Rashōmon
Ryunosuke Akutagawa
Original title: 羅生門
Bản dịch tiếng Việt bằng AI · đánh giá AI v2
Edition: akutagawa-rashomon-vi-ai-2026
Canonical URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/vi/read/akutagawa-rashomon/akutagawa-rashomon-vi-ai-2026/
AI-reviewed translation. Weighted AI assessment: 9.00/10 under litmundi-literary-v2. No independent human literary review is claimed. Reader corrections may lead to revision.
Publication: published; ai_reviewed
Translator: LitMundi AI translation (Claude)
Editors: none recorded
Reviewers: no independent literary certification
AI assessment systems: litmundi-ai-literary-assessment
Review evidence: https://github.com/streamentry/LitMundi/blob/main/corpus/reviews/akutagawa-rashomon/akutagawa-rashomon-vi-ai-2026/ai-review-v2-2026-11-02.json
Source edition: akutagawa-rashomon-ja-chikuma-1986
Source edition URL: https://streamentry.github.io/LitMundi/en/read/akutagawa-rashomon/akutagawa-rashomon-ja-chikuma-1986/
Source: 芥川龍之介「羅生門」『芥川龍之介全集1』（ちくま文庫、筑摩書房、1986）. Aozora Bunko electronic text, card 127. First published in 帝国文学, November 1915; dated September 1915 by the author.
Source witness URL: https://www.aozora.gr.jp/cards/000879/files/127_15260.html
Source catalog URL: https://www.aozora.gr.jp/cards/000879/card127.html
Source witness description: Complete main text and dateline of Aozora Bunko file 127_15260. No claim of a newly inspected printed copy.
Edition provenance: Complete direct AI-generated Vietnamese translation from the identified Japanese source edition; no existing Vietnamese text or modern relay translation was used.
License: CC-BY-4.0
Rights: AI-produced Vietnamese translation generated and revised directly from the separately assessed historical original. Under the project AI-content policy, any applicable rights controlled by the publishing maintainer are offered under CC BY 4.0. No human authorship, exclusive copyright, new restriction on public-domain material or worldwide protection is asserted; original-source and third-party rights remain separate. No human creative contributors are recorded for this edition.
Canonical content SHA-256: 8375903b2565d0e23413fedd1f4a29ca912f9fb3113c9a7c8a8ee7743cf8f600
Content rights are edition-specific; the software MIT license does not relicense literature.

[akutagawa-rashomon:1.1]
Chuyện xảy ra vào một buổi chiều tà nọ. Có một gã gia nhân đang đợi mưa tạnh dưới cổng Rashōmon.

[akutagawa-rashomon:1.2]
Dưới cổng rộng, ngoài gã ra không còn ai. Chỉ có một con dế đậu trên cây cột tròn lớn, lớp sơn son đã tróc từng mảng. Cổng Rashōmon đã nằm trên đại lộ Suzaku thì lẽ ra, ngoài gã, cũng phải có thêm dăm ba chiếc nón thị nữ hay mũ ô sa mềm đứng trú mưa. Vậy mà ngoài gã ra, chẳng có ai cả.

[akutagawa-rashomon:1.3]
Hỏi vì sao ư, ấy là vì hai ba năm nay, ở Kyōto liên tiếp xảy ra những tai ương như động đất, gió lốc, hỏa hoạn, đói kém. Bởi thế cảnh tiêu điều trong kinh thành thật chẳng phải tầm thường. Theo sách cũ chép lại, người ta đập vỡ tượng Phật, đồ thờ, đem những mảnh gỗ còn dính sơn son, còn dính vàng bạc thếp chất đống bên vệ đường, bán làm củi. Trong kinh thành đã đến nông nỗi ấy, thì việc tu sửa cổng Rashōmon, lẽ đương nhiên, chẳng ai còn đoái hoài. Thế là, nhân cảnh hoang tàn ấy, cáo lửng đến ở. Kẻ trộm đến ở. Rốt cuộc người ta còn sinh ra cái lệ đem những xác chết không ai nhận về tới cổng này rồi bỏ lại. Vì thế, hễ không còn thấy bóng mặt trời, ai nấy đều rợn sợ, chẳng còn ai dám bén mảng tới gần cổng này nữa.

[akutagawa-rashomon:1.4]
Bù lại, chẳng biết từ đâu, quạ kéo về rất nhiều. Ban ngày nhìn lên, thấy bầy quạ chẳng biết bao nhiêu con lượn thành vòng, vừa kêu vừa bay quanh đôi đuôi cá cao vút trên nóc. Nhất là những khi khoảng trời trên cổng nhuộm đỏ ánh chiều, trông chúng rõ mồn một như ai rắc vừng. Quạ, dĩ nhiên, đến để rỉa thịt những xác chết trên lầu cổng. — Có điều hôm nay, có lẽ vì giờ đã muộn, chẳng thấy một con nào. Chỉ thấy trên những bậc đá chỗ này chỗ kia đã sắp sụt lở, và nơi những chỗ lở ấy cỏ dại mọc dài, phân quạ bám trắng lốm đốm. Gã gia nhân ngồi trên bậc cao nhất trong bảy bậc đá, tấm áo khoác chàm đã giặt bạc phếch, vừa bận tâm đến cái mụn lớn mọc trên má phải, vừa thẫn thờ nhìn mưa rơi.

[akutagawa-rashomon:1.5]
Tác giả vừa viết rằng: “gã gia nhân đang đợi mưa tạnh”. Thế nhưng, mưa có tạnh đi nữa, gã cũng chẳng có dự định gì đặc biệt. Ngày thường, dĩ nhiên, gã phải trở về nhà chủ. Ngặt nỗi, bốn năm hôm trước gã đã bị chủ cho thôi việc. Như đã viết ở trên, thời bấy giờ phố phường Kyōto suy tàn chẳng phải tầm thường. Việc gã gia nhân này nay bị người chủ đã sai khiến mình bao năm cho thôi việc, thực ra cũng chẳng qua là một gợn sóng nhỏ của cơn suy tàn ấy. Cho nên, thay vì nói “gã gia nhân đang đợi mưa tạnh”, nói “gã gia nhân bị mưa vây hãm, không có chỗ nào để đi, đang lâm vào cảnh cùng đường” thì thích đáng hơn. Thêm nữa, tiết trời hôm nay cũng ảnh hưởng không ít đến cái Sentimentalisme của gã gia nhân thời Heian này. Cơn mưa bắt đầu từ quá giờ Thân, đến giờ vẫn chưa có vẻ gì sắp tạnh. Thế nên gã gia nhân, trước hết, muốn tính sao cho qua được miếng ăn ngày mai — nói cách khác, muốn xoay xở cái việc không sao xoay xở nổi — cứ lần theo những ý nghĩ chẳng đâu vào đâu, từ nãy giờ nghe mà như không nghe tiếng mưa rơi trên đại lộ Suzaku.

[akutagawa-rashomon:1.6]
Mưa bao trùm cổng Rashōmon, gom từ xa về những tiếng ào ào. Bóng chiều chạng vạng mỗi lúc một hạ thấp bầu trời; ngước nhìn lên, thấy mái cổng, nơi đầu những viên ngói chìa xiên ra, đang đỡ lấy những đám mây nặng nề u ám.

[akutagawa-rashomon:1.7]
Muốn xoay xở cái việc không sao xoay xở nổi, thì chẳng còn thì giờ đâu mà kén chọn thủ đoạn. Còn kén chọn, thì chỉ có nước chết đói dưới chân tường đất hay trên nền đất bên vệ đường. Rồi bị đem lên lầu cổng này, vứt bỏ như một con chó. Còn nếu không kén chọn — ý nghĩ của gã gia nhân, sau bao lần quẩn quanh trên cùng một lối, rốt cuộc mới đi tới được chỗ này. Nhưng cái “nếu” ấy, mãi rồi vẫn chỉ là “nếu”. Gã gia nhân tuy chấp nhận việc không kén chọn thủ đoạn, nhưng để giải quyết cho xong cái “nếu” ấy, gã vẫn chưa đủ can đảm để mạnh dạn chấp nhận điều tất yếu phải đến sau đó: “thì chẳng còn cách nào khác ngoài làm kẻ trộm”.

[akutagawa-rashomon:1.8]
Gã gia nhân hắt hơi một cái thật to, rồi uể oải đứng dậy. Kyōto lúc chiều xuống đã rét đến mức muốn có một lò than sưởi. Gió cùng bóng chiều tha hồ lùa qua giữa những hàng cột cổng. Con dế đậu trên cây cột sơn son lúc nãy cũng đã bỏ đi đâu mất.

[akutagawa-rashomon:1.9]
Gã gia nhân rụt cổ, nhô cao đôi vai tấm áo khoác chàm mặc ngoài chiếc áo lót màu vàng tươi, đưa mắt nhìn quanh cổng. Bởi gã nghĩ, nếu có chỗ nào không lo mưa gió, không sợ người trông thấy, có thể ngủ yên được một đêm, thì đành cứ tạm qua đêm ở đấy. Thì may sao, gã chợt để mắt tới chiếc thang rộng bản, cũng sơn son, dẫn lên lầu trên cổng. Trên ấy, có người đi nữa thì cũng toàn là người chết. Gã gia nhân bèn vừa giữ cho thanh đao chuôi trơn đeo bên hông khỏi tuột ra khỏi vỏ, vừa đặt bàn chân đi dép rơm lên bậc thấp nhất của chiếc thang.

[akutagawa-rashomon:1.10]
Ấy là chuyện vài phút sau. Ở lưng chừng chiếc thang rộng bản dẫn lên lầu cổng Rashōmon, có một người đàn ông thu mình như con mèo, nín thở dò xét tình hình bên trên. Ánh lửa từ trên lầu hắt xuống, mờ mờ loang ướt gò má phải của người ấy. Đó là gò má có cái mụn mưng mủ đỏ giữa đám râu ngắn. Ngay từ đầu, gã gia nhân đã đinh ninh rằng những kẻ ở trên này chỉ toàn là người chết. Vậy mà leo lên được hai ba bậc thang, thì hình như có ai đó đang thắp lửa ở trên, lại còn đưa ngọn lửa ấy đi chỗ này chỗ nọ. Ấy là vì thứ ánh sáng vàng đục ấy chao động in lên trần mái, nơi góc nào cũng giăng mạng nhện, nên gã biết ngay. Đêm mưa thế này, trên cổng Rashōmon thế này mà lại thắp lửa, thì hẳn chẳng phải hạng người tầm thường.

[akutagawa-rashomon:1.11]
Gã gia nhân rón rén như con thạch sùng, cuối cùng cũng bò được lên tới bậc trên cùng của chiếc thang dốc. Rồi gã cố hết sức nằm rạp người xuống, cố hết sức vươn cổ về phía trước, rụt rè nhòm vào trong lầu.

[akutagawa-rashomon:1.12]
Nhìn vào, thấy trong lầu, đúng như lời đồn, có mấy cái xác bị vứt bừa bãi, nhưng vì ánh lửa soi tới được hẹp hơn gã tưởng, nên không rõ là bao nhiêu. Chỉ lờ mờ nhận ra rằng trong đó có xác trần truồng, có xác còn mặc quần áo. Dĩ nhiên, hình như lẫn cả đàn bà lẫn đàn ông. Và những cái xác ấy, cái nào cái nấy, như những hình nhân nặn bằng đất, cái há miệng, cái chìa tay, nằm lăn lóc ngổn ngang trên sàn, đến nỗi người ta phải ngờ cả cái sự thật rằng chúng đã từng là người sống. Hơn nữa, những chỗ nhô cao như vai, như ngực hứng lấy thứ ánh lửa mờ nhạt, khiến bóng tối ở những chỗ trũng thấp càng thêm đen đặc, và chúng cứ im lặng mãi mãi như người câm.

[akutagawa-rashomon:1.13]
Gã gia nhân bất giác bịt mũi trước mùi thối rữa của những cái xác ấy. Nhưng ngay khoảnh khắc sau, bàn tay ấy đã quên cả việc bịt mũi. Bởi một cảm xúc mãnh liệt nào đó đã cướp đi gần như trọn vẹn khứu giác của gã.

[akutagawa-rashomon:1.14]
Lúc ấy, mắt gã gia nhân mới lần đầu trông thấy một con người đang ngồi xổm giữa đám xác chết. Đó là một mụ già mặc áo màu vỏ bách, thấp bé, gầy gò, tóc bạc trắng, trông như con khỉ. Mụ già tay phải cầm một mẩu gỗ thông đang cháy, chăm chú nhìn như soi vào mặt một trong những cái xác. Xem mái tóc dài thì có lẽ là xác đàn bà.

[akutagawa-rashomon:1.15]
Gã gia nhân, bị thôi thúc bởi sáu phần sợ hãi và bốn phần tò mò, trong chốc lát quên cả thở. Mượn lời người chép sách cũ, thì gã cảm thấy như “lông tóc khắp mình đều dựng ngược”. Thế rồi mụ già cắm mẩu gỗ thông vào kẽ ván sàn, đoạn đặt hai tay lên đầu cái xác mụ vẫn nhìn nãy giờ, và y như khỉ mẹ bắt chấy cho khỉ con, mụ bắt đầu nhổ từng sợi tóc dài. Tóc có vẻ cứ theo tay mà tuột ra.

[akutagawa-rashomon:1.16]
Theo từng sợi tóc bị nhổ ra, nỗi sợ trong lòng gã gia nhân cũng dần dần tan biến. Và cùng lúc ấy, một niềm căm ghét dữ dội đối với mụ già cũng dần dần trỗi dậy. — Không, nói là đối với mụ già thì có lẽ không đúng lắm. Đúng hơn, đó là mối phản cảm đối với mọi điều ác, cứ mỗi phút lại thêm mạnh mẽ. Giả như lúc này có ai đem cái vấn đề gã đã nghĩ dưới cổng lúc nãy — chết đói hay làm kẻ trộm — ra hỏi lại gã, có lẽ gã sẽ chọn chết đói chẳng chút luyến tiếc. Đến thế đấy, lòng căm ghét cái ác của gã đã bừng bừng bốc cháy, như mẩu gỗ thông mụ già cắm trên sàn.

[akutagawa-rashomon:1.17]
Dĩ nhiên gã gia nhân không biết vì sao mụ già lại nhổ tóc người chết. Do đó, xét theo lý lẽ, gã không biết nên xếp việc ấy vào thiện hay ác. Nhưng với gã, chuyện nhổ tóc người chết trong đêm mưa này, trên cổng Rashōmon này, chỉ riêng thế thôi cũng đã là cái ác không thể dung tha. Dĩ nhiên, gã đã quên béng từ lâu rằng mới lúc nãy thôi chính mình còn định làm kẻ trộm.

[akutagawa-rashomon:1.18]
Thế là gã gia nhân dồn sức vào hai chân, bất thần nhảy vọt từ thang lên. Rồi tay đặt lên chuôi thanh đao, gã sải bước tới trước mặt mụ già. Mụ già kinh hoàng thì khỏi phải nói.

[akutagawa-rashomon:1.19]
Vừa thoáng thấy gã gia nhân, mụ già bật dậy như thể bị nỏ bắn ra.

[akutagawa-rashomon:1.20]
“Đồ khốn, mày định đi đâu!”

[akutagawa-rashomon:1.21]
Mụ già vấp vào xác chết, cuống cuồng định chạy trốn; gã gia nhân chặn đường mụ mà quát như vậy. Mụ già vẫn cố xô gã ra mà đi. Gã lại không cho đi, đẩy mụ trở lại. Hai người vật lộn giữa đám xác chết một hồi, không nói một lời. Nhưng thắng thua đã rõ từ đầu. Rốt cuộc gã gia nhân túm được cánh tay mụ già, vặn mạnh quật mụ ngã xuống. Cánh tay chỉ toàn da bọc xương, y như cẳng gà.

[akutagawa-rashomon:1.22]
“Mày đang làm gì? Nói! Không nói thì liệu hồn với cái này!”

[akutagawa-rashomon:1.23]
Gã gia nhân xô mụ già ra, rồi bất thình lình tuốt đao khỏi vỏ, chĩa màu thép trắng vào ngay trước mắt mụ. Thế nhưng mụ già vẫn im lặng. Hai tay run lẩy bẩy, thở dốc, đôi vai phập phồng, mắt trợn trừng đến mức nhãn cầu như sắp lồi ra khỏi mí, mụ cứ lặng thinh lì lợm như người câm. Thấy vậy, gã gia nhân lần đầu tiên ý thức rõ ràng rằng sống chết của mụ già này hoàn toàn nằm dưới sự chi phối của ý chí mình. Và ý thức ấy, tự lúc nào chẳng hay, đã làm nguội đi lòng căm ghét vừa bừng bừng dữ dội. Cái còn lại chỉ là niềm đắc ý và mãn nguyện yên ổn của người làm xong một việc gì và thấy việc ấy đã thành tựu trọn vẹn. Thế là gã gia nhân nhìn xuống mụ già, hơi dịu giọng nói thế này:

[akutagawa-rashomon:1.24]
“Ta không phải quan sai nha Kiểm phi vi sứ gì đâu. Ta chỉ là kẻ lỡ đường vừa đi ngang qua dưới cổng này. Cho nên ta chẳng trói mụ lại mà làm gì mụ đâu. Chỉ cần mụ nói cho ta biết, vào giờ này, mụ làm gì trên cổng này, thế là được.”

[akutagawa-rashomon:1.25]
Nghe vậy, mụ già càng mở to đôi mắt vốn đã trợn trừng, chằm chằm nhìn vào mặt gã gia nhân. Mụ nhìn bằng đôi mắt sắc lẻm như mắt loài chim ăn thịt, mí mắt đỏ quạch. Rồi mụ mấp máy đôi môi, vì nếp nhăn mà gần như dính liền với mũi, như đang nhai vật gì. Thấy rõ cái yết hầu nhọn nhúc nhích trong cổ họng gầy. Lúc ấy, từ cổ họng ấy, một giọng nói như tiếng quạ kêu, hổn hển đứt quãng, vọng đến tai gã gia nhân.

[akutagawa-rashomon:1.26]
“Nhổ tóc này đây, nhổ tóc này đây, già này định đem làm bộ tóc giả đấy mà.”

[akutagawa-rashomon:1.27]
Gã gia nhân thất vọng vì câu trả lời của mụ già tầm thường quá đỗi. Và cùng lúc thất vọng, nỗi căm ghét lúc trước lại cùng với một sự khinh miệt lạnh lùng tràn vào lòng gã. Có lẽ vẻ mặt ấy cũng lộ ra cho mụ thấy. Mụ già, một tay vẫn còn cầm nắm tóc dài vừa giật từ đầu cái xác, ấp úng nói những lời như sau, bằng một giọng như tiếng cóc lẩm bẩm:

[akutagawa-rashomon:1.28]
“Phải rồi, nhổ tóc người chết thì có lẽ là chuyện ác biết bao. Nhưng mà, những người chết ở đây, đứa nào đứa nấy đều là hạng người đáng bị làm thế cả đấy. Như con mẹ mà già này vừa nhổ tóc đây này, nó đem rắn chặt từng khúc chừng bốn thốn phơi khô, bảo là cá khô, rồi mang đến bán cho đồn lính thị vệ đeo đao đấy. Nếu không mắc dịch mà chết thì giờ nó vẫn còn đi bán đấy. Mà nghe đâu cá khô con mẹ ấy bán ngon, nên bọn lính đeo đao mua làm thức ăn chẳng sót bữa nào. Già này chẳng cho rằng việc con mẹ ấy làm là ác. Không làm thì chết đói, cực chẳng đã nó mới làm thôi. Thế nên, việc già này làm bây giờ, già này cũng chẳng cho là ác đâu. Cái này cũng vậy, không làm thì chết đói, cực chẳng đã mới phải làm. Cho nên con mẹ ấy, vốn biết rõ cái sự cực chẳng đã ấy, hẳn cũng sẽ rộng lòng bỏ qua cho việc già này làm thôi.”

[akutagawa-rashomon:1.29]
Mụ già nói đại để những lời có ý như vậy.

[akutagawa-rashomon:1.30]
Gã gia nhân tra đao vào vỏ, tay trái đè lên chuôi đao, lạnh lùng nghe câu chuyện ấy. Dĩ nhiên, trong khi nghe, tay phải gã vẫn bận tâm sờ nắn cái mụn lớn mưng mủ đỏ trên má. Nhưng trong lúc nghe, trong lòng gã nảy sinh một thứ can đảm. Đó chính là thứ can đảm gã còn thiếu khi ngồi dưới cổng lúc nãy. Và đó cũng là thứ can đảm muốn đi theo hướng hoàn toàn ngược lại với thứ can đảm lúc gã vừa leo lên cổng này và bắt lấy mụ già. Gã gia nhân chẳng những không còn phân vân giữa chết đói hay làm kẻ trộm. Theo tâm trạng của gã lúc ấy mà nói, cái chuyện chết đói đã bị đẩy ra ngoài ý thức, đến mức gần như không thể nghĩ tới được nữa.

[akutagawa-rashomon:1.31]
“Chắc thế chứ?”

[akutagawa-rashomon:1.32]
Mụ già vừa dứt lời, gã gia nhân hỏi gặng lại bằng giọng giễu cợt. Rồi gã bước lên một bước, bất ngờ rời tay phải khỏi cái mụn, túm lấy cổ áo mụ già, gằn giọng như muốn cắn:

[akutagawa-rashomon:1.33]
“Thế thì ta có lột đồ của mụ, mụ cũng chớ có oán đấy. Ta cũng thế, không làm vậy thì cũng chết đói thôi.”

[akutagawa-rashomon:1.34]
Gã gia nhân nhanh tay lột phăng áo của mụ già. Rồi gã thô bạo đá mụ, đang cố bám lấy chân gã, ngã nhào lên đống xác chết. Từ đó tới miệng thang chỉ vỏn vẹn năm bước chân. Gã gia nhân cắp chiếc áo màu vỏ bách vừa lột được, trong nháy mắt đã lao xuống chiếc thang dốc, vào đáy đêm.

[akutagawa-rashomon:1.35]
Không lâu sau đó, mụ già, nãy giờ nằm như chết, mới nhổm tấm thân trần trụi dậy từ giữa đám xác chết. Mụ vừa phát ra những tiếng như lẩm bẩm, như rên rỉ, vừa nhờ ánh lửa vẫn còn cháy, bò ra tới miệng thang. Rồi từ đó, mái tóc bạc ngắn xõa ngược xuống, mụ nhòm xuống dưới cổng. Bên ngoài, chỉ có đêm đen hun hút như hang sâu.

[akutagawa-rashomon:1.36]
Gã gia nhân đi đâu, không ai biết.

[akutagawa-rashomon:1.37]
(Tháng 9 năm Đại Chính thứ 4)