tốt đẹp và hạnh phúc nhất, nếu tôi không phải là một kẻ ngốc. Những hoàn cảnh tốt đẹp như thế này khó mà hội tụ để làm đẹp lòng một tâm hồn con người, như những hoàn cảnh mà tôi đang ở trong đây. Ôi, đúng là trái tim ta một mình làm nên hạnh phúc của nó!—Được là một thành viên của gia đình đáng yêu này, được ông cụ yêu quý như con trai, được lũ trẻ yêu như cha, và được Lotte yêu!—rồi đến Albert chân thật, người không hề làm hỏng hạnh phúc của tôi bằng bất kỳ sự khó chịu thất thường nào; người ôm lấy tôi bằng tình bạn chân thành; người mà sau Lotte, tôi là điều thân thiết nhất trên đời với anh!—Wilhelm, thật là niềm vui khi nghe chúng tôi nói chuyện khi cùng đi dạo và kể cho nhau nghe về Lotte: trên đời chưa có mối quan hệ nào lố bịch hơn thế này, vậy mà nhiều khi tôi lại rơm rớm nước mắt vì nó. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.140] Khi anh kể cho tôi về người mẹ đức hạnh của cô: làm thế nào bà trao lại nhà cửa và các con cho cô khi nằm trên giường bệnh, và giao Lotte cho anh; làm thế nào từ đó, một tinh thần hoàn toàn khác đã làm sống dậy Lotte; làm thế nào, trong sự lo toan việc nhà và trong sự nghiêm trang, cô đã trở thành một người mẹ thật sự; làm thế nào không một khoảnh khắc nào trong thời gian của cô trôi qua mà thiếu tình yêu chăm sóc, thiếu công việc, và tuy vậy, sự vui tươi và tính khí nhẹ nhàng của cô chưa bao giờ rời bỏ cô trong những lúc ấy.—Tôi cứ đi bên anh, hái những bông hoa bên đường, cẩn thận cắm chúng vào một bó hoa, rồi—ném chúng xuống dòng suối đang chảy qua, và dõi theo chúng trôi xuống lặng lẽ.—Tôi không biết mình đã viết cho bạn chưa, rằng Albert sẽ ở lại đây và sẽ nhận một chức vụ từ triều đình, với mức thu nhập khá dễ chịu, nơi anh rất được yêu mến. Trong sự ngăn nắp và chăm chỉ trong công việc, tôi ít thấy ai sánh được với anh. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.141] Ngày 12 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.142] Quả thật, Albert là người tốt nhất dưới bầu trời này. Hôm qua tôi đã có một cảnh tượng kỳ lạ với anh ấy. Tôi đến để từ biệt anh; vì tôi chợt muốn cưỡi ngựa lên núi, nơi tôi đang viết thư cho bạn đây, và khi tôi đi đi lại lại trong phòng, đôi mắt tôi bắt gặp khẩu súng lục của anh.—“Cho tôi mượn khẩu súng lục đi,” tôi nói, “để mang theo trong chuyến đi”.—“Được thôi,” anh nói, “nếu anh chịu khó nạp đạn cho nó; đối với tôi chúng chỉ treo đó cho có thôi”.—Tôi lấy một khẩu xuống, và anh nói tiếp: “Từ khi sự cẩn thận của tôi đã chơi cho tôi một trò rất trớ trêu, tôi không muốn dính dáng gì đến mấy thứ này nữa”.—Tôi tò mò muốn biết câu chuyện.—“Tôi đã ở ngoài nông thôn tại nhà một người bạn khoảng ba tháng,” anh kể, “có hai khẩu súng lục ngắn đôi không nạp đạn, và tôi ngủ rất yên. Một chiều mưa, khi tôi ngồi không làm gì, tôi không biết sao lại nghĩ ra rằng: có thể chúng ta sẽ bị tấn công, có thể chúng ta sẽ cần đến súng lục, và có thể—anh biết đấy, chuyện là như vậy.—Tôi đưa chúng cho người hầu để lau chùi và nạp đạn; và cậu ta lại đùa với các cô gái, muốn dọa họ, và Chúa mới biết thế nào, khẩu súng nổ, khi cái thông nòng vẫn còn nằm trong nòng, và bắn cái thông nòng xuyên vào một cô gái ngay chỗ tay phải, làm nát ngón cái của cô. Thế là tôi phải nghe than vãn, lại còn phải trả tiền chữa trị, và từ đó tôi không nạp đạn cho bất kỳ khẩu súng nào nữa. Bạn thân mến, cẩn thận là gì? Nguy hiểm thì không bao giờ học hết được! Nhưng mà—anh ấy lại nói thêm—Bạn biết tôi rất quý con người này, chỉ trừ cái “nhưng mà” của anh ấy; vì chẳng phải là điều tất nhiên sao, rằng mọi mệnh đề tổng quát đều có ngoại lệ? Nhưng con người thì lại hay tự bào chữa đến thế! Khi anh ta cho rằng mình đã nói một điều gì đó vội vàng, tổng quát, nửa đúng nửa sai, thì anh ta không ngừng giới hạn, sửa đổi, rồi thêm vào, bớt đi, cho đến khi chẳng còn lại gì của sự việc nữa. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.143] Và nhân dịp này, anh ta lại lan man dài dòng: cuối cùng tôi không còn nghe anh nữa, tôi rơi vào những ý nghĩ u ám, và với một cử chỉ đột ngột, tôi ấn nòng súng lục vào thái dương bên phải, sát mắt.—“Phì!” Albert nói, vừa hạ khẩu súng xuống khỏi tay tôi, “làm cái gì vậy?”—“Nó không nạp đạn,” tôi nói.—“Dù vậy thì làm thế để làm gì?” anh đáp, không kiên nhẫn. “Tôi không thể hình dung nổi một người lại ngu ngốc đến mức tự bắn mình; chỉ riêng ý nghĩ ấy đã làm tôi ghê tởm”. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.144] “Các người, hỡi loài người,” tôi kêu lên, “cứ hễ nói về một việc gì là phải lập tức nói: ‘cái này dại, cái kia khôn, cái này tốt, cái kia xấu!’ Mà có nghĩa lý gì những điều đó? Các người có đi tìm hiểu những mối quan hệ bên trong của một hành động không? Các người có thể chắc chắn vạch ra những nguyên nhân khiến nó xảy ra, vì sao nó buộc phải xảy ra không? Nếu biết được điều đó, các người sẽ không vội vàng phán xét như thế.” “Anh phải thừa nhận với tôi,” Albert nói, “rằng một số hành động vẫn là đồi bại, bất kể chúng được làm vì động cơ nào.” Tôi nhún vai và nhường cho anh điều đó.—“Nhưng này, bạn thân mến,” tôi nói tiếp, “ở đây cũng có vài ngoại lệ. Đúng là ăn trộm là một thói xấu; nhưng con người đi ăn cắp để cứu mình và gia đình khỏi cái chết đói trước mắt, có đáng được thương xót hay bị trừng phạt không? Ai dám ném viên đá đầu tiên vào người chồng vì cơn thịnh nộ chính đáng mà đã giết người vợ không chung thủy và tên dụ dỗ đê tiện của cô ta? Vào người con gái, trong một giờ phút ngọt ngào, đã đắm chìm trong niềm vui không cưỡng lại được của tình yêu? Ngay cả luật pháp của chúng ta, những kẻ câu nệ lạnh lùng ấy, cũng biết xúc động và giữ lại hình phạt.” [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.145] “Chuyện đó hoàn toàn khác,” Albert đáp, “vì một người bị dục vọng cuốn đi thì mất hết khả năng suy nghĩ, và bị coi như người say rượu, người điên.” “Ôi, các người, những kẻ lý trí!” tôi kêu lên, mỉm cười. “Dục vọng! Say rượu! Điên loạn! Các người đứng đó thật điềm tĩnh, thật vô cảm, hỡi những con người đạo đức, các người chê trách kẻ say rượu, ghê tởm kẻ mất trí, đi qua như vị tư tế và tạ ơn Chúa như người Pharisi, rằng Ngài đã không tạo ra các người như một trong những kẻ này. Tôi đã say nhiều lần, dục vọng của tôi chưa bao giờ xa điên loạn, và tôi không hối hận về cả hai: vì tôi đã học được cách hiểu, ở mức độ nào đó, rằng từ xưa đến nay, người ta buộc phải gọi mọi con người phi thường, những người đã làm nên điều gì vĩ đại, điều tưởng như không thể, là kẻ say và kẻ điên. Nhưng ngay cả trong đời sống bình thường, thật không chịu nổi khi gần như ai cũng kêu lên sau một hành động tự do, cao thượng, bất ngờ, dù chỉ một chút: ‘Thằng cha này say rồi, hắn điên rồi!’ Xấu hổ đi, hỡi những kẻ tỉnh táo! Xấu hổ đi, hỡi những kẻ khôn ngoan!” “Đó lại là một trong những ý tưởng kỳ quặc của anh,” Albert nói, “anh cường điệu mọi thứ, và ít nhất ở đây anh chắc chắn đã sai, khi anh đem việc tự sát mà chúng ta đang nói tới ra so sánh với những hành động vĩ đại: vì người ta chỉ có thể coi nó là một sự yếu đuối mà thôi. Bởi vì chết thì dễ hơn là chịu đựng một cuộc sống đầy dày vò một cách kiên định.” Tôi đã định bỏ cuộc; vì không lập luận nào khiến tôi bối rối bằng khi có người đến với một câu nói sáo rỗng vô nghĩa, trong khi tôi đang nói từ tận đáy lòng. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.146] Tuy vậy, tôi lấy lại bình tĩnh, vì tôi đã nghe điều đó nhiều lần và cũng đã nhiều lần bực mình về nó, và tôi trả lời anh với chút nồng nhiệt: “Anh gọi đó là yếu đuối ư? Tôi xin anh, đừng để vẻ bề ngoài đánh lừa. Một dân tộc đang rên rỉ dưới ách của một bạo chúa không thể chịu đựng, rồi cuối cùng bừng dậy và bẻ gãy xiềng xích, thì anh có gọi đó là yếu đuối không? Một người, trong nỗi kinh hoàng khi lửa bùng lên trong nhà, cảm thấy mọi sức lực căng lên và dễ dàng nhấc những gánh nặng mà lúc bình tâm anh ta khó mà nhúc nhích nổi; một người, trong cơn thịnh nộ vì bị xúc phạm, đối đầu với sáu người và đánh bại họ, có thể gọi họ là yếu đuối không? Và bạn tôi ơi, nếu gắng sức là sức mạnh, thì tại sao sự căng thẳng quá độ lại là điều ngược lại?”—Albert nhìn tôi và nói: “Đừng giận tôi, những ví dụ anh đưa ra dường như chẳng liên quan gì đến đây cả.”—“Có thể,” tôi nói, “người ta đã nhiều lần trách tôi rằng cách lập luận của tôi đôi khi gần như lảm nhảm. Vậy hãy thử xem, chúng ta có thể hình dung bằng cách khác về tâm trạng của một con người quyết định trút bỏ gánh nặng của cuộc đời, vốn thường là dễ chịu, hay không. Vì chỉ khi nào chúng ta đồng cảm được, chúng ta mới có quyền nói về một vấn đề.” [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.147] “Bản chất con người,” tôi tiếp tục, “có những giới hạn của nó: nó có thể chịu đựng niềm vui, nỗi đau, những đớn đau đến một mức độ nhất định và sẽ tan vỡ ngay khi vượt qua mức đó. Vậy điều cần hỏi ở đây không phải là một người yếu hay mạnh, mà là liệu anh ta có chịu đựng nổi mức độ đau khổ của mình hay không, dù đó là đau khổ về tinh thần hay thể xác. Và tôi thấy thật vô lý khi gọi người tự sát là hèn nhát, cũng như thật không đúng khi gọi người chết vì một cơn sốt ác tính là kẻ hèn nhát.” [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.148] “Nghịch lý! Quá đỗi nghịch lý!” Albert kêu lên.—“Không nghịch lý như anh nghĩ đâu,” tôi đáp. “Anh thừa nhận với tôi rằng chúng ta gọi đó là một căn bệnh dẫn đến cái chết khi thiên nhiên bị tổn thương đến mức sức lực của nó bị tiêu hao, hoặc bị vô hiệu hóa đến mức nó không còn khả năng tự hồi phục, không thể nhờ bất kỳ cuộc cách mạng may mắn nào mà khôi phục lại vòng tuần hoàn bình thường của sự sống. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.149] Vậy, bạn thân mến, hãy áp dụng điều này vào tinh thần. Hãy hình dung con người trong sự giới hạn của anh ta, những ấn tượng tác động lên anh ta ra sao, những ý niệm bám chặt vào anh ta thế nào, cho đến khi một dục vọng ngày càng lớn cuối cùng tước đi của anh ta mọi sức mạnh tỉnh táo của tâm trí và hủy hoại anh ta. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.150] Thật vô ích khi người điềm tĩnh, lý trí không nhìn thấy trạng thái của kẻ bất hạnh, thật vô ích khi anh ta khuyên nhủ! Cũng như một người khỏe mạnh đứng bên giường bệnh nhân, không thể truyền cho người ấy dù chỉ một chút sức lực nào của mình”. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.151] Albert cho rằng cách nói đó quá chung chung. Tôi nhắc anh ta về một cô gái mới đây được tìm thấy chết dưới nước, và kể lại câu chuyện của cô.—“Một sinh linh trẻ đẹp, lớn lên trong vòng tròn chật hẹp của những công việc gia đình, của những việc làm cố định hằng tuần, không biết đến niềm vui nào khác ngoài việc vào Chủ nhật, mặc bộ đồ mà cô góp nhặt dần dần, đi dạo quanh thành phố cùng các bạn đồng trang lứa, có lẽ mỗi năm một lần được nhảy múa trong những ngày hội lớn, và phần còn lại thì với tất cả sự sôi nổi của mối quan tâm nồng ấm nhất, cô ngồi tán gẫu hàng giờ về nguyên cớ một cuộc cãi vã, một lời đàm tiếu với bà hàng xóm. Nhưng bản tính nồng cháy của cô rồi cũng khao khát những nhu cầu sâu xa hơn, và những lời tán tỉnh của đàn ông làm cho nhu cầu ấy lớn thêm; những niềm vui xưa dần trở nên nhạt nhẽo đối với cô, cho đến khi cuối cùng cô gặp một người mà một cảm xúc chưa từng biết đến lôi cuốn cô không sao cưỡng lại được, người mà cô đặt tất cả hy vọng vào, quên đi thế giới quanh mình, không nghe, không thấy, không cảm nhận gì khác ngoài anh, người duy nhất, và chỉ khát khao anh, người duy nhất. Không bị làm hư hỏng bởi những thú vui rỗng tuếch của một lòng hư vinh bất định, khát vọng của cô hướng thẳng tới đích đến: cô muốn trở thành của anh, cô muốn trong một sự kết hợp vĩnh cửu tìm thấy tất cả hạnh phúc mà cô còn thiếu, được tận hưởng sự hội tụ của mọi niềm vui mà cô hằng mong ước. Những lời hứa lặp đi lặp lại, đóng dấu sự chắc chắn cho mọi hy vọng của cô, những cái vuốt ve táo bạo làm tăng thêm dục vọng, bao trọn lấy tâm hồn cô; cô lơ lửng trong một ý thức mơ hồ, trong một linh cảm về mọi niềm vui, cô căng thẳng đến tột độ, và cuối cùng cô dang tay ra để ôm trọn mọi ước mơ của mình—và người tình của cô bỏ rơi cô.—Cứng đờ, mất hết tri giác, cô đứng trước một vực thẳm; quanh cô chỉ toàn bóng tối, không có viễn cảnh, không có an ủi, không có một linh cảm nào! Vì người đã bỏ cô là người mà cô chỉ cảm thấy sự tồn tại của mình nơi anh ta. Cô không thấy thế giới rộng lớn trải ra trước mặt, không thấy những người có thể bù đắp cho sự mất mát ấy; cô cảm thấy mình cô độc, bị cả thế giới bỏ rơi,—và mù quáng, bị dồn vào đường cùng bởi nỗi khốn khổ khủng khiếp của trái tim, cô lao mình xuống, để dập tắt mọi đau đớn trong một cái chết bao trọn lấy tất cả.—Này Albert, đó là câu chuyện của biết bao con người! Và anh nói xem, đó chẳng phải là trường hợp của căn bệnh hay sao? Thiên nhiên không tìm được lối thoát khỏi mê cung của những sức mạnh rối rắm và mâu thuẫn, và con người phải chết. Khốn cho ai đứng nhìn và có thể nói: ‘Con ngốc! Giá như cô ta đợi, giá như cô để thời gian làm việc của nó, nỗi tuyệt vọng hẳn đã lắng xuống, hẳn đã có một người khác tìm đến an ủi cô.’—Chẳng khác nào có người nói: ‘Kẻ ngốc kia chết vì sốt! Giá như hắn đợi, đợi đến khi sức lực hồi phục, khi máu huyết cải thiện, cơn bão trong máu lắng xuống: mọi chuyện đã êm xuôi, và hắn vẫn sống đến ngày hôm nay!’” [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.152] Albert, người vẫn chưa thấy rõ hình ảnh so sánh ấy, vẫn phản bác đôi điều, và trong số đó, anh nói: tôi chỉ nói về một cô gái ngốc nghếch; còn một người có lý trí, không bị hạn chế như thế, một người nhìn thấy nhiều mối tương quan hơn, thì làm sao có thể được bào chữa, điều đó anh không thể hiểu nổi.—“Bạn ơi,” tôi kêu lên, “con người vẫn là con người, và chút lý trí mà một người có được chẳng mấy được tính đến khi dục vọng đang điên cuồng và những giới hạn của con người đè nặng lên mình. Thôi, chuyện đó để lần khác,” tôi nói và đưa tay lấy mũ. Ôi, lòng tôi đầy ắp—và chúng tôi chia tay nhau mà chẳng hiểu nhau. Bởi vì trên đời này, chẳng ai dễ dàng hiểu được người khác. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.153] Ngày 15 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.154] Chắc chắn trên đời này chẳng có gì khiến con người trở nên cần thiết bằng tình yêu. Tôi cảm nhận điều đó nơi Lotte, cô sẽ không muốn mất tôi, và lũ trẻ chỉ hiểu rằng ngày mai tôi sẽ lại đến. Hôm nay tôi đi ra ngoài để lên dây đàn piano cho Lotte, nhưng không làm được, vì lũ trẻ bám lấy tôi đòi kể chuyện cổ tích, và chính Lotte cũng bảo tôi hãy chiều chúng. Tôi cắt bánh mì tối cho chúng, mà giờ đây chúng nhận từ tay tôi gần như vui vẻ như nhận từ Lotte, và kể cho chúng nghe đoạn chính trong câu chuyện về công chúa được phục vụ bởi những bàn tay. Tôi học được nhiều điều từ đó, tôi xin bảo đảm với bạn, và tôi kinh ngạc về ấn tượng mà nó để lại trong chúng. Vì đôi khi tôi phải bịa ra một tình tiết mà lần kể sau tôi lại quên, nên chúng lập tức nói rằng lần trước không phải như vậy, đến nỗi giờ đây tôi phải tập kể chúng một cách không thay đổi, theo một nhịp điệu ngân nga đều đều. Tôi rút ra từ đó rằng một tác giả, nếu in lại một ấn bản mới đã được thay đổi cho câu chuyện của mình, dù nó có hay hơn về mặt thi ca đến đâu, thì cũng nhất định làm hại cuốn sách của mình. Ấn tượng đầu tiên đón nhận ta một cách sẵn lòng, và con người được tạo ra sao cho ta có thể thuyết phục họ tin vào điều kỳ quặc nhất; nhưng điều đó cũng ăn sâu ngay, và khốn cho kẻ nào muốn cào xé và xóa nó đi! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.155] Ngày 18 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.156] Có nhất thiết phải như vậy không, rằng điều làm nên hạnh phúc của con người lại trở thành nguồn gốc của khốn khổ của họ? [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.157] Cảm xúc đầy đặn, ấm nóng của trái tim tôi trước thiên nhiên sống động, thứ đã tràn ngập tôi với bao niềm hoan hỷ, thứ đã biến cả thế giới quanh tôi thành thiên đường, giờ đây trở thành kẻ hành hạ không thể chịu nổi, thành một bóng ma day dứt đeo đuổi tôi trên mọi nẻo đường. Khi xưa, từ tảng đá nhìn qua dòng sông đến những ngọn đồi kia, tôi nhìn xuống thung lũng màu mỡ và thấy mọi thứ quanh mình đâm chồi nảy lộc; khi tôi thấy những ngọn núi kia, từ chân đến đỉnh, khoác đầy những cây cao rậm rạp, và những thung lũng kia uốn lượn đủ hình dạng, được bóng râm của những khu rừng dễ chịu nhất che phủ, con sông êm đềm lướt đi giữa những cây lau thì thầm và phản chiếu những đám mây đáng yêu mà gió chiều dịu dàng đung đưa trên trời; khi tôi nghe chim chóc quanh mình làm rộn ràng khu rừng, và hàng triệu đàn muỗi nhảy múa dũng cảm trong tia nắng đỏ cuối cùng của mặt trời, và ánh nhìn cuối cùng run rẩy của nó giải thoát con bọ cánh cứng ù ù khỏi bãi cỏ của nó; khi tiếng vo ve và đan dệt quanh tôi kéo sự chú ý của tôi xuống mặt đất, khi rêu đang vắt kiệt nguồn sống từ tảng đá cứng của tôi, và cây kim tước mọc xuống triền đồi cát khô cằn, mở ra cho tôi sự sống bên trong, rực cháy và thiêng liêng của thiên nhiên: tôi đã đón lấy tất cả vào trái tim ấm nóng của mình, cảm thấy mình như được thần thánh hóa trong sự đầy tràn tuôn chảy, và những hình dáng lộng lẫy của thế giới vô tận chuyển động, làm sống dậy mọi thứ trong tâm hồn tôi. Những ngọn núi khổng lồ bao quanh tôi, những vực thẳm nằm trước mặt tôi, và những thác nước giông bão đổ xuống, các dòng sông chảy bên dưới tôi, rừng và núi vang vọng; và tôi thấy chúng vận động và sáng tạo lẫn nhau trong lòng sâu của trái đất, tất cả những sức mạnh khó dò của nó; rồi trên mặt đất và dưới bầu trời, các giống loài muôn màu đông đúc sinh sôi. Tất cả, tất cả đều đông đúc với vô vàn hình dạng; và con người thì tụ họp lại thành những đám nhỏ, tự bảo vệ mình và làm chủ cả thế giới rộng lớn theo ý họ! Kẻ ngốc khốn khổ! Ngươi coi thường mọi thứ đến thế chỉ vì ngươi quá nhỏ bé.—Từ dãy núi không lối đi, qua vùng hoang vu mà không bàn chân nào đặt tới, cho đến tận cùng đại dương không ai biết, hơi thở của Đấng Sáng Tạo vĩnh cửu vẫn thổi, và vui mừng vì từng hạt bụi nghe thấy Người và đang sống.—Ôi, khi ấy, bao lần tôi đã khao khát, với đôi cánh của con sếu bay ngang trên đầu, được vươn tới bờ biển vô biên, để uống từ chiếc chén sủi bọt của Cái Vô Tận, nơi niềm hoan lạc sự sống đang dâng tràn ấy, và chỉ trong một khoảnh khắc, bằng sức lực hạn hẹp của lồng ngực mình, được cảm nhận một giọt phúc lạc của Đấng Hiện Hữu, Đấng tạo ra và bởi chính mình tạo ra mọi thứ. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.158] Người anh em ơi, chỉ riêng ký ức về những giờ phút ấy cũng làm tôi dễ chịu. Ngay cả nỗ lực này, gọi lại và thốt ra lần nữa những khát khao không thể diễn tả ấy, cũng nâng linh hồn tôi lên khỏi chính mình, và rồi khiến tôi cảm nhận nỗi bất an của trạng thái đang bao quanh tôi lúc này gấp đôi. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.159] Trước mắt tôi như có một tấm màn vừa kéo ra, và sân khấu của cuộc sống vô tận biến thành vực thẳm của ngôi mộ mãi mãi há miệng trước mắt tôi. Bạn có thể nói: ‘Đó là!’ khi mọi thứ đều trôi qua? Khi mọi thứ lăn đi nhanh như chớp, khi sức mạnh trọn vẹn của sự tồn tại hiếm khi kéo dài, ôi, bị cuốn trôi trong dòng chảy, chìm xuống và vỡ tan trên đá? Không có khoảnh khắc nào không gặm nhấm bạn và những người thân thiết quanh bạn, không có khoảnh khắc nào mà bạn không là kẻ hủy diệt, không thể không là kẻ hủy diệt; cuộc đi dạo vô hại nhất cũng cướp đi mạng sống của hàng ngàn con sâu bé nhỏ, một bước chân phá tan những tổ kiến nhọc nhằn và giẫm một thế giới nhỏ xuống nấm mồ nhục nhã. Ha! Không phải những tai ương lớn lao và hiếm hoi của thế gian, những dòng lũ cuốn trôi làng mạc của các bạn, những trận động đất nuốt chửng thành phố của các bạn, làm tôi xúc động; điều âm thầm đào rỗng trái tim tôi là sức mạnh tàn phá ẩn giấu trong toàn thể thiên nhiên; thứ chẳng tạo nên điều gì mà không hủy hoại láng giềng của nó, không hủy hoại chính nó. Và vì thế tôi chao đảo trong sợ hãi. Trời và đất và những sức mạnh dệt nên sự sống của chúng quanh tôi: tôi chỉ thấy một con quái vật không ngừng nuốt chửng, không ngừng nhai lại. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.160] Ngày 21 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.161] Tôi vô ích dang tay về phía cô, buổi sáng khi tôi tỉnh dậy từ những giấc mơ nặng nề, và vô vọng tìm cô đêm đến trên giường, khi một giấc mơ hạnh phúc, ngây thơ đã đánh lừa tôi, như thể tôi đang ngồi bên cô trên bãi cỏ, nắm tay cô và phủ lên cô hàng ngàn nụ hôn. Ôi, khi tôi còn lảo đảo nửa tỉnh nửa mê trong cơn say giấc ngủ, quờ quạng tìm cô, rồi bừng tỉnh—một dòng nước mắt trào ra từ trái tim bị bóp nghẹt của tôi, và tôi khóc không nguôi, đón lấy một tương lai u ám. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.162] Ngày 22 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.163] Thật là một bất hạnh, Wilhelm ạ, những sức lực hoạt động của tôi bị vặn vẹo thành một sự uể oải bồn chồn; tôi không thể rảnh rỗi mà cũng chẳng làm được gì. Tôi không có trí tưởng tượng, không có cảm xúc với thiên nhiên, và sách vở làm tôi ghê tởm. Khi chính ta thiếu vắng với bản thân, thì mọi thứ cũng thiếu vắng. Tôi thề với bạn, đôi khi tôi ước mình là một người làm thuê, để chỉ cần buổi sáng khi thức dậy có một viễn cảnh về ngày mai, một thôi thúc, một hy vọng. Tôi thường ghen tị với Albert, người tôi thấy chôn vùi đến tận tai trong đống hồ sơ công văn, và tự nhủ rằng tôi sẽ thấy dễ chịu nếu ở vị trí của anh. Đã nhiều lần cơn bốc đồng thôi thúc tôi muốn viết cho bạn và cho ngài Bộ trưởng, để xin vị trí trong sứ quán, vị trí mà bạn quả quyết rằng sẽ không bị từ chối đối với tôi. Tôi cũng tin như vậy. Ngài Bộ trưởng đã yêu quý tôi từ lâu, từ lâu đã muốn tôi dấn thân vào một công việc nào đó; và đôi khi tôi cũng có ý định như thế trong một giờ. Sau đó, khi nghĩ lại và chợt nhớ đến câu chuyện ngụ ngôn về con ngựa, nóng lòng muốn được tự do, đã để người ta đặt yên cương vào mình và cưỡi đến kiệt sức—tôi không biết mình phải làm gì nữa.—Và bạn ơi! Có lẽ khát vọng thay đổi hoàn cảnh trong tôi chính là một sự bồn chồn khó chịu bên trong, thứ sẽ đuổi theo tôi đến bất cứ đâu chăng? [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.164] Ngày 28 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.165] Đúng là nếu căn bệnh của tôi có thể chữa được, thì những người này đã làm việc đó rồi. Hôm nay là sinh nhật tôi, và từ rất sớm tôi nhận được một gói quà từ Albert. Vừa mở ra, ngay lập tức mắt tôi bắt gặp một trong những dải ruy băng hồng nhạt mà Lotte đã đeo khi tôi mới quen cô, và từ đó tôi đã nhiều lần xin cô cho tôi. Trong gói có hai cuốn sách khổ nhỏ, bản Homer nhỏ xíu của Wetstein, một ấn bản mà tôi đã đòi hỏi bao lần, để khỏi phải kéo theo cuốn của Ernesti trong những buổi đi dạo. Xem đi! Họ đoán trước mong muốn của tôi như vậy, họ tìm đến mọi sự chu đáo nhỏ nhặt của tình bạn, những thứ quý giá hơn ngàn lần những món quà lóa mắt, mà qua đó lòng hư vinh của người tặng hạ thấp chúng ta. Tôi hôn dải ruy băng này cả ngàn lần, và với mỗi hơi thở, tôi nhấm nháp ký ức về những hạnh phúc mà những ngày ít ỏi, may mắn, không thể trở lại đã tràn đầy cho tôi. Wilhelm ơi, đúng là như vậy, và tôi không than phiền; những đóa hoa của đời người chỉ là những hiện tượng! Biết bao nhiêu đóa hoa trôi qua mà không để lại dấu vết gì, và ít biết bao nhiêu hoa kết trái, và ít biết bao nhiêu trái chín! Thế nhưng vẫn còn đủ nhiều; vậy mà—ôi người anh em của tôi!—chúng ta có thể bỏ bê, khinh rẻ những trái đã chín, để mặc chúng thối rữa mà không ai hưởng thụ chăng? [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.166] Vĩnh biệt! Đây là một mùa hè rực rỡ; tôi thường ngồi trên cây ăn quả trong vườn của Lotte, cầm cây sào hái quả dài, và hái lê từ ngọn cây xuống. Cô đứng dưới và đỡ lấy, khi tôi thả chúng xuống cho cô. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.167] Ngày 30 tháng Tám [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.168] Kẻ bất hạnh! Ngươi chẳng phải là một kẻ ngốc sao? Chẳng phải ngươi đang tự lừa dối mình sao? Thứ đam mê điên cuồng, vô tận này là gì? Tôi không còn lời cầu nguyện nào khác ngoài cô; trí tưởng tượng của tôi không hiện ra hình dáng nào khác ngoài hình dáng của cô, và mọi thứ quanh tôi trên đời, tôi đều chỉ nhìn thấy trong mối tương quan với cô. Và điều đó mang lại cho tôi biết bao giờ phút hạnh phúc—cho đến khi tôi lại phải giằng mình ra khỏi cô! Ôi Wilhelm! Trái tim tôi thường thúc đẩy tôi đến những điều thế nào!—khi tôi ngồi bên cô hai, ba giờ đồng hồ, say sưa ngắm dáng hình cô, cách cư xử của cô, vẻ thiên thần trong lời nói của cô, rồi dần dần mọi giác quan của tôi căng ra, trước mắt tôi tối sầm lại, tôi hầu như không còn nghe thấy gì, và có thứ gì đó bóp nghẹt cổ họng tôi như một kẻ giết người rình rập, khi đó trái tim tôi đập dồn dập muốn tìm lối thoát cho các giác quan đang bị dồn ép, nhưng chỉ làm tăng thêm sự rối loạn của chúng—Wilhelm, nhiều khi tôi không biết mình có còn tồn tại trên đời này không! Và—nếu không phải đôi khi nỗi buồn chiếm thế thượng phong và Lotte cho phép tôi an ủi khổ sở bằng cách khóc trên bàn tay cô để trút đi nỗi nghẹt thở của mình—thì tôi phải đi, phải ra đi, và rồi tôi lang thang xa tít trong đồng ruộng; leo một ngọn đồi dốc đứng là niềm vui của tôi khi ấy, xuyên qua một khu rừng không lối đi để mở một con đường, qua những bụi rậm làm tôi bị thương, qua những gai nhọn xé rách tôi! Khi ấy lòng tôi thấy dễ chịu hơn một chút! Một chút! Và khi tôi nằm lại giữa đường vì mệt và khát, có khi trong đêm khuya, khi vầng trăng tròn cao chót vót trên đầu, tôi ngồi xuống một thân cây cong queo trong khu rừng hoang vắng, chỉ để làm dịu đôi bàn chân rướm máu của mình, rồi trong sự nghỉ ngơi kiệt sức, lim dim ngủ trong ánh sáng nhá nhem—Ôi Wilhelm! Căn phòng cô độc của một ẩn thất, chiếc áo lông thô và thắt lưng gai, là những niềm an ủi mà linh hồn tôi đang khát khao. Vĩnh biệt! Tôi không thấy nỗi khổ này có điểm dừng nào khác ngoài nấm mồ. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.169] Ngày 3 tháng Chín [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.170] Tôi phải đi! Cảm ơn bạn, Wilhelm, đã củng cố quyết định đang lung lay của tôi. Đã mười bốn ngày nay tôi cứ nghĩ đến chuyện rời xa cô. Tôi phải đi. Cô lại ở trong thành phố, nhà một người bạn. Còn Albert—và—tôi phải đi! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.171] Ngày 10 tháng Chín [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.172] Đêm qua thật là một đêm! Wilhelm! Giờ thì tôi vượt qua tất cả. Tôi sẽ không bao giờ gặp lại cô nữa! Ôi, giá mà tôi có thể lao vào vòng tay bạn, dùng hàng ngàn giọt nước mắt và niềm xúc động để diễn tả với bạn, người bạn tốt của tôi, những cảm xúc đang dồn dập trong trái tim tôi. Tôi ngồi đây, thở hổn hển, cố gắng làm dịu mình, chờ buổi sáng, và khi mặt trời mọc, ngựa sẽ được chuẩn bị. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.173] Ôi, cô đang ngủ yên, và không nghĩ rằng cô sẽ không bao giờ gặp lại tôi nữa. Tôi đã tự dứt mình ra, và đủ mạnh mẽ để trong một cuộc trò chuyện suốt hai giờ đồng hồ không để lộ kế hoạch của mình. Và Chúa ơi, một cuộc trò chuyện như thế! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.174] Albert đã hứa sẽ có mặt trong vườn cùng Lotte ngay sau bữa tối. Tôi đứng trên sân thượng dưới những cây dẻ cao, và nhìn theo mặt trời, thứ đang lặn xuống lần cuối cùng phía trên thung lũng dịu dàng và dòng sông hiền hòa. Bao lần tôi đã đứng đây cùng cô và ngắm cảnh tượng tuyệt vời ấy, và giờ đây—tôi đi đi lại lại trên con đường rợp bóng cây mà tôi yêu quý; một sức hút thầm kín đã giữ tôi ở đây biết bao lần, ngay cả trước khi tôi quen Lotte, và chúng tôi vui biết bao khi, vào lúc đầu làm quen, cùng khám phá ra tình yêu chung dành cho góc nhỏ này, thật sự là một trong những nơi lãng mạn nhất mà tôi từng thấy nghệ thuật tạo ra. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.175] Trước hết, giữa những cây dẻ là tầm nhìn bao la—Ôi, tôi nhớ rằng tôi đã viết cho bạn nhiều về điều đó, khi những bức tường cây rậm rạp bao bọc lấy ta, rồi qua một khu rừng cây cắt tỉa liền kề, lối đi càng lúc càng u tối, cho đến khi tất cả kết thúc ở một góc khép kín mà mọi nỗi rùng mình của cô đơn đều lảng vảng quanh đó. Tôi vẫn còn cảm nhận được sự bí mật ấy khi lần đầu tiên bước vào đây vào một buổi trưa nắng gắt; tôi đã lờ mờ đoán ra đó sẽ trở thành sân khấu nào của hạnh phúc và đau khổ. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.176] Tôi đã đắm mình trong những ý nghĩ ngọt ngào, khát khao về sự chia ly, về cuộc gặp lại, khoảng nửa giờ, thì nghe tiếng cô bước lên sân thượng. Tôi chạy ra đón họ, với một cơn rùng mình tôi nắm lấy tay cô và hôn lên đó. Chúng tôi vừa bước lên thì mặt trăng nhô lên sau ngọn đồi rậm rạp; chúng tôi trò chuyện đủ chuyện và vô thức tiến gần đến căn đình nhỏ u ám. Lotte bước vào và ngồi xuống, Albert ngồi cạnh cô, tôi cũng vậy; nhưng sự bồn chồn của tôi không cho phép tôi ngồi lâu; tôi đứng dậy, bước đến trước mặt họ, đi đi lại lại, rồi lại ngồi xuống: đó là một trạng thái đầy lo âu. Cô chỉ cho chúng tôi thấy vẻ đẹp của ánh trăng, thứ chiếu sáng cả sân thượng trước mắt chúng tôi ở cuối những bức tường cây rậm rạp: một cảnh tượng tuyệt diệu, càng ấn tượng hơn vì chúng tôi bị bao quanh bởi một màn đêm sâu thẳm. Chúng tôi im lặng, và sau một lúc cô mới nói: “Em không bao giờ đi dạo dưới ánh trăng, không bao giờ mà không nghĩ đến những người đã khuất, không bao giờ mà không có cảm giác về cái chết, về tương lai ập đến trong em.” “Chúng ta sẽ hiện hữu!” cô tiếp tục, bằng giọng nói của cảm xúc đẹp đẽ nhất; “nhưng, Werther, liệu chúng ta có tìm lại được nhau không? Nhận ra nhau không? Anh linh cảm điều gì? Anh nói gì?” [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.177] “Lotte,” tôi nói, vừa đưa tay cho cô, mắt tôi ngấn lệ, “chúng ta sẽ gặp lại nhau! Gặp lại nhau ở đây và ở nơi kia!”—tôi không nói thêm được nữa—Wilhelm ơi, sao cô lại phải hỏi tôi điều đó, khi tôi đang mang trong lòng nỗi chia ly đầy lo âu này! [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.178] “Và liệu những người thân yêu đã khuất có biết chúng ta không,” cô tiếp, “có cảm nhận được khi chúng ta sống yên ổn, và rằng chúng ta nhớ đến họ với tình yêu ấm áp không? Ôi! Hình dáng của mẹ em cứ lảng vảng quanh em, mỗi khi em ngồi trong buổi tối thanh bình, giữa những đứa em, giữa những đứa con của em, khi chúng quây quần quanh em như xưa kia chúng quây quần quanh mẹ. Rồi khi em ngước nhìn trời với giọt lệ khát khao và ước rằng mẹ có thể nhìn xuống trong giây lát, thấy em giữ lời hứa đã nói với mẹ trong giờ phút lâm chung: làm mẹ của các em. Với cảm xúc nào em thốt lên: ‘Mẹ yêu quý ơi, xin mẹ tha thứ nếu con không thể là đối với chúng những gì mẹ đã là. Ôi! Con vẫn làm mọi điều con có thể; chúng được mặc ấm, được nuôi nấng, và hơn cả thế, được chăm sóc và yêu thương. Giá mà mẹ thấy được sự hòa thuận của chúng con, người thánh thiện đáng yêu! Mẹ sẽ tôn vinh Thiên Chúa bằng lời tạ ơn nồng nhiệt nhất, Đấng mà mẹ đã cầu xin, bằng những giọt nước mắt cay đắng cuối cùng, cho phúc lành của các con.’”—Cô đã nói như vậy! Ôi Wilhelm, ai có thể nhắc lại những gì cô đã nói! Làm sao một chữ cái lạnh lẽo, chết cứng có thể diễn tả đóa hoa thiên thượng của tinh thần ấy! Albert khẽ ngắt lời cô: “Lotte thân mến, điều đó làm em xúc động quá. Anh biết tâm hồn em rất khát khao những ý nghĩ ấy, nhưng anh xin em.”—“Ôi Albert,” cô nói, “em biết anh không quên những buổi tối chúng ta ngồi bên chiếc bàn tròn nhỏ, khi cha đi vắng, và chúng ta đã cho các em đi ngủ. Anh thường có một cuốn sách hay, mà anh hiếm khi có thời gian đọc—chẳng phải sự đồng hành của tâm hồn cao quý ấy là hơn tất cả sao? Người phụ nữ dịu dàng, vui vẻ, và luôn làm việc! Chúa biết những giọt nước mắt của em, mà em thường gieo mình xuống giường để cầu nguyện trước Người: xin Người làm cho em giống bà.” [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.179] “Lotte!” tôi kêu lên, vừa quỳ sụp xuống trước cô, nắm lấy tay cô và thấm ướt nó bằng ngàn giọt lệ, “Lotte! Phúc lành của Chúa ngự trên em và trên linh hồn mẹ em!” “Nếu anh đã từng biết bà,” cô nói, vừa siết tay tôi, “bà xứng đáng để anh quen biết!”—tôi tưởng mình sắp tan biến. [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.180] Chưa bao giờ có lời nào lớn lao và kiêu hãnh hơn được thốt lên về tôi—và cô tiếp tục: “Và người phụ nữ ấy phải ra đi khi đang độ xuân xanh, khi đứa con trai út của bà chưa tròn sáu tháng! Bệnh của bà không kéo dài; bà bình thản, phó mặc, chỉ có các con là khiến bà đau lòng, nhất là đứa nhỏ. Đến lúc gần cuối, bà nói với em: ‘Đưa chúng lên đây cho mẹ!’ Và khi em dẫn chúng vào, những đứa nhỏ không hiểu gì, những đứa lớn thì như mất hết tri giác, chúng đứng quanh giường, và bà giơ tay lên cầu nguyện trên chúng, hôn từng đứa một rồi bảo chúng đi, và nói với em: ‘Hãy làm mẹ của chúng.’—Em đã nắm tay bà thề!—‘Con hứa nhiều đấy, con gái ạ,’ bà nói, ‘trái tim của một người mẹ và đôi mắt của một người mẹ. Mẹ đã thường thấy qua những giọt nước mắt biết ơn của con rằng con cảm nhận được điều đó nghĩa là gì. Hãy giữ lòng trung thành và sự vâng lời của một người vợ dành cho các em của con, và dành cho cha con. Con sẽ an ủi ông.’—Bà hỏi về ông, nhưng ông đã đi ra ngoài để giấu chúng em nỗi đau không thể chịu đựng mà ông đang cảm nhận; người đàn ông ấy tan nát cõi lòng.” [goethe-die-leiden-des-jungen-werthers:1.181] “Albert, anh đã có mặt trong phòng. Bà nghe có người bước đi và hỏi, rồi gọi anh đến gần, và khi bà nhìn anh và nhìn em, bằng ánh mắt an ủi, thanh thản, rằng chúng ta sẽ hạnh phúc, cùng nhau hạnh phúc”—Albert ôm lấy cô và hôn cô, và kêu lên: “Chúng ta đang hạnh phúc! Chúng ta sẽ hạnh phúc!”—Albert điềm tĩnh đã hoàn toàn mất bình tĩnh, còn tôi thì chẳng biết mình là ai. “Werther,” cô bắt đầu, “và người phụ nữ ấy lại phải ra đi! Chúa ơi! Đôi khi em nghĩ về cảnh người ta mang đi người thân yêu nhất đời mình, mà chỉ có các con là cảm nhận điều đó sâu sắc đến thế, và chúng đã khóc than lâu dài rằng những người áo đen đã mang mẹ đi!” Cô đứng dậy, còn tôi thì bừng tỉnh và bàng hoàng, vẫn ngồi đó và giữ lấy tay cô.—“Chúng ta đi thôi,” cô nói, “đã đến giờ rồi.”—Cô định rút tay về, và tôi giữ chặt hơn.—“Chúng ta sẽ gặp lại nhau,” tôi kêu lên, “chúng ta sẽ tìm thấy nhau, dưới mọi hình dạng chúng ta sẽ nhận ra nhau. Tôi đi,” tôi tiếp, “tôi đi một cách sẵn lòng, và thế mà, nếu tôi phải nói là vĩnh viễn, tôi sẽ không chịu nổi. Vĩnh biệt, Lotte! Vĩnh biệt, Albert! Chúng ta sẽ gặp lại nhau.”—“Ngày mai, em nghĩ vậy,” cô đáp, đùa cợt.—Ta cảm thấy ngày mai! Ôi, cô không biết, khi cô rút tay khỏi tay tôi—Họ đi ra con đường hàng dẻ, tôi đứng nhìn theo họ dưới ánh trăng, rồi gieo mình xuống đất, khóc cho đã và bật dậy, chạy ra sân thượng và vẫn thấy dưới bóng những cây bồ đề cao kia chiếc váy trắng của cô lấp lánh về phía cổng vườn; tôi dang tay ra, và nó biến mất.